২. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

২. দুতিযেপীতি দুতিযসুত্তেপি. পি-সদ্দেন তদঞ্ঞেসু সুত্তেসুপীতি অত্থো. ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তা এৱা’’তি ৱত্ৱাপি তদেকদেসং ইধ ৱিনিযোগক্খমং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি মূলং. ৱিত্থাৰদেসনন্তি ‘‘ৱিভজিস্সামী’’তি পদস্স অত্থস্স দস্সনৱসেন পৱত্তং ৱিভঙ্গদেসনং. উদ্দেসদেসনা পঠমসুত্তে অনুলোমদেসনাসদিসাৱ. পুন ৱট্টৱিৱট্টং দস্সেন্তোতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে’’তিআদিনা পৱত্তিং নিৱত্তিঞ্চ দস্সেন্তো. পঠমং উদ্দেসৱসেন ৱিভজনৱসেন ৱিৱট্টং দস্সিতং, ততো এৱ ব্যতিৰেকনযেন ৱিৱট্টম্পি দস্সিতমেৱ হোতীতি পুনগ্গহণং.

তেসং তেসং সত্তানন্তি ইদং কিঞ্চি পকাৰতো অনামসিত্ৱা সব্বেপি সত্তে সামঞ্ঞতো ব্যাপেত্ৱা গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… নিদ্দেসো’’তি. গতিজাতিৱসেনাতি পঞ্চগতিৱসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৱাদিহত্থিআদিজাতিৱসেন চ. ‘‘চিত্তং মনো’’তিআদীসু ৱিয কিচ্চৱিসেসং, ‘‘মানস’’ন্তিআদীসু ৱিয সমানে অত্থে সদ্দৱিসেসং, ‘‘পণ্ডৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয গুণৱিসেসং, ‘‘চেতসিকং হদয’’ন্তিআদীসু ৱিয নিস্সযৱিসেসং, ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অৱত্থাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভনা’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স কিৰিযাভাৱৱিসেসং, ‘‘অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্স অভাৱতাৱিসেসন্তি এৱমাদিকং অনপেক্খিত্ৱা ধম্মমত্তং ৱা দীপনা সভাৱনিদ্দেসো. জিণ্ণস্স জীৰণৱসেন পৱত্তনাকাৰো জীৰণতাতি আহ ‘‘আকাৰনিদ্দেসো’’তি.

কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসাতি কললকালতো পভুতি পুৰিমৰূপানং জৰাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমৰূপানি পৰিপক্কৰূপানুৰূপানি পৰিণতপৰিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপৰিণতৰূপানং পৰিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৱানি উপ্পজ্জন্তীতি ‘‘খণ্ডিচ্চ’’ন্তিআদযো কালাতিক্কমে জৰায কিচ্চনিদ্দেসা. পকতিনিদ্দেসাতি ফলৱিপচ্চনপকতিযা নিদ্দেসা, জৰায ৱা পাপুণিতব্বফলমেৱ পকতি, তস্সা নিদ্দেসা, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰাতি উদকাদিগতমগ্গেসু তিণৰুক্খসংভগ্গতাদযো ৱিয পৰিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পৰিপুণ্ণৰূপেসু লব্ভমানা খণ্ডিচ্চাদযো জৰায গতমগ্গাইচ্চেৱ ৱেদিতব্বা, ন জৰাতি.

যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, ইন্দ্ৰিযানি জজ্জৰানি হোন্তীতি আযুহানাদযো পকতিনিদ্দেসা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা’’তি. তেনাহ ‘‘ইমেহি পনা’’তিআদি.

অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰত্তা অৱীচিজৰা মণিআদীসু মন্দদসকাদীসু একেকদসকেসু চ খণে খণে জিণ্ণৱিকাৰাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ততো অঞ্ঞেসূতি মণিআদিতো অঞ্ঞেসু অহিচ্ছত্তকাদীসু, পাণীনং একভৱপৰিযাপন্নে সকলআযুস্মিং গহিততৰুণযুৱাজৰাকালেসু, একদ্ৱিত্তিদিৱসাতিক্কমেসু পুপ্ফাদীসু ৱাতি অত্থো. তত্থ হি জৰাৱিসেসস্স সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা সৱীচিজৰা নাম.

