১. নিদানসংযুত্তং

১. বুদ্ধৱগ্গো

১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা

১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্ৰাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৱিহৰণকিৰিযায ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পৰিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৱা পটিনিদ্দেসো ভৱিতুং অৰহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৱ তত্ৰসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱে অত্থৱিভাৱনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্ৰসদ্দো ধম্মদেসনাৱিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে’’তি. তেন তত্ৰাতি যত্থ ভগৱা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৱাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি.

ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৱা ‘‘অকালো খো তাৱা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠিতোৱ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহৰণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৱা’’তি. যং পন তত্থ ৱুত্তং ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৱস্সেৱ পৰিযাযেন দস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপৰিস্সমেন ৰূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৱপীতিৱেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৱূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ভগৱা ‘‘অকালো খো’’তি পৰিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহৰণং ‘‘অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি, ৱিহাৰতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৱমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৱে বালো ইধ পাপানি কম্মানি কৰিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূৰণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৱধাৰণে, ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৱাক্যাৰম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূৰণেন ৱচনালঙ্কাৰমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৱাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৱধাৰণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৱা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.

‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৱা’’তি পদং ৱুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৱুত্তং, তং পন যথাৱুত্তট্ঠানে ৱিহৰণকিৰিযায কত্তুৱিসেসদস্সনপৰং, ন আমন্তনকিৰিযায, ইধ পন আমন্তনকিৰিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৱাতি পাড়িযং ৱুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনন্তি ৱক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৱনযোগ্যপুগ্গলৱচনং. চতূসুপি পৰিসাসু ভিক্খূ এৱ এদিসানং দেসনানং ৱিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৱদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচৰিযং উঞ্ছাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৱা মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো কসিগোৰক্খাদীহি জীৱিককপ্পনং হিত্ৱা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৱ ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৱা ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৱবোধনে, পটিৱেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৱাণিজ্জাদীহি জীৱনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৱং ৱুত্তভিক্খনসভাৱতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৱতা. ভিক্খনে সাধুকাৰিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৱচনং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৱা সীলং নাম পকতিসভাৱো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৱতং. অপৰে পন ‘‘সীলং নাম ৱতৱসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৱেণি-আগতং চাৰিত্তং. সাধুকাৰিতা সক্কচ্চকাৰিতা আদৰকিৰিযা’’তি ৱণ্ণেন্তি.

হীনাধিকজনসেৱিতৱুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৱে ঠিতাপি জাতিমদাদিৱসেন উদ্ধতা উন্নড়া, যে চ গিহিভাৱে পৰেসু অত্থিকভাৱম্পি অনুপগততায ভিক্খাচৰিযং পৰমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পৰমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পৰকুলেসু ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তেহি সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৱনিগ্গহং কৰোতি, অধিকজনেহি উড়াৰভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৱসোধনত্থং সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৱনিগ্গহং কৰোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনং আমন্তনভাৱতো অভিমুখীকৰণং, পকৰণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৱনমনসিকাৰনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সাধুকং মনসিকাৰেপীতি সাধুকং সৱনে সাধুকং মনসিকাৰে চ. কথং পৱত্তিতা সৱনাদযো সাধুকং পৱত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৱিস্সতী’’তি আদৰগাৰৱযোগেন কথাদীসু অপৰিভৱাদিনা চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি কৰোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৱসেন. সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৱসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৱতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.

সন্তিকত্তাতি সমীপভাৱতো. সন্তিকাৱচৰত্তাতি সব্বকালং সংৱুত্তিভাৱতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুৰূপং, অনুসাসনিং অনৱসেসতো পটিগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৱ আমন্তনকাৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৱাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৱিহিতা. ৱিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পৰদিৱসেসু ৱা সুতধম্মং পতি মনসা অৱেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৱত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

ভিক্খৱোতি চ সন্ধিৱসেন ই-কাৰলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৱো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পৰিসমাপনে, ‘‘ইতি ৱা এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৱ দট্ঠব্বো. ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৱোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথাৰহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

পুব্বে ‘‘ভগৱা আমন্তেসী’’তি ৱুত্তত্তা ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৱতোতি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধীঅন্তৰং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং. ভগৱতোতি ইদং পন পটিস্সৱসম্বন্ধেন সম্পদানৱচনং. এত্তাৱতা যং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কৰিযমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপৰিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.

অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বৰচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসত্থুসাৱকানুৰোধাভাৱতো খীণাসৱত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৱস্স তে সম্ভৱন্তীতি সুৱিসুদ্ধা চস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি, এৱং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৱসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো এৱ চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৱযৱসেন অন্তদ্ৱযৰহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীৰভাৱযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থিকা পৱত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা, তস্মা পৰেসং এৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বৰচনা. তযিদং সত্থুচৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেহি যথাৰহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৱাদসপদিকপচ্চযাকাৰৱিভাৱনেন তেন. তেন ৱুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

অপিচ সত্থু পমাণভাৱপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৱদস্সনং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা পদেন ৱিভাৱিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চৰিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৱচনেন অনঞ্ঞসাধাৰণসুপৰিসুদ্ধঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন ততো এৱ সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৱচনে পযোজননিদস্সনং.

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৱতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৱংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৱ নিদানপৰিজাননেন ৱণ্ণনায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পৰজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পৰিহাৰো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো, এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতীতি ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসেন পৱত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৱা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযং এৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন এৱ দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোৱাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহাৰকোতি দসবলৱগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৱলি, তথা চন্দোপমহাৰকাদযো.

ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহাৰন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৱন্তি বুজ্ঝনসভাৱং, পটিৱিজ্ঝনাকাৰং ৱা.

উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৱ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতমেৱ অত্থং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পৰমং অস্সাতি পদপৰমো. সহ উদাহটৱেলাযাতি উদাহাৰধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৱ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৱাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. পৰিপুচ্ছতোতি পৰিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অৰহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৱেন মগ্গং ৱা ফলং ৱা অন্তমসো ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৱ পৰমং কত্ৱা ঠিতত্তা ‘‘পদপৰমো’’তি ৱুচ্চতি.

একচৰাতি ৱিৱেকাভিৰতিযা একৱিহাৰিনো. দ্ৱিচৰাতি দ্ৱে একজ্ঝাসযা হুত্ৱা ঞাণচৰিযাদিৱসেন ৱিচৰন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৱ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পৰেসং অজ্ঝাসযৱসেন ভগৱা ইদং সুত্তং আৰভী’’তি ৱত্ৱা তে পন ‘‘পৰে’’তি ৱুত্তপুগ্গলা অপৰিকম্মিকা সুপৰিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৱিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৱসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৱেসন্তি ৱিপস্সনাভাৱনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপৰিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.

যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৱ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৱিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৱং ৱিসযভাৱতো তিপ্পকাৰেন. যথাৱুত্তদিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা ৱিসেসপচ্চযং সীলংযেৱ ভাৱনায অধিট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.

সুধন্তসুৱণ্ণং অপগতসব্বকাড়কং. চতুৰস্সাদিধোতো সুপৰিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৱিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো. সো পন অত্থতো অৱিজ্জা এৱাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকাৰ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকাৰো হী’’তিআদি.

কামং ৱো-সদ্দো পদপৰট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৱিসেসৱাচকো, নামপৰভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকৰণাদিসাধনৱিসিট্ঠমেৱ পবোধেতি, হি-নিপাতপৰভূতো পন ৱচনালঙ্কাৰমত্তমেৱাতি আহ ‘‘ৱোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৱিঞ্ঞেয্যতাৱচনতো ন কেৱলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.

একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৱড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধাৰো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৱং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মৰুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দৰোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৱাতি পঞ্ঞৱা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দড়্হীকম্মেতি থিৰীকৰণে সক্কচ্চকিৰিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি হি ৱুত্তে সাধুকসদ্দেন সৱনমনসিকাৰানং সক্কচ্চকিৰিযা ৱিয তদাণাপনম্পি ৱুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৱিয চস্স আণাপনত্থতা ৱেদিতব্বা.

ইদানেত্থ এৱং যোজনা ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং সৱনে নিযোজনৱসেন কিৰিযন্তৰপটিসেধনভাৱতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুৰিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি কৰোথা’’তি পদদ্ৱযে, এতস্মিং ৱা অধিকাৰে. ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং সোতদ্ৱাৰে ৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৱতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধাৰেন্তস্স অত্থৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৱিদহনতো. ধাৰণূপপৰিক্খাসূতি এত্থ উপপৰিক্খগ্গহণেনেৱ তুলনতীৰণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৱেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৱনিৰুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অৰণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীৰোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৱৱত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৱেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৱেধা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাড়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি.

এত্থ চ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৱিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পৰিব্যত্তং কথনং ৱা ভাসনং.

সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসোতি সাড়িকায আলাপো ৱিয মধুৰো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীৰযীতি উচ্চাৰীযতি, ৱুচ্চতীতি অত্থো. এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতাতি এৱং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন কিৰ সত্থা সঙ্খেপেনেৱ দেসেস্সতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা.

কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো ঞাযতি, ন ৱিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৱত্ৱা তেনেৱ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.

লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৱিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং.

পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকাৰো, অথ কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খাৰাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱস্স কথিতভাৱতো. আহাৰৱগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পাড়িযং পৰতো ৱুত্তং কিৰিযাপদং আনেত্ৱা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খাৰা কিং কতাতি ৱা কৰোন্তীতি ৱা ন ঞাযেয্য. পৱত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱা’’তিআদিকা পন তস্স ৱিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৱ সঙ্খাৰে ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, মগ্গো. অসেসনিৰোধাতি অসেসেত্ৱা নিৰোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৱং নিৰোধানন্তি এৱং অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধানং সঙ্খাৰানং নিৰোধা. ইতি অৱিজ্জাদীনং নিৰোধৱচনেন অৰহত্তং ৱদতি. সকলস্সাতি অনৱসেসস্স. সত্তৱিৰহিতস্সাতি পৰপৰিকপ্পিতজীৱৰহিতস্স. ৱিনিৱত্তেত্ৱাতি অনুপ্পাদনিৰোধদস্সনৱসেন ৱিপৰিৱত্তেত্ৱা.

অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৱচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৱা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৱট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৱ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.

পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তা এৱা’’তি ৱত্ৱাপি তদেকদেসং ইধ ৱিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি মূলং. ৱিত্থাৰদেসনন্তি ‘‘ৱিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৱসেন পৱত্তং ৱিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৱ. পুন ৱট্টৱিৱট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে’’তিআদিনা পৱত্তিং নিৱত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৱসেন ৱিভজনৱসেন ৱিৱট্টং দস্সিতং, ততো এৱ ব্যতিৰেকনযেন ৱিৱট্টম্পি দস্সিতমেৱ হোতীতি পুনগ্গহণং.

তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকাৰতো অনামসিত্ৱা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৱা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৱসেনাতি পঞ্চগতিৱসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৱাদিহত্থিআদিজাতিৱসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৱিয কিচ্চৱিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৱিয সমানে অত্থে সদ্দৱিসেসং, ‘‘পণ্ডৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয গুণৱিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৱিয নিস্সযৱিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অৱত্থাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স কিৰিযাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অভাৱতাৱিসেসন্তি এৱমাদিকং অনপেক্খিত্ৱা ধম্মমত্তং ৱা দীপনা সভাৱনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীৰণৱসেন পৱত্তনাকাৰো জীৰণতাতি আহ ‘‘আকাৰনিদ্দেসো’’তি.

কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুৰিমৰূপানং জৰাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমৰূপানি পৰিপক্কৰূপানুৰূপানি পৰিণতপৰিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপৰিণতৰূপানং পৰিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৱানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জৰায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৱিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জৰায ৱা পাপুণিতব্বফলমেৱ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণৰুক্খসংভগ্গতাদযো ৱিয পৰিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পৰিপুণ্ণৰূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জৰায গতমগ্গাইচ্চেৱ ৱেদিতব্বা, ন জৰাতি.

যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্ৰিযানি জজ্জৰানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.

অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰত্তা অৱীচিজৰা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৱিকাৰাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৱপৰিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততৰুণযুৱাজৰাকালেসু, একদ্ৱিত্তিদিৱসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৱাতি অত্থো. তত্থ হি জৰাৱিসেসস্স সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা সৱীচিজৰা নাম.

চৱনকৱসেনাতি চৱনকানং খন্ধানং ৱসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৱনমেৱ চৱনতাতি আহ ‘‘ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাড়িযং ‘‘চুতী’’তি ৱুত্তস্স মৰণস্স সভাৱদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৱুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৱপৰিদীপনন্তি কেনচিপি আকাৰেন অৱট্ঠানাভাৱদীপনং. ঘটস্সেৱাতি হি ৱিসদিসূদাহৰণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৱযৱসেসো লব্ভতি, ন এৱং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৱিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তৰধান’’ন্তি ৱুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মৰণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মৰণং. ‘‘কালমৰণ’’ন্তি ৱদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৱানং মৰণং সমুচ্ছেদমৰণং. আদি-সদ্দেন খণিকমৰণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিৰিযাতি অন্তকস্স কিৰিযা, যা লোকে ৱুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মৰণন্তি অত্থো. চৱনকালো এৱ ৱা অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন কালোতি ৱুত্তোতি তস্স কিৰিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৱত্তিযেৱ. ‘‘মচ্চু মৰণ’’ন্তি ৱা এত্থ সমাসং অকত্ৱা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৱুচ্চতি ভেদো, তমেৱ মৰণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

চতুৱোকাৰৱসেনাতি চতুৱোকাৰভৱৱসেন. তত্থ হি ৰূপকাযসঞ্ঞিতো কড়েৱৰো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৱোকাৰভৱেপি কড়েৱৰনিক্খেপো নত্থি, ৰূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৱা ‘‘একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তো. চতুৱোকাৰৱসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৱযৱসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৱ খন্ধভেদসব্ভাৱতো. সেসদ্ৱযৱসেনাতি সেসভৱদ্ৱযৱসেনেৱ কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. যদিপি একৱোকাৰভৱে ৰূপকাযো ৱিজ্জতি, কড়েৱৰনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কড়েৱৰস্স সব্ভাৱতো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কড়েৱৰং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মৰণং কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.

জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৱসেন যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৱৱসেন পদদ্ৱযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তৰি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৱনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৱসেন পৱত্তত্তা ৱোহাৰদেসনা.

তত্ৰ তত্ৰাতি একচতুৱোকাৰভৱেসু দ্ৱিন্নং সেসৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানং ৱসেন সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৱো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৱসেন ৱেদিতব্বং.

কম্মংযেৱ কম্মভৱো ‘‘ভৱতি এতস্মা উপপত্তিভৱো’’তি কত্ৱা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৱুপপত্তিৱসেন ভৱতীতি ভৱো, তথা তথা নিব্বত্তৱিপাকো কটত্তাৰূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৱতীতি কত্ৱা ভৱো’’তি উপপত্তিভৱস্স ৱক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৱোহাৰেন ভৱোতি ৱুত্ত’’ন্তি কথিতং.

উপাদিযন্তি সত্তা দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৱলং ইধ কৰণসাধনমেৱ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘সযং ৱা’’তি. তন্তি ৱত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.

সস্সতো অত্তাতি ইদং পুৰিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তৰদিট্ঠিং দস্সেতুং ৱুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দড়্হীকৰণৱসেন পুৰিমং উত্তৰা উপাদিযতি, এৱং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৱাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৱিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুৰিমদিট্ঠিউত্তৰদিট্ঠিৱচনেহি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

যেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন গোসীলগোৱতাদিং সমাদিযতি চেৱ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৱতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৱ উপাদানানী’’তি. অভিনিৱেসতোতি অভিনিৱেসনতো.

