৩. ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো
২. জীৱিতিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা
৪৯২. ইত্থিভাৱেতি ইত্থিতায. ইন্দট্ঠং কৰোতি তথাসত্তজনসামঞ্ঞকাৰণভাৱতো. ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং. এস নযো পুৰিসিন্দ্ৰিযে. জীৱিতেতি সহজাতধম্মানং জীৱনে পালনে পৱত্তনে. ৱট্টিন্দ্ৰিযানীতি ৱট্টহেতুভূতানি ইন্দ্ৰিযানি. ইমেসু হি উপাদিন্নইন্দ্ৰিযেসু সতি ৱট্টং ৱত্ততি পঞ্ঞাযতি.
৩. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা
৪৯৩. অজানিতপুব্বং ধম্মন্তি চতুসচ্চধম্মমাহ, তথা তেসংযেৱ ঞাতধম্মানন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – আজানাতীতি অঞ্ঞা, পঠমমগ্গেন ঞাতমনতিক্কমিত্ৱা জানাতীতি অত্থো. সোতাপন্নাদীনং ছঅৰিযানং এতং নামং. অঞ্ঞস্স ইন্দ্ৰিযানি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি. অঞ্ঞাতাৱীসূতি আজানিতৱন্তেসু. যস্মা অগ্গফলধম্মেসু ঞাণকিচ্চং সাতিসযং, তস্মা তং কিচ্চং সেসধম্মেসুপি সমাৰোপেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞাতাৱীসু অৰহত্তফলধম্মেসূ’’তি. তত্থ তত্থ তেসু তেসু মগ্গফলেসু. তেন তেনাকাৰেনাতি অনঞ্ঞাতজাননাদিআকাৰেন.
৪. একবীজিসুত্তৱণ্ণনা
৪৯৪. ৱিপস্সনতো নিস্সক্কন্তি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি নিস্সক্কং. ইদানি তমেৱ সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সমত্তানী’’তিআদিমাহ. তীণি নিস্সক্কানি এৱমিধ পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানি একবীজিআদিৱিভাৱনতো. তেনাহ ‘‘সকদাগামিমগ্গস্স হী’’তিআদি. সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম তেনত্তভাৱেন সকদাগামিমগ্গং পত্তুং গচ্ছন্তস্স সোতাপন্নস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি. পঞ্চপি তে সোতাপত্তিমগ্গস্স ভেদাযেৱাতি ‘‘সকদাগামিমগ্গে ঠত্ৱা নীহৰিতব্বানী’’তি ৱুত্তং.
একবীজীতি এত্থ খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একং খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৱগ্গহণং, সো একবীজি নাম. তেনাহ – ‘‘সোতাপন্নো হুত্ৱা’’তিআদি. মানুসকং ভৱন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তং, দেৱভৱং নিব্বত্তেতীতিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ভগৱতা গহিতনামানেতানি. এত্তকঞ্হি পমাণং গতো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং.
দ্ৱে তযো ভৱেতি দেৱমনুস্সেসু এৱ দ্ৱে তযো ভৱে. সম্বোধিচতুসচ্চধম্মো পৰং অযনং নিস্সযো গতি এতস্সাতি সম্বোধিপৰাযণো. কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযতো পট্ঠায হি নীচকুলে উপ্পত্তি নাম নত্থি, মহাভোগেসু কুলেসু এৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো. কেৱলোপি হি কুল-সদ্দো মহাভোগকুলমেৱ ৱদতি. দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানীতি দেৱমনুস্সৱসেন দ্ৱে ৱা তযো ৱা ভৱেতি অযম্পি মিস্সকভৱেন কথিতো. জাতস্স কুমাৰস্স ৱিয অৰিযায জাতিযা জাতস্স নামমেতং, যদিদং নিযতোতি সত্তক্খত্তুপৰমাদিকোতি চ সমঞ্ঞাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱা’’তিআদি.