চৱনকৱসেনাতি চৱনকানং খন্ধানং ৱসেন. একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা চৱনমেৱ চৱনতাতি আহ ‘‘ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সন’’ন্তি, পাড়িযং ‘‘চুতী’’তি ৱুত্তস্স মৰণস্স সভাৱদস্সনন্তি অত্থো. ভঙ্গুপ্পত্তি ভিজ্জমানতা. তেন ‘‘ভেদো’’তি ইমিনা খন্ধানং ভিজ্জমানতা ভেদসমঙ্গিতা ৱুত্তাতি দস্সেতি. ঠানাভাৱপৰিদীপনন্তি কেনচিপি আকাৰেন অৱট্ঠানাভাৱদীপনং. ঘটস্সেৱাতি হি ৱিসদিসূদাহৰণং. যথা ঘটে ভিন্নে কপালাদিঅৱযৱসেসো লব্ভতি, ন এৱং চুতিক্খন্ধেসু ভঙ্গেসু, ন কোচি ৱিসেসো তিট্ঠতীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তৰধান’’ন্তি ৱুত্তং. মচ্চুসঙ্খাতং মৰণন্তি মচ্চুসঞ্ঞিতং মৰণং. ‘‘কালমৰণ’’ন্তি ৱদন্তি. সন্তানস্স অচ্চন্তসমুচ্ছেদভূতং খীণাসৱানং মৰণং সমুচ্ছেদমৰণং. আদি-সদ্দেন খণিকমৰণং সঙ্গণ্হাতি. তস্স কিৰিযাতি অন্তকস্স কিৰিযা, যা লোকে ৱুচ্চতি ‘‘মচ্চূ’’তি, মৰণন্তি অত্থো. চৱনকালো এৱ ৱা অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন কালোতি ৱুত্তোতি তস্স কিৰিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপৱত্তিযেৱ. ‘‘মচ্চু মৰণ’’ন্তি ৱা এত্থ সমাসং অকত্ৱা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৱুচ্চতি ভেদো, তমেৱ মৰণং ‘‘পাণচাগো’’তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

চতুৱোকাৰৱসেনাতি চতুৱোকাৰভৱৱসেন. তত্থ হি ৰূপকাযসঞ্ঞিতো কড়েৱৰো নত্থি, যং নিক্খিপেয্য. কিঞ্চাপি একৱোকাৰভৱেপি কড়েৱৰনিক্খেপো নত্থি, ৰূপকাযস্স পন তত্থ অত্থিতামত্তং গহেত্ৱা ‘‘একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তো. চতুৱোকাৰৱসেন চাতি চ-সদ্দেন ‘‘সেসদ্ৱযৱসেন খন্ধানং ভেদো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি সব্বত্থেৱ খন্ধভেদসব্ভাৱতো. সেসদ্ৱযৱসেনাতি সেসভৱদ্ৱযৱসেনেৱ কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. যদিপি একৱোকাৰভৱে ৰূপকাযো ৱিজ্জতি, কড়েৱৰনিক্খেপো পন নত্থীতি ‘‘কড়েৱৰস্স সব্ভাৱতো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. যস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰনিক্খেপো অত্থি, তস্মা মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপোতি যোজনা. কড়েৱৰং নিক্খিপীযতি এতেনাতি মৰণং কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. একতো কত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা, একজ্ঝং গহণমত্তেন.

জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৱসেন যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘কত্তুভাৱৱসেন পদদ্ৱযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতি সঞ্জাতী’’তি পন কত্তৰি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৱনিদ্দেসো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তীতি সত্তৱসেন পৱত্তত্তা ৱোহাৰদেসনা.

তত্ৰ তত্ৰাতি একচতুৱোকাৰভৱেসু দ্ৱিন্নং সেসৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানং ৱসেন সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. সন্ততিযন্তি যেন কম্মুনা খন্ধানং পাতুভাৱো, তেন অভিসঙ্খতসন্ততিযং. তঞ্চ খো পটিসন্ধিক্খণৱসেন ৱেদিতব্বং.

কম্মংযেৱ কম্মভৱো ‘‘ভৱতি এতস্মা উপপত্তিভৱো’’তি কত্ৱা. কম্মেন নিয্যাদিতঅত্তভাৱুপপত্তিৱসেন ভৱতীতি ভৱো, তথা তথা নিব্বত্তৱিপাকো কটত্তাৰূপঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ভৱতীতি কত্ৱা ভৱো’’তি উপপত্তিভৱস্স ৱক্খমানত্তা ‘‘কম্মং ফলৱোহাৰেন ভৱোতি ৱুত্ত’’ন্তি কথিতং.