অত্তৱাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৱাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কাৰণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৱাদমত্তমেৱাতি অত্তস্স অভাৱা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৱচনমত্তমেৱ. উপাদিযন্তি দড়্হং গণ্হন্তি.

চক্খুদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তাযাতি ইদং তণ্হায ৰূপতণ্হাদিভাৱস্স কাৰণৱচনং ছদ্ৱাৰাৰম্মণিকধম্মানং পটিনিযতাৰম্মণত্তা. জৱনৱীথিযা পৱত্তাযাতি ইদং তস্সা পৱত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৱেনেৱ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৱেড়ু ৱিয নিস্সযো অহুত্ৱা ওলুম্ভকভাৱেন ভাৱো উপাদানস্স পচ্চযভাৱতো আৰম্মণম্পি তংসদিসং ৱুত্তং. ৰূপেতি ৱিসযে ভুম্মং. সা তিৱিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৱেন পৱত্তিযা. এৱং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৱসস্সতাভিনিৱেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৱসহগতা তণ্হা ভৱতণ্হা. ভৱতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৱদিট্ঠি ভৱো উত্তৰপদলোপেন, ভৱস্সাদৱসেন পৱত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৱিভৱতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিভৱতি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি এৱং পৱত্তা দিট্ঠি ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন. এৱং তানি অট্ঠাৰসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৱতণ্হা, ছ ৱিভৱতণ্হা ৱুত্তা, এতানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতাৰম্মণানি ৱা হোন্তু ইতৰাৰম্মণানি ৱা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপৰেনপি পকাৰেন অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৱচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৱা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন ৰূপাদিআৰম্মণৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকাৰো অহ’’ন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৱ অনুপনিধায গহণং.

এৱমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৱিস্সং, ইত্থং ভৱিস্সং, এৱং ভৱিস্সং, অঞ্ঞথা ভৱিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৱং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৱং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৱিধং সমতো অসমতো ৱাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৱুত্তং. তত্থ এৱমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৱং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইমানি তাৱ পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি, তেসং পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. ইতি ইমানি দ্ৱে সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানি. ইতো পৰানি সিযন্তিআদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি, তানি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেন অত্থতো ৱেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তাৰি ‘‘অপি নামাহং ভৱেয্য’’ন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি, তানিপি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এৱমেতেসু –

দ্ৱে দিট্ঠিসীসা চত্তাৰো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;

তযো তযোতি এতানি, অট্ঠাৰস ৱিভাৱযে.

এতে হি সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তা দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৱিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তাৰো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নামাতি ৱেদিতব্বং. ইধ পাড়িযং ৰূপাৰম্মণাদিৱসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকৰূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৱতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৱুত্তৱিভাগস্স সংখিপনৱসেন সঙ্গণ্হনে কৰিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘ৰূপে তণ্হা ৰূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামৰাগভাৱেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৱিত্থাৰো. ‘‘ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ছড়েৱা’’তিআদিকো সঙ্গহো.

যস্মা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু একেকস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জনকৱিঞ্ঞাণানি ৱিয অনেকা এৱ ৱেদনা, তস্মা তা ৰাসিৱসেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘ছ ৱেদনাকাযা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৱেন উপ্পত্তিদ্ৱাৰভাৱেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধাৰেন্তিযো ৱিয পোসেন্তিযো ৱিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৱুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৱেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তিআদিনা সাধাৰণতো ৱুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৱেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযানং ৱসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৱং ৱিভঙ্গে আগতনযেন সাধাৰণতো ৱত্ৱাপি ইধাধিপ্পেতৱেদনমেৱ দস্সেতুং ‘‘ৱিপাকৱসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৱিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৱিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৱসেন ৱিভাৱিতানি, তস্মা ‘‘যং ৱত্তব্বং…পে… ৱুত্তমেৱা’’তি আহ.

নমনলক্খণন্তি আৰম্মণাভিমুখং হুত্ৱা নমনসভাৱং তেন ৱিনা অপ্পৱত্তনতো. ৰুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৱেদনাক্খন্ধো পন একাৱ ৱেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৱিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৱেত্থ পাড়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৱাদিনা কাৰণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৱচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তো, ন ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৱুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানী’’তি অতিদেসৱসেন ৱুত্তত্তা ‘‘ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদাৰূপং ‘‘তানি গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং অৱিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৱতো. পুব্বকালকিৰিযা নাম একংসতো অপৰকালকিৰিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৱদতি. ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন ৱিনা এৱ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ হি হদযৱত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং ৰূপং নিস্সাযা’’তি ৱা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৱত্থুম্পি গহেত্ৱা জাতিৰূপভাৱেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৱা ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং.

চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণং. অসাধাৰণকাৰণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৱিপাকচিত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.

অভিসঙ্খৰণলক্খণোতি আযূহনসভাৱো. চোপনৱসেনাতি ৱিঞ্ঞত্তিসংচোপনৱসেন, কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. ৱচনভেদৱসেনাতি ৱচীভেদুপ্পাদৱসেন, ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. এৱং চোপনং ন ভৱেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৱিনিমুত্তা এৱ একূনতিংস চেতনা ৱেদিতব্বা তস্সা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৱতো.

দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৱচনং সংসিলেসননিস্সযৱিসযব্যাপনৱসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৱা ৱিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কাৰণেহী’’তিআদি ৱুত্তং. একোপি হি ৱিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৱিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তৰপদসমাহাৰেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৱত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৱেনাতি পুৰেজাতনিস্সযভাৱেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৱেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৱত্তব্বা. আৰম্মণপচ্চযভাৱেন দুক্খসচ্চং অস্স আৰম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৱচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৱুত্তং পটিচ্ছাদনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যাথাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৱতো লক্খণপটিৱেধো হোতিযেৱাতি ‘‘যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ঞাণপৱত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. পুৰিমং পন পটিৱেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.

সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৱত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুতো’’তি. আৰম্মণতোতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৱুত্তনযমেৱ একেনেৱ কাৰণেন ইতৰেসং তিণ্ণং অসম্ভৱতো, কিং পন এতং একং কাৰণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতুং ‘‘নিৰোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তদাৰব্ভাতি তং আৰব্ভ তং আৰম্মণং কত্ৱা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযন্তি নিৰোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীৰত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৱেনেৱ গম্ভীৰতায দুদ্দসং দুৱিঞ্ঞেয্যং দুৰৱগ্গাহং. তত্থাতি পুৰিমে সচ্চদ্ৱযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকাৰভূতং. ন পৱত্ততি আৰম্মণং কাতুং ন ৱিসহতি. ৱচনীযত্তেনাতি ৱাচকভাৱেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীড়নাদিআযূহনাদিৱসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৱতো সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পুৰিমদ্ৱযং গম্ভীৰং. তত্থাতি পুৰিমস্মিং সচ্চদ্ৱযে. ৱিপল্লাসগ্গাহৱসেন পৱত্ততীতি সুভাদিৱিপৰীতগ্গাহানং পচ্চযভাৱৱসেন অঞ্ঞাণং পৱত্ততি.

ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকাৰন্তৰেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৱতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চমানায অৱিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৱেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৱাতি ৱিসযসভাৱং যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৱ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৱিজ্জা পৱত্ততি, ৱিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৱা সব্বত্থেৱ তথা অৱিসিট্ঠসভাৱদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৱিসেসতো পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

খণিকনিৰোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৱিৰাগগ্গহণতো চ অৱিজ্জাদীনং পটিপক্খৱসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিৰোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৱাতি আহ ‘‘নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি এত্থাতি অৱিজ্জানিৰোধো, সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এৱং সব্বেহি এতেহি নিৰোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৱট্টৱিৱট্টন্তি ৱট্টঞ্চ ৱিৱট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৱাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টং, পটিলোমতো দ্ৱাদসহি ৱিৱট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.

ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা

৩. মিচ্ছা পটিপজ্জতি এতাযাতি মিচ্ছাপটিপদা, ৱট্টগামিমগ্গো দুক্খাৱহত্তা. তং মিচ্ছাপটিপদং. তেনাহ ‘‘অনিয্যানিকপটিপদা’’তি. সো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি? সম্পত্তিভৱে সুখাৱহোৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. ৱট্টসীসত্তাতি ৱট্টপক্খিযানং উত্তমঙ্গভাৱতো. অন্তমসোতি উক্কংসপৰিযন্তং সন্ধায ৱদতি অৱকংসপৰিযন্ততো. ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং নিব্বানাধিগমায পচ্চযো হোতূ’’তি এৱং নিব্বানং পত্থেত্ৱা পৱত্তিতং. পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তন্তি সাকপণ্ণমুট্ঠিদানমত্তং. অপ্পত্ৱাতি অন্তোগধহেতু এস নিদ্দেসো, অপাপেত্ৱাতি অত্থো. যদগ্গেন ৱা পটিপজ্জনতো অৰহত্তং পত্তোতি ৱুচ্চতি, তদগ্গেন তদাৱহা পটিপদাপি পত্তাতি ৱুচ্চতীতি ‘‘অপ্পত্ৱা’’তি ৱুত্তং. অনুলোমৱসেনাতি অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন. পটিলোমৱসেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পটিপদা পুচ্ছিতাতি এতেন পটিপদা দেসেতুং আৰদ্ধাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতো যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ইধাগতত্তা. অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযম্পেত্থ ব্যতিৰেকমুখেন অৱিজ্জাদিনিৰোধা পন ৱিজ্জায সতি হোতি সঙ্খাৰানং অসম্ভৱোতি ৱুত্তং ‘‘নিব্বানং ভাজিত’’ন্তি. সৰূপেন পন তায ৱট্টমেৱ পকাসিতং. ৱক্খতি হি পৰিযোসানে ‘‘ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিত’’ন্তি. নিয্যাতনেতি নিগমনে. ফলেনাতি পত্তব্বফলেন পটিপদায সম্পাপকহেতুনো দস্সিতত্তা. যথা হি তিৱিধো হেতু ঞাপকো, নিব্বত্তকো, সম্পাপকোতি, এৱং তিৱিধং ফলং ঞাপেতব্বং, নিব্বত্তেতব্বং, সম্পাপেতব্বন্তি. তস্মা পত্তব্বফলেন নিব্বানেন তংসম্পাপকহেতুভূতায পটিপদায দস্সিতত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ফলেন হেত্থা’’তিআদি. অযং ৱুচ্চতীতি এৱং নিব্বানফলা অযং ‘‘সম্মাপটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. অসেসৱিৰাগা অসেসনিৰোধাতি সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন অৱিজ্জায অসেসৱিৰজ্জনতো অসেসনিৰুজ্ঝনতো চ. পদদ্ৱযেনপি অনুপ্পাদনিৰোধমেৱ ৱদতি. তঞ্হি নিব্বানং. দুতিযৱিকপ্পে অযং এত্থ অধিপ্পাযো – যেন মগ্গেন কৰণভূতেন অসেসনিৰোধো হোতি, অৱিজ্জায অসেসনিৰোধো যং আগম্ম হোতি, তং মগ্গং দস্সেতুন্তি. এৱঞ্হি সতীতি এৱং পদভাজনস্স নিব্বানস্স পদত্থে সতি. সানুভাৱা পটিপদা ৱিভত্তা হোতীতি অৱিজ্জায অসেসনিৰোধহেতুপটিপদা তত্থ সাতিসযসামত্থিযসমাযোগতো সানুভাৱা ৱিভত্তা হোতি. মিচ্ছাপটিপদাগহণেনেত্থ ৱট্টস্সপি ৱিভত্তত্তা ৱুত্তং ‘‘ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিত’’ন্তি.

পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৱিপস্সীসুত্তৱণ্ণনা

৪. ৱিপ্ফন্দন্তীতি নিমিসনৱসেন. অনিমিসেহীতি ৱিগতনিমিসেহি উম্মীলন্তেহেৱ. তেন ৱুত্তং মহাপদানে. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘ৱিপস্সী’’তি পদে, এতস্মিং ৱা ‘‘অনিমিসেহী’’তিআদিকে যথাগতে সুত্তন্তে.

মহাপুৰিসস্স অনিমিসলোচনতো ‘‘ৱিপস্সী’’তি সমঞ্ঞাপটিলাভস্স কাৰণং ৱুত্তং, তং অকাৰণং অঞ্ঞেসম্পি মহাসত্তানং চৰিমভৱে অনিমিসলোচনত্তাতি চোদনং সন্ধায ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং ৱত্ৱা ততো পন অঞ্ঞমেৱ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পলাড়যমানস্সাতি তোসেন্তস্স. অনাদৰে চেতং সামিৱচনং. অট্টস্সাতি অত্থস্স.

পুঞ্ঞুস্সযসঙ্খাতো ভগো অস্স অতিসযেন অত্থীতি ভগৱাতি ‘‘ভাগ্যসম্পন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. সম্মাতি সম্মদেৱ যাথাৱতো, ঞাযেন কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নযেন হেতুনা’’তি. সং-সদ্দো ‘‘সাম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সামং পচ্চত্তপুৰিসকাৰেনা’’তি, সযম্ভুঞাণেনাতি অত্থো. সম্মা, সামং বুজ্ঝি এতেনাতি সম্বোধো ৱুচ্চতি মগ্গঞাণং, ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৱা ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপি সঙ্গহো. বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপো যথা ‘‘সাকপত্থৱো’’তি. বুজ্ঝনকসত্তোতি এত্থ মহাবোধিযানপটিপদায বুজ্ঝতীতি বোধি চ সো সত্তৱিসেসযোগতো সত্তো চাতি বোধিসত্তো. পত্থযমানো পৱত্ততীতি ‘‘কুদাস্সু নাম মহন্তং বোধিং পাপুণিস্সামী’’তি সঞ্জাতচ্ছন্দো পটিপজ্জতি. দুক্খন্তি জাতিআদিমূলকং দুক্খং. কামং চুতুপপাতাপি মৰণজাতিযো, ‘‘জাযতি মীযতী’’তি পন ৱত্ৱা ‘‘চৱতি উপপজ্জতী’’তি ৱচনং ন একভৱপৰিযাপন্নানং তেসং গহণং, অথ খো নানাভৱপৰিযাপন্নানং একজ্ঝং গহণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. তস্স নিস্সৰণন্তি তস্স জৰামৰণস্স নিস্সৰণন্তি ৱুচ্চতি. যস্মা মহাসত্তো জিণ্ণব্যাধিমতে দিস্ৱা পব্বজিতো, তস্মাস্স জৰামৰণমেৱ আদিতো উপট্ঠাসি.

উপাযমনসিকাৰেনাতি উপাযেন ৱিধিনা ঞাযেন মনসিকাৰেন পথেন মনসিকাৰস্স পৱত্তনতো. সমাযোগো অহোসীতি যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝনৱসেন সমাগমো অহোসি. যোনিসো মনসিকাৰাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি তস্স ‘‘যোনিসো মনসিকাৰেনা’’তি হেতুম্হি কৰণৱচনেন আহ. জাতিযা খো সতি জৰামৰণন্তি ‘‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিং পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি জৰামৰণে কাৰণং পৰিগ্গণ্হন্তস্স বোধিসত্তস্স ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কাৰণ’’ন্তি এৱং অব্যভিচাৰজাতিকাৰণপৰিগ্গণ্হনেন ‘‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি যা জৰামৰণস্স কাৰণপৰিগ্গাহিকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জি, তায উপ্পজ্জন্তিযা চস্স অভিসমযো পটিৱেধো অহোসীতি অত্থো.

ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. হীতি নিপাতমত্তং. ইদন্তি যথাৱুত্তস্স ৱট্টস্স পচ্চক্খতো গহণং. তেনাহ ‘‘এৱমিদ’’ন্তি. ইধ অৱিজ্জায সমুদযস্স আগতত্তা ‘‘একাদসসু ঠানেসূ’’তি ৱুত্তং. সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৱাতি সঙ্খাৰাদীনং সমুদযং একজ্ঝং গহেত্ৱা. অনেকৱাৰঞ্হি সমুদযদস্সনৱসেন ঞাণস্স পৱত্তত্তা ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি আমেডিতৱচনং. অথ ৱা ‘‘এৱং সমুদযো হোতী’’তি ইদং ন কেৱলং নিব্বত্তিদস্সনপৰং, অথ খো পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৱিয পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ইধ সমুদযসদ্দো নিব্বত্তিমুখেন পচ্চযত্তং ৱদতি. ৱিঞ্ঞাণাদযো চ যাৱন্তো ইধ পচ্চযধম্মা নিদ্দিট্ঠা, তে সামঞ্ঞৰূপেন ব্যাপনিচ্ছাৱসেন গণ্হন্তো ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি অৱোচ. তেনাহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰানং সমুদযো হোতী’’তি. দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সমুদযস্স পচ্চক্খতো দস্সনভাৱো চক্খু. ঞাতট্ঠেনাতি ঞাতভাৱেন. পজাননট্ঠেনাতি ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিতংতংপচ্চযধম্মপৱত্তিযা এতস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো’’তি পকাৰতো ৱা জাননট্ঠেন. পটিৱেধনট্ঠেনাতি ‘‘অযং অৱিজ্জাদি পচ্চযধম্মো ইমস্স সঙ্খাৰাদিকস্স পচ্চযভাৱতো সমুদযো’’তি পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন. ওভাসনট্ঠেনাতি সমুদযভাৱপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স কিলেসন্ধকাৰস্স ৱিধমনৱসেন অৱভাসনৱসেন. তং পনেতং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং ঞাণং. নিৰোধৱাৰেতি পটিলোমৱাৰে. সো হি ‘‘কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি নিৰোধকিত্তনৱসেন আগতো.

ৱিপস্সীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-১০. সিখীসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫-১০. ন এৱং যোজেত্ৱাতি ‘‘সিখিস্সপী’’তিআদিনা সমুচ্চযৱসেন এৱং ন যোজেত্ৱা. কস্মাতিআদিনা তত্থ কাৰণং ৱদতি. একাসনে অদেসিতত্তাতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নানাঠানেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. যদিপি তানি ৱিসুং ৱিসুং ৱুত্তভাৱেন দেসিতানি, অত্থৱণ্ণনা পন একসদিসা তদত্থস্স অভিন্নত্তা. ‘‘বুদ্ধা জাতা’’তি ন অঞ্ঞো আচিক্খতীতি যোজনা. ন হি মহাবোধিসত্তানং পচ্ছিমভৱে পৰোপদেসেন পযোজনং অত্থি. গতমগ্গেনেৱাতি পটিপত্তিগমনেন গতমগ্গেনেৱ পচ্ছিমমহাবোধিসত্তা গচ্ছন্তি, অযমেত্থ ধম্মতা. গচ্ছন্তীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যাথাৱতো ভাৱেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা অভিসম্বুজ্ঝনৱসেন পৱত্তন্তীতি অত্থো. যথা পন তেসং পঠমৱিপস্সনাভিনিৱেসো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্ববোধিসত্তা হী’’তিআদি ৱুত্তং. বুদ্ধভাৱানং ৱিপস্সনা, বুদ্ধত্থায ৱা ৱিপস্সনা বুদ্ধৱিপস্সনা.

সিখীসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বুদ্ধৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আহাৰৱগ্গো

১. আহাৰসুত্তৱণ্ণনা

১১. আহৰন্তীতি আনেন্তি উপ্পাদেন্তি, উপত্থম্ভেন্তীতি অত্থো. নিব্বত্তাতি পসুতা. ভূতা নাম যস্মা ততো পট্ঠায লোকে জাতৱোহাৰো পটিসন্ধিগ্গহণতো পন পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তো, তাৱ সম্ভৱেসিনো, এস তাৱ গব্ভসেয্যকেসু ভূতসম্ভৱেসিৱিভাগো, ইতৰেসু পন পঠমচিত্তাদিৱসেন ৱুত্তো. সম্ভৱ-সদ্দো চেত্থ গব্ভসেয্যকানং ৱসেন পসূতিপৰিযাযো, ইতৰেসং ৱসেন উপ্পত্তিপৰিযাযো. পঠমচিত্তপঠমইৰিযাপথক্খণেসু হি তে সম্ভৱং উপ্পত্তিং এসন্তি উপগচ্ছন্তি নাম, ন তাৱ ভূতা উপপত্তিযা ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা, ভূতা এৱ সব্বসো ভৱেসনায সমুচ্ছিন্নত্তা. ন পুন ভৱিস্সন্তীতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতি. যো চ ‘‘কালঘসো ভূতো’’তিআদীসু ভূত-সদ্দস্স খীণাসৱৱাচিতা দট্ঠব্বা. ৱা-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘অগ্গিনা ৱা উদকেন ৱা’’তিআদীসু ৱিয.

যথাসকং পচ্চযভাৱেন অত্তভাৱস্স পঠপনমেৱেত্থ আহাৰেহি কাতব্বঅনুগ্গহো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱচনভেদো…পে… একো যেৱা’’তি. সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানন্তি সত্তস্স সন্তানে উপ্পন্নধম্মানং. যথা ‘‘ৱস্সসতং তিট্ঠতী’’তি ৱুত্তে অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি, এৱং ঠিতিযাতি অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্তিযাতি অত্থো, সা পন অৱিচ্ছেদোতি আহ ‘‘অৱিচ্ছেদাযা’’তি. অনুপ্পবন্ধধম্মুপ্পত্তিযা সত্তসন্তানো অনুগ্গহিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নানং উপ্পাদাযা’’তি. এতানীতি ঠিতিঅনুগ্গহপদানি. উভযত্থ দট্ঠব্বানি ন যথাসম্বন্ধতো.

ৱত্থুগতা ওজা ৱত্থু ৱিয তেন সদ্ধিং অজ্ঝোহৰিতব্বতং গচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝোহৰিতব্বকো আহাৰো’’তি, নিব্বত্তিতওজং পন সন্ধায ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ওজট্ঠমকৰূপানি আহৰতী’’তি ৱক্খতি. ওড়াৰিকতা অপ্পোজতায ন ৱত্থুনো থূলতায কথিনতায ৱা, তস্মা যস্মিং ৱত্থুস্মিং পৰিত্তা ওজা হোতি, তং ওড়াৰিকং. সপ্পাদযো দুক্খুপ্পাদকতায ওড়াৰিকা ৱেদিতব্বা. ৱিসাণাদীনং তিৱস্সছড্ডিতানং পূতিভূতত্তা মুদুকতাতি ৱদন্তি. তৰচ্ছখেড়তেমিততায পন তথাভূতানং তেসং মুদুকতা. ধম্মসভাৱো হেস. সসানং আহাৰো সুখুমো তৰুণতিণসস্সখাদনতো. সকুণানং আহাৰো সুখুমো তিণবীজাদিখাদনতো. পচ্চন্তৱাসীনং আহাৰো সুখুমো মাসমুগ্গকুৰাদিভোজনত্তা. তেসন্তি পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং. সুখুমোত্ৱেৱাতি ন কিঞ্চি উপাদায, অথ খো সুখুমোইচ্চেৱ নিট্ঠং পত্তো ততো পৰমসুখুমস্স অভাৱতো.

ৱত্থুৱসেন পনেত্থ আহাৰস্স ওড়াৰিকসুখুমতা ৱুত্তা, সা চস্স অপ্পোজমহোজতাহি ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. পৰিস্সযন্তি খুদাৱসেন উপ্পন্নং ৱিহিংসং সৰীৰদৰথং. ৱিনোদেতীতি ৱত্থু তস্স ৱিনোদনমত্তং কৰোতি. ন পন সক্কোতি পালেতুন্তি সৰীৰং যাপেতুং নপ্পহোতি নিৰোজত্তা. ন সক্কোতি পৰিস্সযং ৱিনোদেতুং আমাসযস্স অপূৰণতো.

ছব্বিধোপীতি ইমিনা কস্সচি ফস্সস্স অনৱসেসিতব্বতমাহ. দেসনক্কমেনেৱেত্থ ফস্সাদীনং দুতিযাদিতা, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি আহ ‘‘দেসনানযো এৱ চেসা’’তিআদি. মনসো সঞ্চেতনা ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং মনোগহণং যথা ‘‘চিত্তস্স ঠিতি, চেতোৱিমুত্তি চা’’তি আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাতি চেতনাৱা’’তি. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি চিত্তমেৱ. একৰাসিং কত্ৱাতি একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱিভাগং অকত্ৱা, সামঞ্ঞেন গহিতাতি অত্থো. তত্থ লব্ভমানং উপাদিণ্ণকাদিৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. আহাৰত্থং ন সাধেন্তীতি তাদিসস্স আহাৰস্স অনাহৰণতো. তদাপীতি ভিজ্জিত্ৱা ৱিগতকালেপি. উপাদিণ্ণকাহাৰোতি ৱুচ্চন্তীতি কেচি. ইদং পন আচৰিযানং ন ৰুচ্চতি তদা উপাদিণ্ণকৰূপস্সেৱ অভাৱতো. পটিসন্ধিচিত্তেনেৱ সহজাতাতি লক্খণৱচনমেতং, সব্বাযপি কম্মজৰূপপৰিযাপন্নায ওজায অত্থিভাৱস্স অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিসম্ভৱদস্সনত্থো. সত্তমাতি উপ্পন্নদিৱসতো পট্ঠায যাৱ সত্তমদিৱসাপি. ৰূপসন্ততিং পালেতি পৱেণিঘটনৱসেন. অযমেৱাতি কম্মজওজা. কম্মজওজং পন পটিচ্চ উপ্পন্নওজা অকম্মজত্তা অনুপাদিণ্ণআহাৰোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. অনুপাদিণ্ণকা ফস্সাদযো ৱেদিতব্বাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. লোকুত্তৰা ফস্সাদযো কথন্তি আহ ‘‘লোকুত্তৰা পন ৰুড়্হীৱসেন কথিতা’’তি. যস্মা তেসং কুসলানং উপেতপৰিযাযো নত্থি, তস্মা ৱিপাকানং উপাদিণ্ণপৰিযাযো নত্থেৱাতি অনুপাদিণ্ণপৰিযাযোপি ৰুড়্হীৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

পুব্বে ‘‘আহাৰাতি পচ্চযা’’তি ৱুত্তত্তা যদি পচ্চযট্ঠো আহাৰট্ঠোতিআদিনা চোদেতি, অথ কস্মা ইমে এৱ চত্তাৰো ৱুত্তাতি অথ কস্মা চত্তাৰোৱ ৱুত্তা. ইমে এৱ চ ৱুত্তাতি যোজনা. ৱিসেসপ্পচ্চযত্তাতি এতেন যথা অঞ্ঞে পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাৱ হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোতি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিৰেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ‘‘আহাৰাতি ৱুত্তা’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. ইদানি তং অতিৰেকপচ্চযতং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসপচ্চযো হী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসেসপ্পচ্চযো ৰূপকাযস্স কবড়ীকাৰো আহাৰো উপথম্ভকভাৱতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৰূপাৰূপানং উপথম্ভকত্তেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৬০৮; পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা). উপথম্ভকত্তঞ্হি সতীপি জনকত্তে অৰূপীনং আহাৰানং আহাৰজৰূপসমুট্ঠানকৰূপাহাৰস্স চ হোতি, অসতি পন উপথম্ভকত্তে আহাৰানং জনকত্তং নত্থীতি উপথম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহাৰো অৱিচ্ছেদৱসেন উপথম্ভযমানো এৱ জনেতীতি উপথম্ভকভাৱো এৱ আহাৰভাৱো. ৱেদনায ফস্সো ৱিসেসপচ্চযো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি ৱুত্তং. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা. ‘‘চেতনা তিৱিধং ভৱং জনেতী’’তি হি ৱুত্তং. ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি পন ৱচনতো নামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং ৱিসেসপচ্চযো. ন হি ওক্কন্তৱিঞ্ঞাণাভাৱে নামৰূপস্স অত্থি সম্ভৱো. যথাহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামৰূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তিআদি (দী. নি. ২.১১৫). ৱুত্তমেৱত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং.

এৱং যদিপি পচ্চযত্থো আহাৰত্থো, ৱিসেসপচ্চযত্তা পন ইমেৱ আহাৰাতি ৱুত্তাতি তং নেসং ৱিসেসপচ্চযতং অৱিভাগতো দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কো পনেত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. মুখে ঠপিতমত্তো এৱ অসঙ্খাদিতো, তত্তকেনাপি অব্ভন্তৰস্স আহাৰস্স পচ্চযো হোতি এৱ. তেনাহ ‘‘অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি. সুখৱেদনায হিতো সুখৱেদনীযো. সব্বথাপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৱসেন. যত্তকা ফস্সস্স পকাৰভেদা, তেসং ৱসেন সব্বপ্পকাৰোপি ফস্সাহাৰো যথাৰহং তিস্সো ৱেদনা আহৰতি, অনাহাৰকো নত্থি.

সব্বথাপীতি ইধাপি ফস্সাহাৰে ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তিসন্ততিৱসেনাতি কাযদসকং ভাৱদসকং ৱত্থুদসকন্তি তিৱিধসন্ততিৱসেন. সহজাতাদিপচ্চযনযেনাতি সহজাতাদিপচ্চযৱিধিনা. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতনামস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তোযেৱ আহাৰপচ্চযতায তং আহাৰেতি ৱুত্তং, সহজাতৰূপেসু পন ৱত্থুনো সম্পযুত্তপচ্চযং ঠপেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন, সেসৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযঞ্চ ঠপেত্ৱা ইতৰেসং পচ্চযানং ৱসেন যোজনা কাতব্বা. তানীতি নপুংসকনিদ্দেসো অনপুংসকানম্পি নপুংসকেহি সহ ৱচনতো. সাসৱকুসলাকুসলচেতনাৱ ৱুত্তা ৱিসেসপচ্চযভাৱদস্সনং হেতন্তি, তেনাহ ‘‘অৱিসেসেন পনা’’তিআদি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমেৱ ৱুত্তন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. যথা তস্স তস্স ফলস্স ৱিসেসতো পচ্চযতায এতেসং আহাৰত্থো, এৱং অৱিসেসতোপীতি দস্সেতুং ‘‘অৱিসেসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানন্তি তেহি ফস্সাদীহি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ তংসমুট্ঠানৰূপধম্মানঞ্চ. তত্থ সম্পযুত্তগ্গহণং যথাৰহতো দট্ঠব্বং, সমুট্ঠানগ্গহণং পন অৱিসেসতো.

উপত্থম্ভেন্তো আহাৰকিচ্চং সাধেতীতি উপত্থম্ভেন্তো এৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, ওজট্ঠমকসমুট্ঠাপনেনেৱ পনস্স উপথম্ভনকিচ্চসিদ্ধি. ফুসন্তোযেৱাতি ফুসনকিচ্চং কৰোন্তো এৱ. আযূহমানাৱাতি চেতযমানা এৱ অভিসন্দহন্তী এৱ. ৱিজানন্তমেৱাতি উপপত্তিপৰিকপ্পনৱসেন ৱিজানন্তমেৱ আহাৰকিচ্চং সাধেতীতি যোজনা. সব্বত্থ আহাৰকিচ্চসাধনঞ্চ তেসং ৱেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায অত্তভাৱস্স পৱত্তনমেৱ. কাযট্ঠপনেনাতি কস্মা ৱুত্তং, ননু কম্মজাদিৰূপং কম্মাদিনাৱ পৱত্ততীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কম্মজনিতোপী’’তিআদি.

