২. মুদুতৰৱগ্গো

১. পটিলাভসুত্তৱণ্ণনা

৪৮১. সম্মপ্পধানে আৰব্ভাতি সম্মপ্পধানে ভাৱনাৱসেন আৰব্ভ. তেনাহ ‘‘ভাৱেন্তো’’তি. যথা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানে আৰব্ভ ৱীৰিযং পটিলভতী’’তি দেসনা আগতা, এৱং সতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানে আৰব্ভ সতিং পটিলভতী’’তি, তস্মা ‘‘সতিন্দ্ৰিযেপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিনিদ্দেসেসু পন ন তথা দেসেতি.

২. পঠমসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮২. ইন্দ্ৰিযানং তিক্খাদিভাৱো ৱিপস্সনাৱসেন ৱা মগ্গৱসেন ৱা ফলৱসেন ৱা গহেতব্বোতি ৱুত্তং ‘‘ততোতি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ননু চেত্থ মুদুভাৱো এৱ পাড়িযং গহিতোতি? সচ্চমেতং, তং পন তিক্খভাৱে অসতি ন হোতি তিক্খাদিভাৱোতি ৱুত্তং. যতো হি অযং মুদু, ইতো তং তিক্খন্তি ৱত্তব্বতং লভতি অপেক্খাসিদ্ধত্তা তিক্খমুদুভাৱানং পাৰাপাৰং ৱিয. ইদানি ‘‘ততো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘সমত্তানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমত্তানীতি সম্পন্নানি. ইতৰং তস্সেৱ ৱেৱচনং. সমত্তানীতি ৱা পৰিযত্তানি, সমত্তানীতি অত্থো. ‘‘ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰীমগ্গস্সা’’তি কস্মা ৱুত্তং? ততোতি হি সোতাপত্তিমগ্গৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি অধিপ্পেতানিযেৱ, ‘‘ততো মুদুতৰানী’’তি ৱুত্তপঠমমগ্গো ধম্মানুসাৰী ৱা সিযা সদ্ধানুসাৰী ৱাতি ব্যভিচৰতি? নাযং দোসো, সোতাপত্তিমগ্গেকদেসৱসেনেৱ লদ্ধব্বপঠমমগ্গাপেক্খায ৱিপস্সনায ৱিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা. যো হি সোতাপন্নো হুত্ৱা ইৰিযাপথং অকোপেত্ৱা যথানিসিন্নোৱ সকদাগামিমগ্গং পাপুণাতি, তস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি সন্ধায অৱিভাগেন ৱুত্তং – ‘‘ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নামা’’তি. যো পন সোতাপন্নো হুত্ৱা কালন্তৰেন সকদাগামী হোতি, তস্স সোতাপত্তিমগ্গত্থায পৱত্তানি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি. সো চে ধম্মানুসাৰীগোত্তো, তস্স যথাৱুত্তৱিপস্সনিন্দ্ৰিযতো মুদুতৰানীতি ‘‘ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰীমগ্গস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নামাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ধম্মানুসাৰীৱিপস্সনিন্দ্ৰিযতো সদ্ধানুসাৰীৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানং মুদুভাৱস্স কাৰণং সযমেৱ ৱক্খতি. ধম্মেন পঞ্ঞায মগ্গসোতং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী, পঞ্ঞুত্তৰো অৰিযো. সদ্ধায মগ্গসোতং অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী, সদ্ধুত্তৰো অৰিযো.

এৱং ৱিপস্সনাৱসেন দস্সেত্ৱা মগ্গৱসেন দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি আৰদ্ধং. সম্পযোগতো সভাৱতো চ অৰহত্তমগ্গপৰিযাপন্নানি অৰহত্তমগ্গিন্দ্ৰিযানি. অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযানীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

ইদানি ফলৱসেন দস্সেতুং ‘‘সমত্তানি পৰিপুণ্ণানী’’তিআদি ৱুত্তং. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠপুগ্গলৱসেন নানত্তং জাতং, তস্মা তে দ্ৱেপি ইধ ততিযৱাৰে ন লব্ভন্তীতি অধিপ্পাযো. ধম্মানুসাৰীসদ্ধানুসাৰীনং নানত্তং কথং জাতন্তি আহ ‘‘আগমনেনপি মগ্গেনপী’’তি. তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘সদ্ধানুসাৰীপুগ্গলো’’তিআদিমাহ. উদ্দিসাপেন্তোতি উদ্দেসং গণ্হন্তো.

মগ্গো তিক্খো হোতি উপনিস্সযিন্দ্ৰিযানং তিক্খৱিসদভাৱতো. তেনাহ ‘‘সূৰং ঞাণং ৱহতী’’তি. অসঙ্খাৰেনাতি সৰসেনেৱ. অপ্পযোগেনাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ধম্মানুসাৰীপুগ্গলো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অপ্পকসিৰেন অকিলমন্তোৱ ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধানুসাৰীপুগ্গলো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, তস্মা ধম্মানুসাৰিস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং হুত্ৱা ৱহতি, যথা নাম তিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি খিপ্পং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি, এৱৰূপা ধম্মানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি, সদ্ধানুসাৰিনো পন পুব্বভাগক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং দন্ধং ন তিখিণং অসূৰং হুত্ৱা ৱহতি, যথা নাম নাতিতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ন ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং হোতি, এৱৰূপা সদ্ধানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি. এৱং সন্তেপি কিলেসক্খযে নানত্তং নত্থি. তেনাহ ‘‘কিলেসক্খযে পনা’’তিআদি. অৱসেসা চ কিলেসা খীযন্তি সংযোজনক্খযায যোগত্তা.

