১. বুদ্ধৱগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা
১. দুতিযসুত্তাদীনিপি পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসিতানীতি আহ ‘‘পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্ত’’ন্তি. তত্ৰাতি পদং যে দেসকালা ইধ ৱিহৰণকিৰিযায ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পৰিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ দেসস্স কালস্স ৱা পটিনিদ্দেসো ভৱিতুং অৰহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৱ তত্ৰসদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱে অত্থৱিভাৱনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্ৰসদ্দো ধম্মদেসনাৱিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে’’তি. তেন তত্ৰাতি যত্থ ভগৱা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৱাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি.
ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৱা ‘‘অকালো খো তাৱা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠিতোৱ তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং. অদেসেতব্বকালে অদেসনায হি ইদং উদাহৰণং. তেনাহ ‘‘অকালো খো তাৱা’’তি. যং পন তত্থ ৱুত্তং ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৱস্সেৱ পৰিযাযেন দস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপৰিস্সমেন ৰূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৱপীতিৱেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৱূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ভগৱা ‘‘অকালো খো’’তি পৰিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহৰণং ‘‘অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি, ৱিহাৰতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি এৱমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘স খো সো ভিক্খৱে বালো ইধ পাপানি কম্মানি কৰিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৮) পদপূৰণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৱধাৰণে, ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৱাক্যাৰম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূৰণেন ৱচনালঙ্কাৰমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৱাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৱধাৰণত্থেন পন নিযমদস্সনং. ‘‘তস্মা আমন্তেসি এৱা’’তি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.
‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুব্বে ‘‘ভগৱা’’তি পদং ৱুত্তন্তি? যদিপি পুব্বে ৱুত্তং, তং পন যথাৱুত্তট্ঠানে ৱিহৰণকিৰিযায কত্তুৱিসেসদস্সনপৰং, ন আমন্তনকিৰিযায, ইধ পন আমন্তনকিৰিযায, তস্মা তদত্থং পুন ভগৱাতি পাড়িযং ৱুত্তন্তি. তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনন্তি ৱক্খমানায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সৱনযোগ্যপুগ্গলৱচনং. চতূসুপি পৰিসাসু ভিক্খূ এৱ এদিসানং দেসনানং ৱিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযেন সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৱদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি আহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনসীলত্তা ভিক্খনধম্মত্তা ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচৰিযং উঞ্ছাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি কোচি অপ্পং ৱা মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো কসিগোৰক্খাদীহি জীৱিককপ্পনং হিত্ৱা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৱ ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু. পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৱা ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫০৯) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৱবোধনে, পটিৱেদনেতি অত্থো. ভিক্খনসীলতা, ন কসিৱাণিজ্জাদীহি জীৱনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৱং ৱুত্তভিক্খনসভাৱতা, ন যাচনাকোহঞ্ঞসভাৱতা. ভিক্খনে সাধুকাৰিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৱচনং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ অপ্পমজ্জতা. অথ ৱা সীলং নাম পকতিসভাৱো. ইধ পন তথাধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৱতং. অপৰে পন ‘‘সীলং নাম ৱতৱসেন সমাদানং. ধম্মো নাম পৱেণি-আগতং চাৰিত্তং. সাধুকাৰিতা সক্কচ্চকাৰিতা আদৰকিৰিযা’’তি ৱণ্ণেন্তি.
হীনাধিকজনসেৱিতৱুত্তিন্তি যে ভিক্খুভাৱে ঠিতাপি জাতিমদাদিৱসেন উদ্ধতা উন্নড়া, যে চ গিহিভাৱে পৰেসু অত্থিকভাৱম্পি অনুপগততায ভিক্খাচৰিযং পৰমকাপঞ্ঞং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পৰমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পৰকুলেসু ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তেহি সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৱনিগ্গহং কৰোতি, অধিকজনেহি উড়াৰভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৱসোধনত্থং সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৱনিগ্গহং কৰোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনং আমন্তনভাৱতো অভিমুখীকৰণং, পকৰণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং, সক্কচ্চসৱনমনসিকাৰনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ সাধুকং মনসিকাৰেপীতি সাধুকং সৱনে সাধুকং মনসিকাৰে চ. কথং পৱত্তিতা সৱনাদযো সাধুকং পৱত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৱিস্সতী’’তি আদৰগাৰৱযোগেন কথাদীসু অপৰিভৱাদিনা চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি কৰোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনাহ ‘‘সাধুকং মনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি. পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৱসেন. সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৱসেন অনুধম্মপটিপত্তিসম্ভৱতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা.
সন্তিকত্তাতি সমীপভাৱতো. সন্তিকাৱচৰত্তাতি সব্বকালং সংৱুত্তিভাৱতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিযানুৰূপং, অনুসাসনিং অনৱসেসতো পটিগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূতি যে পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মে দেসনাপসুতা, তে. পুব্বে ‘‘সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৱ আমন্তনকাৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং কিমত্থং পন ভগৱাতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৱিহিতা. ৱিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পৰদিৱসেসু ৱা সুতধম্মং পতি মনসা অৱেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোতীতি ইমমেৱত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
ভিক্খৱোতি চ সন্ধিৱসেন ই-কাৰলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৱো ইতী’’তি, অযঞ্হি ইতিসদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি দিস্সতি, ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পৰিসমাপনে, ‘‘ইতি ৱা এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে, ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে, ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৱ দট্ঠব্বো. ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰো তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৱোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ভদ্দন্তেতিআদীসুপি যথাৰহং ইতিসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.