উপাদিণ্ণৰূপসন্ততিযা উপত্থম্ভনেনেৱ উতুচিত্তজৰূপসন্ততীনম্পি উপত্থম্ভনসিদ্ধি হোতীতি ‘‘দ্ৱিন্নং ৰূপসন্ততীন’’ন্তি ৱুত্তং. উপত্থম্ভনমেৱ সন্ধায ‘‘অনুপালকো হুত্ৱা’’তি চ ৱুত্তং. ৰূপকাযস্স ঠিতিহেতুতা হি যাপনা অনুপালনা. সুখাদিৱত্থুভূতন্তি সুখাদীনং পৱত্তিট্ঠানভূতং. আৰম্মণম্পি হি ৱসতি এত্থ আৰম্মণকৰণৱসেন তদাৰম্মণা ধম্মাতি ৱত্থূতি ৱুচ্চতি. ফুসন্তোযেৱাতি ইদং ফস্সস্স ফুসনসভাৱত্তা ৱুত্তং. ন হি ধম্মানং সভাৱেন ৱিনা পৱত্তি অত্থি, ৱেদনাপৱত্তিযা ৱিনা সত্তানং সন্ধাৱনতা নত্থীতি আহ ‘‘সুখাদি…পে… হোতী’’তি. ন চেত্থ সঞ্ঞীভৱকথাযং অসঞ্ঞীভৱো দস্সেতব্বো, তস্সাপি ৱা কাৰণভূতৱেদনাপৱত্তিৱসেনেৱ ঠিতিযা হেতুনো অব্যাপিতত্তা, তথা হি ‘‘মনোসঞ্চেতনা…পে… ভৱমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতী’’তি ৱুত্তা. ততো এৱ ৱিঞ্ঞাণং ৱিজানন্তমেৱাতি উপপত্তিপৰিকপ্পনৱসেন ৱিজানন্তমেৱাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.

চত্তাৰি ভযানি দট্ঠব্বানি আদীনৱৱিভাৱনতো. নিকন্তীতি নিকামনা, ৰসতণ্হং সন্ধায ৱদতি. সা হি কবড়ীকাৰে আহাৰে বলৱতী, তেনেৱেত্থ অৱধাৰণং কতং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তিযেৱ ভযং মহানত্থহেতুতো. উপগমনং ৱিসযিন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণেসু ৱিসযৱিঞ্ঞাণেসু চ সঙ্গতিৱসেন পৱত্তি, তং ৱেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তং. অৱধাৰণে পযোজনং ৱুত্তনযমেৱ. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. আযূহনং অভিসন্দহনং, সংৱিধানন্তিপি ৱদন্তি. তং ভৱূপপত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তং. অভিনিপাতো তত্থ তত্থ ভৱে পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বত্তি. সো ভৱূপপত্তিহেতুকানং সব্বেসং অনত্থানং মূলকাৰণতায ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তং. ইদানি নিকন্তিআদীনং সপ্পটিভযতং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কিং কাৰণা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নিকন্তিং কত্ৱাতি আলযং জনেত্ৱা, তণ্হং উপ্পাদেত্ৱাতি অত্থো. সীতাদীনং পুৰক্খতাতি সীতাদীনং পুৰতো ঠিতা, সীতাদীহি বাধিযমানাতি অত্থো.

ফস্সং উপগচ্ছন্তাতি চক্খুসম্ফস্সাদিভেদং ফস্সং পৱত্তেন্তা. ফস্সস্সাদিনোতি কাযসম্ফস্সৱসেন ফোট্ঠব্বসঙ্খাতস্স অস্সাদনসীলা. কাযসম্ফস্সৱসেন হি সত্তানং ফোট্ঠব্বতণ্হা পৱত্ততীতি দস্সেতুং ফস্সাহাৰাদীনৱদস্সনে ফোট্ঠব্বাৰম্মণং উদ্ধটং ‘‘পৰেসং ৰক্খিতগোপিতেসূ’’তিআদিনা. ফস্সস্সাদিনোতি ৱা ফস্সাহাৰস্সাদিনোতি অত্থো. সতি হি ফস্সাহাৰে সত্তানং ফস্সাৰম্মণে অস্সাদো, নাসতি, তেনাহ ‘‘ফস্সস্সাদমূলক’’ন্তিআদি.

জাতিনিমিত্তস্স ভযস্স অভিনিপাতসভাৱেন গহিতত্তা ‘‘তম্মূলক’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মাযূহননিমিত্তন্তি অত্থো. ভযং সব্বন্তি পঞ্চৱীসতি, তিৱিধমহাভযং, অঞ্ঞঞ্চ সব্বভযং আগতমেৱ হোতি ভযাধিট্ঠানস্স অত্তভাৱস্স নিপ্ফাদনতো.

অভিনিপততীতি অভিনিব্বত্ততি. পঠমাভিনিব্বত্তি হি সত্তানং তত্থ তত্থ অঙ্গাৰকাসুসদিসে ভৱে অভিনিপাতসদিসী. তম্মূলকত্তাতি নামৰূপনিব্বত্তিমূলকত্তা. সব্বভযানং অভিনিপাতোযেৱ ভযং ভাযতি এতস্মাতি কত্ৱা.

অপ্পেতি ৱিযাতি ফলস্স অত্তলাভহেতুভাৱতো কাৰণং, তং নিয্যাদেতি ৱিয. তন্তি ফলং. ততোতি কাৰণতো. এতেসন্তি আহাৰানং. যথাৱুত্তেনাতি ‘‘ফলং নিদেতী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন অত্থেন. সব্বপদেসূতি ‘‘ৱেদনানিৰোধেনা’’তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.

পটিসন্ধিং আদিং কত্ৱাতি পটিসন্ধিক্খণং আদিং কত্ৱা. উপাদিণ্ণকআহাৰে সন্ধায ‘‘অত্তভাৱসঙ্খাতানং আহাৰান’’ন্তি ৱুত্তং. তে হি নিপ্পৰিযাযতো তণ্হানিদানা. পৰিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং সত্তসন্ততিৱসেনাতি পৰিপুণ্ণাযতনানং সভাৱকানং চক্খু সোতং ঘানং জিৱ্হা কাযো ভাৱো ৱত্থূতি ইমেসং সত্তন্নং সন্ততীনং ৱসেন. সেসানং অপৰিপুণ্ণাযতনানং অন্ধবধিৰঅভাৱকানং. ঊনঊনসন্ততিৱসেনাতি চক্খুনা, সোতেন, তদুভযেন, ভাৱেন চ ঊনঊনসন্ততিৱসেন. পটিসন্ধিযং জাতা পটিসন্ধিকা. পঠমভৱঙ্গচিত্তক্খণাদীতি আদি-সদ্দেন তদাৰম্মণচিত্তস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

তণ্হাযপি নিদানং জানাতীতি যোজনা. তণ্হানিদানন্তিপি পাঠো. ৱট্টং দস্সেত্ৱাতি সৰূপতো নযতো চ সকলমেৱ ৱট্টং দস্সেত্ৱা. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতুং ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন ঠানে’’তিআদিমাহ. অতীতাভিমুখং দেসনং কত্ৱাতি পচ্চুপ্পন্নভৱতো পট্ঠায অতীতধম্মাভিমুখং তব্বিসযং দেসনং কত্ৱা তথাকাৰণেন. অতীতেন ৱট্টং দস্সেতীতি অতীতভৱেন কম্মকিলেসৱিপাকৱট্টং দস্সেতি. অত্তভাৱোতি পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো. যদি এৱং কস্মা ‘‘অতীতেন ৱট্টং দস্সেতী’’তি ৱুত্তন্তি? নাযং দোসো ‘‘অতীতেনেৱা’’তি অনৱধাৰণতো, এৱঞ্চ কত্ৱা অতীতাভিমুখগ্গহণং জনককম্মং গহিতং, তণ্হাসীসেন নানন্তৰিযভাৱতো. ন হি কম্মুনা ৱিনা তণ্হা ভৱনেত্তি যুজ্জতি.

তং কম্মন্তি তণ্হাসীসেন ৱুত্তকম্মং. দস্সেতুন্তি তং অতীতং অত্তভাৱং দস্সেতুং. তস্সত্তভাৱস্স জনকং কম্মন্তি তস্স যথাৱুত্তস্স অত্তভাৱস্স জনকং. ততো পৰম্পি অত্তভাৱং আযূহিতং কম্মং দস্সেতুং ৱুত্তং. অৱিজ্জা চ নাম তণ্হা ৱিয কম্মত্তাতি কম্মস্সেৱ গহণং. দ্ৱীসু ঠানেসূতি আহাৰগ্গহণেন ৱেদনাদিগ্গহণেনাতি দ্ৱীসু ঠানেসু. অত্তভাৱোতি পচ্চুপ্পন্নকালিকো অতীতকালিকো চ অত্তভাৱো. পুন দ্ৱীসূতি তণ্হাগ্গহণে অৱিজ্জাসঙ্খাৰগ্গহণেতি দ্ৱীসু ঠানেসু. তস্স জনকন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স চেৱ অতীতস্স চ অত্তভাৱস্স জনকং কম্মং ৱুত্তন্তি যোজনা. কম্মগ্গহণেন চেত্থ যত্থ তং কম্মং আযূহিতং, সা অতীতা জাতি অত্থতো দস্সিতা হোতি. তেন সংসাৰৱট্টস্স অনমতগ্গতং দীপেতি. সঙ্খেপেনাতি সঙ্খেপেন হেতুপঞ্চকফলপঞ্চকগ্গহণম্পি হি সঙ্খেপো এৱ হেতুফলভাৱেন সঙ্গহেতব্বধম্মানং অনেকৱিধত্তা.

যদি অতীতেন ৱট্টং দস্সিতং, এৱং সতি সপ্পদেসা পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মদেসনা হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদিমাহ. তেন হি যদিপি সৰূপতো অনাগতেন ৱট্টং ইধ ন দস্সিতং, নযতো পন তস্সপি দস্সিতত্তা নিপ্পদেসা এৱ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. উদকপিট্ঠে নিপন্নন্তি উদকং পৰিপ্লৱৱসেন নিপন্নং. পৰভাগন্তি পৰউত্তমঙ্গভাগং. ওৰতোতি ততো অপৰভাগতো ওলোকেন্তো. অপৰিপুণ্ণোতি ৱিকলাৱযৱো. এৱংসম্পদন্তিআদি উপমায সংসন্দনং.

যথা হি গীৱা সৰীৰসন্ধাৰককণ্ডৰানং মূলট্ঠানভূতা, এৱং অত্তভাৱসন্ধাৰকানং সঙ্খাৰানং মূলভূতা তণ্হাতি ৱুত্তং ‘‘গীৱায দিট্ঠকালো’’তি. যথা ৱেদনাদিঅনেকাৱযৱসমুদাযভূতো অত্তভাৱো, এৱং ফাসুকপিট্ঠিকণ্ডকাদিঅনেকাৱযৱসমুদাযভূতা পিট্ঠীতি ‘‘পিট্ঠিযা…পে… তস্স দিট্ঠকালো’’তি ৱুত্তং. তণ্হাসঙ্খাতন্তি তণ্হায কথিতং. ইধ দেসনায পচ্চযা অৱিজ্জাসঙ্খাৰা ৱেদিতব্বাতি ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলস্স দিট্ঠকালো ৱিযা’’তি ৱুত্তং. তথা হি পৰিযোসানে ‘‘নঙ্গুট্ঠমূলং পস্সেয্যা’’তি উপমাদস্সনং কতং. নযতো পৰিপুণ্ণভাৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং. পাড়িযং অনাগতস্সাপি পচ্চযৱট্টস্স হেতুৱসেন ফলৱসেন ৱা পৰিপুণ্ণভাৱস্স মুখমত্তদস্সনীযত্তা আদিতো ফলহেতুসন্ধি, মজ্ঝে হেতুফলসন্ধি, অন্তেপি ফলহেতুসন্ধীতি এৱং তিসন্ধিকত্তা চতুসঙ্খেপমেৱ ৱট্টং দস্সিতন্তি.

আহাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. মোড়িযফগ্গুনসুত্তৱণ্ণনা

১২. ইমস্মিংযেৱ ঠানেতি ‘‘চত্তাৰোমে ভিক্খু…পে… আহাৰা’’তি এৱং চত্তাৰো আহাৰে সৰূপতো দস্সেত্ৱা ‘‘ইমে খো ভিক্খৱে…পে… অনুগ্গহাযা’’তি নিগমনৱসেন দস্সিতে ইমস্মিংযেৱ ঠানে. দেসনং নিট্ঠাপেসি চতুআহাৰৱিভাগদীপকং দেসনং উদ্দেসৱসেনেৱ নিট্ঠাপেসি, উপৰি আৱজ্জেত্ৱা তুণ্হী নিসীদি. দিট্ঠিগতিকোতি অত্তদিট্ঠিৱসেন দিট্ঠিগতিকো. ৱৰগন্ধৱাসিতন্তি সভাৱসিদ্ধেন চন্দনগন্ধেন চেৱ তদঞ্ঞনানাগন্ধেন চ পৰিভাৱিতত্তা ৱৰগন্ধৱাসিতং. ৰতনচঙ্কোটৱৰেনাতি ৰতনমযেন উত্তমচঙ্কোটকেন. দেসনানুসন্ধিং ঘটেন্তোতি যথাদেসিতায দেসনায অনুসন্ধিং ঘটেন্তো, যথা উপৰিদেসনা ৱদ্ধেয্য, এৱং উস্সাহং কৰোন্তো. ৱিঞ্ঞাণাহাৰং আহাৰেতীতি তস্স আহাৰণকিৰিযায ৱুত্তপুচ্ছায তং দিট্ঠিগতং উপ্পাটেন্তো ‘‘যো এতং…পে… ভুঞ্জতি ৱা’’তি আহ.

ৱিঞ্ঞাণাহাৰে নাম ইচ্ছিতে তস্স উপভুঞ্জকেনপি ভৱিতব্বং, সো ‘‘কো নু খো’’তি অযং পুচ্ছায অধিপ্পাযো. উতুসমযেতি গব্ভৱুট্ঠানসমযে. সো হি উতুসমযস্স মত্তকসমযত্তা তথা ৱুত্তো. ‘‘উদকেন অণ্ডানি মা নস্সন্তূ’’তি মহাসমুদ্দতো নিক্খমিত্ৱা. গিজ্ঝপোতকা ৱিয আহাৰসঞ্চেতনায তানি কচ্ছপণ্ডানি মনোসঞ্চেতনাহাৰেন যাপেন্তীতি অযং তস্স থেৰস্স লদ্ধি. কিঞ্চাপি অযং লদ্ধীতি ফস্সমনোসঞ্চেতনাহাৰেসু কিঞ্চাপি থেৰস্স যুত্তা অযুত্তা ৱা অযং লদ্ধি. ইমং পঞ্হন্তি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰং আহাৰেতী’’তি ইমং পঞ্হং এতায যথাৱুত্তায লদ্ধিযা ন পন পুচ্ছতি, অথ খো সত্তুপলদ্ধিযা পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. সোতি দিট্ঠিগতিকো. ন নিগ্গহেতব্বো উম্মত্তকসদিসত্তা অধিপ্পাযং অজানিত্ৱা পুচ্ছায কতত্তা. তেনাহ ‘‘আহাৰেতীতি নাহং ৱদামী’’তিআদি.

তস্মিং মযা এৱং ৱুত্তেতি তস্মিং ৱচনে মযা ‘‘আহাৰেতী’’তি এৱং ৱুত্তে সতি. অযং পঞ্হোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰং আহাৰেতী’’তি অযং পঞ্হো যুত্তো ভৱেয্য. এৱং পুচ্ছিতে পঞ্হেতি সত্তুপলদ্ধিং অনাদায ‘‘কতমস্স ধম্মস্স পচ্চযো’’তি এৱং ধম্মপৱত্তৱসেনেৱ পঞ্হে পুচ্ছিতে. তেনেৱ ৱিঞ্ঞাণেনাতি তেনেৱ পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সহ উপ্পন্নং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ অতীতভৱে দিট্ঠিগতিকস্স ৱসেন আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি ইধাধিপ্পেতং. নামৰূপে জাতে সতীতি নামৰূপে নিব্বত্তে তপ্পচ্চযভূতং ভিন্দিত্ৱা সড়াযতনং হোতি.