উপাদিযন্তি সত্তা দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তি এতেন কিলেসকামেন. ন কেৱলং ইধ কৰণসাধনমেৱ, অথ খো কত্তুসাধনম্পি লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘সযং ৱা’’তি. তন্তি ৱত্থুকামং. কামো চ সো কামনট্ঠেন, উপাদানঞ্চ ভুসমাদানট্ঠেনাতি কামুপাদানং. এতন্তি কামুপাদানপদং. পুন এতন্তি কামুপাদানসঙ্খাতং.

সস্সতো অত্তাতি ইদং পুৰিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তৰদিট্ঠিং দস্সেতুং ৱুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দড়্হীকৰণৱসেন পুৰিমং উত্তৰা উপাদিযতি, এৱং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন ‘‘অত্তৱাদুপাদান’’ন্তি ইদং ন দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৱিনিমুত্তগ্গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুৰিমদিট্ঠিউত্তৰদিট্ঠিৱচনেহি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

যেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন গোসীলগোৱতাদিং সমাদিযতি চেৱ অনুতিট্ঠতি চ, সো গোসীলগোৱতাদীনীতি অধিপ্পেতানি. তেনাহ ‘‘গোসীল…পে… সযমেৱ উপাদানানী’’তি. অভিনিৱেসতোতি অভিনিৱেসনতো.

অত্তৱাদুপাদানন্তি ‘‘অত্তা’’তি ৱাদস্স পঞ্ঞাপনস্স গহণস্স কাৰণভূতা দিট্ঠীতি অত্থো. অত্তৱাদমত্তমেৱাতি অত্তস্স অভাৱা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৱচনমত্তমেৱ. উপাদিযন্তি দড়্হং গণ্হন্তি.

চক্খুদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তাযাতি ইদং তণ্হায ৰূপতণ্হাদিভাৱস্স কাৰণৱচনং ছদ্ৱাৰাৰম্মণিকধম্মানং পটিনিযতাৰম্মণত্তা. জৱনৱীথিযা পৱত্তাযাতি ইদং তস্সা পৱত্তিট্ঠানদস্সনং. সভাৱেনেৱ উট্ঠাতুং অসক্কোন্তস্স ৱেড়ু ৱিয নিস্সযো অহুত্ৱা ওলুম্ভকভাৱেন ভাৱো উপাদানস্স পচ্চযভাৱতো আৰম্মণম্পি তংসদিসং ৱুত্তং. ৰূপেতি ৱিসযে ভুম্মং. সা তিৱিধা হোতীতি সম্বন্ধো. কামতণ্হা কামস্সাদভাৱেন পৱত্তিযা. এৱং অস্সাদেন্তীতি সস্সতদিট্ঠিযা সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযভূতায সংসট্ঠত্তা নিচ্চধুৱসস্সতাভিনিৱেসমুখেন অস্সাদেন্তী. ভৱসহগতা তণ্হা ভৱতণ্হা. ভৱতি তিট্ঠতি সব্বকালন্তি হি ভৱদিট্ঠি ভৱো উত্তৰপদলোপেন, ভৱস্সাদৱসেন পৱত্তিযা চ. ইমিনা নযেন ৱিভৱতণ্হাতি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিভৱতি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি এৱং পৱত্তা দিট্ঠি ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন. এৱং তানি অট্ঠাৰসাতি যা ছ কামতণ্হা, ছ ভৱতণ্হা, ছ ৱিভৱতণ্হা ৱুত্তা, এতানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি তণ্হাপচ্চযো. অজ্ঝত্তন্তি সকসন্ততিযং. বহিদ্ধাতি ততো বহিদ্ধা. অতীতাৰম্মণানি ৱা হোন্তু ইতৰাৰম্মণানি ৱা, সযং পন অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ‘‘অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানী’’তিআদিনা সম্বন্ধো. ইদানি অপৰেনপি পকাৰেন অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তিকস্সাতি অজ্ঝত্তিকখন্ধপঞ্চকং. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৱচনং. উপাদাযাতি গহেত্ৱা. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমুদাযগ্গাহতো অস্মীতি গাহো হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইধ পন ৰূপাদিআৰম্মণৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইত্থমস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকাৰো অহ’’ন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৱ অনুপনিধায গহণং.

এৱমাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মি, অহং ভৱিস্সং, ইত্থং ভৱিস্সং, এৱং ভৱিস্সং, অঞ্ঞথা ভৱিস্সং, অসস্মি, সতস্মি, অহং সিযং, ইত্থং সিযং, এৱং সিযং, অঞ্ঞথা সিযং, অপাহং সিযং, অপাহং ইত্থং সিযং, অপাহং এৱং সিযং, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি এতেসং সঙ্গহো. উপনিধায গহণম্পি দুৱিধং সমতো অসমতো ৱাতি তং দস্সেতুং ‘‘এৱমস্মি, অঞ্ঞথাস্মী’’তি চ ৱুত্তং. তত্থ এৱমস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, এৱং অহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইমানি তাৱ পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি, তেসং পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অসস্মীতি সস্সতো অস্মি, নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. সতস্মীতি অসস্সতো অস্মি, অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. ইতি ইমানি দ্ৱে সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানি. ইতো পৰানি সিযন্তিআদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি, তানি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেন অত্থতো ৱেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি পন চত্তাৰি ‘‘অপি নামাহং ভৱেয্য’’ন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি, তানিপি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এৱমেতেসু –

দ্ৱে দিট্ঠিসীসা চত্তাৰো, সুদ্ধসীসা সীসমূলকা;

তযো তযোতি এতানি, অট্ঠাৰস ৱিভাৱযে.

এতে হি সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তা দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম, ‘‘অস্মি, ভৱিস্সং সিযং, অপাহং সিয’’ন্তি এতে চত্তাৰো সুদ্ধসীসা নাম, ‘‘ইত্থমস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নামাতি ৱেদিতব্বং. ইধ পাড়িযং ৰূপাৰম্মণাদিৱসেন তণ্হা আগতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকৰূপাদিনিস্সিতানী’’তি. অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ইমিনা অস্মীতি ইমিনা অভিসেকসেনাপচ্চাদিনা ‘‘খত্তিযো অহ’’ন্তি মূলভাৱতো ‘‘অস্মী’’তি হোতি. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সঙ্গহেতি তণ্হায যথাৱুত্তৱিভাগস্স সংখিপনৱসেন সঙ্গণ্হনে কৰিযমানে. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, তণ্হাকাযা’’তিআদি নিদ্দেসো. ‘‘ৰূপে তণ্হা ৰূপতণ্হা’’তিআদি নিদ্দেসত্থো. ‘‘কামৰাগভাৱেনা’’তিআদিকো, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযা’’তিআদিকো চ নিদ্দেসৱিত্থাৰো. ‘‘ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ছড়েৱা’’তিআদিকো সঙ্গহো.

যস্মা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু একেকস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জনকৱিঞ্ঞাণানি ৱিয অনেকা এৱ ৱেদনা, তস্মা তা ৰাসিৱসেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘ছ ৱেদনাকাযা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱেদনাসমূহা’’তি. নিস্সযভাৱেন উপ্পত্তিদ্ৱাৰভাৱেন নানাপচ্চযা হোন্তি চক্খুধাতুআদযো, তা কুচ্ছিনা ধাৰেন্তিযো ৱিয পোসেন্তিযো ৱিয চ হোন্তীতি তাসং মাতুসদিসতা ৱুত্তা. চক্খুসম্ফস্সহেতূতি নিস্সযাদিচক্খুসম্ফস্সপচ্চযা. অযন্তি অযং ৱেদনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তিআদিনা সাধাৰণতো ৱুত্তা. এত্থাতি এতস্মিং ৱেদনাপদে. সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযানং ৱসেন সব্বসঙ্গাহিকা. এৱং ৱিভঙ্গে আগতনযেন সাধাৰণতো ৱত্ৱাপি ইধাধিপ্পেতৱেদনমেৱ দস্সেতুং ‘‘ৱিপাকৱসেন পনা’’তিআদিমাহ. চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুম্হি নিস্সযভূতে উপ্পন্নফস্সো. এস নযো সেসেসু. যস্মা চক্খাদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদিৱিভাগতো, আযতননিদ্দেসে ৱিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ সদ্দত্থদস্সনাদিৱসেন ৱিভাৱিতানি, তস্মা ‘‘যং ৱত্তব্বং…পে… ৱুত্তমেৱা’’তি আহ.

