৪. ইন্দ্ৰিযসংযুত্তং
১. সুদ্ধিকৱগ্গো
১. সুদ্ধিকসুত্তৱণ্ণনা
৪৭১. চতুভূমক …পে… লব্ভন্তি কুসলাব্যাকতভাৱতো তেসং তিণ্ণং ইন্দ্ৰিযানং. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযানি…পে… সব্বত্থ লব্ভন্তি কুসলত্তিকসাধাৰণত্তা. চতুভূমক …পে… ৱসেনাতি চতুভূমকধম্মপৰিচ্ছেদৱসেন চেৱ কুসলাদীহি সব্বসঙ্গাহকধম্মপৰিচ্ছেদৱসেন চ ৱুত্তন্তি অত্থো.
দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৪৭৭. দুক্খসচ্চৱসেনাতি দুক্খসচ্চভাৱেন ন পজানন্তি. তঞ্হি পৰিঞ্ঞেয্যতায দুক্খসচ্চসঙ্গহং. সমুদযসচ্চৱসেনাতি তণ্হাৱিজ্জাদিং সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স সমুদযসচ্চভাৱেন ন পজানন্তি. নিৰোধন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অনুপাদায নিৰোধনিমিত্তং নিব্বানং. পটিপদন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযনিৰোধগামিনিং পটিপদং অৰিযমগ্গং. সেসেসূতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীসু.
সুক্কপক্খেতি ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযং পজানন্তী’’তিআদিনযপ্পৱত্তে অনৱজ্জপক্খে. অধিমোক্খৱসেন আৱজ্জনসমুদযাতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তপুব্বভাগভূতসদ্ধাধিমোক্খৱসেন আৱজ্জনুপ্পত্তিযা. তস্মা পঠমুপ্পন্না সদ্ধা এৱ হেত্থ ‘‘আৱজ্জন’’ন্তি ৱুত্তা, ন মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং. এস নযো সেসেসুপি. তস্মা পঠমুপ্পন্না আৱজ্জনা পগ্গহুপ্পত্তিট্ঠানানং তিক্খানং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীনং পঠমুপ্পত্তিযা আৱজ্জনপৰিযাযেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. দুব্বলা হি পঠমুপ্পন্না পগ্গহাভাৱতো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীনং সমুদযোতি বলৱভাৱপ্পত্তৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদিকস্স আৱজ্জনট্ঠানিযানি হোন্তীতি তেসং সমুদযোতি ৱুত্তা, পুব্বে অধিমুচ্চনাদিৱসেন পৱত্তস্স আৱজ্জনস্স সমুদযাতি অত্থো. পুন ছন্দৱসেনাতি কত্তুকামতাকুসলচ্ছন্দৱসেন সদ্ধাদীনং উপ্পাদেতুকামতাকাৰপ্পৱত্তস্স ছন্দস্স ৱসেন. মনসিকাৰৱসেন আৱজ্জনসমুদযাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিৱসেন পৱত্তস্স দুব্বলস্স তস্স নিব্বত্তকযোনিসোমনসিকাৰৱসেন আৱজ্জনস্স উপ্পত্তিযা. এৱম্পীতি ‘‘অধিমোক্খৱসেনা’’তিআদিনা ৱুত্তাকাৰেনপি. ছসু সুত্তেসূতি দুতিযতো পট্ঠায ছসু সুত্তেসু. চতুসচ্চমেৱ কথিতং. অস্সাদগ্গহণেন হি সমুদযসচ্চং, আদীনৱগ্গহণেন দুক্খসচ্চং, নিস্সৰণগ্গহণেন নিৰোধমগ্গসচ্চানি গহিতানীতি. পঠমসুত্তে পন ইন্দ্ৰিযানং সৰূপদস্সনমেৱাতি.
৮. দব্বসুত্তৱণ্ণনা
৪৭৮. সোতো আপজ্জীযতি এতেনাতি সোতাপত্তি, অনাগতং পতি পঠমমগ্গো. সোতোতি অৰিযমগ্গসোতো দট্ঠব্বো. আপজ্জীযতীতিআদিতো পটিপজ্জীযতি. পঠমমগ্গপটিলাভনিমিত্তানি সোতাপন্নস্স অঙ্গানি ইধ ‘‘সোতাপত্তিযঙ্গানী’’তি ৱুত্তানি. তানি পন তীসু ঠানেসু সদ্ধা অৰিযকন্তসীলঞ্চাতি ৱেদিতব্বানি. সৱিসযেতি সকৱিসযে. জেট্ঠকভাৱদস্সনত্থন্তি পধানভাৱদস্সনত্থং. যত্থ সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং সাতিসযকিচ্চং, তেসং কিচ্চাতিৰেকতং দস্সেতুন্তি অত্থো. ইদানি তমত্থং উপমাহি ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. পত্ৱাতি অত্তনো কিচ্চাতিৰেকট্ঠানং পটিলভিত্ৱা. পুব্বঙ্গমন্তি সদ্দহনকিচ্চেসু পুৰেচাৰং ধোৰয্হং. সেসানি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীনি. তদন্ৱযানীতি তদনুগতানি তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিকস্স পক্খিকানি. এস নযো সেসেসুপি. ঝানৱিমোক্খেতি ঝানসঙ্খাতে ৱিমোক্খে সমাধিপধানতায ঝানানং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৱা’’তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি. সদ্ধূপনিসঞ্হি সীলন্তি. অৰিযসচ্চানি পত্ৱাতি চত্তাৰি সচ্চানি অভিসমেতব্বানি পাপুণিত্ৱা.