পুব্বে ‘‘ভগৱা আমন্তেসী’’তি ৱুত্তত্তা ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ইধ ভগৱতোতি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধীঅন্তৰং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং. ভগৱতোতি ইদং পন পটিস্সৱসম্বন্ধেন সম্পদানৱচনং. এত্তাৱতা যং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কৰিযমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপৰিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং.
অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বৰচনাদীহি অত্থো অত্থি, সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসত্থুসাৱকানুৰোধাভাৱতো খীণাসৱত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৱস্স তে সম্ভৱন্তীতি সুৱিসুদ্ধা চস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি, এৱং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৱসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সংবুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো এৱ চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোতি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন মূলদ্ৱযৱসেন অন্তদ্ৱযৰহিতস্স তিসন্ধিকালবন্ধস্স চতুব্বিধনযসঙ্খেপগম্ভীৰভাৱযুত্তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স বোধিযা নিদস্সনতো চাতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.
তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থিকা পৱত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা, তস্মা পৰেসং এৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বৰচনা. তযিদং সত্থুচৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেহি যথাৰহং পকাসীযতি, ইধ পন দ্ৱাদসপদিকপচ্চযাকাৰৱিভাৱনেন তেন. তেন ৱুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.
অপিচ সত্থু পমাণভাৱপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং, তঞ্চস্স পমাণভাৱদস্সনং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা পদেন ৱিভাৱিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদি-সব্বসংকিলেসমলদুচ্চৰিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৱচনেন অনঞ্ঞসাধাৰণসুপৰিসুদ্ধঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন ততো এৱ সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৱচনে পযোজননিদস্সনং.
নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতীতি ‘‘সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি সামঞ্ঞতো ভগৱতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৱংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৱ নিদানপৰিজাননেন ৱণ্ণনায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং. ততো হেট্ঠা ‘‘কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা’’তি কেনচি চোদনায কতায ‘‘পৰজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি পৰিহাৰো সুকথিতো হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো, এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি. নযিধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতীতি ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতা, তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.
তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসেন পৱত্তধম্মো এতস্স অত্থীতি, পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিত্ৱা ঞাতব্বো অত্থো. তস্স পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অপিচেত্থ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযং এৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন এৱ দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোৱাযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. দসবলসুত্তন্তহাৰকোতি দসবলৱগ্গে অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সুত্তানং আৱলি, তথা চন্দোপমহাৰকাদযো.
ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনীহাৰন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৱন্তি বুজ্ঝনসভাৱং, পটিৱিজ্ঝনাকাৰং ৱা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তে এৱ ধম্মং জানাতীতি অত্থো. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতমেৱ অত্থং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. উদ্দেসাদীহি নেতব্বোতি নেয্যো. ব্যঞ্জনপদং পৰমং অস্সাতি পদপৰমো. সহ উদাহটৱেলাযাতি উদাহাৰধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তে এৱ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমাযোগো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু, উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৱাতি অত্থো, ‘‘উদ্দিসতো’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. পৰিপুচ্ছতোতি পৰিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অৰহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৱেন মগ্গং ৱা ফলং ৱা অন্তমসো ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো ব্যঞ্জনপদমেৱ পৰমং কত্ৱা ঠিতত্তা ‘‘পদপৰমো’’তি ৱুচ্চতি.
একচৰাতি ৱিৱেকাভিৰতিযা একৱিহাৰিনো. দ্ৱিচৰাতি দ্ৱে একজ্ঝাসযা হুত্ৱা ঞাণচৰিযাদিৱসেন ৱিচৰন্তা. এস নযো সেসেসু. সত্তসুঞ্ঞতাপকাসনেন সুঞ্ঞতং. ততো এৱ সণ্হং সুখুমং. ‘‘পৰেসং অজ্ঝাসযৱসেন ভগৱা ইদং সুত্তং আৰভী’’তি ৱত্ৱা তে পন ‘‘পৰে’’তি ৱুত্তপুগ্গলা অপৰিকম্মিকা সুপৰিসোধিতপুব্বভাগপটিপদা চাতি দুৱিধা, তদুভযেসু সত্থু পটিপত্তিং উপমামুখেন পকাসেন্তো যথা হীতিআদিমাহ. ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি লিখনৱসেন ন উপ্পাদেতি. অকতাভিনিৱেসন্তি ৱিপস্সনাভাৱনায অকতানুযোগং. সীল…পে… সম্পদাযাতি অসমাদিন্নসীলং সীলসম্পদায, সুপৰিসুদ্ধসীলং সমাধিসম্পদায, অনুজুকতদিট্ঠিজুকম্মং দিট্ঠিসম্পদায যোজেন্তোতি যোজনা.
যন্তি যং পুব্বভাগপটিপদং সন্ধায. সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. দিট্ঠি চাতি কম্মস্সকতাদিট্ঠি চেৱ কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. তিৱিধেনাতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি এৱং ৱিসযভাৱতো তিপ্পকাৰেন. যথাৱুত্তদিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা ৱিসেসপচ্চযং সীলংযেৱ ভাৱনায অধিট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি.
