১. পব্বতৱগ্গো
১.হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা
১৮২. বুজ্ঝতি চতুসচ্চং অৰিযসাৱকো এতাযাতি বোধং, ধম্মসামগ্গী, অৰিযসাৱকো পন চতুসচ্চং বুজ্ঝতীতি বোধি. অঙ্গাতি কাৰণা. যায ধম্মসামগ্গিযাতি সম্বন্ধো. তণ্হাৱসেন পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৱসেন আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৱসেন পতিট্ঠানং, উদ্ধচ্চৱসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৱসেন পতিট্ঠানং, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহনা. ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনাযং (সং. নি. ১.১) –
‘‘কিলেসৱসেন পতিট্ঠানং, অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং, অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰেহি আযূহনা, সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানং, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা’’তি –
ৱুত্তেসু পকাৰেসু ইধ অৱুত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতীতি এতেন সিখাপত্তৱিপস্সনাসহগতানম্পি সতিআদীনং বোজ্ঝঙ্গভাৱং দস্সেতি. চত্তাৰীতিআদিনা মগ্গফলেন সহগতানং. সত্তহি বোজ্ঝঙ্গেহি ভাৱিতেহি সচ্চপটিৱেধো হোতীতি কথমিদং জানিতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন বোধিবোজ্ঝঙ্গসদ্দানং সমুদাযাৱযৱৱিসযতং দস্সেতি. সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেতি.
বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং ‘‘কাৰণত্থো অঙ্গসদ্দো’’তি. বুজ্ঝতীতি বোধি, বোধিযা এৱ অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং ‘‘বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ৱিপস্সনাদীনং কাৰণানং বুজ্ঝিতব্বানং সচ্চানং অনুৰূপং পচ্চক্খভাৱেন পটিমুখং অৱিপৰীতং সম্মা বুজ্ঝন্তীতি এৱং ৱত্থুৱিসেসদীপকেহি উপৰিমগ্গেহি অনুবুজ্ঝন্তীতিআদিনা ৱুত্তবোধিসদ্দেহি নিপ্পদেসেন ৱুত্তং ‘‘বুজ্ঝনতাসামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হাতী’’তি. এত্থ চ লীনপতিট্ঠান-কামসুখল্লিকানুযোগ-উচ্ছেদাভিনিৱেসানং ধম্মৱিচয-ৱীৰিযপীতিপধান-ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো. উদ্ধচ্চাযূহনঅত্তকিলমথানুযোগ-সস্সতাভিনিৱেসানং পস্সদ্ধিসমাধি-উপেক্খাপধান-ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো. সতি পন উভযত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. তথা হি সা সব্বত্থিকা ৱুত্তা.
সং-সদ্দো পসংসাযং. পুনদেৱ সুন্দৰো চ অত্থোপীতি আহ ‘‘পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গো’’তি. অভিনিব্বত্তেতীতি অভিৱিসিট্ঠভাৱেন নিব্বত্তেতি সৱিসেসভাৱং ৱদতি. ‘‘একে ৱণ্ণযন্তী’’তি ৱত্ৱা তত্থ যথাৱুত্তৱিৱেকত্তযতো অঞ্ঞং ৱিৱেকদ্ৱযং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তে হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঝানক্খণে তাৱ কিচ্চতো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং, ৱিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতং ভাৱেতীতি. তেনাহ – ‘‘অনুত্তৰং ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. তত্থ তত্থ নিচ্ছযতায কসিণজ্ঝানগ্গহণেন অনুপ্পাদানম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কাযসুত্তৱণ্ণনা
১৮৩. তিট্ঠন্তি এতেনাতি ঠিতি, কাৰণং. কম্মউতুচিত্তাহাৰসঞ্ঞিতো চতুব্বিধো পচ্চযো ঠিতি এতস্সাতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰপচ্চযসদ্দা হি একত্থা. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দো পচ্চযো, অসুভে সুভাকাৰেন পৱত্তনতো সুভন্তি ৱুচ্চতি. তেন কাৰণেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা সুভনিমিত্তন্তি. সুভস্সাতি যথাৱুত্তস্স সুভস্স. আৰম্মণম্পীতি সুভাকাৰেন, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদিআৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং ৱুত্তাকাৰেন. অনুপাযমনসিকাৰোতি আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো মনসিকাৰো, ততো এৱ উপ্পথমনসিকাৰোতি অযোনিসোমনসিকাৰো. তস্মিন্তি যথানিদ্ধাৰিতে কামচ্ছন্দভূতে তদাৰম্মণভূতে চ দুৱিধেপি সুভনিমিত্তে. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সুভাৰম্মণে’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তন্তিআদীতি আদি-সদ্দেন কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স আহাৰদস্সনপাড়ি উত্তানাতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা’’তি.
পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পুৰিমুপ্পন্নস্স পচ্ছা উপ্পজ্জনকস্স নিমিত্তভাৱতো. পটিঘাৰম্মণং নাম একূনৱীসতি আঘাতৱত্থুভূতা সত্তসঙ্খাৰা. অৰতীতি পন্তসেনাসনাদীসু অৰমণং. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠভাৱো. পন্তেসূতি দূৰেসু, ৱিৱিত্তেসু ৱা. অধিকুসলেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু. অৰতি ৰতিপটিপক্খো. অৰতিতাতি অৰমণাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমণাতি অনভিৰমণাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা.
আগন্তুকং, ন সভাৱসিদ্ধং. কাযালসিযন্তি নামকাযে অলসভাৱো. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘তন্দীতি জাতিআলসিয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱদতীতি এতেন অতিসীতাদিপচ্চযা সঙ্কোচাপত্তিং দস্সেতি. যং সন্ধায ৱুত্তং কিলেসৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৭). তন্দীতি জাতিআলসিযং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকাৰো. তন্দিমনকতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৱো আলস্যং. আলস্যাযনাকাৰো আলস্যাযনা. আলস্যাযিতস্স ভাৱো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযালসিযং কথিতং.
কিলেসৱসেনাতি সম্মোহৱসেন. কাযৱিনমনাতি কাযস্স ৱিৰূপতো নমনা. জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৱিজম্ভনা. আনমনাতি পুৰতো নমনা. ৱিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা হি তন্ততো উট্ঠিতপেসকাৰো কিঞ্চিদেৱ উপৰিট্ঠিতং গহেত্ৱা উজুং কাযং উস্সাপেতি, এৱং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযফন্দনমেৱ কথিতং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৮).
ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তৱসেন পৰিড়াহুপ্পত্তি. ভুত্তাৱিস্সাতি ভুত্তৱতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং. অতিভুত্তপচ্চযা হি মুচ্ছাপত্তো ৱিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভুত্তপচ্চযা কিলন্তভাৱো. ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তদৰথো. কুচ্ছিপূৰং ভুত্তৱতো হি পৰিড়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্ৰিযো ৱিয হোতি, কাযো খিজ্জতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভুত্তভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা.
চিত্তস্স লীযনাকাৰোতি আৰম্মণে চিত্তস্স সঙ্কোচপ্পত্তি. চিত্তস্স অকল্যতাতি চিত্তস্স গিলানভাৱো. গিলানোতি অকল্লকো ৱুচ্চতি. তথা চাহ ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি. অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতো অকম্মঞ্ঞনাকাৰো. ওলীযনাতি ওলীযনাকাৰো. ইৰিযাপথিকম্পি চিত্তং যস্স ৱসেন ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো ওলীযতি, তস্স তং আকাৰং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ওলীযনা’’তি. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৱড্ঢিতং. লীনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায সঙ্কোচপ্পত্তং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায অনুস্সাহনা অসঙ্গহনসঙ্গহনং. থিযনাকাৰো থিযনা. থিযিতত্তন্তি থিযিতস্স আকাৰো, অৱিপ্ফাৰিকতাতি অত্থো.
চেতসো অৱূপসমোতি চিত্তস্স অৱূপসন্ততা অসন্নিসিন্নভাৱো. তেনাহ – ‘‘অৱূপসন্তাকাৰো’’তি. অত্থতো পনেতন্তি স্ৱাযং অৱূপসন্তাকাৰো ৱিক্খেপসভাৱত্তা ৱিক্খেপহেতুতায চ অত্থতো এতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ.
ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা নাম ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতী’’তিআদিনা আগতঅট্ঠকঙ্খাৱত্থুভূতা ধম্মা. যস্মা ৱিচিকিচ্ছা ব্যাপাদাদযো ৱিয অনু অনু উগ্গহণপচ্চযা উপ্পজ্জতি, তস্মা কঙ্খাট্ঠানীযং আৰম্মণমেৱ দস্সিতং ‘‘ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা’’তি. যস্মা পুৰিমুপ্পন্না ৱিচিকিচ্ছা পচ্ছা ৱিচিকিচ্ছায পচ্চযো হোতি, তস্মা ৱিচিকিচ্ছাপি ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযধম্মা ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – তিট্ঠন্তি পৱত্তন্তি এত্থাতি ঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছা এৱ ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা. অট্ঠকথাযং পন আৰম্মণস্সপি তত্থ ৱিসেসপচ্চযতং উপাদায ‘‘কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা’’তি ৱুত্তং. সুভনিমিত্তস্স হি পচ্চযভাৱমত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং, তথাপি যথা ‘‘পটিঘম্পি পটিঘনিমিত্ত’’ন্তি কত্ৱা ‘‘ব্যাপাদো উপনিস্সযেন কথিতো’’তি ৱুত্তং, এৱং সুভম্পি সুভনিমিত্তন্তি কত্ৱা কামচ্ছন্দো উপনিস্সযেন কথিতোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. সেসা থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানি. তত্থ থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতাদিৱসেন পচ্চযো, তথা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি. উভযেসম্পি উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চা’’তি.
যস্মা সতি নাম ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা তেসং তেসং ধম্মানং অনুস্সৰণৱসেন ৱত্ততি, তস্মা তে ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা নাম. লোকুত্তৰধম্মে চ অনুস্সৱাদিৱসেন গহেত্ৱা তথা পৱত্ততেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘সতিযা’’তিআদি.
কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, ততো উপ্পন্না কোসল্লসম্ভূতা. অনৱজ্জসুখৱিপাকাতি অনৱজ্জা হুত্ৱা সুখৱিপাকা ৱিপচ্চনকা. পদদ্ৱযেন পচ্চযতো সভাৱতো কিচ্চতো ফলতো কুসলধম্মং দস্সেতি. অকুসলনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. সাৱজ্জাতি গাৰয্হা. অনৱজ্জাতি অগাৰয্হা. হীনা লামকা. পণীতা সেট্ঠা. কণ্হা কাড়কা অসুদ্ধা. সুক্কা ওদাতা সুদ্ধা. পটিভাগ-সদ্দো পঠমে ৱিকপ্পে সদিসকোট্ঠাসত্থো, দুতিযে পটিপক্খকোট্ঠাসত্থো, ততিযে নিগ্গহেতব্বপটিপক্খকোট্ঠাসত্থো দট্ঠব্বো.
কুসলকিৰিযায আদিকম্মভাৱেন পৱত্তৱীৰিযং ধিতিসভাৱতায ধাতূতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. লদ্ধাসেৱনং ৱীৰিযং বলপ্পত্তং হুত্ৱা পটিপক্খং ৱিধমতীতি আহ – ‘‘নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰ’’ন্তি. অধিমত্তাধিমত্ততৰানং পটিপক্খধম্মানং ৱিধমনসমত্থং পটুপটুতৰাদিভাৱপ্পত্তং হোতীতি আহ – ‘‘পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি.
তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানীযা. আৰম্মণধম্মা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ঠানীযাতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি ‘‘পীতিযা আৰম্মণধম্মা’’তি ৱুত্তং. যস্মা অপৰাপৰুপ্পত্তিযা পীতিপি তথা ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱুত্তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘পীতিযা এৱ তং নাম’’ন্তি. দৰথপস্সদ্ধীতি দৰথো কিলেসপৰিড়াহো, সো পস্সম্ভতি এতাযাতি দৰথপস্সদ্ধি, কাযপস্সদ্ধিযা ৱেদনাদিখন্ধত্তযস্স ৱিয ৰূপকাযস্সপি পস্সম্ভনং হোতি, চিত্তপস্সদ্ধিযা চিত্তস্সেৱ পস্সম্ভনং, ততো এৱেত্থ ভগৱতা লহুতাদীনং ৱিয দুৱিধতা ৱুত্তা. তথা সমাহিতাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা গয্হমানো সমথোৱ সমথনিমিত্তং, তস্স আৰম্মণভূতং পটিভাগনিমিত্তম্পি. ৱিৱিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৱিক্খেপো. তথা হি সো অনৱট্ঠানৰসো ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো ৱুত্তো. একগ্গভাৱতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি, সো এৱ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.
যো আৰম্মণে ইট্ঠানিট্ঠাকাৰং অনাদিযিত্ৱা গহেতব্বো মজ্ঝত্তাকাৰো, যো চ পুব্বে উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাৱসেন উপ্পন্নো মজ্ঝত্তাকাৰো, দুৱিধোপি সো উপেক্খায আৰম্মণধম্মোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱেদিতব্বো’’তি. আৰম্মণেন কথিতা আৰম্মণস্সেৱ তেসং ৱিসেসপচ্চযভাৱতো. সেসাতি ৱীৰিযাদযো চত্তাৰো ধম্মা. তেসঞ্হি উপনিস্সযোৱ সাতিসযো ইচ্ছিতব্বোতি.
কাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সীলসুত্তৱণ্ণনা
১৮৪. খীণাসৱস্স লোকুত্তৰং সীলং নাম মগ্গফলপৰিযাপন্না সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা সীললক্খণপ্পত্তা তদঞ্ঞে চেতনাদযো. লোকিযং পন কিৰিযাব্যাকতচিত্তপৰিযাপন্নং চাৰিত্তসীলং, ৱাৰিত্তসীলস্স পন সম্ভৱো এৱ নত্থি ৱিৰমণৱসেন পৱত্তিযা অভাৱতো. ‘‘পুব্বভাগসীলং লোকিযসীল’’ন্তি কেচি.
চক্খুদস্সনন্তি চক্খূহি দস্সনং. লক্খণস্স দস্সনন্তি সভাৱধম্মানং সঙ্খতানং পচ্চত্তলক্খণস্স ঞাতপৰিঞ্ঞায, অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণস্স তীৰণপৰিঞ্ঞায দস্সনং. পজহন্তোপি হি তে পহাতব্বাকাৰতো পস্সতি নাম. নিব্বানস্স তথলক্খণং মগ্গফলেহি দস্সনং, তং পন পটিৱিজ্ঝনং. ঝানেন পথৱীকসিণাদীনং, অভিঞ্ঞাহি ৰূপানং দস্সনম্পি ঞাণদস্সনমেৱ. চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং সৱনপযিৰুপাসনানং পৰতো গহিতত্তা. পঞ্হপযিৰুপাসনন্তি পঞ্হপুচ্ছনৱসেন পযিৰুপাসনং অঞ্ঞকম্মত্থায উপসঙ্কমনস্স কেৱলং উপসঙ্কমনেনেৱ জোতিতত্তা.
অৰিযানং অনুস্সতি নাম গুণৱসেন, তত্থাপি লদ্ধওৱাদাৱজ্জনমুখেন যথাভূতসীলাদিগুণানুস্সৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘ঝানৱিপস্সনা’’তিআদি ৱুত্তং. অঞ্ঞেসংযেৱ সন্তিকেতি অৰিযেহি অঞ্ঞেসং সাসনিকানংযেৱ সন্তিকে. তেনাহ – ‘‘অনুপব্বজ্জা নামা’’তি. অঞ্ঞেসূতি সাসনিকেহি অঞ্ঞেসু তাপসপৰিব্বাজকাদীসু. তত্থ হি পব্বজ্জা অৰিযানং অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতীতি ৱুত্তং.