৯-১০. পঠমৱিভঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৭৯-৪৮০. নেপক্কং ৱুচ্চতি পঞ্ঞাতি আহ – ‘‘পঞ্ঞাযেতং নাম’’ন্তি. নিপাযতি সংকিলেসধম্মে ৱিসোসেতি নিক্খামেতীতি নিপকো, থিৰতিক্খসতিপুগ্গলো, তস্স ভাৱো নেপক্কন্তি সতিযাপি নেপক্কভাৱো যুজ্জতেৱ. এৱঞ্হি ‘‘সতিনেপক্কেনা’’তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং হোতি, সতিযা চ নেপক্কেনাতি এৱং ৱুচ্চমানেন সতিনিদ্দেসো নাম কতো হোতিযেৱ. অসুকং নাম সুত্তং ৱা কম্মট্ঠানং ৱা মে ভাসিতন্তি. ৱোস্সজ্জীযতি সঙ্খাৰগতং এতস্মিং অধিগতেতি ৱোস্সগ্গো, নিব্বানং. তং আৰম্মণং কৰিত্ৱাতি আহ – ‘‘নিব্বানাৰম্মণং কত্ৱা’’তি. গচ্ছন্তিযাতি সঙ্খাৰানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ উদযব্বযং গচ্ছন্তিযা বুজ্ঝন্তিযা. তেনাহ ‘‘উদযব্বযপৰিগ্গাহিকাযা’’তি. সদ্ধাসতিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি পুব্বভাগানি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং, চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞাযা’’তি চ ৱুত্তত্তা. ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি, সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদিনা চ ৱুত্তত্তা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং মিস্সকং. ‘‘ৱোস্সগ্গাৰম্মণং কৰিত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা সমাধিন্দ্ৰিযং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰমেৱ. অযমেৱাতি য্ৱাযং নৱমে ৱুত্তো. অযমেৱ পুব্বভাগমিস্সকলোকুত্তৰত্তধম্মপৰিচ্ছেদো.
সুদ্ধিকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মুদুতৰৱগ্গো
১. পটিলাভসুত্তৱণ্ণনা
৪৮১. সম্মপ্পধানে আৰব্ভাতি সম্মপ্পধানে ভাৱনাৱসেন আৰব্ভ. তেনাহ ‘‘ভাৱেন্তো’’তি. যথা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানে আৰব্ভ ৱীৰিযং পটিলভতী’’তি দেসনা আগতা, এৱং সতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানে আৰব্ভ সতিং পটিলভতী’’তি, তস্মা ‘‘সতিন্দ্ৰিযেপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিনিদ্দেসেসু পন ন তথা দেসেতি.
২. পঠমসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
৪৮২. ইন্দ্ৰিযানং তিক্খাদিভাৱো ৱিপস্সনাৱসেন ৱা মগ্গৱসেন ৱা ফলৱসেন ৱা গহেতব্বোতি ৱুত্তং ‘‘ততোতি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ননু চেত্থ মুদুভাৱো এৱ পাড়িযং গহিতোতি? সচ্চমেতং, তং পন তিক্খভাৱে অসতি ন হোতি তিক্খাদিভাৱোতি ৱুত্তং. যতো হি অযং মুদু, ইতো তং তিক্খন্তি ৱত্তব্বতং লভতি অপেক্খাসিদ্ধত্তা তিক্খমুদুভাৱানং পাৰাপাৰং ৱিয. ইদানি ‘‘ততো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘সমত্তানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমত্তানীতি সম্পন্নানি. ইতৰং তস্সেৱ ৱেৱচনং. সমত্তানীতি ৱা পৰিযত্তানি, সমত্তানীতি অত্থো. ‘‘ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰীমগ্গস্সা’’তি কস্মা ৱুত্তং? ততোতি হি সোতাপত্তিমগ্গৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি অধিপ্পেতানিযেৱ, ‘‘ততো মুদুতৰানী’’তি ৱুত্তপঠমমগ্গো ধম্মানুসাৰী ৱা সিযা সদ্ধানুসাৰী ৱাতি ব্যভিচৰতি? নাযং দোসো, সোতাপত্তিমগ্গেকদেসৱসেনেৱ লদ্ধব্বপঠমমগ্গাপেক্খায ৱিপস্সনায ৱিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা. যো হি সোতাপন্নো হুত্ৱা ইৰিযাপথং অকোপেত্ৱা যথানিসিন্নোৱ সকদাগামিমগ্গং পাপুণাতি, তস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি সন্ধায অৱিভাগেন ৱুত্তং – ‘‘ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নামা’’তি. যো পন সোতাপন্নো হুত্ৱা কালন্তৰেন সকদাগামী হোতি, তস্স সোতাপত্তিমগ্গত্থায পৱত্তানি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি. সো চে ধম্মানুসাৰীগোত্তো, তস্স যথাৱুত্তৱিপস্সনিন্দ্ৰিযতো মুদুতৰানীতি ‘‘ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰীমগ্গস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নামাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ধম্মানুসাৰীৱিপস্সনিন্দ্ৰিযতো সদ্ধানুসাৰীৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানং মুদুভাৱস্স কাৰণং সযমেৱ ৱক্খতি. ধম্মেন পঞ্ঞায মগ্গসোতং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী, পঞ্ঞুত্তৰো অৰিযো. সদ্ধায মগ্গসোতং অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী, সদ্ধুত্তৰো অৰিযো.