সুধন্তসুৱণ্ণং অপগতসব্বকাড়কং. চতুৰস্সাদিধোতো সুপৰিমজ্জিতমণিক্খন্ধো. পচ্চযধম্মানং অৱিজ্জাদীনং তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো. সো পন অত্থতো অৱিজ্জা এৱাতি আহ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকাৰ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পচ্চযাকাৰো হী’’তিআদি.
কামং ৱো-সদ্দো পদপৰট্ঠিতো পটিযোগীঅত্থৱিসেসৱাচকো, নামপৰভূতো পন তং তং কত্তুকম্মকৰণাদিসাধনৱিসিট্ঠমেৱ পবোধেতি, হি-নিপাতপৰভূতো পন ৱচনালঙ্কাৰমত্তমেৱাতি আহ ‘‘ৱোতি…পে… দিস্সতী’’তি. তংদেসনন্তি তস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনং. সা হি ইধ ত-সদ্দেন পচ্চামসীযতি. ‘‘সুণাথা’’তি সোতৱিঞ্ঞেয্যতাৱচনতো ন কেৱলং পটিচ্চসমুপ্পাদো.
একত্থমেতং পদং ক-সদ্দেন পদৱড্ঢনমত্তস্স কতত্তা, তস্মা সাধুসদ্দস্স কতো অত্থুদ্ধাৰো সাধুকসদ্দস্সপি কতো এৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. সাধু ভন্তেতি যাচামহং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘আযাচনে’’তি. পুন সাধু ভন্তেতি এৱং ভন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছনে’’তি. সাধু সাধূতি অহো অহোতি অযমেত্থ অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনে’’তি. সাধু ধম্মৰুচীতি পুঞ্ঞকামো সুন্দৰোতি অত্থো. পঞ্ঞাণৱাতি পঞ্ঞৱা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো. দড়্হীকম্মেতি থিৰীকৰণে সক্কচ্চকিৰিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি হি ৱুত্তে সাধুকসদ্দেন সৱনমনসিকাৰানং সক্কচ্চকিৰিযা ৱিয তদাণাপনম্পি ৱুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৱিয চস্স আণাপনত্থতা ৱেদিতব্বা.
ইদানেত্থ এৱং যোজনা ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং সৱনে নিযোজনৱসেন কিৰিযন্তৰপটিসেধনভাৱতো, সোতং ওদহথাতি হি অত্থো. মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুৰিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি ‘‘সুণাথ, মনসি কৰোথা’’তি পদদ্ৱযে, এতস্মিং ৱা অধিকাৰে. ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং সোতদ্ৱাৰে ৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৱতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৱিপল্লাসগ্গাহনিৱাৰণং মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধাৰেন্তস্স অত্থৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি ‘‘সুণাথা’’তি ৱিদহনতো. ধাৰণূপপৰিক্খাসূতি এত্থ উপপৰিক্খগ্গহণেনেৱ তুলনতীৰণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৱেধং সঙ্গণ্হাতি. সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৱনিৰুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেহীতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অৰণীযতো উপগন্তব্বতো অত্থো, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীৰোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৱৱত্থপিতায তন্তিযা দেসনা কথনং. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৱেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৱেধা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাড়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি.
এত্থ চ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা. দেসনং নাম উদ্দিসনং সঙ্খেপদস্সনসদিসং. তথা হি ৱিভঙ্গসুত্তে ‘‘দেসেস্সামী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পৰিব্যত্তং কথনং ৱা ভাসনং.
সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসোতি সাড়িকায আলাপো ৱিয মধুৰো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানং সদ্দো. উদীৰযীতি উচ্চাৰীযতি, ৱুচ্চতীতি অত্থো. এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতাতি এৱং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন কিৰ সত্থা সঙ্খেপেনেৱ দেসেস্সতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসিস্সতী’’তি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা.
কতমোতি তস্স পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো ঞাযতি, ন ৱিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱং কথেন্তো ‘‘কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি ৱত্ৱা তেনেৱ পসঙ্গেন মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা’’তিআদিনা. তত্থ অদিট্ঠং জোতেতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চেত্থ সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছনং অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতা কথেতুকম্যতায.
লক্খণন্তি ঞাতুং পুচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন চক্খুনা ৱিয ন দিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন ঞাণেন ন তুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন ঞাণেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং.
পঞ্চসু পুচ্ছাসু যা বুদ্ধানং সব্বতো ন সন্তি, তা দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতপুচ্ছং নিগমেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. যদি পটিচ্চসমুপ্পাদো পচ্চযাকাৰো, অথ কস্মা ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায সঙ্খাৰাদযো পচ্চযুপ্পন্না কথিতাতি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেতি পচ্চযুপ্পন্নদস্সনেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱস্স কথিতভাৱতো. আহাৰৱগ্গস্সাতিআদি ‘‘পচ্চযাকাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পাড়িযং পৰতো ৱুত্তং কিৰিযাপদং আনেত্ৱা যোজেতি, অঞ্ঞথা সঙ্খাৰা কিং কতাতি ৱা কৰোন্তীতি ৱা ন ঞাযেয্য. পৱত্তিযা অনুলোমতো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকা অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা.
‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱা’’তিআদিকা পন তস্স ৱিলোমতো পটিলোমকথা. অচ্চন্তমেৱ সঙ্খাৰে ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, মগ্গো. অসেসনিৰোধাতি অসেসেত্ৱা নিৰোধা সমুচ্ছিন্দনা. এৱং নিৰোধানন্তি এৱং অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধানং সঙ্খাৰানং নিৰোধা. ইতি অৱিজ্জাদীনং নিৰোধৱচনেন অৰহত্তং ৱদতি. সকলস্সাতি অনৱসেসস্স. সত্তৱিৰহিতস্সাতি পৰপৰিকপ্পিতজীৱৰহিতস্স. ৱিনিৱত্তেত্ৱাতি অনুপ্পাদনিৰোধদস্সনৱসেন ৱিপৰিৱত্তেত্ৱা.
অত্তমনাতি পীতিসোমনস্সেন গহিতচিত্তা. তথাভূতা চ হট্ঠচিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘তুট্ঠচিত্তা’’তি. ‘‘তস্স ৱচনং অভিনন্দিতব্ব’’ন্তি এত্থ অভিনন্দনসদ্দো অনুমোদনত্থো. ‘‘অভিনন্দিত্ৱা’’তি এত্থ সম্পটিচ্ছনত্থো. ইধ পন উভযত্থোপি ৱট্টতীতি আহ ‘‘অনুমোদিংসু চেৱ সম্পটিচ্ছিংসু চা’’তি.
পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তা এৱা’’তি ৱত্ৱাপি তদেকদেসং ইধ ৱিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি মূলং. ৱিত্থাৰদেসনন্তি ‘‘ৱিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৱসেন পৱত্তং ৱিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৱ. পুন ৱট্টৱিৱট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে’’তিআদিনা পৱত্তিং নিৱত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৱসেন ৱিভজনৱসেন ৱিৱট্টং দস্সিতং, ততো এৱ ব্যতিৰেকনযেন ৱিৱট্টম্পি দস্সিতমেৱ হোতীতি পুনগ্গহণং.
তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকাৰতো অনামসিত্ৱা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৱা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৱসেনাতি পঞ্চগতিৱসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৱাদিহত্থিআদিজাতিৱসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৱিয কিচ্চৱিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৱিয সমানে অত্থে সদ্দৱিসেসং, ‘‘পণ্ডৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয গুণৱিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৱিয নিস্সযৱিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অৱত্থাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স কিৰিযাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অভাৱতাৱিসেসন্তি এৱমাদিকং অনপেক্খিত্ৱা ধম্মমত্তং ৱা দীপনা সভাৱনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীৰণৱসেন পৱত্তনাকাৰো জীৰণতাতি আহ ‘‘আকাৰনিদ্দেসো’’তি.
কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুৰিমৰূপানং জৰাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমৰূপানি পৰিপক্কৰূপানুৰূপানি পৰিণতপৰিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপৰিণতৰূপানং পৰিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৱানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জৰায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৱিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জৰায ৱা পাপুণিতব্বফলমেৱ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণৰুক্খসংভগ্গতাদযো ৱিয পৰিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পৰিপুণ্ণৰূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জৰায গতমগ্গাইচ্চেৱ ৱেদিতব্বা, ন জৰাতি.
যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্ৰিযানি জজ্জৰানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.
অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰত্তা অৱীচিজৰা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৱিকাৰাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৱপৰিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততৰুণযুৱাজৰাকালেসু, একদ্ৱিত্তিদিৱসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৱাতি অত্থো. তত্থ হি জৰাৱিসেসস্স সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা সৱীচিজৰা নাম.
চৱনকৱসেনাতি চৱনকানং খন্ধানং ৱসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৱনমেৱ চৱনতাতি আহ ‘‘ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাড়িযং ‘‘চুতী’’তি ৱুত্তস্স মৰণস্স সভাৱদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৱুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৱপৰিদীপনন্তি কেনচিপি আকাৰেন অৱট্ঠানাভাৱদীপনং. ঘটস্সেৱাতি হি ৱিসদিসূদাহৰণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৱযৱসেসো লব্ভতি, ন এৱং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৱিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তৰধান’’ন্তি ৱুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মৰণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মৰণং. ‘‘কালমৰণ’’ন্তি ৱদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৱানং মৰণং সমুচ্ছেদমৰণং. আদি-সদ্দেন খণিকমৰণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিৰিযাতি অন্তকস্স কিৰিযা, যা লোকে ৱুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মৰণন্তি অত্থো. চৱনকালো এৱ ৱা অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন কালোতি ৱুত্তোতি তস্স কিৰিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৱত্তিযেৱ. ‘‘মচ্চু মৰণ’’ন্তি ৱা এত্থ সমাসং অকত্ৱা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৱুচ্চতি ভেদো, তমেৱ মৰণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
চতুৱোকাৰৱসেনাতি চতুৱোকাৰভৱৱসেন. তত্থ হি ৰূপকাযসঞ্ঞিতো কড়েৱৰো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৱোকাৰভৱেপি কড়েৱৰনিক্খেপো নত্থি, ৰূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৱা ‘‘একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তো. চতুৱোকাৰৱসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৱযৱসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৱ খন্ধভেদসব্ভাৱতো. সেসদ্ৱযৱসেনাতি সেসভৱদ্ৱযৱসেনেৱ কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. যদিপি একৱোকাৰভৱে ৰূপকাযো ৱিজ্জতি, কড়েৱৰনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কড়েৱৰস্স সব্ভাৱতো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কড়েৱৰং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মৰণং কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.
জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৱসেন যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৱৱসেন পদদ্ৱযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তৰি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৱনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৱসেন পৱত্তত্তা ৱোহাৰদেসনা.
তত্ৰ তত্ৰাতি একচতুৱোকাৰভৱেসু দ্ৱিন্নং সেসৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানং ৱসেন সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৱো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৱসেন ৱেদিতব্বং.
কম্মংযেৱ কম্মভৱো ‘‘ভৱতি এতস্মা উপপত্তিভৱো’’তি কত্ৱা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৱুপপত্তিৱসেন ভৱতীতি ভৱো, তথা তথা নিব্বত্তৱিপাকো কটত্তাৰূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৱতীতি কত্ৱা ভৱো’’তি উপপত্তিভৱস্স ৱক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৱোহাৰেন ভৱোতি ৱুত্ত’’ন্তি কথিতং.
উপাদিযন্তি সত্তা দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৱলং ইধ কৰণসাধনমেৱ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘সযং ৱা’’তি. তন্তি ৱত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.
সস্সতো অত্তাতি ইদং পুৰিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তৰদিট্ঠিং দস্সেতুং ৱুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দড়্হীকৰণৱসেন পুৰিমং উত্তৰা উপাদিযতি, এৱং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৱাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৱিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুৰিমদিট্ঠিউত্তৰদিট্ঠিৱচনেহি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
যেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন গোসীলগোৱতাদিং সমাদিযতি চেৱ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৱতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৱ উপাদানানী’’তি. অভিনিৱেসতোতি অভিনিৱেসনতো.
অত্তৱাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৱাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কাৰণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৱাদমত্তমেৱাতি অত্তস্স অভাৱা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৱচনমত্তমেৱ. উপাদিযন্তি দড়্হং গণ্হন্তি.
চক্খুদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তাযাতি ইদং তণ্হায ৰূপতণ্হাদিভাৱস্স কাৰণৱচনং ছদ্ৱাৰাৰম্মণিকধম্মানং পটিনিযতাৰম্মণত্তা. জৱনৱীথিযা পৱত্তাযাতি ইদং তস্সা পৱত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৱেনেৱ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৱেড়ু ৱিয নিস্সযো অহুত্ৱা ওলুম্ভকভাৱেন ভাৱো উপাদানস্স পচ্চযভাৱতো আৰম্মণম্পি তংসদিসং ৱুত্তং. ৰূপেতি ৱিসযে ভুম্মং. সা তিৱিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৱেন পৱত্তিযা. এৱং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৱসস্সতাভিনিৱেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৱসহগতা তণ্হা ভৱতণ্হা. ভৱতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৱদিট্ঠি ভৱো উত্তৰপদলোপেন, ভৱস্সাদৱসেন পৱত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৱিভৱতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিভৱতি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি এৱং পৱত্তা দিট্ঠি ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন. এৱং তানি অট্ঠাৰসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৱতণ্হা, ছ ৱিভৱতণ্হা ৱুত্তা, এতানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতাৰম্মণানি ৱা হোন্তু ইতৰাৰম্মণানি ৱা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপৰেনপি পকাৰেন অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৱচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৱা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন ৰূপাদিআৰম্মণৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকাৰো অহ’’ন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৱ অনুপনিধায গহণং.
এৱমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৱিস্সং, ইত্থং ভৱিস্সং, এৱং ভৱিস্সং, অঞ্ঞথা ভৱিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৱং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৱং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৱিধং সমতো অসমতো ৱাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৱুত্তং. তত্থ এৱমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৱং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইমানি তাৱ পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি, তেসং পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. ইতি ইমানি দ্ৱে সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানি. ইতো পৰানি সিযন্তিআদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি, তানি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেন অত্থতো ৱেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তাৰি ‘‘অপি নামাহং ভৱেয্য’’ন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি, তানিপি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এৱমেতেসু –
দ্ৱে দিট্ঠিসীসা চত্তাৰো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠাৰস ৱিভাৱযে.
এতে হি সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তা দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৱিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তাৰো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নামাতি ৱেদিতব্বং. ইধ পাড়িযং ৰূপাৰম্মণাদিৱসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকৰূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৱতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৱুত্তৱিভাগস্স সংখিপনৱসেন সঙ্গণ্হনে কৰিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘ৰূপে তণ্হা ৰূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামৰাগভাৱেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৱিত্থাৰো. ‘‘ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ছড়েৱা’’তিআদিকো সঙ্গহো.
যস্মা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু একেকস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জনকৱিঞ্ঞাণানি ৱিয অনেকা এৱ ৱেদনা, তস্মা তা ৰাসিৱসেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘ছ ৱেদনাকাযা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৱেন উপ্পত্তিদ্ৱাৰভাৱেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধাৰেন্তিযো ৱিয পোসেন্তিযো ৱিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৱুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৱেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তিআদিনা সাধাৰণতো ৱুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৱেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযানং ৱসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৱং ৱিভঙ্গে আগতনযেন সাধাৰণতো ৱত্ৱাপি ইধাধিপ্পেতৱেদনমেৱ দস্সেতুং ‘‘ৱিপাকৱসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৱিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৱিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৱসেন ৱিভাৱিতানি, তস্মা ‘‘যং ৱত্তব্বং…পে… ৱুত্তমেৱা’’তি আহ.