নমনলক্খণন্তি আৰম্মণাভিমুখং হুত্ৱা নমনসভাৱং তেন ৱিনা অপ্পৱত্তনতো. ৰুপ্পনলক্খণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৱেদনাক্খন্ধো পন একাৱ ৱেদনা. সব্বদুব্বলচিত্তানি নাম পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি. ননু তত্থ জীৱিতচিত্তট্ঠিতিযো চ সন্তীতি? সচ্চং, তাসং পন কিচ্চং ন তথা পাকটং, যথা চেতনাদীনন্তি তে এৱেত্থ পাড়িযং উদ্ধটা. যেন মহন্তপাতুভাৱাদিনা কাৰণেন. এত্থাতি এতস্মিং মহাভূতনিদ্দেসে. অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযোতি ‘‘ৱচনত্থতো কলাপতো’’তিআদিনা লক্খণাদিনিচ্ছযতো অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযো. ননু সো চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তো, ন ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসেতি? তত্থ ৱুত্তেপি ‘‘চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানী’’তি অতিদেসৱসেন ৱুত্তত্তা ‘‘ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. ভূতানি হি পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং উপাদাৰূপং ‘‘তানি গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং অৱিস্সজ্জনতো. নিস্সাযাতিপি একে তেসং নিস্সযপচ্চযভাৱতো. পুব্বকালকিৰিযা নাম একংসতো অপৰকালকিৰিযাপেক্খাতি পাঠসেসেন অত্থং ৱদতি. ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন ৱিনা এৱ অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমূহত্থে ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সমূহসম্বন্ধে সামিনিদ্দেসেন সমূহত্থো দীপিতোতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমূহং উপাদাযা’’তি. ধম্মসঙ্গণিযং (ধ. স. ৫৮৪) আগতনযেন ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ হি হদযৱত্থু ন নিদ্দিট্ঠং, ‘‘যং ৰূপং নিস্সাযা’’তি ৱা পট্ঠানে (পট্ঠান. ১.১.৮) আগতত্তা হদযৱত্থুম্পি গহেত্ৱা জাতিৰূপভাৱেন উপচযসন্ততিযো একতো কত্ৱা ‘‘তেৱীসতিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং.

চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণং. অসাধাৰণকাৰণেন চাযং নিদ্দেসো. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ সব্বলোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স গহেতব্বত্তা ‘‘তেভূমকৱিপাকচিত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.

অভিসঙ্খৰণলক্খণোতি আযূহনসভাৱো. চোপনৱসেনাতি ৱিঞ্ঞত্তিসংচোপনৱসেন, কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. ৱচনভেদৱসেনাতি ৱচীভেদুপ্পাদৱসেন, ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. এৱং চোপনং ন ভৱেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. একূনতিংসাতি এত্থ অভিঞ্ঞাচেতনাৱিনিমুত্তা এৱ একূনতিংস চেতনা ৱেদিতব্বা তস্সা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযত্তাভাৱতো.

দুক্খেতি একম্পি ইদং ভুম্মৱচনং সংসিলেসননিস্সযৱিসযব্যাপনৱসেন অত্তানং ভিন্দিত্ৱা ৱিনিযোগং গচ্ছতীতি ‘‘চতূহি কাৰণেহী’’তিআদি ৱুত্তং. একোপি হি ৱিভত্তিনিদ্দেসো অনেকধা ৱিনিযোগং গচ্ছতি যথা তদ্ধিতত্থে উত্তৰপদসমাহাৰেতি. তন্তি অঞ্ঞাণং. দুক্খসচ্চন্তি হদযৱত্থুলক্খণং দুক্খসচ্চং. অস্সাতি অঞ্ঞাণস্স. নিস্সযপচ্চযভাৱেনাতি পুৰেজাতনিস্সযভাৱেন. সহজাতনিস্সযপচ্চযভাৱেন পন তংসহজাতা ফস্সাদযো ৱত্তব্বা. আৰম্মণপচ্চযভাৱেন দুক্খসচ্চং অস্স আৰম্মণন্তি যোজনা. দুক্খসচ্চন্তি উপযোগএকৱচনং. এতন্তি অঞ্ঞাণং. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি এত্থ ৱুত্তং পটিচ্ছাদনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যাথাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি একদেসেন যাথাৱতো লক্খণপটিৱেধো হোতিযেৱাতি ‘‘যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ঞাণপৱত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেনা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. পুৰিমং পন পটিৱেধঞাণুপ্পত্তিযা নিসেধকথাদস্সনং, পচ্ছিমং অনুবোধঞাণুপ্পত্তিযা. এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থাতি দুক্খসচ্চে.