এৱং ৱিপস্সনাৱসেন দস্সেত্ৱা মগ্গৱসেন দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি আৰদ্ধং. সম্পযোগতো সভাৱতো চ অৰহত্তমগ্গপৰিযাপন্নানি অৰহত্তমগ্গিন্দ্ৰিযানি. অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযানীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
ইদানি ফলৱসেন দস্সেতুং ‘‘সমত্তানি পৰিপুণ্ণানী’’তিআদি ৱুত্তং. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠপুগ্গলৱসেন নানত্তং জাতং, তস্মা তে দ্ৱেপি ইধ ততিযৱাৰে ন লব্ভন্তীতি অধিপ্পাযো. ধম্মানুসাৰীসদ্ধানুসাৰীনং নানত্তং কথং জাতন্তি আহ ‘‘আগমনেনপি মগ্গেনপী’’তি. তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘সদ্ধানুসাৰীপুগ্গলো’’তিআদিমাহ. উদ্দিসাপেন্তোতি উদ্দেসং গণ্হন্তো.
মগ্গো তিক্খো হোতি উপনিস্সযিন্দ্ৰিযানং তিক্খৱিসদভাৱতো. তেনাহ ‘‘সূৰং ঞাণং ৱহতী’’তি. অসঙ্খাৰেনাতি সৰসেনেৱ. অপ্পযোগেনাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ধম্মানুসাৰীপুগ্গলো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অপ্পকসিৰেন অকিলমন্তোৱ ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধানুসাৰীপুগ্গলো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, তস্মা ধম্মানুসাৰিস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং হুত্ৱা ৱহতি, যথা নাম তিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি খিপ্পং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি, এৱৰূপা ধম্মানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি, সদ্ধানুসাৰিনো পন পুব্বভাগক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং দন্ধং ন তিখিণং অসূৰং হুত্ৱা ৱহতি, যথা নাম নাতিতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ন ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং হোতি, এৱৰূপা সদ্ধানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি. এৱং সন্তেপি কিলেসক্খযে নানত্তং নত্থি. তেনাহ ‘‘কিলেসক্খযে পনা’’তিআদি. অৱসেসা চ কিলেসা খীযন্তি সংযোজনক্খযায যোগত্তা.
৩. দুতিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
৪৮৩. ততোতি ফলতো ফলৱেমত্ততায চৰিযমানত্তা. ইন্দ্ৰিযৱেমত্ততা সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং নানত্তেন. ফলনানত্তন্তি অৰহত্তফলাদিনানত্তং. পুগ্গলনানত্তন্তি অনাগামিআদিপুগ্গলনানত্তং.
৪. ততিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
৪৮৪. সীলক্খন্ধাদীহি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি চ পৰিতো পূৰণেন পৰিপূৰং অৰহত্তমগ্গং কৰোন্তো নিপ্ফত্তিতো অৰহত্তফলং আৰাধেতি নিপ্ফাদেতি. তযো পদেসমগ্গেতি সীলক্খন্ধাদীনং অপাৰিপূৰিযা একদেসভূতে তযো হেট্ঠিমমগ্গে. পদেসং হেট্ঠিমফলত্তযং. চতূসূতি ইমস্মিং ৱগ্গে পঠমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. কামঞ্চেত্থ ততিযে ‘‘ততোতি ফলৱসেন নিস্সক্ক’’ন্তি ৱুত্তং, চতুত্থে ‘‘পৰিপূৰং পৰিপূৰকাৰী আৰাধেতি, পদেসং পদেসকাৰী’’তি, ‘‘চতূসুপি সুত্তেসু মিস্সকানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানী’’তি পন ৱচনতো ৱিপস্সনাৱসেনপি যোজনা লব্ভতেৱাতি দট্ঠব্বং.
৫-৭. পঠমৱিত্থাৰসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৮৫-৪৮৭. ৱিপস্সনাৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং, ন মগ্গফলৱসেন, ইমস্মিং সুত্তে সব্বসোৱ ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানং এৱ অধিপ্পেতত্তা. ইদানি তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘পৰিপুণ্ণানি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অৱিহাদীসু পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু তত্থ তত্থ আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তৰা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন সৰসতোৱ পৰিনিব্বাযনতো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, তব্বিপৰিযাযতো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, উদ্ধং ৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠভৱং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামীতি এৱমেত্থ সদ্দত্থো দট্ঠব্বো.
ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘ৱিপস্সনাৱসেন নিস্সক্ক’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে. অৰহত্তমগ্গেযেৱ ঠত্ৱাতি ইমস্মিংযেৱ ভৱে অৰহত্তমগ্গেযেৱ, ন ৱিপস্সনায চ ঠত্ৱা. পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানীতি ‘‘ততো মুদুতৰেহি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতী’’তিআদীনি পঞ্চ নিস্সক্কানি নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বানি. ইদানি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘অৰহত্তমগ্গস্স হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অৱিহাদীসু উপ্পজ্জিত্ৱা উপ্পন্নসমনন্তৰায পৰিনিব্বাযনতো পঠমঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী. তত্থ আযুপ্পমাণৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযনতো দুতিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী, আযুৱেমজ্ঝং পত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো ততো পৰং ততিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. ‘‘পঞ্চ নিস্সক্কানী’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি ৱত্তব্বন্তি? ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোপি এতেৱ পঞ্চ জনা’’তি.
তীণি নিস্সক্কানীতি ‘‘ততো মুদুতৰেহি সোতাপন্নো হোতী’’তিআদীনি তীণি নিস্সক্কপদানি. ইধ সকদাগামী ন গহিতো, সো অনাগামিমগ্গে ঠত্ৱা নীহৰিতব্বো, অনাগামিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰেহি সকদাগামী হোতি. সকদা…পে… মুদুতৰানীতি ইদং সকদাগামিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি একবীজিসঙ্খাতসোতাপন্নৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি মুদুতৰানি হোন্তীতি তীণি কত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মানুসাৰীতিআদিদ্ৱযং কোলংকোলাদিদ্ৱযেন গহিতং হোতীতি. সকদাগামিমগ্গস্স হীতিআদি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স ৱিৱৰণং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ছট্ঠসত্তমানি ৱুত্তনযানেৱাতি ছট্ঠসত্তমানি সুত্তানি দুতিযততিযেসু ৱুত্তনযানেৱ. তত্থ পন মিস্সকানি ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি, ইধ পুব্বভাগৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি কথিতানীতি অযমেৱ ৱিসেসো.