নমনলক্খণন্তি আৰম্মণাভিমুখং হুত্ৱা নমনসভাৱং তেন ৱিনা অপ্পৱত্তনতো. ৰুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৱেদনাক্খন্ধো পন একাৱ ৱেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৱিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৱেত্থ পাড়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৱাদিনা কাৰণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৱচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তো, ন ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৱুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানী’’তি অতিদেসৱসেন ৱুত্তত্তা ‘‘ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদাৰূপং ‘‘তানি গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং অৱিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৱতো. পুব্বকালকিৰিযা নাম একংসতো অপৰকালকিৰিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৱদতি. ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন ৱিনা এৱ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ হি হদযৱত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং ৰূপং নিস্সাযা’’তি ৱা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৱত্থুম্পি গহেত্ৱা জাতিৰূপভাৱেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৱা ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং.
চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণং. অসাধাৰণকাৰণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৱিপাকচিত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.
অভিসঙ্খৰণলক্খণোতি আযূহনসভাৱো. চোপনৱসেনাতি ৱিঞ্ঞত্তিসংচোপনৱসেন, কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. ৱচনভেদৱসেনাতি ৱচীভেদুপ্পাদৱসেন, ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. এৱং চোপনং ন ভৱেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৱিনিমুত্তা এৱ একূনতিংস চেতনা ৱেদিতব্বা তস্সা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৱতো.
দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৱচনং সংসিলেসননিস্সযৱিসযব্যাপনৱসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৱা ৱিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কাৰণেহী’’তিআদি ৱুত্তং. একোপি হি ৱিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৱিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তৰপদসমাহাৰেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৱত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৱেনাতি পুৰেজাতনিস্সযভাৱেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৱেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৱত্তব্বা. আৰম্মণপচ্চযভাৱেন দুক্খসচ্চং অস্স আৰম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৱচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৱুত্তং পটিচ্ছাদনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যাথাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৱতো লক্খণপটিৱেধো হোতিযেৱাতি ‘‘যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ঞাণপৱত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. পুৰিমং পন পটিৱেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.
সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৱত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুতো’’তি. আৰম্মণতোতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৱুত্তনযমেৱ একেনেৱ কাৰণেন ইতৰেসং তিণ্ণং অসম্ভৱতো, কিং পন এতং একং কাৰণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতুং ‘‘নিৰোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তদাৰব্ভাতি তং আৰব্ভ তং আৰম্মণং কত্ৱা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযন্তি নিৰোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীৰত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৱেনেৱ গম্ভীৰতায দুদ্দসং দুৱিঞ্ঞেয্যং দুৰৱগ্গাহং. তত্থাতি পুৰিমে সচ্চদ্ৱযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকাৰভূতং. ন পৱত্ততি আৰম্মণং কাতুং ন ৱিসহতি. ৱচনীযত্তেনাতি ৱাচকভাৱেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীড়নাদিআযূহনাদিৱসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৱতো সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পুৰিমদ্ৱযং গম্ভীৰং. তত্থাতি পুৰিমস্মিং সচ্চদ্ৱযে. ৱিপল্লাসগ্গাহৱসেন পৱত্ততীতি সুভাদিৱিপৰীতগ্গাহানং পচ্চযভাৱৱসেন অঞ্ঞাণং পৱত্ততি.
ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকাৰন্তৰেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৱতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চমানায অৱিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৱেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৱাতি ৱিসযসভাৱং যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৱ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৱিজ্জা পৱত্ততি, ৱিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৱা সব্বত্থেৱ তথা অৱিসিট্ঠসভাৱদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৱিসেসতো পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
খণিকনিৰোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৱিৰাগগ্গহণতো চ অৱিজ্জাদীনং পটিপক্খৱসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিৰোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৱাতি আহ ‘‘নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি এত্থাতি অৱিজ্জানিৰোধো, সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এৱং সব্বেহি এতেহি নিৰোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৱট্টৱিৱট্টন্তি ৱট্টঞ্চ ৱিৱট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৱাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টং, পটিলোমতো দ্ৱাদসহি ৱিৱট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.
ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা
৩. মিচ্ছা পটিপজ্জতি এতাযাতি মিচ্ছাপটিপদা, ৱট্টগামিমগ্গো দুক্খাৱহত্তা. তং মিচ্ছাপটিপদং. তেনাহ ‘‘অনিয্যানিকপটিপদা’’তি. সো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি? সম্পত্তিভৱে সুখাৱহোৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. ৱট্টসীসত্তাতি ৱট্টপক্খিযানং উত্তমঙ্গভাৱতো. অন্তমসোতি উক্কংসপৰিযন্তং সন্ধায ৱদতি অৱকংসপৰিযন্ততো. ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং নিব্বানাধিগমায পচ্চযো হোতূ’’তি এৱং নিব্বানং পত্থেত্ৱা পৱত্তিতং. পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তন্তি সাকপণ্ণমুট্ঠিদানমত্তং. অপ্পত্ৱাতি অন্তোগধহেতু এস নিদ্দেসো, অপাপেত্ৱাতি অত্থো. যদগ্গেন ৱা পটিপজ্জনতো অৰহত্তং পত্তোতি ৱুচ্চতি, তদগ্গেন তদাৱহা পটিপদাপি পত্তাতি ৱুচ্চতীতি ‘‘অপ্পত্ৱা’’তি ৱুত্তং. অনুলোমৱসেনাতি অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন. পটিলোমৱসেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পটিপদা পুচ্ছিতাতি এতেন পটিপদা দেসেতুং আৰদ্ধাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতো যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ইধাগতত্তা. অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযম্পেত্থ ব্যতিৰেকমুখেন অৱিজ্জাদিনিৰোধা পন ৱিজ্জায সতি হোতি সঙ্খাৰানং অসম্ভৱোতি ৱুত্তং ‘‘নিব্বানং ভাজিত’’ন্তি. সৰূপেন পন তায ৱট্টমেৱ পকাসিতং. ৱক্খতি হি পৰিযোসানে ‘‘ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিত’’ন্তি. নিয্যাতনেতি নিগমনে. ফলেনাতি পত্তব্বফলেন পটিপদায সম্পাপকহেতুনো দস্সিতত্তা. যথা হি তিৱিধো হেতু ঞাপকো, নিব্বত্তকো, সম্পাপকোতি, এৱং তিৱিধং ফলং ঞাপেতব্বং, নিব্বত্তেতব্বং, সম্পাপেতব্বন্তি. তস্মা পত্তব্বফলেন নিব্বানেন তংসম্পাপকহেতুভূতায পটিপদায দস্সিতত্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ফলেন হেত্থা’’তিআদি. অযং ৱুচ্চতীতি এৱং নিব্বানফলা অযং ‘‘সম্মাপটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. অসেসৱিৰাগা অসেসনিৰোধাতি সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন অৱিজ্জায অসেসৱিৰজ্জনতো অসেসনিৰুজ্ঝনতো চ. পদদ্ৱযেনপি অনুপ্পাদনিৰোধমেৱ ৱদতি. তঞ্হি নিব্বানং. দুতিযৱিকপ্পে অযং এত্থ অধিপ্পাযো – যেন মগ্গেন কৰণভূতেন অসেসনিৰোধো হোতি, অৱিজ্জায অসেসনিৰোধো যং আগম্ম হোতি, তং মগ্গং দস্সেতুন্তি. এৱঞ্হি সতীতি এৱং পদভাজনস্স নিব্বানস্স পদত্থে সতি. সানুভাৱা পটিপদা ৱিভত্তা হোতীতি অৱিজ্জায অসেসনিৰোধহেতুপটিপদা তত্থ সাতিসযসামত্থিযসমাযোগতো সানুভাৱা ৱিভত্তা হোতি. মিচ্ছাপটিপদাগহণেনেত্থ ৱট্টস্সপি ৱিভত্তত্তা ৱুত্তং ‘‘ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিত’’ন্তি.
পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱিপস্সীসুত্তৱণ্ণনা
৪. ৱিপ্ফন্দন্তীতি নিমিসনৱসেন. অনিমিসেহীতি ৱিগতনিমিসেহি উম্মীলন্তেহেৱ. তেন ৱুত্তং মহাপদানে. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘ৱিপস্সী’’তি পদে, এতস্মিং ৱা ‘‘অনিমিসেহী’’তিআদিকে যথাগতে সুত্তন্তে.
মহাপুৰিসস্স অনিমিসলোচনতো ‘‘ৱিপস্সী’’তি সমঞ্ঞাপটিলাভস্স কাৰণং ৱুত্তং, তং অকাৰণং অঞ্ঞেসম্পি মহাসত্তানং চৰিমভৱে অনিমিসলোচনত্তাতি চোদনং সন্ধায ‘‘এত্থ চা’’তিআদিং ৱত্ৱা ততো পন অঞ্ঞমেৱ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পলাড়যমানস্সাতি তোসেন্তস্স. অনাদৰে চেতং সামিৱচনং. অট্টস্সাতি অত্থস্স.
পুঞ্ঞুস্সযসঙ্খাতো ভগো অস্স অতিসযেন অত্থীতি ভগৱাতি ‘‘ভাগ্যসম্পন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. সম্মাতি সম্মদেৱ যাথাৱতো, ঞাযেন কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নযেন হেতুনা’’তি. সং-সদ্দো ‘‘সাম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সামং পচ্চত্তপুৰিসকাৰেনা’’তি, সযম্ভুঞাণেনাতি অত্থো. সম্মা, সামং বুজ্ঝি এতেনাতি সম্বোধো ৱুচ্চতি মগ্গঞাণং, ‘‘বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৱা ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সপি সঙ্গহো. বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপো যথা ‘‘সাকপত্থৱো’’তি. বুজ্ঝনকসত্তোতি এত্থ মহাবোধিযানপটিপদায বুজ্ঝতীতি বোধি চ সো সত্তৱিসেসযোগতো সত্তো চাতি বোধিসত্তো. পত্থযমানো পৱত্ততীতি ‘‘কুদাস্সু নাম মহন্তং বোধিং পাপুণিস্সামী’’তি সঞ্জাতচ্ছন্দো পটিপজ্জতি. দুক্খন্তি জাতিআদিমূলকং দুক্খং. কামং চুতুপপাতাপি মৰণজাতিযো, ‘‘জাযতি মীযতী’’তি পন ৱত্ৱা ‘‘চৱতি উপপজ্জতী’’তি ৱচনং ন একভৱপৰিযাপন্নানং তেসং গহণং, অথ খো নানাভৱপৰিযাপন্নানং একজ্ঝং গহণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. তস্স নিস্সৰণন্তি তস্স জৰামৰণস্স নিস্সৰণন্তি ৱুচ্চতি. যস্মা মহাসত্তো জিণ্ণব্যাধিমতে দিস্ৱা পব্বজিতো, তস্মাস্স জৰামৰণমেৱ আদিতো উপট্ঠাসি.
