২. কাযসুত্তৱণ্ণনা
১৮৩. তিট্ঠন্তি এতেনাতি ঠিতি, কাৰণং. কম্মউতুচিত্তাহাৰসঞ্ঞিতো চতুব্বিধো পচ্চযো ঠিতি এতস্সাতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰপচ্চযসদ্দা হি একত্থা. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দো পচ্চযো, অসুভে সুভাকাৰেন পৱত্তনতো সুভন্তি ৱুচ্চতি. তেন কাৰণেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা সুভনিমিত্তন্তি. সুভস্সাতি যথাৱুত্তস্স সুভস্স. আৰম্মণম্পীতি সুভাকাৰেন, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদিআৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং ৱুত্তাকাৰেন. অনুপাযমনসিকাৰোতি আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো মনসিকাৰো, ততো এৱ উপ্পথমনসিকাৰোতি অযোনিসোমনসিকাৰো. তস্মিন্তি যথানিদ্ধাৰিতে কামচ্ছন্দভূতে তদাৰম্মণভূতে চ দুৱিধেপি সুভনিমিত্তে. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সুভাৰম্মণে’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তন্তিআদীতি আদি-সদ্দেন কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স আহাৰদস্সনপাড়ি উত্তানাতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা’’তি.
পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পুৰিমুপ্পন্নস্স পচ্ছা উপ্পজ্জনকস্স নিমিত্তভাৱতো. পটিঘাৰম্মণং নাম একূনৱীসতি আঘাতৱত্থুভূতা সত্তসঙ্খাৰা. অৰতীতি পন্তসেনাসনাদীসু অৰমণং. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠভাৱো. পন্তেসূতি দূৰেসু, ৱিৱিত্তেসু ৱা. অধিকুসলেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু. অৰতি ৰতিপটিপক্খো. অৰতিতাতি অৰমণাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমণাতি অনভিৰমণাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা.
আগন্তুকং, ন সভাৱসিদ্ধং. কাযালসিযন্তি নামকাযে অলসভাৱো. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘তন্দীতি জাতিআলসিয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱদতীতি এতেন অতিসীতাদিপচ্চযা সঙ্কোচাপত্তিং দস্সেতি. যং সন্ধায ৱুত্তং কিলেসৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৭). তন্দীতি জাতিআলসিযং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকাৰো. তন্দিমনকতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৱো আলস্যং. আলস্যাযনাকাৰো আলস্যাযনা. আলস্যাযিতস্স ভাৱো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযালসিযং কথিতং.
কিলেসৱসেনাতি সম্মোহৱসেন. কাযৱিনমনাতি কাযস্স ৱিৰূপতো নমনা. জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৱিজম্ভনা. আনমনাতি পুৰতো নমনা. ৱিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা হি তন্ততো উট্ঠিতপেসকাৰো কিঞ্চিদেৱ উপৰিট্ঠিতং গহেত্ৱা উজুং কাযং উস্সাপেতি, এৱং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযফন্দনমেৱ কথিতং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৮).
ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তৱসেন পৰিড়াহুপ্পত্তি. ভুত্তাৱিস্সাতি ভুত্তৱতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং. অতিভুত্তপচ্চযা হি মুচ্ছাপত্তো ৱিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভুত্তপচ্চযা কিলন্তভাৱো. ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তদৰথো. কুচ্ছিপূৰং ভুত্তৱতো হি পৰিড়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্ৰিযো ৱিয হোতি, কাযো খিজ্জতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভুত্তভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা.
চিত্তস্স লীযনাকাৰোতি আৰম্মণে চিত্তস্স সঙ্কোচপ্পত্তি. চিত্তস্স অকল্যতাতি চিত্তস্স গিলানভাৱো. গিলানোতি অকল্লকো ৱুচ্চতি. তথা চাহ ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি. অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতো অকম্মঞ্ঞনাকাৰো. ওলীযনাতি ওলীযনাকাৰো. ইৰিযাপথিকম্পি চিত্তং যস্স ৱসেন ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো ওলীযতি, তস্স তং আকাৰং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ওলীযনা’’তি. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৱড্ঢিতং. লীনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায সঙ্কোচপ্পত্তং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায অনুস্সাহনা অসঙ্গহনসঙ্গহনং. থিযনাকাৰো থিযনা. থিযিতত্তন্তি থিযিতস্স আকাৰো, অৱিপ্ফাৰিকতাতি অত্থো.
চেতসো অৱূপসমোতি চিত্তস্স অৱূপসন্ততা অসন্নিসিন্নভাৱো. তেনাহ – ‘‘অৱূপসন্তাকাৰো’’তি. অত্থতো পনেতন্তি স্ৱাযং অৱূপসন্তাকাৰো ৱিক্খেপসভাৱত্তা ৱিক্খেপহেতুতায চ অত্থতো এতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ.
ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা নাম ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতী’’তিআদিনা আগতঅট্ঠকঙ্খাৱত্থুভূতা ধম্মা. যস্মা ৱিচিকিচ্ছা ব্যাপাদাদযো ৱিয অনু অনু উগ্গহণপচ্চযা উপ্পজ্জতি, তস্মা কঙ্খাট্ঠানীযং আৰম্মণমেৱ দস্সিতং ‘‘ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা’’তি. যস্মা পুৰিমুপ্পন্না ৱিচিকিচ্ছা পচ্ছা ৱিচিকিচ্ছায পচ্চযো হোতি, তস্মা ৱিচিকিচ্ছাপি ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযধম্মা ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – তিট্ঠন্তি পৱত্তন্তি এত্থাতি ঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছা এৱ ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা. অট্ঠকথাযং পন আৰম্মণস্সপি তত্থ ৱিসেসপচ্চযতং উপাদায ‘‘কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা’’তি ৱুত্তং. সুভনিমিত্তস্স হি পচ্চযভাৱমত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং, তথাপি যথা ‘‘পটিঘম্পি পটিঘনিমিত্ত’’ন্তি কত্ৱা ‘‘ব্যাপাদো উপনিস্সযেন কথিতো’’তি ৱুত্তং, এৱং সুভম্পি সুভনিমিত্তন্তি কত্ৱা কামচ্ছন্দো উপনিস্সযেন কথিতোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. সেসা থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানি. তত্থ থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতাদিৱসেন পচ্চযো, তথা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি. উভযেসম্পি উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চা’’তি.
যস্মা সতি নাম ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা তেসং তেসং ধম্মানং অনুস্সৰণৱসেন ৱত্ততি, তস্মা তে ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা নাম. লোকুত্তৰধম্মে চ অনুস্সৱাদিৱসেন গহেত্ৱা তথা পৱত্ততেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘সতিযা’’তিআদি.
কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, ততো উপ্পন্না কোসল্লসম্ভূতা. অনৱজ্জসুখৱিপাকাতি অনৱজ্জা হুত্ৱা সুখৱিপাকা ৱিপচ্চনকা. পদদ্ৱযেন পচ্চযতো সভাৱতো কিচ্চতো ফলতো কুসলধম্মং দস্সেতি. অকুসলনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. সাৱজ্জাতি গাৰয্হা. অনৱজ্জাতি অগাৰয্হা. হীনা লামকা. পণীতা সেট্ঠা. কণ্হা কাড়কা অসুদ্ধা. সুক্কা ওদাতা সুদ্ধা. পটিভাগ-সদ্দো পঠমে ৱিকপ্পে সদিসকোট্ঠাসত্থো, দুতিযে পটিপক্খকোট্ঠাসত্থো, ততিযে নিগ্গহেতব্বপটিপক্খকোট্ঠাসত্থো দট্ঠব্বো.
কুসলকিৰিযায আদিকম্মভাৱেন পৱত্তৱীৰিযং ধিতিসভাৱতায ধাতূতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. লদ্ধাসেৱনং ৱীৰিযং বলপ্পত্তং হুত্ৱা পটিপক্খং ৱিধমতীতি আহ – ‘‘নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰ’’ন্তি. অধিমত্তাধিমত্ততৰানং পটিপক্খধম্মানং ৱিধমনসমত্থং পটুপটুতৰাদিভাৱপ্পত্তং হোতীতি আহ – ‘‘পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি.
তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানীযা. আৰম্মণধম্মা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ঠানীযাতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি ‘‘পীতিযা আৰম্মণধম্মা’’তি ৱুত্তং. যস্মা অপৰাপৰুপ্পত্তিযা পীতিপি তথা ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱুত্তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘পীতিযা এৱ তং নাম’’ন্তি. দৰথপস্সদ্ধীতি দৰথো কিলেসপৰিড়াহো, সো পস্সম্ভতি এতাযাতি দৰথপস্সদ্ধি, কাযপস্সদ্ধিযা ৱেদনাদিখন্ধত্তযস্স ৱিয ৰূপকাযস্সপি পস্সম্ভনং হোতি, চিত্তপস্সদ্ধিযা চিত্তস্সেৱ পস্সম্ভনং, ততো এৱেত্থ ভগৱতা লহুতাদীনং ৱিয দুৱিধতা ৱুত্তা. তথা সমাহিতাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা গয্হমানো সমথোৱ সমথনিমিত্তং, তস্স আৰম্মণভূতং পটিভাগনিমিত্তম্পি. ৱিৱিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৱিক্খেপো. তথা হি সো অনৱট্ঠানৰসো ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো ৱুত্তো. একগ্গভাৱতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি, সো এৱ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.
যো আৰম্মণে ইট্ঠানিট্ঠাকাৰং অনাদিযিত্ৱা গহেতব্বো মজ্ঝত্তাকাৰো, যো চ পুব্বে উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাৱসেন উপ্পন্নো মজ্ঝত্তাকাৰো, দুৱিধোপি সো উপেক্খায আৰম্মণধম্মোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱেদিতব্বো’’তি. আৰম্মণেন কথিতা আৰম্মণস্সেৱ তেসং ৱিসেসপচ্চযভাৱতো. সেসাতি ৱীৰিযাদযো চত্তাৰো ধম্মা. তেসঞ্হি উপনিস্সযোৱ সাতিসযো ইচ্ছিতব্বোতি.
কাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.