৮. পটিপন্নসুত্তৱণ্ণনা
৪৮৮. তন্তি মগ্গফলৱসেন নিস্সক্কং. পাড়িযং ৱুত্তমেৱ ‘‘অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো হোতী’’তিআদিনা. অট্ঠহীতি চতূহি ফলেহি চতূহি চ মগ্গেহীতি অট্ঠহি. বহিভূতো ন অন্তোভাৱো. লোকুত্তৰানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি মগ্গফলচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা.
৯-১০. সম্পন্নসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৮৯-৪৯০. ইন্দ্ৰিযসম্পন্নোতি এত্থ সম্পন্নসদ্দো পৰিপূৰিঅত্থোতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযো’’তি. মিস্সকানি ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি সামঞ্ঞতোৱ দেসিতত্তা.
মুদুতৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো
২. জীৱিতিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা
৪৯২. ইত্থিভাৱেতি ইত্থিতায. ইন্দট্ঠং কৰোতি তথাসত্তজনসামঞ্ঞকাৰণভাৱতো. ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং. এস নযো পুৰিসিন্দ্ৰিযে. জীৱিতেতি সহজাতধম্মানং জীৱনে পালনে পৱত্তনে. ৱট্টিন্দ্ৰিযানীতি ৱট্টহেতুভূতানি ইন্দ্ৰিযানি. ইমেসু হি উপাদিন্নইন্দ্ৰিযেসু সতি ৱট্টং ৱত্ততি পঞ্ঞাযতি.
৩. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা
৪৯৩. অজানিতপুব্বং ধম্মন্তি চতুসচ্চধম্মমাহ, তথা তেসংযেৱ ঞাতধম্মানন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – আজানাতীতি অঞ্ঞা, পঠমমগ্গেন ঞাতমনতিক্কমিত্ৱা জানাতীতি অত্থো. সোতাপন্নাদীনং ছঅৰিযানং এতং নামং. অঞ্ঞস্স ইন্দ্ৰিযানি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি. অঞ্ঞাতাৱীসূতি আজানিতৱন্তেসু. যস্মা অগ্গফলধম্মেসু ঞাণকিচ্চং সাতিসযং, তস্মা তং কিচ্চং সেসধম্মেসুপি সমাৰোপেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞাতাৱীসু অৰহত্তফলধম্মেসূ’’তি. তত্থ তত্থ তেসু তেসু মগ্গফলেসু. তেন তেনাকাৰেনাতি অনঞ্ঞাতজাননাদিআকাৰেন.
৪. একবীজিসুত্তৱণ্ণনা
৪৯৪. ৱিপস্সনতো নিস্সক্কন্তি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি নিস্সক্কং. ইদানি তমেৱ সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সমত্তানী’’তিআদিমাহ. তীণি নিস্সক্কানি এৱমিধ পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানি একবীজিআদিৱিভাৱনতো. তেনাহ ‘‘সকদাগামিমগ্গস্স হী’’তিআদি. সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম তেনত্তভাৱেন সকদাগামিমগ্গং পত্তুং গচ্ছন্তস্স সোতাপন্নস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি. পঞ্চপি তে সোতাপত্তিমগ্গস্স ভেদাযেৱাতি ‘‘সকদাগামিমগ্গে ঠত্ৱা নীহৰিতব্বানী’’তি ৱুত্তং.
একবীজীতি এত্থ খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একং খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৱগ্গহণং, সো একবীজি নাম. তেনাহ – ‘‘সোতাপন্নো হুত্ৱা’’তিআদি. মানুসকং ভৱন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তং, দেৱভৱং নিব্বত্তেতীতিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ভগৱতা গহিতনামানেতানি. এত্তকঞ্হি পমাণং গতো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং.
দ্ৱে তযো ভৱেতি দেৱমনুস্সেসু এৱ দ্ৱে তযো ভৱে. সম্বোধিচতুসচ্চধম্মো পৰং অযনং নিস্সযো গতি এতস্সাতি সম্বোধিপৰাযণো. কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযতো পট্ঠায হি নীচকুলে উপ্পত্তি নাম নত্থি, মহাভোগেসু কুলেসু এৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো. কেৱলোপি হি কুল-সদ্দো মহাভোগকুলমেৱ ৱদতি. দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানীতি দেৱমনুস্সৱসেন দ্ৱে ৱা তযো ৱা ভৱেতি অযম্পি মিস্সকভৱেন কথিতো. জাতস্স কুমাৰস্স ৱিয অৰিযায জাতিযা জাতস্স নামমেতং, যদিদং নিযতোতি সত্তক্খত্তুপৰমাদিকোতি চ সমঞ্ঞাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱা’’তিআদি.
যদি পুব্বহেতুনিযমতো সোতাপন্নো চ নিযতোতি সোতাপত্তিমগ্গতো উদ্ধং তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযাভাৱতো পুব্বহেতুকিচ্চং নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযভাৱো আপজ্জতি. যদি তস্সপি পুব্বহেতুউপনিস্সযো সিযা, তাৱ নিযমতো সোতাপত্তিমগ্গুপ্পত্তিতো পুব্বে এৱ নিযমিতো, যাৱঞ্চ অকনিট্ঠং তস্স পুব্বহেতু নাম, অহেতুকতা আপন্না, ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিপ্ফত্তি পাপুণাতি. কিঞ্চ হেতু চে? নিযমতো সোতাপন্নো চ নিযতোতি পঠমমগ্গাধিগমেনেৱ অনুক্কমেন উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং কিচ্চানি নিপ্ফজ্জন্তি, এৱং সত্তক্খত্তুপৰমতাদিনিযমে সতি সত্তমভৱাদিতো উদ্ধং পৱত্ততায দুক্খস্স মূলভূতা কিলেসা পঠমমগ্গেনেৱ খীণাতি উপৰি তযো মগ্গা অকিচ্চা সিযুং. তেনাহ ‘‘পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নামা’’তিআদি.