তত্ৰাযং পচ্চযৱিভাগো – নামন্তি ৱেদনাদিখন্ধত্তযং ইধাধিপ্পেতং, ৰূপং পন সত্তসন্ততিপৰিযাপন্নং, নিযমতো চত্তাৰি ভূতানি ছ ৱত্থূনি জীৱিতিন্দ্ৰিযং আহাৰো চ. তত্থ ৱিপাকনামং পটিসন্ধিক্খণে হদযৱত্থুনো সহাযো হুত্ৱা ছট্ঠস্স মনাযতনস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৱিপাকঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি সত্তধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহাৰপচ্চযেনাতি এৱং উক্কংসাৱকংসো ৱেদিতব্বো. ইতৰেসং পন পঞ্চাযতনানং চতুন্নং মহাভূতানং সহাযো হুত্ৱা সহজাতনিস্সযৱিপাকৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন ছধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন কিঞ্চি আহাৰপচ্চযেনাতি সব্বং পুৰিমসদিসং. পৱত্তে ৱিপাকনামং ৱিপাকস্স ছট্ঠাযতনস্স ৱুত্তনযেন সত্তধা পচ্চযো হোতি, অৱিপাকং পন অৱিপাকস্স ছট্ঠস্স ততো ৱিপাকপচ্চযং অপনেত্ৱা পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনং পন পচ্চুপ্পন্নং চক্খুপসাদাদিৱত্থুকম্পি ইতৰম্পি ৱিপাকনামং পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি, তথা অৱিপাকম্পি ৱেদিতব্বং. ৰূপতো পন ৱত্থুৰূপং পটিসন্ধিযং ছট্ঠস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি ছধা পচ্চযো হোতি. চত্তাৰি পন ভূতানি চক্খাযতনাদীনং পঞ্চন্নং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি. ৰূপজীৱিতং অত্থিঅৱিগতিন্দ্ৰিযৱসেন তিধা পচ্চযো হোতীতি অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৯৪) গহেতব্বো.

পঞ্হস্স ওকাসং দেন্তোতি ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’’তি ইমস্স দিট্ঠিগতিকপঞ্হস্স ওকাসং দেন্তো. ততো ৱিৱেচেতুকামোতি অধিপ্পাযো. সব্বপদেসূতি দিট্ঠিগতিকেন ভগৱতা চ ৱুত্তপদেসু. সত্তোতি অত্তা. সো পন উচ্ছেদৱাদিনোপি যাৱ ন উচ্ছিজ্জতি, তাৱ অত্থেৱাতি লদ্ধি, পগেৱ সস্সতৱাদিনো. ভূতোতি ৱিজ্জমানো. নিপ্ফত্তোতি নিপ্ফন্নো. ন তস্স দানি নিপ্ফাদেতব্বং কিঞ্চি অত্থীতি লদ্ধি. ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা ৱিঞ্ঞাণাহাৰপচ্চযা ইদং নামৰূপং. পুন ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি ইমস্মা নামৰূপপচ্চযা ইদং সড়াযতনন্তি এৱং বহূসু ঠানেসু ভগৱতা কথিতত্তা যথা পচ্চযতো নিব্বত্তং সঙ্খাৰমত্তমিদন্তি সঞ্ঞত্তিং উপগতো. তেনাপীতি সঞ্ঞত্তুপগতেনাপি. একাবদ্ধং কত্ৱাতি যথা পুচ্ছায অৱসৰো ন হোতি, তথা একাবদ্ধং কত্ৱা. দেসনাৰুড়্হন্তি যতো সড়াযতনপদতো পট্ঠায ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা দেসনা পটিচ্চসমুপ্পাদৱীথিং আৰুড়্হমেৱ. তমেৱাতি সড়াযতনপদমেৱ গহেত্ৱা. ৱিৱজ্জেন্তোতি ৱিৱট্টেন্তো. এৱমাহাতি ‘‘ছন্নংত্ৱেৱা’’তিআদিআকাৰেন এৱং দেসিতে, ‘‘ৱিনেয্যজনো পটিৱিজ্ঝতী’’তি এৱমাহ. ৱিঞ্ঞাণাহাৰো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযাতি এৱং পুৰিমভৱতো আযতিভৱস্স পচ্চযৱসেন মূলকাৰণৱসেন চ দেসিতত্তা ‘‘ৱিঞ্ঞাণনামৰূপানং অন্তৰে একো সন্ধী’’তি ৱুত্তং. তদমিনা ৱিঞ্ঞাণগ্গহণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্সাপি গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং.

মোড়িযফগ্গুনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

১৩. যে পচ্চযসমৱাযে তেনত্তভাৱেন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থা, তে বাহিৰকলিঙ্গে ঠিতাপি তেনেৱ তত্থ সমত্থতাযোগেন ভাৱিনং সমিতবাহিতপাপতং অপেক্খিত্ৱা সমণসম্মতাযেৱ ব্ৰাহ্মণসম্মতাযেৱাতি তে নিৱত্তেতুং ‘‘সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থা’’তি ৱুত্তং. দুক্খসচ্চৱসেনাতি দুক্খঅৰিযসচ্চৱসেন. অঞ্ঞথা কথং বাহিৰকাপি জৰামৰণং দুক্খন্তি ন জানন্তি. সচ্চদেসনাভাৱতো ‘‘সহ তণ্হাযা’’তি ৱুত্তন্তি কেচি. তং ন সুট্ঠু. যস্মা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তি, ইধ জাতীতি অধিপ্পেতা, সা চ তণ্হা এৱ সন্তানেন, তণ্হেৱ সা জাতি. জৰামৰণঞ্চেত্থ পাকটমেৱ অধিপ্পেতং, ন খণিকং, তস্মা সতণ্হা এৱ জাতিজৰামৰণস্স সমুদযোতি ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. সমুদযসচ্চৱসেন ন জানন্তীতি যোজনা. এস নযো সেসপদেসুপি. সব্বপদেসূতি যত্থ তণ্হা ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তব্বা, তেসু সব্বপদেসু. যেন সমন্নাগতত্তা পুগ্গলো পৰমত্থতো সমণো ব্ৰাহ্মণোতি ৱুচ্চতি, তং সামঞ্ঞং ব্ৰহ্মঞ্ঞঞ্চাতি আহ ‘‘অৰিয…পে… ব্ৰহ্মঞ্ঞঞ্চা’’তি. যেন হি পৱত্তিনিমিত্তেন সমণ-সদ্দো ব্ৰাহ্মণ-সদ্দো চ সকে অত্থে নিৰুড়্হো, তস্স ৱসেন অভিন্নোপি ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো দ্ৱিধা কত্ৱা ৱত্তুং অৰহতীতি ৱুত্তং ‘‘উভযত্থাপী’’তি. একাদসসু ঠানেসু চত্তাৰি সচ্চানি কথেসি অৱিজ্জাসমুদযস্স অনুদ্ধটত্তা.

সমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

১৪. ইমে ধম্মে কতমে ধম্মেতি চ এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘ইমেসং ধম্মানং কতমেসং ধম্মান’’ন্তি ইমেসং পদানং সঙ্গহো. এতানি হি পদানি জৰামৰণাদীনং সাধাৰণভাৱেন ৱুত্তানি ইমিস্সা দেসনায পপঞ্চভূতানীতি আহ ‘‘এত্তকং পপঞ্চং কত্ৱা কথিতং, দেসনং…পে… অজ্ঝাসযেনা’’তি. ইমিনা তানেৱ জৰামৰণাদীনি গহেত্ৱা পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন আদিতো ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদিনা সব্বপদসাধাৰণতো দেসনা আৰদ্ধা. যথানুলোমসাসনঞ্হি সুত্তন্তদেসনা, ন যথাধম্মসাসনন্তি.

দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. কচ্চানগোত্তসুত্তৱণ্ণনা

১৫. যস্মা ইধ জানন্তাপি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱদন্তি অজানন্তাপি বাহিৰকাপি সাসনিকাপি অনুস্সৱাদিৱসেনপি অত্তপচ্চক্খেনপি, তস্মা তং বহূনং ৱচনং উপাদায আমেডিতৱসেন ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি, ভন্তে, ৱুচ্চতী’’তি আহ. তথানিদ্দিট্ঠতাদস্সনত্থং হিস্স অযং আমেডিতপযোগো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘অপৰেহিপি সম্মাদিট্ঠীতি ৱুচ্চতি, সা পনাযং এৱং ৱুচ্চমানা অত্থঞ্চ লক্খণঞ্চ উপাদায কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱচনে যস্মা ৱিঞ্ঞূ এৱ পমাণং, ন অৱিঞ্ঞূ, তস্মা ‘‘যং পণ্ডিতা’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱে অৱযৱা অস্সাতি দ্ৱযং, দুৱিধং দিট্ঠিগাহৱত্থু, দ্ৱযং দিট্ঠিগাহৱসেন নিস্সিতো অপস্সিতোতি দ্ৱযনিস্সিতো. তেনাহ ‘‘দ্ৱে কোট্ঠাসে নিস্সিতো’’তি. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো অত্থি ৱিজ্জতি সব্বকালং উপলব্ভতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি অত্থিতা, সা এৱ সদা সব্বকালং লোকো অত্থীতি পৱত্তগাহতায সস্সতো, তং সস্সতং. যায দিট্ঠিযা ‘‘সব্বোযং লোকো নত্থি ন হোতি উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিগতিকো গণ্হাতি, সা দিট্ঠি নত্থিতা, সা এৱ উচ্ছিজ্জতীতি উপ্পন্নগাহতায উচ্ছেদো, তং উচ্ছেদং. লোকো নাম সঙ্খাৰলোকো তম্হি গহেতব্বতো. সম্মপ্পঞ্ঞাযাতি অৱিপৰীতপঞ্ঞায যথাভূতপঞ্ঞায. তেনাহ ‘‘সৱিপস্সনা মগ্গপঞ্ঞা’’তি. নিব্বত্তেসু ধম্মেসূতি যথা পচ্চযুপ্পন্নেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু. পঞ্ঞাযন্তে স্ৱেৱাতি সন্তাননিবন্ধনৱসেন পঞ্ঞাযমানেসু এৱ. যা নত্থীতি যা উচ্ছেদদিট্ঠি তত্থ তত্থেৱ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো ৱিনস্সনতো কোচি ঠিতো নাম সত্তো ধম্মো ৱা নত্থীতি সঙ্খাৰলোকে উপ্পজ্জেয্য. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৱত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তথাপৱত্তসঙ্খাৰাৰম্মণাৱ. সা ন হোতীতি কম্মাৱিজ্জাতণ্হাদিভেদং পচ্চযং পটিচ্চ সঙ্খাৰলোকস্স সমুদযনিব্বত্তিং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো, সা উচ্ছেদদিট্ঠি, ন হোতি, নপ্পৱত্ততি অৱিচ্ছেদেন সঙ্খাৰানং নিব্বত্তিদস্সনতো. লোকনিৰোধন্তি সঙ্খাৰলোকস্স খণিকনিৰোধং. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰানং ভঙ্গ’’ন্তি. যা অত্থীতি হেতুফলসম্বন্ধেন পৱত্তমানস্স সন্তানানুপচ্ছেদস্স একত্তগ্গহণেন সঙ্খাৰলোকে যা সস্সতদিট্ঠি সব্বকালং লোকো অত্থীতি উপ্পজ্জেয্য. সা ন হোতীতি উপ্পন্নুপ্পন্নানং নিৰোধস্স নৱনৱানঞ্চ উপ্পাদস্স দস্সনতো, সা সস্সতদিট্ঠি ন হোতি.

লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযোতি আহ ‘‘অনুলোমপচ্চযাকাৰ’’ন্তি. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৱো অনুলোমপচ্চযাকাৰো. পটিলোমং পচ্চযাকাৰন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তংতংহেতুনিৰোধতো তংতংফলনিৰোধো হি পটিলোমপচ্চযাকাৰো. যো হি অৱিজ্জাদীনং পচ্চযধম্মানং হেতুআদিপচ্চযভাৱো, সো নিপ্পৰিযাযতো লোকসমুদযো. পচ্চযুপ্পন্নস্স সঙ্খাৰাদিকস্স. অনুচ্ছেদং পস্সতোতি অনুচ্ছেদদস্সনস্স হেতু. অযম্পীতি ন কেৱলং খণতো উদযৱযনীহৰণনযো, অথ খো পচ্চযতো উদযৱযনীহৰণনযোপি.

উপগমনট্ঠেন তণ্হাৱ উপযো. তথা দিট্ঠুপযো. এসেৱ নযোতি ইমিনা উপযেহি উপাদানাদীনং অনত্থন্তৰতং অতিদিসতি. তথা চ পন তেসু দুৱিধতা উপাদীযতি. ননু চ চত্তাৰি উপাদানানি অঞ্ঞত্থ ৱুত্তানীতি? সচ্চং ৱুত্তানি, তানি চ খো অত্থতো দ্ৱে এৱাতি ইধ এৱং ৱুত্তং. কামং ‘‘অহং মম’’ন্তি অযথানুক্কমেন ৱুত্তং, যথানুক্কমংযেৱ পন অত্থো ৱেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন পৰোপৰস্স সুভং অসুভন্তিআদীনঞ্চ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তে ধম্মেতি তেভূমকধম্মে. ৱিনিৱিসন্তীতি ৱিৰূপং নিৱিসন্তি, অভিনিৱিসন্তীতি অত্থো. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. ৱিনিবদ্ধোতি ৱিৰূপং ৱিমুচ্চিতুং ৱা অপ্পদানৱসেন নিযমেত্ৱা বদ্ধো.

‘‘অভিনিৱেসো’’তি উপযুপাদানানং পৱত্তিআকাৰৱিসেসো ৱুত্তোতি আহ ‘‘তঞ্চাযন্তি তঞ্চ উপযুপাদান’’ন্তি. চিত্তস্সাতি অকুসলচিত্তস্স. পতিট্ঠানভূতন্তি আধাৰভূতং. দোসমোহৱসেনপি অকুসলচিত্তপ্পৱত্তি তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসূপনিস্সযা এৱাতি তণ্হাদিট্ঠিযো অকুসলস্স চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি ৱুত্তা. তস্মিন্তি অকুসলচিত্তে. অভিনিৱিসন্তীতি ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা অভিনিৱেসনং পৱত্তেন্তি. অনুসেন্তীতি থামগতা হুত্ৱা অপ্পহানভাৱেন অনুসেন্তি. তদুভযন্তি তণ্হাদিট্ঠিদ্ৱযং. ন উপগচ্ছতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিট্ঠিগতিযা ন উপসঙ্কমতি ন অল্লীযতি. ন উপাদিযতীতি ন দড়্হগ্গাহং গণ্হাতি. ন অধিট্ঠাতীতি ন তণ্হাদিট্ঠিগাহেন অধিট্ঠায পৱত্ততি. অত্তনিযগাহো নাম সতি অত্তগাহে হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তা মে’’তি. ইদং দুক্খগ্গহণং উপাদানক্খন্ধাপস্সযং তব্বিনিমুত্তস্স দুক্খস্স অভাৱাতি ৱুত্তং ‘‘দুক্খমেৱাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধমত্তমেৱা’’তি. ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৱিভ. ১৯০) হি ৱুত্তং. কঙ্খং ন কৰোতীতি সংসযং ন উপ্পাদেতি সব্বসো ৱিচিকিচ্ছায সমুচ্ছিন্দনতো.