৩. দুতিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৩. ততোতি ফলতো ফলৱেমত্ততায চৰিযমানত্তা. ইন্দ্ৰিযৱেমত্ততা সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং নানত্তেন. ফলনানত্তন্তি অৰহত্তফলাদিনানত্তং. পুগ্গলনানত্তন্তি অনাগামিআদিপুগ্গলনানত্তং.

৪. ততিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৪. সীলক্খন্ধাদীহি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি চ পৰিতো পূৰণেন পৰিপূৰং অৰহত্তমগ্গং কৰোন্তো নিপ্ফত্তিতো অৰহত্তফলং আৰাধেতি নিপ্ফাদেতি. তযো পদেসমগ্গেতি সীলক্খন্ধাদীনং অপাৰিপূৰিযা একদেসভূতে তযো হেট্ঠিমমগ্গে. পদেসং হেট্ঠিমফলত্তযং. চতূসূতি ইমস্মিং ৱগ্গে পঠমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. কামঞ্চেত্থ ততিযে ‘‘ততোতি ফলৱসেন নিস্সক্ক’’ন্তি ৱুত্তং, চতুত্থে ‘‘পৰিপূৰং পৰিপূৰকাৰী আৰাধেতি, পদেসং পদেসকাৰী’’তি, ‘‘চতূসুপি সুত্তেসু মিস্সকানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানী’’তি পন ৱচনতো ৱিপস্সনাৱসেনপি যোজনা লব্ভতেৱাতি দট্ঠব্বং.

৫-৭. পঠমৱিত্থাৰসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৮৫-৪৮৭. ৱিপস্সনাৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং, ন মগ্গফলৱসেন, ইমস্মিং সুত্তে সব্বসোৱ ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানং এৱ অধিপ্পেতত্তা. ইদানি তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘পৰিপুণ্ণানি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অৱিহাদীসু পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু তত্থ তত্থ আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তৰা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন সৰসতোৱ পৰিনিব্বাযনতো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, তব্বিপৰিযাযতো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, উদ্ধং ৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠভৱং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামীতি এৱমেত্থ সদ্দত্থো দট্ঠব্বো.

ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘ৱিপস্সনাৱসেন নিস্সক্ক’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে. অৰহত্তমগ্গেযেৱ ঠত্ৱাতি ইমস্মিংযেৱ ভৱে অৰহত্তমগ্গেযেৱ, ন ৱিপস্সনায চ ঠত্ৱা. পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানীতি ‘‘ততো মুদুতৰেহি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতী’’তিআদীনি পঞ্চ নিস্সক্কানি নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বানি. ইদানি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘অৰহত্তমগ্গস্স হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অৱিহাদীসু উপ্পজ্জিত্ৱা উপ্পন্নসমনন্তৰায পৰিনিব্বাযনতো পঠমঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী. তত্থ আযুপ্পমাণৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযনতো দুতিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী, আযুৱেমজ্ঝং পত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো ততো পৰং ততিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. ‘‘পঞ্চ নিস্সক্কানী’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি ৱত্তব্বন্তি? ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোপি এতেৱ পঞ্চ জনা’’তি.

তীণি নিস্সক্কানীতি ‘‘ততো মুদুতৰেহি সোতাপন্নো হোতী’’তিআদীনি তীণি নিস্সক্কপদানি. ইধ সকদাগামী ন গহিতো, সো অনাগামিমগ্গে ঠত্ৱা নীহৰিতব্বো, অনাগামিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰেহি সকদাগামী হোতি. সকদা…পে… মুদুতৰানীতি ইদং সকদাগামিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি একবীজিসঙ্খাতসোতাপন্নৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি মুদুতৰানি হোন্তীতি তীণি কত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মানুসাৰীতিআদিদ্ৱযং কোলংকোলাদিদ্ৱযেন গহিতং হোতীতি. সকদাগামিমগ্গস্স হীতিআদি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স ৱিৱৰণং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ছট্ঠসত্তমানি ৱুত্তনযানেৱাতি ছট্ঠসত্তমানি সুত্তানি দুতিযততিযেসু ৱুত্তনযানেৱ. তত্থ পন মিস্সকানি ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি, ইধ পুব্বভাগৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি কথিতানীতি অযমেৱ ৱিসেসো.

৮. পটিপন্নসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৮. তন্তি মগ্গফলৱসেন নিস্সক্কং. পাড়িযং ৱুত্তমেৱ ‘‘অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো হোতী’’তিআদিনা. অট্ঠহীতি চতূহি ফলেহি চতূহি চ মগ্গেহীতি অট্ঠহি. বহিভূতো ন অন্তোভাৱো. লোকুত্তৰানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি মগ্গফলচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা.

৯-১০. সম্পন্নসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৮৯-৪৯০. ইন্দ্ৰিযসম্পন্নোতি এত্থ সম্পন্নসদ্দো পৰিপূৰিঅত্থোতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযো’’তি. মিস্সকানি ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি সামঞ্ঞতোৱ দেসিতত্তা.

মুদুতৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.