যদি উপৰি তযো মগ্গা সত্তক্খত্তুপৰমাদিতং নিযমেন্তি, ততো চ অঞ্ঞো সোতাপন্নো নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স অকিচ্চকতা নিপ্পযোজনতা আপজ্জেয্য. অথ সক্কাযদিট্ঠিআদিপ্পহানং তস্স কিচ্চং, তেসং তেসং পহানেন সত্তক্খত্তুপৰমাদিনিযমতায. ভৱিতব্বং, যাৱ উপৰিমগ্গা এৱ হোন্তীতি সত্তভৱাদিতো উদ্ধমপৱত্তনতো তেন ৱিনানেন সক্কাযদিট্ঠিআদিপ্পহানেন চ তেন ৱিনা ভৱিতব্বন্তি আহ – ‘‘পঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেৱ উপৰি তযো মগ্গা উপ্পন্নাতি আপজ্জতী’’তি. তিণ্ণং মগ্গানন্তি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং. ৱিপস্সনা নিযমেতীতি যুজ্জতীতি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সচে হী’’তিআদিমাহ.
সোতাপন্নো ৱট্টজ্ঝাসযো. তত্ৰেকচ্চে পাকটে পঞ্ঞাতে দস্সেন্তো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো’’তিআদিমাহ. ইধট্ঠকৱোকিণ্ণসুক্খৱিপস্সকস্সাতি যো ইমস্মিং কামভৱে ঠিতো মনুস্সদেৱৱসেন ৱোকিণ্ণভৱূপপত্তিকো সুক্খৱিপস্সকো চ, তস্স ৱসেন. নামং কথিতন্তি সত্তক্খত্তুপৰমোতি নামং কথিতং. কেচি পন ‘‘কামভৱে সত্তক্খত্তুংযেৱ উপ্পজ্জতি, ন ততো’’তি ৱদন্তি, তং ৱীমংসিতব্বং.
সোধেস্সামীতি জম্বুদীপে কেনচি তেপিটকেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পিটকত্তযমেৱ ময্হং উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন সোধেয্যামীতি পৰতীৰং জম্বুদীপং গতো. যো ভিক্খু সক্কোতীতি যোজনা. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু একমুখেন অভিনিৱিট্ঠেনপি অভিধম্মপৰিযাযেন তীহি এৱ ৱিমোক্খেহি মগ্গং লভতীতি অভিনিৱেসভেদেন তযো পুগ্গলা সুঞ্ঞততো ৱুট্ঠিতা, তথা তযো অপ্পণিহিততো ৱুট্ঠিতাতি ছ হোন্তি, তেৱ সদ্ধাধুৰপঞ্ঞাধুৰৱসেন দ্ৱাদস সকদাগামিনো. তথা অৰহন্তো, তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী একো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চ, তে অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিভেদেন দসাতি অৱিহাদীসু চতূসুপি চত্তালীস, অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থীতি অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনো. ৱিপস্সনা কথিতা সম্মসনচাৰস্স কথিতত্তা.
৫-১০. সুদ্ধকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৯৫-৫০০. যথা চক্খুস্স সহজাততদিন্দ্ৰিযনিস্সিতধম্মেসু অধিপতেয্যং অনুৱত্তনীযত্তা, এৱং তংদ্ৱাৰিকধম্মেসুপি অধিপতেয্যং তেহি অনুৱত্তনীযত্তাতি ৱুত্তং – ‘‘অধিপতেয্যসঙ্খাতেন ইন্দট্ঠেনা’’তি. এস নযো সেসিন্দ্ৰিযাদীসুপি. চতুসচ্চৱসেন কথিতানি সভাৱাদিৱিভাৱনস্স কথিতত্তা.
ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গো
১-৫. সুদ্ধিকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫০১-৫০৫. যথা চক্খু দস্সনে অধিপতেয্যট্ঠেন চক্খুন্দ্ৰিযং, এৱং সুখৱেদনা সুখনে অধিপতেয্যট্ঠেন সুখিন্দ্ৰিযং. এস নযো সেসেসুপি. সেসং তেভূমকন্তি সেসং ভূমিত্তযৱসেন তেভূমকং.
