৯. পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকং
১. পাতিমোক্খুদ্দেসযাচনকথা
৩৮৩. পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযাতি এত্থ নন্দিযতি তুসিযতীতি নন্দি, ইকাৰন্তোযং নপুংসকলিঙ্গো. ‘‘নন্দিসেনো (জা. অট্ঠ. ৩.৪.১) নন্দিৱিসালো’’তিআদীসু ইকাৰন্তোযং পুল্লিঙ্গো হোতি, ইধ পন মুখং অপেক্খিত্ৱা ইকাৰন্তো নপুংসকলিঙ্গো হোতি. অৰুণুট্ঠিতকালে ওদাতদিসামুখতায নন্দি মুখং এতিস্সং ৰত্তিযন্তি নন্দিমুখী, ৰত্তি, তায নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা, তেন ৱুত্তং ‘‘অৰুণুট্ঠিতকালেপি হি নন্দীমুখা ৱিয ৰত্তি খাযতী’’তি. অন্তোপূতিন্তি এত্থ কাযস্স অন্তো কুণপপূতিন্তি অত্থং পটিপক্খিপন্তো আহ ‘‘অত্তচিত্তসন্তানে’’তিআদি. ‘‘কিলেসৱস্সনৱসেনা’’তি ইমিনা উদকৱস্সনৱসেনাতি অত্থং পটিক্খিপতি. অৱস্সুতন্তি তিন্তং, কিলিন্নন্তি অত্থো. কসম্বুজাতন্তি এত্থ কসম্বূতি সঙ্কাৰো. সো হি সম্মুঞ্চনিযা কসিযমানে ৱিলেখিযমানে সম্বতি সদ্দং কৰোতীতি কসম্বু, তং ৱিয জাতন্তি কসম্বুজাতন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠকথাযং পন অধিপ্পাযৱসেন ‘‘আকিলিট্ঠজাত’’ন্তি ৱুত্তং, অতিৱিয কিলিট্ঠজাতন্তি অত্থো. ‘‘আকিণ্ণদোসতায কিলিট্ঠজাত’’ন্তিপি পাঠো. ‘‘যাৱ বাহাগহণাপি নামা’’তি ইমিনা পাঠেন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. হীতি পদপূৰণমত্তং. তেনাতি মোঘপুৰিসেন. ‘‘যাৱা’’তি নিপাতপযোগত্তা ‘‘বাহাগহণাপী’’তি এত্থ পঞ্চমীৱিভত্তি অৱধিঅত্থে হোতি. নাম-সদ্দো গৰহত্থজোতকো, তস্স পযোগত্তা ‘‘আগমেস্সতী’’তি এত্থ অতীতত্থে অনাগতৱচনং (সদ্দনীতিসুত্তমালায ৮৯৩ সুত্তে). আগমেস্সতি নামাতি যোজনা. আগমেস্সতীতি ঈসং অধিৱাসেস্সতি. ‘‘আতো গমুঈসমধিৱাসনে’’তি হি ধাতুপাঠেসু (সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৮ মকাৰন্তধাতু) ৱুত্তং.
৩৮৪. ন আযতকেনেৱ পপাতোতি এত্থ দীঘেনেৱ পপাতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পঠমমেৱ গম্ভীৰো’’তি. আযতসদ্দো হি দীঘপৰিযাযো. ‘‘ন আযতকেন গীতস্সৰেন ধম্মো গাযিতব্বো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ২৪৯) ৱিয পপাতো দীঘেন তীৰস্স আদিম্হি ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. পঠমমেৱাতি তীৰস্স আদিম্হিযেৱ. ‘‘অনুপুব্বেন গম্ভীৰো’’তি ইমিনা ‘‘ন পঠমমেৱ গম্ভীৰো’’তি ৱচনস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি. ঠিতধম্মোতি তীৰস্স অন্তোযেৱ ঠিতসভাৱো. ৱেলং নাতিৱত্ততীতি এত্থ ৱেলাসদ্দস্স তীৰমৰিযাদত্থেসু পৱত্তভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘ওসক্কনকন্দৰং মৰিযাদৱেল’’ন্তি. তত্থ ‘‘ওসক্কনকন্দৰ’’ইতি পদেন তীৰত্থং দস্সেতি, ‘‘মৰিযাদ’’ ইতি পদেন মৰিযাদত্থং. কেন উদকেন দৰিতব্বোতি কন্দৰো, উদকেন ওসক্কনো কন্দৰো এত্থাতি ওসক্কনকন্দৰং, তীৰং. ওসক্কনকন্দৰভূতঞ্চ মৰিযাদভূতঞ্চ ৱেলং তীৰং নাতিক্কমতীতি অত্থো. তীৰং ৱাহেতীতি এত্থ ৱহধাতুযা পাপুণনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘তীৰং অপ্পেতী’’তি. তত্থ অপ্পেতীতি পাপুণাপেতি. ‘‘উস্সাৰেতী’’তি ইমিনা পাড়িযং ‘‘থলং উস্সাৰেতী’’তি পদেন ‘‘তীৰং ৱাহেতী’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতীতি অত্থো দস্সিতো. উস্সাৰেতীতি উদ্ধৰিত্ৱা গমাপেতি. অঞ্ঞাপটিৱেধোতি এত্থ আজানাতি, আজানিত্থাতি ৱা অঞ্ঞং অৰহত্তমগ্গো ৱা অৰহত্তফলং ৱা, তস্স পটিৱিজ্ঝনং অঞ্ঞাপটিৱেধো, সুখুচ্চাৰণত্থং মজ্ঝে দীঘো, অঞ্ঞাপটিৱেধো নাম অৰহত্তুপ্পত্তিযেৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অৰহত্তুপ্পত্তী’’তি.