ন পৰপ্পচ্চযেনাতি পৰস্স অসদ্দহনেন. মিস্সকসম্মাদিট্ঠিং আহাতি নামৰূপপৰিচ্ছেদতো পট্ঠায সম্মাদিট্ঠিযা ৱুত্তত্তা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকং সম্মাদিট্ঠিং অৱোচ. নিকূটন্তোতি নিহীনন্তো. নিহীনপৰিযাযো হি অযং নিকূট-সদ্দো. তেনাহ ‘‘লামকন্তো’’তি. পঠমকন্তি চ গৰহাযং ক-সদ্দো. সব্বং নত্থীতি যথাসঙ্খতং ভঙ্গুপ্পত্তিযা নত্থি এৱ, সব্বং নত্থি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি অধিপ্পাযো. সব্বমত্থীতি চ যথা অসঙ্খতং অত্থি ৱিজ্জতি, সব্বকালং উপলব্ভতীতি অধিপ্পাযো. সব্বন্তি চেত্থ সক্কাযসব্বং ৱেদিতব্বং ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱিয. তঞ্হি পৰিঞ্ঞাঞাণানং পচ্চযভূতং. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. কিং নিদস্সেতি? অত্থি-সদ্দেন ৱুত্তং. ‘‘অত্থিত’’ন্তি নিচ্চতং. সস্সতগ্গাহো হি ইধ পঠমো অন্তোতি অধিপ্পেতো. উচ্ছেদগ্গাহো দুতিযোতি তদুভযৱিনিমুত্তা চ ইদপ্পচ্চযতা. এত্থ চ উপ্পন্ননিৰোধকথনতো সস্সততং, নিৰুজ্ঝন্তানং অসতি নিব্বানপ্পত্তিযং যথাপচ্চযং পুনূপগমনকথনতো উচ্ছেদতঞ্চ অনুপগম্ম মজ্ঝিমেন ভগৱা ধম্মং দেসেতি ইদপ্পচ্চযতানযেন. তেন ৱুত্তং ‘‘এতে…পে… অন্তে’’তিআদি.

কচ্চানগোত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ধম্মকথিকসুত্তৱণ্ণনা

১৬. নিব্বিন্দনত্থাযাতি নিব্বিদানুপস্সনাপটিলাভায. সা হি জৰামৰণসীসেন ৱুত্তেসু সঙ্খতধম্মেসু নিব্বিন্দনাকাৰেন পৱত্ততি. ৱিৰজ্জনত্থাযাতি ৱিৰাগানুপস্সনাপটিলাভায. সীলতো পট্ঠাযাতি ৱিৱট্টসন্নিস্সিতসীলসমাদানতো পট্ঠায. সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ৱিৱট্টসন্নিস্সিতসীলে পতিট্ঠিতো উপাসকোপি পগেৱ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠিতো ভিক্খু সম্মাপটিপন্নো নাম. তেনাহ ‘‘যাৱ অৰহত্তমগ্গা পটিপন্নোতি ৱেদিতব্বো’’তি. নিব্বানধম্মস্সাতি নিব্বানাৱহস্স অৰিযস্স মগ্গস্স. অনুৰূপসভাৱভূতন্তি নিব্বানাধিগমস্স অনুচ্ছৱিকসভাৱভূতং. নিব্বিদাতি ইমিনা ৱুট্ঠানগামিনিপৰিযোসানং ৱিপস্সনং ৱদতি. ৱিৰাগা নিৰোধাতি পদদ্ৱযেন অৰিযমগ্গং, ইতৰেন ফলং. এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে. একেন নযেনাতি পঠমেন নযেন. তত্থ হি ভগৱা তেন ভিক্খুনা ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো তং মত্থকং পাপেত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. যো হি ৱিপস্সনং মগ্গং অনুপাদাৱিমুত্তিং পাপেত্ৱা কথেতুং সক্কোতি, সো একন্তধম্মকথিকো. তেনাহ ‘‘ধম্মকথিকস্স পুচ্ছা কথিতা’’তি. দ্ৱীহীতি দুতিযততিযনযেহি. তন্তি পুচ্ছং. ৱিসেসেত্ৱাতি ৱিসিট্ঠং কত্ৱা. যথাপুচ্ছিতমত্তমেৱ অকথেত্ৱা অপুচ্ছিতম্পি অত্থং দস্সেন্তো ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদায ৱিমুত্তিসঙ্খাতং ৱিসেসং পাপেত্ৱা. ভগৱা হি অপ্পং যাচিতো বহুং দেন্তো উড়াৰপুৰিসো ৱিয ধম্মকথিকলক্খণং পুচ্ছিতো পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন তঞ্চেৱ ততো চ উত্তৰিং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং অনুপাদাৱিমুত্তঞ্চ ৱিস্সজ্জেসি. তত্থ ‘‘নিব্বিদায…পে… ধম্মং দেসেতী’’তি ইমিনা ধম্মদেসনং ৱাসনাভাগিযং কত্ৱা দস্সেসি. ‘‘নিৰোধায পটিপন্নো হোতী’’তি ইমিনা নিব্বেধভাগিযং, ‘‘অনুপাদাৱিমুত্তো হোতী’’তি ইমিনা দেসনং অসেক্খভাগিযং কত্ৱা দস্সেসি. তেনাহ ‘‘সেক্খাসেক্খভূমিযো নিদ্দিট্ঠা’’তি.

ধম্মকথিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অচেলকস্সপসুত্তৱণ্ণনা

১৭. লিঙ্গেন অচেলকোতি পব্বজিতলিঙ্গেন অচেলকো. তেন অচেলকচৰণেন অচেলো, ন নিচ্চেলতামত্তেনাতি দস্সেতি. নামেনাতি গোত্তনামেন কস্সপোতি. দেসেতি পৱেদেতি সংসযৱিগমনং এতেনাতি দেসো, নিচ্ছযহেতূতি আহ ‘‘কিঞ্চিদেৱ দেস’’ন্তিআদি. সো হি সংসযৱিগমনং কৰোতীতি কাৰণং. ওকাসন্তি অৱসংসন্দনপদেসং. তেনাহ ‘‘খণং কাল’’ন্তি. অন্তৰঘৰং অন্তোনিৱেসনং. অন্তৰে ঘৰানি এতস্সাতি অন্তৰঘৰং, অন্তোগামো. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি. ইতি ভগৱা সব্বঞ্ঞুপৱাৰণায পৱাৰেতি. তেনাহ ‘‘যং ইচ্ছসী’’তি. যদাকঙ্খসীতি যং আকঙ্খসি, কস্সপ, তিক্খত্তুং পটিক্খিপন্তোপি পুচ্ছসি, যং আকঙ্খসি, তমেৱ পুচ্ছাতি অত্থো.

‘‘যাৱততিযং পটিক্খিপী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ততিযম্পি খো’’তিআদিনা পাঠেন ভৱিতব্বং. সো পন নযৱসেন সংখিত্তোতি দট্ঠব্বো. যেন কাৰণেন ভগৱা অচেলকস্স তিক্খত্তুং যাচাপেত্ৱা চস্স পঞ্হং কথেসি, তং দস্সেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. গাৰৱজননত্থং যাৱততিযং পটিক্খিপি তঞ্চ ধম্মস্স সুস্সূসায. ধম্মগৰুকা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো. সত্তানং ঞাণপৰিপাকং আগমযমানো যাৱততিযং যাচাপেতীতি ৱিভত্তিৱিপৰিণামৱসেন সাধাৰণতো পদং যোজেত্ৱা পুন ‘‘এত্তকেন কালেনা’’তি কস্সপস্স ৱসেন যোজেতব্বং.

মাতি পটিসেধে নিপাতো. ভণীতি পুনৱচনৱসেন কিৰিযাপদং ৱদতি. মা এৱং ভণি, কথেসীতি অত্থো. ‘‘ইতি ভগৱা অৱোচা’’তি পন সঙ্গীতিকাৰৱচনং. সযংকতং দুক্খন্তি পুৰিসস্স উপ্পজ্জমানদুক্খং, তেন কতং নাম তস্স কাৰণস্স পুব্বে তেনেৱ কম্মস্স উপচিতত্তাতি অযং নযো অনৱজ্জো. দিট্ঠিগতিকো পন পঞ্চক্খন্ধৱিনিমুত্তং নিচ্চং কাৰকৱেদকলক্খণং অত্তানং পৰিকপ্পেত্ৱা তস্স ৱসেন ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছতীতি ভগৱা ‘‘মা হেৱ’’ন্তি অৱোচ, তেনাহ ‘‘সযংকতং দুক্খন্তি ৱত্তুং ন ৱট্টতী’’তিআদি. এত্থ চ যদি বাহিৰকেহি পৰিকপ্পিতো অত্তা নাম কোচি অত্থি, সো চ নিচ্চো, তস্স নিব্বিকাৰতায, পুৰিমৰূপাৱিজহনতো কস্সচি ৱিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৱত্তনত্থং, হিতে চ ৱত্তনত্থং উপদেসো চ নিপ্পযোজনো সিযা অত্তৱাদিনো. কথং ৱা সো উপদেসো পৱত্তীযতি? ৱিকাৰাভাৱতো. এৱঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৱিয দানাদিকিৰিযা হিংসাদিকিৰিযা চ ন সম্ভৱতি, তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৱনবন্ধো এৱ অত্তৱাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবন্ধাভাৱতো. জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৱতো কুতো ৱিমোক্খো. অথ পন ‘‘ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৱ ৱিনস্সতি চ. যস্স ৱসেনাযং কিৰিযাৱোহাৰো’’তি ৱদেয্য, এৱম্পি পুৰিমৰূপাৱিজহনেন অৱট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৱেতুং. তে ৱা পনস্স ধম্মা অৱত্থাভূতা, ততো অঞ্ঞে ৱা সিযুং অনঞ্ঞে ৱা. যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৱিসেসো অত্থি. যো হি কৰোতি পটিসংৱেদেতি চৱতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, তস্মা তদত্থো এৱ যথাৱুত্তদোসো. কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিৰত্থিকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৱিনাসৱন্তীহি অৱত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৱিয উপ্পাদৱিনাসসম্ভৱতো কুতো নিচ্চতাৱকাসো. তাসম্পি ৱা অত্তনো ৱিয নিচ্চতাপত্তীতি বন্ধৱিমোক্খানং অসম্ভৱো এৱাতি ন যুজ্জতেৱাযং অত্তৱাদো. তেনাহ ‘‘অত্তা নাম কোচি দুক্খস্স কাৰকো নত্থীতি দীপেতী’’তি. পৰতোতি ‘‘পৰংকতং দুক্খ’’ন্তিআদিকে পৰস্মিং তিৱিধেপি নযে. অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অধিচ্চ যদিচ্ছায কিঞ্চি কাৰণং কস্সচি ৱা পুব্বং ৱিনা সমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘অকাৰণেন যদিচ্ছায উপ্পন্ন’’ন্তি. কস্মা এৱমাহাতি এৱং ৱক্খমানোতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অচেলস্স. অযন্তি ভগৱন্তং সন্ধায ৱদতি. সোধেন্তোতি সযং ৱিসুদ্ধং কত্ৱা পুচ্ছিতমত্থং এৱ অত্তনো পুচ্ছায সুদ্ধিং দস্সেন্তো. লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি মিচ্ছাগহণস্স পটিসেধনত্থায.

সো কৰোতীতি সো কম্মং কৰোতি. সো পটিসংৱেদযতীতি কাৰকৱেদকানং অনঞ্ঞত্তদস্সনপৰং এতং, ন পন কম্মকিৰিযাফলানং পটিসংৱেদনানং সমানকালতাদস্সনপৰং. ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. খোতি অৱধাৰণে. ‘‘সো এৱা’’তি দস্সিতো. অনিযতাদেসা হি এতে নিপাতা. আদিতোতি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘আদিম্হিযেৱা’’তি. ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৱ ‘‘সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদযতী’’তি সঞ্ঞাচিত্তৱিপল্লাসা ভৱন্তি. সঞ্ঞাৱিপল্লাসতো হি চিত্তৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসতো দিট্ঠিৱিপল্লাসো, তেনাহ ‘‘এৱং সতি পচ্ছা সযংকতং দুক্খন্তি অযং লদ্ধি হোতী’’তি. এৱং সতি সঞ্ঞাচিত্তৱিপল্লাসানং ব্ৰূহিতো মিচ্ছাভিনিৱেসো, যদিদং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধি. তস্মা পটিনিস্সজ্জেতুং পাপকং দিট্ঠিগতন্তি দস্সেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সযংকতং…পে… এতং পৰেতী’’তি. ৱট্টদুক্খং অধিপ্পেতং অৱিসেসতো অত্থীতি চ ৱুত্তত্তা. সস্সতং সস্সতগাহং দীপেতি পৰেসং পকাসেতি, তথাভূতো চ সস্সতং দড়্হগ্গাহং গণ্হাতীতি. তস্সাতি দিট্ঠিগতিকস্স. তং ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতদস্সনং. এতং সস্সতগ্গহণং. পৰেতি উপেতি. তেনাহ ‘‘কাৰকঞ্চ…পে… অত্থো’’তি. একমেৱ গণ্হন্তন্তি সতিপি ৱত্থুভেদে অযোনিসো উপ্পজ্জনেন একমেৱ কত্ৱা গণ্হন্তং.

ইধ ‘‘আদিম্হিযেৱা’’তি পদে. ‘‘পৰংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৱাতিআদিনা হেত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হেত্থ যোজনা – ‘‘পৰংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পগেৱ অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতীতি সঞ্ঞাচিত্তৱিপল্লাসা ভৱন্তীতি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. এৱং সতীতি এৱং মুদুকে উচ্ছেদৱিপল্লাসে পঠমুপ্পন্নে সতি পচ্ছা ‘‘পৰংকতং দুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতীতি সম্বন্ধো. কাৰকোতি কম্মস্স কাৰকো. তেন কতন্তি কম্মকাৰকেন কতং. কম্মুনা হি ফলস্স ৱোহাৰো অভেদোপচাৰকত্তা. এৱন্তি দিট্ঠিসহগতা ৱেদনা সাতসভাৱা কিলেসপৰিড়াহাদিনা সপৰিস্সযা সউপাযাসা, এৱং. ‘‘পগেৱ ইতৰে’’তি ৱুত্তৱেদনায অভিতুন্নস্স ৱিদ্ধস্স. ‘‘ৱুত্তনযেন যোজেতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা তং যোজনং দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদিমাহ. উচ্ছেদন্তি সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং, ৱিভৱন্তি অত্থো. অসতো হি ৱিনাসাসম্ভৱতো অত্থিভাৱনিবন্ধনো উচ্ছেদো. যথা হেতুফলভাৱেন পৱত্তমানানং সভাৱধম্মানং সতিপি একসন্তানপৰিযাপন্নানং ভিন্নসন্ততিপতিতেহি ৱিসেসে হেতুফলানং পৰমত্থতো অৱিনাভাৱত্তা ভিন্নসন্তানপতিতানং ৱিয অচ্চন্তভেদসন্নিট্ঠানেন নানত্তনযস্স মিচ্ছাগহণং উচ্ছেদাভিনিৱেসস্স কাৰণং. এৱং হেতুফলভূতানং ধম্মানং ৱিজ্জমানেপি সভাৱভেদে একসন্ততিপৰিযাপন্নতায একত্তনযেন অচ্চন্তাভেদগহণম্পি কাৰণমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সত্তস্সা’’তি ৱুত্তং পাড়িযং. সন্তানৱসেন হি ৱত্তমানেসু খন্ধেসু ঘনৱিনিব্ভোগাভাৱেন একত্তগহণনিবন্ধনো সত্তগ্গাহো, সত্তস্স চ অত্থিভাৱগ্গাহনিবন্ধনো উচ্ছেদগ্গাহো, যাৱাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৱাযং ৱিজ্জতিযেৱাতি গহণতো নিৰুদযৱিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি ‘‘উচ্ছেদ’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিসেসেন নাসো ৱিনাসো, অভাৱো. সো পন মংসচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনং দস্সনপথাতিক্কমোযেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাসসদ্দো লোকে নিৰুড়্হোতি. সভাৱৱিগমো সভাৱাপগমো ৱিভৱো. যো হি নিৰুদযৱিনাসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৱেন তিট্ঠতি.