৬. পঠমৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৫০৬. কাযিকন্তি অযমস্স নিস্সযৱসেন নিদ্দেসোতি আহ – ‘‘কাযপসাদৱত্থুক’’ন্তি. সৰূপনিদ্দেসো সুখং সুখিন্দ্ৰিযস্স সৰূপন্তি. সাদনীযট্ঠেন ধম্মপদানি অত্তনি অস্সাদযতীতি সাতং, মধুৰং. ৱেদযিতন্তি ৱেদিযনং, অনুভৱনন্তি অত্থো. অঞ্ঞধম্মৱিসিট্ঠোতি ফস্সাদীহি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৱিসদিসো. কাযিকন্তি পসাদকাযসন্নিস্সিতং. চেতসিকন্তি চেতোসন্নিস্সিতং, তেন ৱুত্তং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. কাযপসাদ…পে… নত্থি, তস্মা ‘‘চত্তাৰো পসাদকাযে ৱত্থুং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
৯. কট্ঠোপমসুত্তৱণ্ণনা
৫০৯. দ্ৱিন্নং অৰণীনন্তি অধৰুত্তৰাৰণীনং. কিঞ্চি দ্ৱযং সঙ্ঘট্টিতমত্তং হুত্ৱা ন সমোধানগতং হোতীতি তংনিৱত্তনত্থং ‘‘সঙ্ঘট্টনসমোধানা’’তি ৱুত্তং. পুনপ্পুনং সঙ্ঘট্টনেন হি তেজোপাতুভাৱো. অধৰাৰণী ৱিয ৱত্থাৰম্মণং অসতিপি ৱাযামে তজ্জসম্ফস্সপচ্চযতো. উত্তৰাৰণী ৱিয ফস্সো ৱত্থাৰম্মণাদিফস্সেন পৱত্তনতো. সঙ্ঘট্টো ৱিয ফস্সসঙ্ঘট্টনং অৰণিদ্ৱযসঙ্ঘট্টনা ৱিয ফস্সস্সেৱ ৱত্থাৰম্মণেসু সঙ্ঘট্টনাকাৰেন পৱত্তিতো. অগ্গি ৱিয ৱেদনা অনুদহনট্ঠেন খণিকাৱাযঞ্চ. ৱত্থাৰম্মণং ৱা উত্তৰাৰণী ৱিয ইন্ধনাপাতগহণাদীসু উস্সাহস্স ৱিয পৱত্তিসম্ভৱতো. ফস্সো অধৰাৰণী ৱিয নিৰুস্সাহনিৰীহতাৱসেন অত্তসাধনতো.
১০. উপ্পটিপাটিকসুত্তৱণ্ণনা
৫১০. ৰসনং ভঞ্জনং নিৰুজ্ঝনং ৰসো. যো যো ধম্মানং ৰসো যথাধম্মৰসো, তেন যথাধম্মৰসেন. পটিপাটিযাতি কমেন, উভযেনপি ধম্মানং পহানক্কমেনাতি ৱুত্তং হোতি. ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গেতি ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযসংযুত্তসঞ্ঞিতে ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে. অদেসিতত্তাতি সেসসুত্তানি ৱিয ‘‘সুখিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিনা অদেসিতত্তা ইদং উপ্পটিপাটিকসুত্তং নাম. ৱলিযা খৰসম্ফস্সায ফুট্ঠস্স. তন্তি কণ্টকৱেদনাদিং. এতস্স দুক্খিন্দ্ৰিযস্স.
তেসং তেসন্তি দোমনস্সিন্দ্ৰিযাদীনং. কাৰণৱসেনেৱাতি তংতংঅসাধাৰণকাৰণৱসেন. তেসঞ্হি ৱিসেসকাৰণং দস্সেন্তো ‘‘পত্তচীৱৰাদীনং ৱা’’তি আহ.
একতোৱাতি পুনপ্পুনং পদুদ্ধাৰণং অকত্ৱা একজ্ঝমেৱ. দুতিযজ্ঝানাদীনং উপচাৰক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তেসং দুক্খিন্দ্ৰিযদোমনস্সাদীনং. অতিসযনিৰোধোতি সুট্ঠু পহানং উজুপ্পটিপক্খেন ৱূপসমো. নিৰোধোযেৱাতি নিৰোধমত্তমেৱ. নানাৱজ্জনেতি যেন আৱজ্জনেন অপ্পনাৱীথি হোতি, ততো ভিজ্জাৱজ্জনে, অনেকাৱজ্জনে ৱা. অপ্পনাৱীথিযঞ্হি উপচাৰো একাৱজ্জনো, ইতৰো অনেকাৱজ্জনো অনেকক্খত্তুং পৱত্তনতো. ৱিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৱিসমাসনুপতাপো. পীতিফৰণেনাতি পীতিযা ফৰণৰসত্তা. পীতিসমুট্ঠানানং ৱা পণীতৰূপানং কাযস্স ব্যাপনতো ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতী’’তি. ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপযুত্তো, সো ‘‘পহীনস্সা’’তি এত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘পহীনস্সপি দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্সা’’তি. এতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্স ময্হং অতিচিৰং ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো কাযোপি কিলমি, চিত্তম্পি ৱিহঞ্ঞী’’তি চ ৱচনতো কাযচিত্তখেদানং ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযতা ৱেদিতব্বা. ৱিতক্কৱিচাৰভাৱে উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি তত্থ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে অস্স দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ভৱেয্য. ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ইদং পৰিকপ্পৱচনং উপচাৰক্খণে দোমনস্সস্স সুপ্পহীনভাৱদস্সনত্থং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ন ত্ৱেৱ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা’’তি. পহীনম্পি সোমনস্সিন্দ্ৰিযং পীতি ৱিয ন দূৰেতি কত্ৱা ‘‘আসন্নত্তা’’তি ৱুত্তং. নানাৱজ্জনুপচাৰে পহীনম্পি পহানঙ্গং পটিপক্খেন অৱিহতত্তা অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাযা’’তিআদিমাহ. ‘‘তাদিসায আসেৱনায ইচ্ছিতব্বত্তা যথা মগ্গৱীথিতো পুব্বে দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা সদিসানুপস্সনাৱ পৱত্তন্তি, এৱমিধাপি অপ্পনাৱাৰতো পুব্বে দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা উপেক্খাসহগতাৱ পৱত্তন্তী’’তি ৱদন্তি. অপৰিসেসন্তি সুৱিক্খম্ভিতন্তি কত্ৱা ৱিক্খম্ভনেন অনৱসেসং.
তথত্তাযাতি তথভাৱায পঠমজ্ঝানসমঙ্গিতায. সা পনস্স উপ্পাদনেন ৱা উপ্পন্নস্স সমাপজ্জনেন ৱা হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদনত্থায সমাপজ্জনত্থাযা’’তি. দ্ৱীসূতি নৱমদসমেসু সুত্তন্তেসু.
সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. জৰাৱগ্গো
১. জৰাধম্মসুত্তৱণ্ণনা
৫১১. পমুখে, পাসাদস্স চ পচ্ছিমভাগে আতপো পচ্ছাতপো, তস্মিং পচ্ছাতপে. সো হি পাসাদস্স পমুখভাৱেন কতো. কিং পন ভগৱতো ৱজিৰসাৰং সৰীৰং ওতাপেতব্বং হোতীতি আহ – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদি. অযঞ্চ ইমং সুত্তং দেসিতসমযে. ন সক্কোতি ব্যামপ্পভায কাযচি পভায অনভিভৱনীযত্তা. কিঞ্চাপি বুদ্ধাভা সূৰিযাভায অনভিভৱনীযা, ঘম্মসভাৱতায পন ৰস্মীনং পৰিতো ফৰন্তী সূৰিযাভা তিখিণা উণ্হাতি আহ ‘‘ৰস্মিতেজ’’ন্তি. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথেৱ হী’’তিআদি ৱুত্তং.
সুৱণ্ণাৱট্টং ৱিযাতি অচ্ছে সুৱণ্ণপত্তে ৱিনিৱত্তআৱট্টং ৱিয. গৰহণচ্ছৰিযং নাম কিৰেতং ‘‘অচ্ছৰিযমেতং অৱিসিচ্ছেফলৱদ’’ন্তিআদীসু ৱিয. ন এৱমেতৰহীতি অত্তনো পাকটৱসেন ৱদতি, ন ইতৰেসম্পীতি. সিৰাজালাতি সিৰাসন্তানা. এৱৰূপং ন হোতীতি অঞ্ঞেসং পাকতিকসত্তানং ৱুত্তাকাৰং ৱিয ন হোতি পুঞ্ঞসম্ভাৰস্স উড়াৰতমত্তা ৱিপচ্চনস্স পৰিযন্তগতত্তা. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞেসং অপাকট’’ন্তি. ৱলিযাৱট্টকন্তি অপ্পকং ৱলিযাৱট্টং. তেনাহ ‘‘কেসগ্গপ্পমাণ’’ন্তি. সব্বানীতি সিৰাজালানি. পুৰতো ৱঙ্কোতি থোকং পুৰতো নতমত্তং সন্ধাযাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘স্ৱাযং অঞ্ঞেসং অপাকটো’’তি. নযগ্গাহতোতি অনুমানতো. ধী তন্তি ধী-সদ্দযোগে উপযোগৱচনং. ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো. ধিক্কাৰোতি জিগুচ্ছাপযোগো. তং ফুসতূতি তুয্হং পাপুণাতু.
২. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৫১২. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. ন পচ্চনুভোতি অত্তনো অৱিসযভাৱতো. ইদানি তং অঞ্ঞৱিসযতং অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো ৱিভাৱেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিসযানি পটিসৰন্তি এত্থাতি পটিসৰণং. ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণানি হি অসতিপি তাদিসে অধিপ্পাযে অত্তনো আৰম্মণস্স যাথাৱতো সম্পজাননতো পৱেদনৱিজাননানি কৰোন্তানি ৱিয পৱত্তন্তি, তথা লোকস্স অঞ্ঞত্থ সিদ্ধিতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘মনো পটিসৰণং, মনোৱ নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তি মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনো হি সৱিসেসং মনোৱিসযং পচ্চনুভোতি, পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনমনো মননমত্তমেৱ পচ্চনুভৱতি. ৰজ্জনাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, তস্মা সদ্দহনাদিপি গহিতমেৱাতি দট্ঠব্বং, পঞ্চদ্ৱাৰপ্পৱত্তিৱসেন তথা ৱুত্তং. একস্মিং পন দ্ৱাৰেতি চক্খুদ্ৱাৰে.
দুব্বলভোজকাতি অপ্পানুভাৱা ৰাজভোগ্গা. আযন্তি ভোগুপ্পত্তিট্ঠানং. যোত্তবন্ধাদিনিমিত্তং লদ্ধব্বকহাপণো যোত্তকহাপণো. অদ্দুবন্ধাদিনিমিত্তং গহেতব্বকহাপণো অদ্দুকহাপণো. মাঘাতঘোসনায কতায হিংসানিমিত্তং গহেতব্বকহাপণো মাপহাৰকহাপণো. তস্স পৰিমাণং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকহাপণো’’তিআদি ৱুত্তং. সতৱত্থুকন্তি সতকৰীসৱত্থুকং.
মগ্গসতীতি অৰিযমগ্গসতি. ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স হি জৱনমনো উস্সক্কিত্ৱাৱ মগ্গসতিং পটিসৰতি তপ্পৰিযোসানত্তা. তন্তি নিব্বানং. সাতি ফলৱিমুত্তি. পটিসৰতি অগ্গমগ্গসতিযা. ফলৱিমুত্তি নিব্বানন্তি উভযং মগ্গস্স সিদ্ধাযেৱাতি. আৰম্মণৱসেন নত্থি এতস্স পটিসৰণন্তি অপ্পটিসৰণং অসঙ্খতামতস্স সন্তিনিচ্চসভাৱত্তা. সযং পন সব্বেসংযেৱ অৰিযানং পটিসৰণং. তেনাহ ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পৰি. ৩৩৯). নিব্বানং অনুপৱিট্ঠং নিব্বাননিস্সযত্তা. ন ততো পৰং গচ্ছতি গতস্স অঞ্ঞস্স তাদিসস্স অভাৱা. নিব্বানং পৰি সব্বসো ওসানন্তি নিব্বানপৰিযোসানং.
