১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা
১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্ৰাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৱিহৰণকিৰিযায ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পৰিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৱা পটিনিদ্দেসো ভৱিতুং অৰহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৱ তত্ৰসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱে অত্থৱিভাৱনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্ৰসদ্দো ধম্মদেসনাৱিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে’’তি. তেন তত্ৰাতি যত্থ ভগৱা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৱাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি.
ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৱা ‘‘অকালো খো তাৱা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠিতোৱ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহৰণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৱা’’তি. যং পন তত্থ ৱুত্তং ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৱস্সেৱ পৰিযাযেন দস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপৰিস্সমেন ৰূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৱপীতিৱেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৱূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ভগৱা ‘‘অকালো খো’’তি পৰিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহৰণং ‘‘অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি, ৱিহাৰতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৱমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৱে বালো ইধ পাপানি কম্মানি কৰিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূৰণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৱধাৰণে, ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৱাক্যাৰম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূৰণেন ৱচনালঙ্কাৰমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৱাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৱধাৰণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৱা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.
‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৱা’’তি পদং ৱুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৱুত্তং, তং পন যথাৱুত্তট্ঠানে ৱিহৰণকিৰিযায কত্তুৱিসেসদস্সনপৰং, ন আমন্তনকিৰিযায, ইধ পন আমন্তনকিৰিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৱাতি পাড়িযং ৱুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনন্তি ৱক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৱনযোগ্যপুগ্গলৱচনং. চতূসুপি পৰিসাসু ভিক্খূ এৱ এদিসানং দেসনানং ৱিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৱদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচৰিযং উঞ্ছাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৱা মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো কসিগোৰক্খাদীহি জীৱিককপ্পনং হিত্ৱা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৱ ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৱা ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৱবোধনে, পটিৱেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৱাণিজ্জাদীহি জীৱনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৱং ৱুত্তভিক্খনসভাৱতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৱতা. ভিক্খনে সাধুকাৰিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৱচনং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৱা সীলং নাম পকতিসভাৱো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৱতং. অপৰে পন ‘‘সীলং নাম ৱতৱসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৱেণি-আগতং চাৰিত্তং. সাধুকাৰিতা সক্কচ্চকাৰিতা আদৰকিৰিযা’’তি ৱণ্ণেন্তি.
হীনাধিকজনসেৱিতৱুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৱে ঠিতাপি জাতিমদাদিৱসেন উদ্ধতা উন্নড়া, যে চ গিহিভাৱে পৰেসু অত্থিকভাৱম্পি অনুপগততায ভিক্খাচৰিযং পৰমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পৰমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পৰকুলেসু ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তেহি সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৱনিগ্গহং কৰোতি, অধিকজনেহি উড়াৰভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৱসোধনত্থং সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৱনিগ্গহং কৰোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনং আমন্তনভাৱতো অভিমুখীকৰণং, পকৰণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৱনমনসিকাৰনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ সাধুকং মনসিকাৰেপীতি সাধুকং সৱনে সাধুকং মনসিকাৰে চ. কথং পৱত্তিতা সৱনাদযো সাধুকং পৱত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৱিস্সতী’’তি আদৰগাৰৱযোগেন কথাদীসু অপৰিভৱাদিনা চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি কৰোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৱসেন. সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৱসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৱতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.
সন্তিকত্তাতি সমীপভাৱতো. সন্তিকাৱচৰত্তাতি সব্বকালং সংৱুত্তিভাৱতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুৰূপং, অনুসাসনিং অনৱসেসতো পটিগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৱ আমন্তনকাৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৱাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৱিহিতা. ৱিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পৰদিৱসেসু ৱা সুতধম্মং পতি মনসা অৱেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৱত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
ভিক্খৱোতি চ সন্ধিৱসেন ই-কাৰলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৱো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পৰিসমাপনে, ‘‘ইতি ৱা এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৱ দট্ঠব্বো. ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৱোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথাৰহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.
পুব্বে ‘‘ভগৱা আমন্তেসী’’তি ৱুত্তত্তা ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৱতোতি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধীঅন্তৰং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং. ভগৱতোতি ইদং পন পটিস্সৱসম্বন্ধেন সম্পদানৱচনং. এত্তাৱতা যং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কৰিযমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপৰিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.
অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বৰচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসত্থুসাৱকানুৰোধাভাৱতো খীণাসৱত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৱস্স তে সম্ভৱন্তীতি সুৱিসুদ্ধা চস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি, এৱং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৱসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো এৱ চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৱযৱসেন অন্তদ্ৱযৰহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীৰভাৱযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.
তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থিকা পৱত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা, তস্মা পৰেসং এৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বৰচনা. তযিদং সত্থুচৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেহি যথাৰহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৱাদসপদিকপচ্চযাকাৰৱিভাৱনেন তেন. তেন ৱুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.
অপিচ সত্থু পমাণভাৱপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৱদস্সনং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা পদেন ৱিভাৱিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চৰিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৱচনেন অনঞ্ঞসাধাৰণসুপৰিসুদ্ধঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন ততো এৱ সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৱচনে পযোজননিদস্সনং.
নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৱতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৱংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৱ নিদানপৰিজাননেন ৱণ্ণনায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পৰজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পৰিহাৰো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো, এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতীতি ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.
তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসেন পৱত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৱা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অপিচেত্থ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযং এৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন এৱ দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোৱাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহাৰকোতি দসবলৱগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৱলি, তথা চন্দোপমহাৰকাদযো.
ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহাৰন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৱন্তি বুজ্ঝনসভাৱং, পটিৱিজ্ঝনাকাৰং ৱা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৱ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতমেৱ অত্থং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পৰমং অস্সাতি পদপৰমো. সহ উদাহটৱেলাযাতি উদাহাৰধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৱ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৱাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. পৰিপুচ্ছতোতি পৰিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অৰহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৱেন মগ্গং ৱা ফলং ৱা অন্তমসো ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৱ পৰমং কত্ৱা ঠিতত্তা ‘‘পদপৰমো’’তি ৱুচ্চতি.
একচৰাতি ৱিৱেকাভিৰতিযা একৱিহাৰিনো. দ্ৱিচৰাতি দ্ৱে একজ্ঝাসযা হুত্ৱা ঞাণচৰিযাদিৱসেন ৱিচৰন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৱ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পৰেসং অজ্ঝাসযৱসেন ভগৱা ইদং সুত্তং আৰভী’’তি ৱত্ৱা তে পন ‘‘পৰে’’তি ৱুত্তপুগ্গলা অপৰিকম্মিকা সুপৰিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৱিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৱসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৱেসন্তি ৱিপস্সনাভাৱনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপৰিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.
যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৱ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৱিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৱং ৱিসযভাৱতো তিপ্পকাৰেন. যথাৱুত্তদিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা ৱিসেসপচ্চযং সীলংযেৱ ভাৱনায অধিট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.
সুধন্তসুৱণ্ণং অপগতসব্বকাড়কং. চতুৰস্সাদিধোতো সুপৰিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৱিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো. সো পন অত্থতো অৱিজ্জা এৱাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকাৰ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকাৰো হী’’তিআদি.
কামং ৱো-সদ্দো পদপৰট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৱিসেসৱাচকো, নামপৰভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকৰণাদিসাধনৱিসিট্ঠমেৱ পবোধেতি, হি-নিপাতপৰভূতো পন ৱচনালঙ্কাৰমত্তমেৱাতি আহ ‘‘ৱোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৱিঞ্ঞেয্যতাৱচনতো ন কেৱলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.
একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৱড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধাৰো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৱং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মৰুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দৰোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৱাতি পঞ্ঞৱা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দড়্হীকম্মেতি থিৰীকৰণে সক্কচ্চকিৰিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি হি ৱুত্তে সাধুকসদ্দেন সৱনমনসিকাৰানং সক্কচ্চকিৰিযা ৱিয তদাণাপনম্পি ৱুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৱিয চস্স আণাপনত্থতা ৱেদিতব্বা.
ইদানেত্থ এৱং যোজনা ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং সৱনে নিযোজনৱসেন কিৰিযন্তৰপটিসেধনভাৱতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুৰিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি কৰোথা’’তি পদদ্ৱযে, এতস্মিং ৱা অধিকাৰে. ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং সোতদ্ৱাৰে ৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৱতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধাৰেন্তস্স অত্থৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৱিদহনতো. ধাৰণূপপৰিক্খাসূতি এত্থ উপপৰিক্খগ্গহণেনেৱ তুলনতীৰণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৱেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৱনিৰুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অৰণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীৰোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৱৱত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৱেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৱেধা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাড়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি.
এত্থ চ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৱিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পৰিব্যত্তং কথনং ৱা ভাসনং.
সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসোতি সাড়িকায আলাপো ৱিয মধুৰো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীৰযীতি উচ্চাৰীযতি, ৱুচ্চতীতি অত্থো. এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতাতি এৱং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন কিৰ সত্থা সঙ্খেপেনেৱ দেসেস্সতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা.
কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো ঞাযতি, ন ৱিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৱত্ৱা তেনেৱ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.
লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৱিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং.
পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকাৰো, অথ কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খাৰাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱস্স কথিতভাৱতো. আহাৰৱগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পাড়িযং পৰতো ৱুত্তং কিৰিযাপদং আনেত্ৱা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খাৰা কিং কতাতি ৱা কৰোন্তীতি ৱা ন ঞাযেয্য. পৱত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.
‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱা’’তিআদিকা পন তস্স ৱিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৱ সঙ্খাৰে ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, মগ্গো. অসেসনিৰোধাতি অসেসেত্ৱা নিৰোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৱং নিৰোধানন্তি এৱং অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধানং সঙ্খাৰানং নিৰোধা. ইতি অৱিজ্জাদীনং নিৰোধৱচনেন অৰহত্তং ৱদতি. সকলস্সাতি অনৱসেসস্স. সত্তৱিৰহিতস্সাতি পৰপৰিকপ্পিতজীৱৰহিতস্স. ৱিনিৱত্তেত্ৱাতি অনুপ্পাদনিৰোধদস্সনৱসেন ৱিপৰিৱত্তেত্ৱা.
অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৱচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৱা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৱট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৱ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.
পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.