এতে তেতি ৱা যে ইমে তযা ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি চ পুট্ঠেন মযা ‘‘সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদযতী’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতী’’তিআদিনা চ পটিক্খিত্তা সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতা অন্তা, তে উভো অন্তেতি যোজনা. অথ ৱা এতে তেতি যত্থ পুথূ অঞ্ঞতিত্থিযা অনুপচিতঞাণসম্ভাৰতায পৰমগম্ভীৰং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং অপ্পজানন্তা সস্সতুচ্ছেদে নিমুগ্গা সীসং উক্খিপিতুং ন ৱিসহন্তি, এতে তে উভো অন্তে অনুপগম্মাতি যোজনা. দেসেতীতি পঠমং তাৱ অনঞ্ঞসাধাৰণে পটিপত্তিধম্মে ঞাণানুভাৱেন মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো, কৰুণানুভাৱেন দেসনাধম্মে মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতি. এত্থ হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা কাৰণতো…পে… নিদ্দিট্ঠো, তস্মা মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো ধম্মং দেসেতীতি যোজনা. কাৰণতো ফলং দীপিতন্তি যোজনা, অভিধেয্যানুৰূপঞ্হি লিঙ্গৱচনানি হোন্তি. অস্সাতি ফলস্স. ন কোচি কাৰকো ৱা ৱেদকো ৱা নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞদত্থু পটিক্খিত্তো হেতুফলমত্ততাদস্সনতো কেৱলং দুক্খক্খন্ধগহণতোতি. এত্তাৱতাতি ‘‘এতে তে, কস্সপ…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি এত্তকেন তাৱ পদেন. সেসপঞ্হাতি ‘‘সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ দুক্খ’’ন্তিআদিকা সেসা চত্তাৰো পঞ্হা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’’ন্তি পঞ্হো পাড়িযং সৰূপেনেৱ পটিক্খিত্তোতি ন উদ্ধতো. পটিসেধিতা হোন্তীতি ততিযপঞ্হো, তাৱ পঠমদুতিযপঞ্হপটিক্খেপেনেৱ পটিক্খিত্তো, সো হি পঞ্হো ৱিসুং ৱিসুং পটিক্খেপেন একজ্ঝং পটিক্খেপেন চ. তেনাহ ‘‘উভো…পে… পটিক্খিত্তো’’তি. এত্থ চ যস্স অত্তা কাৰকো ৱেদকো ৱা ইচ্ছিতো, তেন ৱিপৰিণামধম্মো অত্তা অনুঞ্ঞাতো হোতি. তথা চ সতি অনুপুব্বধম্মপ্পৱত্তিযা ৰূপাদিধম্মানং ৱিয, সুখাদিধম্মানং ৱিয চস্স পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায উপ্পাদৱন্ততা আপজ্জতি. উপ্পাদে চ সতি অৱস্সংভাৱী নিৰোধোতি অনৱকাসা নিচ্চতাতি. তস্স ‘‘সযংকত’’ন্তি পঠমপঞ্হপটিক্খেপো পচ্ছা চে অত্তনো নিৰুড়্হস্স সমুদযো হোতীতি পুব্বে ৱিয অনেন ভৱিতব্বং, পুব্বে ৱিয ৱা পচ্ছাপি. সেসপঞ্হাতি ততিযপঞ্হাদযো. ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তোতি এৱঞ্চ ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তো ৱেদিতব্বো – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা সততং সমিতং পচ্চযাযত্তস্স দীপনেন দুক্খস্স অধিচ্চসমুপ্পন্নতা পটিক্খিত্তা, ততো এৱ তস্স অজাননঞ্চ পটিক্খিত্তং. তেনাহ ভগৱা ‘‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.৩৯-৪০; মহাৱ. ১; উদা. ১).

যং পৰিৱাসং সমাদিযিত্ৱা পৰিৱসতীতি যোজনা. ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেনাতি ‘‘ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি যাচন্তেন তেন ৱুত্তৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন. গামপ্পৱেসনাদীনীতি আদি-সদ্দেন নাতিদিৱাপটিক্কমনং, নৱেসিযাদিগোচৰতা, সব্ৰহ্মচাৰীনং কিচ্চেসু দক্খতাদি, উদ্দেসাদীসু তিব্বচ্ছন্দতা, তিত্থিযানং অৱণ্ণভণনে অত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং অৱণ্ণভণনে অনত্তমনতা, তিত্থিযানং ৱণ্ণভণনে অনত্তমনতা, বুদ্ধাদীনং ৱণ্ণভণনে অত্তমনতাতি (মহাৱ. ৮৭) ইমেসং সঙ্গহো. অট্ঠ ৱত্তানীতি ইমানি অট্ঠ তিত্থিযৱত্তানি পূৰেন্তেন. এত্থ চ নাতিকালেন গামপ্পৱেসনা তত্থ ৱিসুদ্ধকাযৱচীসমাচাৰেন পিণ্ডায চৰিত্ৱা নাতিদিৱাপটিক্কমনন্তি ইদমেকং ৱত্তং.

অযমেত্থ পাঠোতি এতস্মিং কস্সপসুত্তে অযং পাঠো. অঞ্ঞত্থাতি সীহনাদসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.৪০২-৪০৩). ঘংসিত্ৱা কোট্টেত্ৱাতি যথা সুৱণ্ণং নিঘংসিত্ৱা অধিকৰণিযা কোট্টেত্ৱা নিদ্দোসমেৱ গয্হতি, এৱং পৰিৱাসৱত্তচৰণেন ঘংসিত্ৱা সুদ্ধভাৱৱীমংসনেন কোট্টেত্ৱা সুদ্ধো এৱ অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইধ গয্হতি. তিব্বচ্ছন্দতন্তি সাসনং অনুপৱিসিত্ৱা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসে তিব্বচ্ছন্দতং দড়্হতৰাভিৰুচিতং. অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসীতি নামগোত্তেন অপাকটং একং ভিক্খুং আণাপেসি এহিভিক্খুউপসম্পদায উপনিস্সযাভাৱতো. গণে নিসীদিত্ৱাতি ভিক্খূ অত্তনো সন্তিকে পত্তাসনৱসেন গণে নিসীদিত্ৱা.

অচেলকস্সপসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. তিম্বৰুকসুত্তৱণ্ণনা

১৮. যস্মা তিম্বৰুকো ‘‘ৱেদনা অত্তা. অত্তাৱ ৱেদযতী’’তি এৱংলদ্ধিকো, তস্মা তায লদ্ধিযা ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি ৱদতি, তং পটিসংহৰিতুং ভগৱা ‘‘সা ৱেদনা’’তিআদিং অৱোচ. তেনাহ ‘‘সা ৱেদনাতিআদি সযংকতং সুখদুক্খন্তি লদ্ধিযা নিসেধনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি. এত্থাপীতি ইমস্মিম্পি সুত্তে. তত্ৰাতি যং ৱুত্তং ‘‘সা ৱেদনা…পে… সুখদুক্খ’’ন্তি, তস্মিং পাঠে. আদিম্হিযেৱাতি এত্থ ভুম্মৱচনেন ‘‘আদিতো’’তি তো-সদ্দো ন নিস্সক্কৱচনে. এৱ-কাৰেন খো-সদ্দো অৱধাৰণেতি দস্সেতি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তমেৱ. তত্থ পন ‘‘ৱেদনাতো অঞ্ঞো অত্তা, ৱেদনায কাৰকো’’তি লদ্ধিকস্স দিট্ঠিগতিকস্স ৱাদো পটিক্খিত্তো, ইধ ‘‘ৱেদনা অত্তা’’তি এৱংলদ্ধিকস্সাতি অযমেৱ ৱিসেসো. তেনাহ ‘‘এৱঞ্হি সতি ৱেদনায এৱ ৱেদনা কতা হোতী’’তিআদি. ইমিস্সাতি যায ৱেদনায সুখদুক্খং কতং, ইমিস্সা. পুব্বেপীতি সস্সতাকাৰতো পুব্বেপি. পুৰিমঞ্হি অত্থন্তি অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তং অত্থং. অট্ঠকথাযন্তি পোৰাণট্ঠকথাযং. তন্তি পুৰিমসুত্তে ৱুত্তমত্থং. অস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স. যস্মা তিম্বৰুকো ‘‘ৱেদনাৱ অত্তা’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অহং সা ৱেদনা…পে… ন ৱদামী’’তি.

অঞ্ঞা ৱেদনাতিআদীসুপি যং ৱত্তব্বং, তং অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তনযমেৱ. কাৰকৱেদনাতি কত্তুভূতৱেদনা. ৱেদনাসুখদুক্খন্তি ৱেদনাভূতসুখদুক্খং কথিতং, ন ৱট্টসুখদুক্খং. ‘‘ৱিপাকসুখদুক্খমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তিআদিৱচনতো.

তিম্বৰুকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. বালপণ্ডিতসুত্তৱণ্ণনা

১৯. অৱিজ্জা নীৱৰণা ভৱাদি-আদীনৱস্স নিৱাৰিতপটিচ্ছাদিকা এতস্সাতি অৱিজ্জানীৱৰণো, অৱিজ্জায নিৱুতোতি আহ ‘‘অৱিজ্জায নিৱাৰিতস্সা’’তি. অযং কাযোতি বালস্স অপ্পহীনকিলেসস্স পচ্চুপ্পন্নং অত্তভাৱং ৰক্খং কত্ৱা অৱিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে অযাথাৱদস্সনৱসেন তণ্হায পটিলদ্ধচিত্তস্স তংতংভৱূপগা সঙ্খাৰা সঙ্খৰীযন্তি. তেহি চ অত্তভাৱস্স অভিনিব্বত্তি, তস্মা অযঞ্চ অৱিজ্জায কাযো নিব্বত্তোতি. অস্সাতি বালস্স. অযং অত্থোতি ‘‘অযং কাযো নামৰূপন্তি চ ৱুত্তো’’তি অত্থো দীপেতব্বো উপাদানক্খন্ধসড়াযতনসঙ্গহতো তেসং ধম্মানং. এৱমেতং দ্ৱযন্তি এৱং অৱিজ্জায নিৱাৰিতত্তা, তণ্হায চ সংযুত্তত্তা এৱং সপৰসন্তানগতসৱিঞ্ঞাণককাযসঙ্খাতং দ্ৱযং হোতি. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তন্তৰেসু. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ৪.৬০-৬১; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনানি ভিন্দিত্ৱা চক্খুৰূপাদিদ্ৱযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা, ইধ পন অভিন্দিত্ৱা ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা ‘‘দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সো’’তি, তস্মা মহাদ্ৱযং নাম কিৰেতং অনৱসেসতো অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনানং গহিতত্তা. অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানীতি এত্থাপি হি সড়াযতনানি সঙ্গহিতানেৱ. ফস্সকাৰণানীতি ফস্সপৱত্তিযা পচ্চযানি. যেহীতি হেতুদস্সনমত্তন্তি আহ ‘‘যেহি কাৰণভূতেহী’’তি. ফস্সো এৱ ফুসনকিচ্চো, ন ফস্সাযতনানীতি ৱুত্তং ‘‘ফস্সেন ফুট্ঠো’’তি. পৰিপুণ্ণৱসেনাতি অৱেকল্লৱসেন. অপৰিপুণ্ণাযতনানং হীনানি ফস্সস্স কাৰণানি হোন্তি, তেসং ৱিযাতি ‘‘এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি ৱুত্তং. কাযনিব্বত্তনাদিম্হীতি সৱিঞ্ঞাণকস্স কাযস্স নিব্বত্তনং কাযনিব্বত্তনং, কাযো ৱা নিব্বত্ততি এতেনাতি কাযনিব্বত্তনং, কিলেসাভিসঙ্খাৰা. আদিসদ্দেন ফস্সসড়াযতনাদিসঙ্গহো. অধিকং পযসতি পযুঞ্জতি এতেনাতি অধিপ্পযাসো, ৱিসেসকাৰণন্তি আহ ‘‘অধিকপযোগো’’তি.

ভগৱা অম্হাকং উপ্পাদকভাৱেন মূলভাৱেন ভগৱংমূলকা. ইমে ধম্মাতি ইমে কাৰণধম্মা. যেহি মযং বালপণ্ডিতানং সমানেপি কাযনিব্বত্তনাদিম্হি ৱিসেসং জানেয্যাম, তেনাহ ‘‘পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা’’তিআদি. আজানামাতি অভিমুখং পচ্চক্খতো জানাম. পটিৱিজ্ঝামাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং, অধিগচ্ছামাতি অত্থো. নেতাতি অম্হাকং সন্তানে পাপেতা. ৱিনেতাতি যথা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো হোতি, এৱং ৱিসেসতো নেতা, তদঙ্গৱিনযাদিৱসেন ৱা ৱিনেতা. অনুনেতাতি অনুৰূপং নেতা. অন্তৰন্তৰা যথাধম্মপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপিতানং ধম্মানং অনুৰূপতো দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘যথাসভাৱতো …পে… দস্সেতা’’তি. আপাথং উপগচ্ছন্তানং ভগৱা পটিসৰণং সমোসৰণট্ঠানন্তি ভগৱংপটিসৰণা ধম্মা. তেনাহ ‘‘চতুভূমকধম্মা’’তিআদি. পটিসৰতি পটিৱিজ্ঝতীতি পটিসৰণং, তস্মা পটিৱিজ্ঝনৱসেন ভগৱা পটিসৰণং এতেসন্তি ভগৱংপটিসৰণা. তেনাহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. ফস্সো আগচ্ছতীতি পটিৱিজ্ঝনকৱসেন ফস্সো ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছতি, আপাথং আগচ্ছন্তোযেৱ সো অত্থতো ‘‘অহং কিন্নামো’’তি নামং পুচ্ছন্তো ৱিয, ভগৱা চস্স নামং কৰোন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অহং ভগৱা’’তিআদি. উপট্ঠাতূতি ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠাতু. ভগৱন্তংযেৱ পটিভাতূতি ভগৱতো এৱ ভাগো হোতু, ভগৱাৱ নং অত্তনো ভাগং কত্ৱা ৱিস্সজ্জেতূতি অত্থো, ভগৱতো ভাগো যদিদং ধম্মস্স অক্খানং, অম্হাকং পন সৱনং ভাগোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি সদ্দলক্খণেন সমেতি. কেচি পন পটিভাতূতি অত্থং ৱদন্তি ঞাণেন দিস্সতু দেসীযতূতি ৱা অত্থো. তেনাহ ‘‘তুম্হেযেৱ নো কথেত্ৱা দেথাতি অত্থো’’তি.

বালস্স পণ্ডিতস্স চ কাযস্স নিব্বত্তিযা পচ্চযভূতা অৱিজ্জা চ তণ্হা চ. তেনাহ ‘‘কম্মং…পে… নিৰুদ্ধা’’তি. জৱাপেত্ৱাতি গহিতজৱনং কত্ৱা, যথা পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সমত্থং হোতি, এৱং কত্ৱা. যদি নিৰুদ্ধা, কথং অপ্পহীনাতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. ভৱতি হি তংসদিসেপি তব্বোহাৰো যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী, তানেৱ ওসধানি, তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেনা’’তি চ. দুক্খক্খযাযাতি তদত্থৱিসেসনত্থন্তি আহ ‘‘খযত্থাযা’’তি. পটিসন্ধিকাযন্তি পটিসন্ধিগহণপুব্বকং কাযং. পাড়িযং ‘‘বালেনা’’তি কৰণৱচনং নিস্সক্কেতি আহ ‘‘বালতো’’তি. ভাৱিনা সহ পটিসন্ধিনা সপ্পটিসন্ধিকো. যো পন একন্ততো তেনত্তভাৱেন অৰহত্তং পত্তুং ভব্বো, সো ভাৱিনা পটিসন্ধিনা ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো’’তি, ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘সপ্পটিসন্ধিকো’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি ৱুত্তং, সো চ যাৱ অৰিযভূমিং ন ওক্কমতি, তাৱ বালধম্মসমঙ্গী এৱাতি কত্ৱা ‘‘সব্বোপি পুথুজ্জনো বালো’’তি ৱুত্তং. তথা হি ‘‘অপ্পটিসন্ধিকো খীণাসৱো পণ্ডিতো’’তি খীণাসৱ-সদ্দেন অপ্পটিসন্ধিকো ৱিসেসিতো. যদি এৱং সেক্খা কথন্তি আহ ‘‘সোতাপন্না’’তিআদি. তে হি সিখাপত্তপণ্ডিচ্চভাৱলক্খণাভাৱতো পণ্ডিতাতি ন ৱত্তব্বা খীণাসৱা ৱিয, বলৱতৰানং পন বালধম্মানং পহীনত্তা বালাতিপি ন ৱত্তব্বা পুথুজ্জনা ৱিয. ভজিযমানা পন চতুসচ্চসম্পটিৱেধং উপাদায পণ্ডিতপক্খং ভজন্তি, ন বালপক্খং ৱুত্তকাৰণেনাতি.