যদি পুব্বহেতুনিযমতো সোতাপন্নো চ নিযতোতি সোতাপত্তিমগ্গতো উদ্ধং তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযাভাৱতো পুব্বহেতুকিচ্চং নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযভাৱো আপজ্জতি. যদি তস্সপি পুব্বহেতুউপনিস্সযো সিযা, তাৱ নিযমতো সোতাপত্তিমগ্গুপ্পত্তিতো পুব্বে এৱ নিযমিতো, যাৱঞ্চ অকনিট্ঠং তস্স পুব্বহেতু নাম, অহেতুকতা আপন্না, ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিপ্ফত্তি পাপুণাতি. কিঞ্চ হেতু চে? নিযমতো সোতাপন্নো চ নিযতোতি পঠমমগ্গাধিগমেনেৱ অনুক্কমেন উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং কিচ্চানি নিপ্ফজ্জন্তি, এৱং সত্তক্খত্তুপৰমতাদিনিযমে সতি সত্তমভৱাদিতো উদ্ধং পৱত্ততায দুক্খস্স মূলভূতা কিলেসা পঠমমগ্গেনেৱ খীণাতি উপৰি তযো মগ্গা অকিচ্চা সিযুং. তেনাহ ‘‘পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নামা’’তিআদি.
যদি উপৰি তযো মগ্গা সত্তক্খত্তুপৰমাদিতং নিযমেন্তি, ততো চ অঞ্ঞো সোতাপন্নো নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স অকিচ্চকতা নিপ্পযোজনতা আপজ্জেয্য. অথ সক্কাযদিট্ঠিআদিপ্পহানং তস্স কিচ্চং, তেসং তেসং পহানেন সত্তক্খত্তুপৰমাদিনিযমতায. ভৱিতব্বং, যাৱ উপৰিমগ্গা এৱ হোন্তীতি সত্তভৱাদিতো উদ্ধমপৱত্তনতো তেন ৱিনানেন সক্কাযদিট্ঠিআদিপ্পহানেন চ তেন ৱিনা ভৱিতব্বন্তি আহ – ‘‘পঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেৱ উপৰি তযো মগ্গা উপ্পন্নাতি আপজ্জতী’’তি. তিণ্ণং মগ্গানন্তি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং. ৱিপস্সনা নিযমেতীতি যুজ্জতীতি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সচে হী’’তিআদিমাহ.
সোতাপন্নো ৱট্টজ্ঝাসযো. তত্ৰেকচ্চে পাকটে পঞ্ঞাতে দস্সেন্তো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো’’তিআদিমাহ. ইধট্ঠকৱোকিণ্ণসুক্খৱিপস্সকস্সাতি যো ইমস্মিং কামভৱে ঠিতো মনুস্সদেৱৱসেন ৱোকিণ্ণভৱূপপত্তিকো সুক্খৱিপস্সকো চ, তস্স ৱসেন. নামং কথিতন্তি সত্তক্খত্তুপৰমোতি নামং কথিতং. কেচি পন ‘‘কামভৱে সত্তক্খত্তুংযেৱ উপ্পজ্জতি, ন ততো’’তি ৱদন্তি, তং ৱীমংসিতব্বং.
সোধেস্সামীতি জম্বুদীপে কেনচি তেপিটকেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পিটকত্তযমেৱ ময্হং উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন সোধেয্যামীতি পৰতীৰং জম্বুদীপং গতো. যো ভিক্খু সক্কোতীতি যোজনা. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু একমুখেন অভিনিৱিট্ঠেনপি অভিধম্মপৰিযাযেন তীহি এৱ ৱিমোক্খেহি মগ্গং লভতীতি অভিনিৱেসভেদেন তযো পুগ্গলা সুঞ্ঞততো ৱুট্ঠিতা, তথা তযো অপ্পণিহিততো ৱুট্ঠিতাতি ছ হোন্তি, তেৱ সদ্ধাধুৰপঞ্ঞাধুৰৱসেন দ্ৱাদস সকদাগামিনো. তথা অৰহন্তো, তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী একো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চ, তে অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিভেদেন দসাতি অৱিহাদীসু চতূসুপি চত্তালীস, অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থীতি অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনো. ৱিপস্সনা কথিতা সম্মসনচাৰস্স কথিতত্তা.
৫-১০. সুদ্ধকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৯৫-৫০০. যথা চক্খুস্স সহজাততদিন্দ্ৰিযনিস্সিতধম্মেসু অধিপতেয্যং অনুৱত্তনীযত্তা, এৱং তংদ্ৱাৰিকধম্মেসুপি অধিপতেয্যং তেহি অনুৱত্তনীযত্তাতি ৱুত্তং – ‘‘অধিপতেয্যসঙ্খাতেন ইন্দট্ঠেনা’’তি. এস নযো সেসিন্দ্ৰিযাদীসুপি. চতুসচ্চৱসেন কথিতানি সভাৱাদিৱিভাৱনস্স কথিতত্তা.
ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.