সতসহস্সমত্তা অহেসুং সমন্তপাসাদিকত্তা মহাথেৰস্স. লঙ্কাদীপেতি নিস্সযসীসেন নিস্সিতসল্লক্খণং. ন হি পব্বজ্জা দীপপটিলদ্ধা, অথ খো দীপনিৱাসিআচৰিযপটিলদ্ধা. মহিন্দ…পে… পব্বজন্তি নাম তস্স পৰিৱাৰতায পব্বজ্জাযাতি.
সৰতীতি তং ওৱাদানুসাসনিধম্মং চিন্তেতি চিত্তে কৰোতি. ৱিতক্কাহতং কৰোতীতি পুনপ্পুনং পৰিৱিতক্কনেন তদত্থং ৱিতক্কনিপ্ফাদিতং কৰোতি. আৰদ্ধো হোতীতি সম্পাদিতো হোতি. তং পন সম্পাদনং পাৰিপূৰি এৱাতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণো হোতী’’তি. তত্থাতি যথাৱুত্তে ধম্মে. ঞাণচাৰৱসেনাতি ঞাণস্স পৱত্তনৱসেন. তেসং তেসং ধম্মানন্তি তস্মিং তস্মিং ওৱাদধম্মে আগতানং ৰূপাৰূপধম্মানং. লক্খণন্তি ৱিসেসলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ. পৱিচিনতীতি ‘‘ইদং ৰূপং এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা ৱিচযং আপজ্জতি. ঞাণঞ্চ ৰোপেতীতি ‘‘অনিচ্চং চলং পলোকং পভঙ্গূ’’তিআদিনা ঞাণং পৱত্তেতি. ৱীমংসনং…পে… আপজ্জতীতি ৰূপসত্তকাৰূপসত্তকক্কমেন ৱিপস্সনং পচ্চক্খতো ৱিয অনিচ্চতাদীনং দস্সনং সম্মসনং আপজ্জতি.
উভযম্পেতন্তি ফলানিসংসাতি ৱুত্তদ্ৱযং. অত্থতো একং পৰিযাযসদ্দত্তা. পটিকচ্চাতি পগেৱ. মৰণকালেতি মৰণকালসমীপে. সমীপত্থে হি ইদং ভুম্মন্তি আহ ‘‘মৰণস্স আসন্নকালে’’তি.
সো তিৱিধো হোতি ঞাণস্স তিক্খমজ্ঝমুদুভাৱেন. তেনাহ ‘‘কপ্পসহস্সাযুকেসূ’’তিআদি. উপহচ্চপৰিনিব্বাযী নাম আযুৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. যত্থ কত্থচীতি অৱিহাদীসু যত্থ কত্থচি. সপ্পযোগেনাতি ৱিপস্সনাঞাণসঙ্খাৰসঙ্খাতেন পযোগেন, সহ ৱিপস্সনাপযোগেনাতি অত্থো. সুদ্ধাৱাসভূমিযং উদ্ধংযেৱ মগ্গসোতো এতস্সাতি উদ্ধংসোতো. পটিসন্ধিৱসেন অকনিট্ঠভৱং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী.
অৱিহাদীসু ৱত্তমানোপি একংসতো উদ্ধংগমনাৰহো পুগ্গলো অকনিট্ঠগামী এৱ নামাতি ৱুত্তং ‘‘একো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চ হোন্তী’’তি. তেসন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. উদ্ধংসোতভাৱতো যদিপি হেট্ঠিমাদীসুপি অৰিযভূমি নিব্বত্ততেৱ, তথাপি তত্থ ভূমীসু আযুং অগ্গহেত্ৱা অকনিট্ঠভৱে আযুৱসেনেৱ সোড়সকপ্পসহস্সাযুকতা দট্ঠব্বা. ‘‘সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘অৰহত্তমগ্গস্স পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা’’তি ৱুত্তং. সত্তন্নম্পি সহভাৱো লব্ভতীতি ‘‘অপুব্বং অচৰিমং একচিত্তক্খণিকা’’তি ৱুত্তং. তযিদং পাড়িযং তত্থ তত্থ ‘‘তস্মিং সমযে’’তি আগতৱচনেন ৱিঞ্ঞাযতি, বোজ্ঝঙ্গানং পন নানাসভাৱত্তা ‘‘নানালক্খণা’’তি ৱুত্তং.
সীলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱত্থসুত্তৱণ্ণনা
১৮৫. ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি এৱং চে ময্হং হোতীতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম সেট্ঠো উত্তমো পৱৰো, তস্মাহং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা ৱিহৰিস্সামীতি এৱং চে ময্হং পুব্বভাগে হোতীতি অত্থো. ‘‘অপ্পমাণো’’তি এৱং ময্হং হোতীতি স্ৱাযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সব্বসো পমাণকৰকিলেসাভাৱতো অপ্পমাণধম্মাৰম্মণতো চ অপ্পমাণোতি এৱং ময্হং অন্তোসমাপত্তিযং অসম্মোহৱসেন হোতি. সুপৰিপুণ্ণোতি ভাৱনাপাৰিপূৰিযা সুট্ঠু পৰিপুণ্ণোতি এৱং ময্হং অন্তোসমাপত্তিযং অসম্মোহৱসেন হোতীতি. তিট্ঠতীতি যথাকালপৰিচ্ছেদসমাপত্তিযা অৱট্ঠানেন তপ্পৰিযাপন্নতায সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি পটিবন্ধৱসেন. উপ্পাদং অনাৱজ্জিতত্তাতি উপ্পাদস্স অনাৱজ্জনেন অসমন্নাহাৰেন. উপ্পাদসীসেন চেত্থ উপ্পাদৱন্তোৱ সঙ্খাৰা গহিতা. অনুপ্পাদন্তি নিব্বানং উপ্পাদাভাৱতো উপ্পাদৱন্তেহি চ ৱিনিস্সটত্তা. পৱত্তন্তি ৱিপাকপ্পৱত্তং. অপ্পৱত্তন্তি নিব্বানং তপ্পটিক্খেপতো. নিমিত্তন্তি সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তং. অনিমিত্তন্তি নিব্বানং. সঙ্খাৰেতি উপ্পাদাদিঅনামসনেন কেৱলমেৱ সঙ্খাৰগহণং. ৱিসঙ্খাৰন্তি নিব্বানং. আৱজ্জিতত্তা আৱজ্জিতকালতো পট্ঠায আৰব্ভ পৱত্তিযা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি. অট্ঠহাকাৰেহীতি অট্ঠহি কাৰণেহি. জানাতীতি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতকালে পজানাতি. অট্ঠহাকাৰেহীতি উপ্পাদাৱজ্জনাদীহি চেৱ অনুপ্পাদাৱজ্জনাদীহি চ ৱুত্তাকাৰৱিপৰীতেহি অট্ঠহি আকাৰেহি চৱন্তং সমাপত্তিৱসেন অনৱট্ঠানতোপি গচ্ছন্তং চৱতীতি থেৰো পজানাতীতি.
ফলবোজ্ঝঙ্গাতি ফলসমাপত্তিপৰিযাপন্না বোজ্ঝঙ্গা. কিং পন তে ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘যদা হী’’তিআদি. সীসং কত্ৱাতি পধানং সেট্ঠং কত্ৱা. তদন্ৱযাতি তদনুগতা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং অনুগচ্ছনকা. তঞ্চ খো তথা কত্ৱা ধম্মং পচ্চৱেক্খণৱসেন. কেচি পন ‘‘তং পচ্চৱেক্খণাদিকং কত্ৱা’’তি ৱদন্তি.
ৱত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
১৮৬. বোধাযাতি এত্থ বোধো নাম বুজ্ঝনং, তং পন কিস্স কেনাতি পুচ্ছন্তো ‘‘কিং বুজ্ঝনত্থাযা’’তি ৱত্ৱা তং দস্সেন্তো ‘‘মগ্গেনা’’তিআদিমাহ. মগ্গেন নিব্বানং বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি, পচ্চৱেক্খণায কতকিচ্চতং বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি, পঠমৱিকপ্পে সচ্ছিকিৰিযাভিসমযো এৱ দস্সিতোতি তেন অতুট্ঠে ‘‘মগ্গেন ৱা’’তি দুতিযৱিকপ্পমাহ. ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতন্তি পদেহি সব্বং মগ্গকিচ্চং তস্স ফলঞ্চ দস্সিতং. নিৰোধনিস্সিতন্তি ইমিনা নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা. কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতীতিআদিনা কিলেসপ্পহানং. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতীতিআদিনা পচ্চৱেক্খণা দস্সিতা.
ভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬-৭. কুণ্ডলিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৮৭-১৮৮. নিবদ্ধৱাসৱসেন আৰামে নিসীদনসীলোতি আৰামনিসাদী. পৰিসং ওগাড়্হো হুত্ৱা চৰতীতি পৰিসাৱচৰোতি আহ – ‘‘যো পনা’’তিআদি. এৱন্তি ইমিনাকাৰেন. গহণন্তি নিগ্গহণং. তেন পুচ্ছাপদস্স অত্থং ৱিৱৰতি. নিব্বেঠনন্তি নিগ্গহনিব্বেঠনং. তেন ৱিস্সজ্জনপদস্স অত্থং ৱিৱৰতি. ইমিনা নযেনাতি এতেন ‘‘ইতিৱাদো’’তি এত্থ ইতি-সদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. উপাৰম্ভাধিপ্পাযো ৱদতি এতেনাতি ৱাদো, দোসো. ইতিৱাদো হোতীতি এৱং ইমস্স উপৰি ৱাদাৰোপনং হোতি. ইতিৱাদপ্পমোক্খোতি এৱং ততো পমোক্খো হোতি. এৱং ৱাদপ্পমোক্খানিসংসং পৰেহি আৰোপিতদোসস্স নিব্বেঠনৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি দোসপৱেদনৱসেন দস্সেতুং ‘‘অযং পুচ্ছায দোসো’’তিআদি ৱুত্তং.
এত্তকং ঠানন্তিআদিতো পট্ঠায যাৱ ‘‘তীণি সুচৰিতানী’’তি এত্তকং ঠানং. ইমং দেসনন্তি ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰো খো’’তিআদিনযপ্পৱত্তং ইমং দেসনং. নাভিজ্ঝাযতীতি ন অভিজ্ঝাযতি. নাভিহংসতীতি ন অভিতুস্সতি. গোচৰজ্ঝত্তে ঠিতং হোতীতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে সমাধানৱসেন ঠিতং হোতি অৱট্ঠিতং. তেনাহ ‘‘সুসণ্ঠিত’’ন্তি. সুসণ্ঠিতন্তি সম্মা অৱিক্খেপৱসেন ঠিতং. কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযাতি কম্মট্ঠানানুযুঞ্জনৱসেন পটিপক্খতো নীৱৰণতো ৱিমুত্তিযা. সুট্ঠু ৱিমুত্তন্তি সুৱিমুত্তং. তস্মিং অমনাপৰূপদস্সনে ন মঙ্কু ৱিলক্খো ন হোতি. কিলেসৱসেন দোসৱসেন. অট্ঠিতচিত্তো অথদ্ধচিত্তো. কোৱেসেন হি চিত্তং থদ্ধং হোতি, ন মুদুকং. অদীনমানসোতি দোমনস্সৱসেন যো দীনভাৱো, তদভাৱেন নিদ্দোসমানসো. অপূতিচিত্তোতি ব্যাপজ্জাভাৱেন সীতিভূতচিত্তো.
ইমেসু ছসু দ্ৱাৰেসু অট্ঠাৰস দুচ্চৰিতানি হোন্তি পচ্চেকং কাযৱচীমনোদুচ্চৰিতভেদেন. তানি ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতেতি নযদানমত্তমেতং. তেন ‘‘অনিট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে দোসং উপ্পাদেন্তস্সা’’তিআদিনা তিৱিধদুচ্চৰিতং নীহৰিত্ৱা ৱত্তব্বং, তথা ‘‘মজ্ঝত্তাৰম্মণে মোহং উপ্পাদেন্তস্সা’’তিআদিনা চ. মনোদুচ্চৰিতাদিসামঞ্ঞেন পন তীণিযেৱ দুচ্চৰিতানি হোন্তীতি ৱেদিতব্বং.