বালপণ্ডিতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পচ্চযসুত্তৱণ্ণনা

২০. সব্বম্পি সঙ্খতং অপ্পটিচ্চ উপ্পন্নং নাম নত্থীতি পচ্চযধম্মোপি অত্তনো পচ্চযধম্মং উপাদায পচ্চযুপ্পন্নো, তথা পচ্চযুপ্পন্নধম্মোপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নং উপাদায পচ্চযধম্মোতি যথাৰহং ধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতা. যেসং ৱিনেয্যানং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযেৱ সুবোধতো উপট্ঠাতি, তেসং ৱসেন সুট্ঠু ৱিভাগং কত্ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. যেসং পন ৱিনেয্যানং তদুভযস্মিং ৱিভজ্জ সুতে এৱ ধম্মাভিসমযো হোতি, তে সন্ধায ভগৱা তদুভযং ৱিভজ্জ দস্সেন্তো ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি ইমং দেসনং আৰভীতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘সত্থা ইমস্মিং সুত্তে’’তিআদিমাহ. পচ্চযস্স ভাৱো পচ্চযত্তং, পচ্চযনিব্বত্ততা. অসভাৱধম্মে ন লব্ভতীতি ‘‘সভাৱধম্মে’’তি ৱুত্তং. ননু চ জাতি জৰা মৰণঞ্চ সভাৱধম্মো ন হোতি, যেসং পন খন্ধানং জাতি জৰা মৰণঞ্চ, তে এৱ সভাৱধম্মা, অথ কস্মা দেসনায তে গহিতাতি? নাযং দোসো, জাতি জৰা মৰণঞ্হি পচ্চযনিব্বত্তানং সভাৱধম্মানং ৱিকাৰমত্তং, নঞ্ঞেসং, তস্মা তে গহিতাতি. উপ্পাদা ৱা তথাগতানন্তি ন ৱিনেয্যপুগ্গলানং মগ্গফলুপ্পত্তি ৱিয জাতিপচ্চযা জৰামৰণুপ্পত্তি তথাগতুপ্পাদাযত্তা, অথ খো সা তথাগতানং উপ্পাদেপি অনুপ্পাদেপি হোতিযেৱ. তস্মা সা কামং অসঙ্খতা ৱিয ধাতু ন নিচ্চা, তথাপি ‘‘সব্বকালিকা’’তি এতেন জাতিপচ্চযতো জৰামৰণুপ্পত্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘জাতিযেৱ জৰামৰণস্স পচ্চযো’’তি. জাতিপচ্চযাতি চ জাতিসঙ্খাতপচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনং. ঠিতাৱ সা ধাতু, যাযং ইদপ্পচ্চযতা জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযতা তস্স ব্যভিচাৰাভাৱতো. ইদানি ন কদাচি জাতি জৰামৰণস্স পচ্চযো ন হোতি হোতিযেৱাতি জৰামৰণস্স পচ্চযভাৱে নিযমেতি. উভযেনপি যথাৱুত্তস্স পচ্চযভাৱো যত্থ হোতি, তত্থ অৱস্সংভাৱিতং দস্সেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি. দ্ৱীহি পদেহি. তিট্ঠন্তীতি যস্স ৱসেন ধম্মানং ঠিতি, সা ইদপ্পচ্চযতা ধম্মট্ঠিততা. ধম্মেতি পচ্চযুপ্পন্নে ধম্মে. নিযমেতি ৱিসেসেতি. হেতুগতৱিসেসসমাযোগো হি হেতুফলস্স এৱং ধম্মতানিযামো এৱাতি.

অপৰো নযো – ঠিতাৱ সা ধাতূতি যাযং জৰামৰণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৱো. তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে উদ্ধঞ্চ অপ্পটিৱিজ্ঝিযমানো, মজ্ঝে চ পটিৱিজ্ঝিযমানো ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৱন্তস্স জৰামৰণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৱোতি ঠিতাৱ সা ধাতু, কেৱলং পন সযম্ভুঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো’’তি পৱেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মসামী’’তি ৱুচ্চতি, ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি. সা এৱ ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি এত্থ ৱিপল্লাসাভাৱতো এৱং অৱবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা তথেৱ ভাৱতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, জাতি ৱা জৰামৰণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৱত্তআযূহন-সংযোগ-পলিবোধ-সমুদয-হেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৱেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতি সামত্থিযতো হেতুমেৱ ৱদতি. ধাৰীযতি পচ্চযেহীতি ৱা ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৱুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৱা কাৰণং পচ্চযভাৱেন ফলস্স ধাৰণতো, তস্স ঠিতি সভাৱো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৱো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). ধম্মট্ঠিতি এৱ ধম্মট্ঠিততা. সা এৱ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ইমস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা অঞ্ঞথত্তাভাৱতো, ‘‘ন জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযমানস্স চ তব্ভাৱাভাৱতো নিযামতা ৱৱত্থিতভাৱোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৱা জৰামৰণস্স জাতিযা সতি সম্ভৱো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, অসতি অসম্ভৱো ধম্মনিযামতাতি এৱং ফলেন হেতুং ৱিভাৱেতি, তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তিআদিনা ৱুত্তং. ইমেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযতাসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকৰণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝতি, ততো এৱ অভিসমেতি অভিমুখং সমাগচ্ছতি, আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৱ উদ্দেসং পৰিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্তং নিদ্দিসনৱসেন পকাৰেহি ঞাপেন্তো পঞ্ঞাপেতি. পকাৰেহি এৱ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিৱৰতি ৱিভজতি. ৱিৱটঞ্হি ৱিভত্তঞ্চ অত্থং হেতূদাহৰণদস্সনেহি পাকটং কৰোন্তো উত্তানীকৰোতি. উত্তানীকৰোন্তো তথা পচ্চক্খভূতং কত্ৱা নিগমনৱসেন পস্সথাতি চাহ.

জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তিআদীসূতি জাতিআদীনং জৰামৰণপচ্চযভাৱেসু. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি যাৱতকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জমানাৰহং, অৱিকলেহি তেহেৱ তস্স উপ্পত্তি, ন ঊনাধিকেহীতি. তেনাহ ‘‘অনূনাধিকেহেৱা’’তি. যথা তং চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স সম্ভৱোতি. তেন তংতংফলনিপ্ফাদনে তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পকাৰতা তথতাতি ৱুত্তাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৱাযন্তি অত্থো. অসম্ভৱাভাৱতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৱতো. তথাৱিধপচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতিপি ফলস্স অনুপ্পজ্জনে তস্সাৱিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি সোতৱিঞ্ঞাণস্স সম্ভৱো অত্থি. যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৱতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৱড্ঢিতং যথা ‘‘দেৱোযেৱ দেৱতা’’তি, ইদপ্পচ্চযানং সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থো তাসদ্দো যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

ন নিচ্চং সস্সতন্তি অনিচ্চং. জৰামৰণং ন অনিচ্চং সঙ্খাৰানং ৱিকাৰভাৱতো অনিপ্ফন্নত্তা, তথাপি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৰিযাযেন ৱুত্তং. এস নযো সঙ্খতাদীসুপি. সমাগন্ত্ৱা কতং সহিতেহেৱ পচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতো যথাসভাৱং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পচ্চযাৰহং পচ্চযং পটিচ্চ ন ৱিনা তেন সহিতসমেতমেৱ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘পচ্চযে নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি. খযসভাৱন্তি ভিজ্জনসভাৱং. ৱিগচ্ছনকসভাৱন্তি সকভাৱতো অপগচ্ছনকসভাৱং. ৱিৰজ্জনকসভাৱন্তি পলুজ্জনকসভাৱং. নিৰুজ্ঝনকসভাৱন্তি খণভঙ্গৱসেন পভঙ্গুসভাৱং. ৱুত্তনযেনাতি জৰায ৱুত্তনযেন. জনকপ্পচ্চযানং কম্মাদীনং. কিচ্চানুভাৱক্খণেতি এত্থ কিচ্চানুভাৱো নাম যথা পৱত্তমানে পচ্চযে তস্স ফলং উপ্পজ্জতি, তথা পৱত্তি, এৱং সন্তস্স পৱত্তনক্খণে. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মিং খণে পচ্চযো অত্তনো ফলুপ্পাদনং পতি ব্যাৱটো নাম হোতি, ইমস্মিং খণে যে ধম্মা ৰূপাদযো উপলব্ভন্তি ততো পুব্বে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা, তেসং ততো উপ্পত্তি নিদ্ধাৰীযতি, এৱং জাতিযাপি সা নিদ্ধাৰেতব্বা তংখণূপলদ্ধতোতি. যদি এৱং নিপ্পৰিযাযতোৱ জাতিযা কুতোচি উপ্পত্তি সিদ্ধি, অথ কস্মা ‘‘একেন পৰিযাযেনা’’তি ৱুত্তন্তি? জাযমানধম্মানং ৱিকাৰভাৱেন উপলদ্ধব্বত্তা. যদি নিপ্ফন্নধম্মা ৱিয জাতি উপলব্ভেয্য, নিপ্পৰিযাযতোৱ তস্সা কুতোচি উপ্পত্তি সিযা, ন চেৱং উপলব্ভতি, অথ খো অনিপ্ফন্নত্তা ৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভতি. তস্মা ‘‘একেন পৰিযাযেনেত্থ অনিচ্চাতিআদীনি যুজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. ন পন জৰামৰণে, জনকপ্পচ্চযানং কিচ্চানুভাৱক্খণে তস্স অলব্ভনতো. তেনেৱ ‘‘এত্থ চ অনিচ্চন্তি…পে… অনিচ্চং নাম জাত’’ন্তি ৱুত্তং.

সৱিপস্সনাযাতি এত্থ সহ-সদ্দো অপ্পধানভাৱদীপনো ‘‘সমক্খিকং, সমকস’’ন্তিআদীসু ৱিয. অপ্পধানভূতা হি ৱিপস্সনা, যথাভূতদস্সনমগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. ‘‘পুৰিমং অন্ত’’ন্তি ৱুচ্চমানে পচ্চুপ্পন্নভাৱস্সপি গহণং সিযাতি ‘‘পুৰিমং অন্তং অতীত’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি অতীতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআসঙ্কং নিস্সায ‘‘যতো পভুতি অহং, ততো পুব্বে ন নু খো অহোসি’’ন্তি অতীতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কস্মা? ৱিচিকিচ্ছায আকাৰদ্ৱযাৱলম্বনতো. তস্সা পন অতীতৱত্থুতায গহিতত্তা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিআকাৰনিস্সিততা দস্সিতা এৱ. আসপ্পনপৰিসপ্পনপৱত্তিকং কত্থচিপি অপ্পটিৱত্তিহেতুভূতং ৱিচিকিচ্ছং কস্মা উপ্পাদেতীতি ন ৱিচাৰেতব্বমেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিংকাৰণন্তি ন ৱত্তব্ব’’ন্তি. কাৰণং ৱা ৱিচিকিচ্ছায অযোনিসোমনসিকাৰো, তস্স অন্ধবালপুথুজ্জনভাৱো, অৰিযানং অদস্সাৱিতা চাতি দট্ঠব্বং. জাতিলিঙ্গুপপত্তিযোতি খত্তিযব্ৰাহ্মণাদিজাতিং, গহট্ঠপব্বজিতাদিলিঙ্গং, দেৱমনুস্সাদিউপপত্তিঞ্চ. নিস্সাযাতি উপাদায. তস্মিং কালে যং সন্তানং মজ্ঝিমং পমাণং, তেন যুত্তো পমাণিকো, তদভাৱতো অধিকভাৱতো ৱা ‘‘অপ্পমাণিকো’’তি ৱেদিতব্বো. কেচীতি সাৰসমাসাচৰিযা. তে হি ‘‘কথং নু খো’’তি ইস্সৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা পুব্বকতেন ৱা অহেতুতো ৱা নিব্বত্তোতি চিন্তেতীতি ৱদন্তি. অহেতুতো নিব্বত্তিকঙ্খাপি হি হেতুপৰামসনমেৱাতি. পৰম্পৰন্তি পুব্বাপৰপ্পৱত্তিং. অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি অনাগতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, উচ্ছেদাসঙ্কং নিস্সায ‘‘যস্মিঞ্চ অত্তভাৱে উচ্ছেদনকঙ্খা, ততো পৰং নু খো ভৱিস্সামী’’তি অনাগতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতীতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং.

পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘পটিসন্ধিমাদিং কত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ইদং কথং, ইদং কথ’’ন্তি পৱত্তনতো কথংকথা, ৱিচিকিচ্ছা, সা অস্স অত্থীতি কথংকথী. তেনাহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছী’’তি. কা এত্থ চিন্তা? উম্মত্তকো ৱিয বালপুথুজ্জনোতি পটিকচ্চেৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং মহামাতায পুত্তং. মুণ্ডেসুন্তি মুণ্ডেন অনিচ্ছন্তং জাগৰণকালে ন সক্কাতি সুত্তং মুণ্ডেসুং কুলধম্মৱসেন যথা একচ্চে কুলতাপসা. ৰাজভযেনাতি চ ৱদন্তি. সীতিভূতন্তি ইদং মধুৰকভাৱপ্পত্তিযা কাৰণৱচনং. ‘‘সেতভূত’’ন্তিপি পাঠো, উদকে চিৰট্ঠানেন সেতভাৱং পত্তন্তি অত্থো.

অত্তনো খত্তিযভাৱং কঙ্খতি কণ্ণো ৱিয সূতপুত্তসঞ্ঞী, সূতপুত্তসঞ্ঞীতি সূৰিযদেৱপুত্তস্স পুত্তসঞ্ঞী. জাতিযা ৱিভাৱিযমানায ‘‘অহ’’ন্তি তস্স অত্তনো পৰামসনং সন্ধাযাহ ‘‘এৱম্পি সিযা কঙ্খা’’তি. মনুস্সাপি চ ৰাজানো ৱিযাতি মনুস্সাপি চ কেচি একচ্চে ৰাজানো ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তনযমেৱ ‘‘সণ্ঠানাকাৰং নিস্সাযা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি পদে. অব্ভন্তৰে জীৱোতি পৰপৰিকপ্পিতং অন্তৰত্তানং ৱদতি. সোড়সংসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সৰীৰপৰিমাণঅঙ্গুট্ঠ-যৱপৰমাণুপৰিমাণতাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সত্তপঞ্ঞত্তি জীৱৱিসযাতি দিট্ঠিগতিকানং মতিমত্তং, পৰমত্থতো পন সা অত্তভাৱৱিসযাৱাতি আহ ‘‘অত্তভাৱস্স আগতিগতিট্ঠান’’ন্তি. যতাযং আগতো, যত্থ চ গমিস্সতি, তং ঠানন্তি অত্থো. সোতাপন্নো অধিপ্পেতো ৱিচিকিচ্ছাপহানস্স দিট্ঠত্তা. ইতৰেপি তযোতি সকদাগামীআদযো অৱাৰিতা এৱ. ‘‘অযঞ্চ…পে… সুদিট্ঠা’’তি নিপ্পদেসতো সচ্চসংপটিৱেধস্স জোতিতত্তা.