৪. সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গো
১-৫. সুদ্ধিকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫০১-৫০৫. যথা চক্খু দস্সনে অধিপতেয্যট্ঠেন চক্খুন্দ্ৰিযং, এৱং সুখৱেদনা সুখনে অধিপতেয্যট্ঠেন সুখিন্দ্ৰিযং. এস নযো সেসেসুপি. সেসং তেভূমকন্তি সেসং ভূমিত্তযৱসেন তেভূমকং.
৬. পঠমৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৫০৬. কাযিকন্তি অযমস্স নিস্সযৱসেন নিদ্দেসোতি আহ – ‘‘কাযপসাদৱত্থুক’’ন্তি. সৰূপনিদ্দেসো সুখং সুখিন্দ্ৰিযস্স সৰূপন্তি. সাদনীযট্ঠেন ধম্মপদানি অত্তনি অস্সাদযতীতি সাতং, মধুৰং. ৱেদযিতন্তি ৱেদিযনং, অনুভৱনন্তি অত্থো. অঞ্ঞধম্মৱিসিট্ঠোতি ফস্সাদীহি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৱিসদিসো. কাযিকন্তি পসাদকাযসন্নিস্সিতং. চেতসিকন্তি চেতোসন্নিস্সিতং, তেন ৱুত্তং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. কাযপসাদ…পে… নত্থি, তস্মা ‘‘চত্তাৰো পসাদকাযে ৱত্থুং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
৯. কট্ঠোপমসুত্তৱণ্ণনা
৫০৯. দ্ৱিন্নং অৰণীনন্তি অধৰুত্তৰাৰণীনং. কিঞ্চি দ্ৱযং সঙ্ঘট্টিতমত্তং হুত্ৱা ন সমোধানগতং হোতীতি তংনিৱত্তনত্থং ‘‘সঙ্ঘট্টনসমোধানা’’তি ৱুত্তং. পুনপ্পুনং সঙ্ঘট্টনেন হি তেজোপাতুভাৱো. অধৰাৰণী ৱিয ৱত্থাৰম্মণং অসতিপি ৱাযামে তজ্জসম্ফস্সপচ্চযতো. উত্তৰাৰণী ৱিয ফস্সো ৱত্থাৰম্মণাদিফস্সেন পৱত্তনতো. সঙ্ঘট্টো ৱিয ফস্সসঙ্ঘট্টনং অৰণিদ্ৱযসঙ্ঘট্টনা ৱিয ফস্সস্সেৱ ৱত্থাৰম্মণেসু সঙ্ঘট্টনাকাৰেন পৱত্তিতো. অগ্গি ৱিয ৱেদনা অনুদহনট্ঠেন খণিকাৱাযঞ্চ. ৱত্থাৰম্মণং ৱা উত্তৰাৰণী ৱিয ইন্ধনাপাতগহণাদীসু উস্সাহস্স ৱিয পৱত্তিসম্ভৱতো. ফস্সো অধৰাৰণী ৱিয নিৰুস্সাহনিৰীহতাৱসেন অত্তসাধনতো.
১০. উপ্পটিপাটিকসুত্তৱণ্ণনা
৫১০. ৰসনং ভঞ্জনং নিৰুজ্ঝনং ৰসো. যো যো ধম্মানং ৰসো যথাধম্মৰসো, তেন যথাধম্মৰসেন. পটিপাটিযাতি কমেন, উভযেনপি ধম্মানং পহানক্কমেনাতি ৱুত্তং হোতি. ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গেতি ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযসংযুত্তসঞ্ঞিতে ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে. অদেসিতত্তাতি সেসসুত্তানি ৱিয ‘‘সুখিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিনা অদেসিতত্তা ইদং উপ্পটিপাটিকসুত্তং নাম. ৱলিযা খৰসম্ফস্সায ফুট্ঠস্স. তন্তি কণ্টকৱেদনাদিং. এতস্স দুক্খিন্দ্ৰিযস্স.
তেসং তেসন্তি দোমনস্সিন্দ্ৰিযাদীনং. কাৰণৱসেনেৱাতি তংতংঅসাধাৰণকাৰণৱসেন. তেসঞ্হি ৱিসেসকাৰণং দস্সেন্তো ‘‘পত্তচীৱৰাদীনং ৱা’’তি আহ.
একতোৱাতি পুনপ্পুনং পদুদ্ধাৰণং অকত্ৱা একজ্ঝমেৱ. দুতিযজ্ঝানাদীনং উপচাৰক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তেসং দুক্খিন্দ্ৰিযদোমনস্সাদীনং. অতিসযনিৰোধোতি সুট্ঠু পহানং উজুপ্পটিপক্খেন ৱূপসমো. নিৰোধোযেৱাতি নিৰোধমত্তমেৱ. নানাৱজ্জনেতি যেন আৱজ্জনেন অপ্পনাৱীথি হোতি, ততো ভিজ্জাৱজ্জনে, অনেকাৱজ্জনে ৱা. অপ্পনাৱীথিযঞ্হি উপচাৰো একাৱজ্জনো, ইতৰো অনেকাৱজ্জনো অনেকক্খত্তুং পৱত্তনতো. ৱিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৱিসমাসনুপতাপো. পীতিফৰণেনাতি পীতিযা ফৰণৰসত্তা. পীতিসমুট্ঠানানং ৱা পণীতৰূপানং কাযস্স ব্যাপনতো ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতী’’তি. ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপযুত্তো, সো ‘‘পহীনস্সা’’তি এত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘পহীনস্সপি দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্সা’’তি. এতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্স ময্হং অতিচিৰং ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো কাযোপি কিলমি, চিত্তম্পি ৱিহঞ্ঞী’’তি চ ৱচনতো কাযচিত্তখেদানং ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযতা ৱেদিতব্বা. ৱিতক্কৱিচাৰভাৱে উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি তত্থ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে অস্স দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ভৱেয্য. ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ইদং পৰিকপ্পৱচনং উপচাৰক্খণে দোমনস্সস্স সুপ্পহীনভাৱদস্সনত্থং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ন ত্ৱেৱ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা’’তি. পহীনম্পি সোমনস্সিন্দ্ৰিযং পীতি ৱিয ন দূৰেতি কত্ৱা ‘‘আসন্নত্তা’’তি ৱুত্তং. নানাৱজ্জনুপচাৰে পহীনম্পি পহানঙ্গং পটিপক্খেন অৱিহতত্তা অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাযা’’তিআদিমাহ. ‘‘তাদিসায আসেৱনায ইচ্ছিতব্বত্তা যথা মগ্গৱীথিতো পুব্বে দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা সদিসানুপস্সনাৱ পৱত্তন্তি, এৱমিধাপি অপ্পনাৱাৰতো পুব্বে দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা উপেক্খাসহগতাৱ পৱত্তন্তী’’তি ৱদন্তি. অপৰিসেসন্তি সুৱিক্খম্ভিতন্তি কত্ৱা ৱিক্খম্ভনেন অনৱসেসং.
তথত্তাযাতি তথভাৱায পঠমজ্ঝানসমঙ্গিতায. সা পনস্স উপ্পাদনেন ৱা উপ্পন্নস্স সমাপজ্জনেন ৱা হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদনত্থায সমাপজ্জনত্থাযা’’তি. দ্ৱীসূতি নৱমদসমেসু সুত্তন্তেসু.
সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.