৫. নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৬৫. নাস্সুধ কোচীতি এত্থ অস্সুধ-ইতি অৱধাৰণত্থে নিপাতো. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘এৱং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ’’তি বহুৱচনং ৱুত্তং, তথাপি তে ভিক্খূ ভগৱতো পটিস্সুণিত্ৱা ইধ তেসু ভিক্খূসু কোচি ভগৱন্তং নাস্সুধ উপসঙ্কমতি অঞ্ঞত্ৰ একেনাতি অত্থো গহেতব্বো. তং সুগ্গাহং একাহং ভন্তে ভগৱন্তং ৱৰন্তিআদীসু (মহাৱ. ৩৩৭) ৱিয, অনুজানামি…পে… যথাসুখং মং দস্সনায উপসঙ্কমন্তূতি দস্সনত্থায উপসঙ্কমন্তু.
৫৬৬-৭. ‘‘মযং আযস্মন্তং উপসেন’’ন্তি তস্স গণপামোক্খত্তা ৱুত্তং. আৰঞ্ঞিকপিণ্ডপাতিকপংসুকূলিকৱসেন সব্বানি ৱুত্তানি. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সন্থতে চতুত্থচীৱৰসঞ্ঞিতাযা’’তি. কিং সব্বেপি তে চীৱৰং ন বুজ্ঝন্তীতি চে? যথা হোতু. কতমং চীৱৰং নামাতি? ছন্নং অঞ্ঞতৰং ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিমন্তি. কিঞ্চ ৱাযিমং অৱাযিমন্তি? ৱাযিমমেৱাতি. কতৰসুত্তেনাতি? অদ্ধা সো সুত্তমেৱ ন পস্সতি, সিৱেয্যকং দুস্সযুগং, ইদ্ধিমযিকঞ্চ দেৱদত্তিযঞ্চ অচীৱৰং কৰোতি. যদি এৱং অৱাযিমম্পীতি ৱদামীতি. এৱং সন্তে সিদ্ধা সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা কম্বলসীসেন উণ্ণামযসামঞ্ঞতো. কিং পন তে সন্থতং অধিট্ঠহিংসূতি? দুট্ঠু অধিট্ঠহিংসু অচীৱৰত্তা, ন অধিট্ঠানুপগত্তা চ সন্থতস্স. অথ নাধিট্ঠহিংসু, পুব্বেৱ তত্থ অচীৱৰসঞ্ঞিনো এতেতি কত্ৱা তত্থ চীৱৰসঞ্ঞিতায তদুভযং ন যুজ্জতীতি. কিং পনেতং অধিট্ঠানুপগং নত্থীতি? তত্থেৱাগতং, অপিচেতং অৱিকপ্পনুপগং চে, চীৱৰং ন হোতি, অঞ্ঞথা ‘‘চীৱৰং নাম ছন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি এত্তাৱতা সিদ্ধং ‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. অথ ন ৱিকপ্পনুপগম্পি চীৱৰমেৱ সিদ্ধং, অনধিট্ঠানুপগং, অৱিকপ্পনুপগঞ্চ একজ্ঝং ‘‘চীৱৰ’’ন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তেনেৱাহ ‘‘তেচীৱৰিকস্স চতুত্থচীৱৰং ৱত্তমানং অংসকাসাৱমেৱ ৱট্টতী’’তি.
অপিচ সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা ন কেৱলং তেসংযেৱ, অঞ্ঞেসম্পি অনুবন্ধতি এৱ ‘‘পুৰাণসন্থতং নাম সকিং নিৱত্থম্পি সকিং পাৰুতম্পী’’তি ৱচনতো. অট্ঠকথাচৰিযো পনস্স অচীৱৰতং সন্ধাযভাসিতত্থদীপনেন দীপেতি. নিৱত্থপাৰুতন্তি এতেসং নিসিন্নঞ্চেৱ নিপন্নঞ্চাতি অত্থো. অপিচ এৱং সন্তেপি সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা অনুবন্ধতি এৱ. খন্ধকে (মহাৱ. ৩৫৮) হি ‘‘নিসীদনং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি চ, পৰিৱাৰে (পৰি. ৩২৯) ‘‘নৱ চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ নিসীদনসিক্খাপদে ‘‘দসা ৱিদত্থী’’তি চ ইধ ‘‘নিসীদনং নাম সদসং ৱুচ্চতী’’তি চ ৱুত্তং, অট্ঠকথাযঞ্চস্স ‘‘সন্থতসদিসং সন্থৰিত্ৱা একস্মিং অন্তে সুগতৱিদত্থিযা ৱিদত্থিমত্তপদেসে দ্ৱীসু ঠানেসু ফালেত্ৱা তিস্সো দসা কৰীযন্তি, তাহি দসাহি সদসং নাম ৱুচ্চতী’’তি চ ‘‘নিসীদনং ৱুত্তনযেন অধিট্ঠাতব্বমেৱ, তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৱ, দ্ৱে ন ৱট্টন্তী’’তি চ ৱুত্তং, তস্মা নিসীদনং নাম নৱন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰং অধিট্ঠাতব্বং, তঞ্চ সন্থতসদিসং এড়কলোমমযসন্থতৱিসেসন্তি সিদ্ধং, তথা নিসীদনমেৱ নিসীদনসন্থতঞ্চ সিদ্ধং. পোৰাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘একমেৱা’’তি ৱুত্তং. তস্মিং সিদ্ধে সিদ্ধা সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতাতি অত্থো. কস্মা? সন্থতসামঞ্ঞতো.