পঞ্ঞত্তিৱসেনাতি ৱত্থুং অনামসিত্ৱা পিণ্ডগহণমুখেন কেৱলং পঞ্ঞত্তিৱসেনেৱ. ভাৱনাপটিসঙ্খানেতি ভাৱনাসিদ্ধে পটিসঙ্খানে, ভাৱনায পটিসঙ্খানে ৱাতি অত্থো. ইমানীতি যথাৱুত্তানি ছদ্ৱাৰাৰম্মণানি. দুচ্চৰিতানীতি দুচ্চৰিতকাৰণানি. অপ্পটিসঙ্খানে ঠিতস্স দুচ্চৰিতানি সুচৰিতানি কত্ৱা. পৰিণামেতীতি পৰিৱত্তেতি দুচ্চৰিতানি তত্থ অনুপ্পাদেত্ৱা সুচৰিতানি উপ্পাদেন্তো. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. ইন্দ্ৰিযসংৱৰো…পে… ৱেদিতব্বো ইন্দ্ৰিযসংৱৰসম্পাদনৱসেন তিণ্ণং সুচৰিতানং সিজ্ঝনতো. তেনাহ ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদি. এত্তাৱতাতি আদিতো পট্ঠায যাৱ ‘‘তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেন্তী’’তি পদং, এত্তাৱতা. সীলানুৰক্খকং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলস্স অনুৰক্খকং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং কথিকং. কথং পন তদেৱ তস্স অনুৰক্খকং হোতীতি? অপৰাপৰুপ্পত্তিযা উপনিস্সযভাৱতো.
তীণি সীলানীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰ-আজীৱপাৰিসুদ্ধি-পচ্চযসন্নিস্সিত-সীলানি. লোকুত্তৰমিস্সকাতি লোকিযাপি লোকুত্তৰাপি হোন্তীতি অত্থো. সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানন্তি লোকুত্তৰানং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং. মূলভূতা সতিপট্ঠানা পুব্বভাগা, তে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো খো, কুণ্ডলিয, সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তি. তেপীতি যথাৱুত্তসতিপট্ঠানা. সতিপট্ঠানমূলকা বোজ্ঝঙ্গাতি লোকিযসতিপট্ঠানমূলকা বোজ্ঝঙ্গাৱ. পুব্বভাগাৱাতি এত্থ কেচি ‘‘পুব্বভাগা চা’’তি পাঠং কত্ৱা ‘‘পুব্বেৱ লোকুত্তৰা পুব্বভাগা চা’’তি অত্থং ৱদন্তি. ৱিজ্জাৱিমুত্তিমূলকাতি ‘‘সত্ত খো, কুণ্ডলিয, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তী’’তি এৱং ৱুত্তা বোজ্ঝঙ্গা লোকুত্তৰাৱ ৱিজ্জাৱিমুত্তিসহগতভাৱতো.
কুণ্ডলিযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. উপৱানসুত্তৱণ্ণনা
১৮৯. পচ্চত্তন্তি কৰণনিদ্দেসো অযন্তি আহ – ‘‘অত্তনাৱা’’তি. কুৰুমানোযেৱাতি উপ্পাদেন্তো এৱ. কম্মট্ঠানৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তন্তি কম্মট্ঠানমনসিকাৰেন নীৱৰণানং দূৰীভাৱতো তেহি সুট্ঠু ৱিমুত্তং. অত্থং কৰিত্ৱাতি ভাৱনামনসিকাৰং উত্তমং কত্ৱা. ‘‘মহা ৱত মে অযং অত্থো উপ্পন্নো’’তি অত্থিকো হুত্ৱা.
৯. পঠমউপ্পন্নসুত্তৱণ্ণনা
১৯০. তথাগতস্স পাতুভাৱাতিআদিনা বুদ্ধুপ্পাদকালে এৱ বোজ্ঝঙ্গৰতনপটিলাভোতি দস্সেতি.
পব্বতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.