মূলজাতা জাতমূলা. ততো এৱ পতিট্ঠিতা. কা পনস্সাতি আহ ‘‘মগ্গেন আগতসদ্ধা’’তি. মগ্গো দড়্হায অসংহাৰিযসদ্ধায মূলং দিট্ঠিসম্পযুত্তানি চেৱ ৱিচিকিচ্ছাচিত্তঞ্চাতি পঞ্চ অকুসলচিত্তানি সমুচ্ছেদৱসেন পহীনানি. পঞ্চ নীৱৰণানীতি এত্থ অপাযগমনীযানি পঠমমগ্গেনেৱ পহীনানি, ইতৰানি ৱিক্খম্ভনৱসেন ঝানেন পহীনানীতি পঞ্চসু ওৰম্ভাগিযকিলেসসংযোজনেসু একদেসৱিগমেনেৱ বহিদ্ধাসংযোজনো ৱিয জাতোতি ৱুত্তং ‘‘ঝানঅনাগামিট্ঠানে ঠিতো’’তি. তেনাহ ‘‘সো অপৰিহীন…পে… নিব্বাযেয্যা’’তি.
৫. পঠমপুব্বাৰামসুত্তৱণ্ণনা
৫১৫. পুব্বকোট্ঠকে এৱং আগতসুত্তং আদিং কত্ৱা ফলিন্দ্ৰিযানেৱ কথিতানি অগ্গফলৱসেন দেসনায আগতত্তা.
১০. আপণসুত্তৱণ্ণনা
৫২০. উপৰি সহ ৱিপস্সনায তযো মগ্গাতি ৱিপস্সনায সহ সোতাপত্তিফলতো উপৰি তযো মগ্গা. মগ্গাধিগমেন ইদানি পচ্চক্খভূতত্তা ‘‘ইমে খো তে ধম্মা’’তি ৱুত্তা. তত্থ যং অগ্গভূতং, তস্স ৱসেন দস্সেতুং ‘‘অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযং নামা’’তি ৱুত্তং ইন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা. অতিৱিজ্ঝিত্ৱা পস্সামীতি সচ্ছিকত্ৱা যাথাৱতো পস্সামি. চতূহি ইন্দ্ৰিযেহীতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীহি চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি. সা ৱিপস্সনামগ্গফলসহগতা সিযাতি মিস্সকা ৱুত্তা.
জৰাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সূকৰখতৱগ্গো
১. সালসুত্তৱণ্ণনা
৫২১. সূৰভাৱেনাতি অতিসূৰভাৱেন. বুজ্ঝনত্থাযাতি সচ্চপটিৱেধায.
২. মল্লিকসুত্তৱণ্ণনা
৫২২. চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানীতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ঠপেত্ৱা সেসানি চত্তাৰি. ‘‘অৰিযঞাণং লোকুত্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং মগ্গঞাণং কত্ৱা. অৰিয-সদ্দো পন যথা তথা ৱিসুদ্ধেপি হোতীতি তাদিসং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তম্পি পনা’’তিআদি. যথা হি চত্তাৰিন্দ্ৰিযানি মিস্সকানি, এৱং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযম্পি মিস্সকন্তি ৱুচ্চমানে ন কোচি ৱিৰোধোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তম্পি পন…পে… ৱট্টতী’’তি.
৩. সেখসুত্তৱণ্ণনা
৫২৩. ন সক্কোতি ইন্দ্ৰিযানং অপৰিপক্কত্তা. অত্থীতি পজানাতি নযগ্গাহেন, ন পচ্চক্খতো. ন হি অৰিযাপি অনধিগতং মগ্গফলং পচ্চৱেক্খিতুং সক্কোন্তি.
৬. পতিট্ঠিতসুত্তৱণ্ণনা
৫২৬. সাসৱেসূতি চতুৰাসৱৱিনিমুত্তেসু সেসধম্মেসু আৰম্মণেসু. তেসুপি উপ্পজ্জনকঅনত্থতো চিত্তং ৰক্খতি নাম.
৮. সূকৰখতসুত্তৱণ্ণনা
৫২৮. তং সন্ধাযাতি তং সূকৰখতলেণং সন্ধায. এতং ‘‘সূকৰখতায’’ন্তি ৱচনং ৱুত্তং. ভাৱনপুংসকন্তি ভাৱজোতকং নপুংসকৱচনং যথা ‘‘ৱিসমং ৱাতা ৱাযন্তি, একমন্তং নিসীদী’’তি. কিচ্চপটিপত্তি তেসং সংকাসনট্ঠেন সপতিসো, সপতিসো এৱ সপ্পতিস্সো, সজেট্ঠকোতি আহ ‘‘সপ্পতিস্সোতি সজেট্ঠকো’’তি.
সূকৰখতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. বোধিপক্খিযৱগ্গৱণ্ণনা
৫৩১-৬৫০. সত্তানং ফলানং হেতুভূতানি ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱিতত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তানি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানিযেৱ ফলূপচাৰেন ‘‘সত্ত ফলানী’’তি ৱুত্তানি. তানি চ পুব্বভাগানি ‘‘ইমেসং, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ভাৱিতত্তা…পে… সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি ৱচনতো. তেসন্তি সত্তানং ফলানং. ‘‘দ্ৱিন্নং ফলানং অঞ্ঞতৰং ফল’’ন্তি এৱং অতীতসুত্তে ৱুত্তানি হেট্ঠা দ্ৱে ফলানি নামাতি ৱদন্তি. যেহি পন ইন্দ্ৰিযেহি অঞ্ঞত্ৰ পন অন্তৰাপৰিনিব্বাযিং সেসানি ফলানি হোন্তি, তানি চত্তাৰি সপুব্বভাগানি লোকুত্তৰানীতি ৱুত্তং সিযা.
ইন্দ্ৰিযসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.