এত্থাহ – কথং অদসমেৱ সন্থতং চীৱৰসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. অনেকম্পি অনধিট্ঠিতম্পি মহন্তম্পি ৱট্টতি, যতো সদসমেৱ সন্থতং চীৱৰসঙ্খ্যং গচ্ছতি, ততো অধিট্ঠানঞ্চ উপগচ্ছতীতি. অসন্থতপৰিযাপন্নত্তা ওৰেন চ ছন্নং ৱস্সানং ৱিনাপি সম্মুতিং, তঞ্চ পোৰাণং ৱিস্সজ্জেত্ৱা এৱ, ন অৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৱ, দ্ৱে ন ৱট্টন্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱচনতোতি. অথাপি সিযা সন্থতং সযনত্থমেৱ কৰীযতি, নিসীদনং অসন্থতমেৱাতি. তঞ্চ ন নিযমতো ‘‘পুৰাণসন্থতং নাম সকিং নিৱত্থং সকিং পাৰুতম্পী’’তি ৱুত্তত্তাতি. এত্থ ৱুচ্চতি, ন এত্থ কাৰণং পৰিযেসিতব্বং ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা অনঞ্ঞৱিসযত্তা.
সন্থতস্স পন অচীৱৰভাৱে অযং যুত্তি – আদিতো ‘‘তীণি সন্থতানি পন ৱিনযকম্মং কত্ৱা পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টন্তী’’তি অট্ঠকথাৱচনতো তানি অকপ্পিযানীতি সিদ্ধং, ভগৱতা চ খোমাদীনি ছ অনুঞ্ঞাতানীতি কোসেয্যং কপ্পিযন্তি সিদ্ধং. এৱং সন্তে সুদ্ধকোসেয্যম্পি চীৱৰং কপ্পিযং জাতং, পগেৱ কোসিযমিস্সকসন্থতচীৱৰন্তি আপজ্জতি. তথা কম্বলঞ্চ অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ সুদ্ধিকম্পি হোতি জাতিকাড়কভাৱেন, পগেৱ ওদাতগোচৰিযমিস্সকসন্থতচীৱৰন্তি আপজ্জতি. ততো চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো, তস্মা ন সন্থতং চীৱৰং নাম হোতি, নিসীদনং পন হোতি তস্স পমাণসণ্ঠানপৰিচ্ছেদসম্ভৱতো. এত্থাহু কেচি আচৰিযা ‘‘দুৱিধং নিসীদনং সন্থতং, অসন্থতঞ্চ. তত্থ সন্থতং সন্থতমেৱ. অসন্থতং খোমাদিছব্বিধং, তদনুলোমং ৱা হোতি, অযমেতেসং ৱিসেসো’’তি.
এত্থাহ – কস্মা পনেত্থ ‘‘সন্থতং পন ভিক্খুনা’’তি সিক্খাপদং অপঞ্ঞাপেত্ৱা ‘‘নিসীদনসন্থত’’ন্তি পঞ্ঞত্তন্তি? চীৱৰসঞ্ঞিতায সন্থতানং উজ্ঝিতত্তা তেসং অচীৱৰভাৱদস্সনত্থং তথা পঞ্ঞত্তন্তি ৱুত্তং হোতি, তস্মা তে ভিক্খূ ধুতঙ্গভেদভযা তানি উজ্ঝিত্ৱা তেৰসাপি ধুতঙ্গানি সমাদিযিংসু, সীসদস্সনৱসেন তীণেৱ ৱুত্তানি, ভগৱা চ তেসং সন্থতং অনুজানি, ততো নেসং এৱং হোতি ‘‘নিসীদনচীৱৰসণ্ঠানম্পেতং নিসীদনসন্থতং নো অনুঞ্ঞাতং, চতুত্থচীৱৰভাৱেন পগেৱ কতসন্থতং ৱা’’তি. ততো সন্থতে নেসং চীৱৰসঞ্ঞিতা ন ভৱিস্সতীতি তদত্থং ভগৱতা নিসীদনসন্থতন্তি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমানি দ্ৱে ৱট্টন্তী’’তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অনাপত্তি অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতী’’তি ৱচনতোতি.
নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.