সহজাতস্স অঞ্ঞাণস্স সমুদযসচ্চং ৱত্থু হোতি নিস্সযপচ্চযভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুতো’’তি. আৰম্মণতোতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন. যস্মা সমুদযসচ্চং অঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি অত্থো. পটিচ্ছাদনং দুক্খসচ্চে ৱুত্তনযমেৱ একেনেৱ কাৰণেন ইতৰেসং তিণ্ণং অসম্ভৱতো, কিং পন এতং একং কাৰণন্তি আহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তি. ইদং ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতুং ‘‘নিৰোধপটিপদানং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তদাৰব্ভাতি তং আৰব্ভ তং আৰম্মণং কত্ৱা. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযন্তি নিৰোধো মগ্গো. তঞ্হি নযগম্ভীৰত্তা. দুদ্দসন্তি সণ্হসুখুমধম্মত্তা সভাৱেনেৱ গম্ভীৰতায দুদ্দসং দুৱিঞ্ঞেয্যং দুৰৱগ্গাহং. তত্থাতি পুৰিমে সচ্চদ্ৱযে. অন্ধভূতন্তি অন্ধকাৰভূতং. ন পৱত্ততি আৰম্মণং কাতুং ন ৱিসহতি. ৱচনীযত্তেনাতি ৱাচকভাৱেন তথা উপট্ঠানতো. সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তাতি পীড়নাদিআযূহনাদিৱসেন ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো’’তি (ম. নি. ৪৮৪; ৩.১০৪) যাথাৱতো সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পুৰিমদ্ৱযং গম্ভীৰং. তত্থাতি পুৰিমস্মিং সচ্চদ্ৱযে. ৱিপল্লাসগ্গাহৱসেন পৱত্ততীতি সুভাদিৱিপৰীতগ্গাহানং পচ্চযভাৱৱসেন অঞ্ঞাণং পৱত্ততি.

ইদানি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু পকাৰন্তৰেনপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তাৱতাতি ‘‘অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চমানায অৱিজ্জায দুক্খে’’তি এত্তকেন. সঙ্গহতোতি সমোধানতো. কিচ্চতোতি অসম্পটিৱেধকিচ্চতো. অঞ্ঞাণমিৱাতি ৱিসযসভাৱং যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝিতুং অপ্পদানকিচ্চমিৱ. ‘‘দুক্খে’’তিআদিনা তত্থ অৱিজ্জা পৱত্ততি, ৱিসেসতো নিদ্দিট্ঠং হোতীতি কত্ৱা সব্বত্থেৱ তথা অৱিসিট্ঠসভাৱদস্সনং ইদন্তি দস্সেতুং ‘‘অৱিসেসতো পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

খণিকনিৰোধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা অযুজ্জমানত্তা ৱিৰাগগ্গহণতো চ অৱিজ্জাদীনং পটিপক্খৱসেন পটিবাহনং ইধ ‘‘নিৰোধো’’তি অধিপ্পেতো, সো চ নেসং সব্বসো অনুপ্পজ্জনমেৱাতি আহ ‘‘নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি. ‘‘অৱিজ্জা নিৰুজ্ঝতি এত্থাতি অৱিজ্জানিৰোধো, সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তি এত্থাতি সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এৱং সব্বেহি এতেহি নিৰোধপদেহি নিব্বানস্স দেসিতত্তা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘নিব্বানং হী’’তিআদি. ৱট্টৱিৱট্টন্তি ৱট্টঞ্চ ৱিৱট্টঞ্চ. ‘‘দ্ৱাদসহী’’তি ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘অনুলোমতো দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টং, পটিলোমতো দ্ৱাদসহি ৱিৱট্টং ইধ দস্সিত’’ন্তি.

ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.