উপাযমনসিকাৰেনাতি উপাযেন ৱিধিনা ঞাযেন মনসিকাৰেন পথেন মনসিকাৰস্স পৱত্তনতো. সমাযোগো অহোসীতি যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝনৱসেন সমাগমো অহোসি. যোনিসো মনসিকাৰাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি তস্স ‘‘যোনিসো মনসিকাৰেনা’’তি হেতুম্হি কৰণৱচনেন আহ. জাতিযা খো সতি জৰামৰণন্তি ‘‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিং পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি জৰামৰণে কাৰণং পৰিগ্গণ্হন্তস্স বোধিসত্তস্স ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কাৰণ’’ন্তি এৱং অব্যভিচাৰজাতিকাৰণপৰিগ্গণ্হনেন ‘‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি যা জৰামৰণস্স কাৰণপৰিগ্গাহিকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জি, তায উপ্পজ্জন্তিযা চস্স অভিসমযো পটিৱেধো অহোসীতি অত্থো.
ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. হীতি নিপাতমত্তং. ইদন্তি যথাৱুত্তস্স ৱট্টস্স পচ্চক্খতো গহণং. তেনাহ ‘‘এৱমিদ’’ন্তি. ইধ অৱিজ্জায সমুদযস্স আগতত্তা ‘‘একাদসসু ঠানেসূ’’তি ৱুত্তং. সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৱাতি সঙ্খাৰাদীনং সমুদযং একজ্ঝং গহেত্ৱা. অনেকৱাৰঞ্হি সমুদযদস্সনৱসেন ঞাণস্স পৱত্তত্তা ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি আমেডিতৱচনং. অথ ৱা ‘‘এৱং সমুদযো হোতী’’তি ইদং ন কেৱলং নিব্বত্তিদস্সনপৰং, অথ খো পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৱিয পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ইধ সমুদযসদ্দো নিব্বত্তিমুখেন পচ্চযত্তং ৱদতি. ৱিঞ্ঞাণাদযো চ যাৱন্তো ইধ পচ্চযধম্মা নিদ্দিট্ঠা, তে সামঞ্ঞৰূপেন ব্যাপনিচ্ছাৱসেন গণ্হন্তো ‘‘সমুদযো সমুদযো’’তি অৱোচ. তেনাহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰানং সমুদযো হোতী’’তি. দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সমুদযস্স পচ্চক্খতো দস্সনভাৱো চক্খু. ঞাতট্ঠেনাতি ঞাতভাৱেন. পজাননট্ঠেনাতি ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিতংতংপচ্চযধম্মপৱত্তিযা এতস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো’’তি পকাৰতো ৱা জাননট্ঠেন. পটিৱেধনট্ঠেনাতি ‘‘অযং অৱিজ্জাদি পচ্চযধম্মো ইমস্স সঙ্খাৰাদিকস্স পচ্চযভাৱতো সমুদযো’’তি পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন. ওভাসনট্ঠেনাতি সমুদযভাৱপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স কিলেসন্ধকাৰস্স ৱিধমনৱসেন অৱভাসনৱসেন. তং পনেতং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং ঞাণং. নিৰোধৱাৰেতি পটিলোমৱাৰে. সো হি ‘‘কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি নিৰোধকিত্তনৱসেন আগতো.
ৱিপস্সীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. সিখীসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-১০. ন এৱং যোজেত্ৱাতি ‘‘সিখিস্সপী’’তিআদিনা সমুচ্চযৱসেন এৱং ন যোজেত্ৱা. কস্মাতিআদিনা তত্থ কাৰণং ৱদতি. একাসনে অদেসিতত্তাতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নানাঠানেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. যদিপি তানি ৱিসুং ৱিসুং ৱুত্তভাৱেন দেসিতানি, অত্থৱণ্ণনা পন একসদিসা তদত্থস্স অভিন্নত্তা. ‘‘বুদ্ধা জাতা’’তি ন অঞ্ঞো আচিক্খতীতি যোজনা. ন হি মহাবোধিসত্তানং পচ্ছিমভৱে পৰোপদেসেন পযোজনং অত্থি. গতমগ্গেনেৱাতি পটিপত্তিগমনেন গতমগ্গেনেৱ পচ্ছিমমহাবোধিসত্তা গচ্ছন্তি, অযমেত্থ ধম্মতা. গচ্ছন্তীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যাথাৱতো ভাৱেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা অভিসম্বুজ্ঝনৱসেন পৱত্তন্তীতি অত্থো. যথা পন তেসং পঠমৱিপস্সনাভিনিৱেসো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্ববোধিসত্তা হী’’তিআদি ৱুত্তং. বুদ্ধভাৱানং ৱিপস্সনা, বুদ্ধত্থায ৱা ৱিপস্সনা বুদ্ধৱিপস্সনা.
সিখীসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বুদ্ধৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.