৩৮৫. ছন্নমতিৱস্সতীতি উদানপাড়িযা সন্ধাযভাসিতপাড়িভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘আপত্তি’’ন্তিআদি. তত্থ ইদন্তি ‘‘ছন্নমতিৱস্সতী’’তি ৱচনং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. এতন্তি নৱাপত্তিআপজ্জনং সন্ধাযাতি সম্বন্ধো.
৪. পাতিমোক্খসৱনাৰহকথা
৩৮৬. পুৰে ৱা পচ্ছা ৱাতি ঞত্তিতো পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা. খেত্তেতি পাতিমোক্খট্ঠপনস্স খেত্তে. খেত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ৰেকাৰং ভণতীতি ছত্তিংসত্যক্খৰেসু ৰে-কাৰং ঞত্তিট্ঠপনকো ভণতি. ইদন্তি পঞ্চতিংসত্যক্খৰানং উচ্চাৰণট্ঠানং. ৱুত্তেতি ঞত্তিট্ঠপনকেন ৱুত্তে. ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱচনে অনাৰদ্ধেযেৱাতি যোজনা.
৫. ধম্মিকাধম্মিকপাতিমোক্খট্ঠপনকথা
৩৮৭. তেন পুগ্গলেনাতি তেন চুদিতকেন পুগ্গলেন. সা ৱিপত্তীতি সীলৱিপত্তিআদিসঙ্খাতা সা ৱিপত্তি. সঞ্ঞাঅমূলিকৱসেনাতি ‘‘কতা’’ ইতি সঞ্ঞায অমূলিকৱসেন. কতঞ্চাতি একন্তেন কতঞ্চ. অকতঞ্চাতি একন্তেন অকতঞ্চ.
কোপেতুকামতায নেৱ আগচ্ছতীতি সম্বন্ধো. তেনাতি অনাগমনাদিকাৰণেন. আপজ্জতীতি পাতিমোক্খট্ঠপনকো আপজ্জতি. ইচ্চস্সাপীতি ইতি এৱং অস্স পাতিমোক্খট্ঠপনকস্সাপি. পচ্চাদিযতীতি পতি আদিযতি, ‘‘অকতং কম্মং, পুন কাতব্বং কম্ম’’ন্তিআদিনা পুন আদীযতি, পুন আৰভতীতি অত্থো.
৬. ধম্মিকপাতিমোক্খট্ঠপনকথা
৩৮৮. মগ্গপটিপাদনাদীসূতি মগ্গস্মিং পটিপাদনাদীসু. আদিসদ্দেন থেয্যচিত্তেন অৱহাৰাদযো সঙ্গণ্হাতি. আকাৰাদিসঞ্ঞাতি আকাৰসঞ্ঞা লিঙ্গসঞ্ঞা নিমিত্তসঞ্ঞা. তন্তি পৰিসঙ্কং সন্ধাযাতি সম্বন্ধো.
৭. অত্তাদানঅঙ্গকথা
৩৯৮. অত্তাদানং আদাতুকামেনাতি এত্থ কিং অত্তাদানন্তি আহ ‘‘সাসনং সোধেতুকামো’’তিআদি. ইমিনা পৰং চোদেতুং অত্তনা আদাতব্বং অধিকৰণং অত্তাদানন্তি ৱুচ্চতীতি দস্সেতি. অকালো ইমং অত্তাদানং আদাতুন্তি এত্থ অকালং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰাজভয’’ন্তিআদি. তত্থ ৱস্সাৰত্তোতি ৱস্সকালো. সো হি ৱস্সো অতিৱিয ৰঞ্জতি এত্থ কালেতি ৱস্সাৰত্তোতি ৱুচ্চতি. ৱস্সাৰত্তোপি অধিকৰণৱূপসমত্থং লজ্জিপৰিসায দূৰতো আনযনস্স দুক্কৰত্তা অকালো নাম. ইতীতি অযং ৰাজভযাদিকালোতি অত্থো. ৱিপৰীতোতি ৰাজভযাদীনং অভাৱকালো.
অভূতং ইদং অত্তাদানন্তি এত্থ অভূতসদ্দো অৱিজ্জমানপৰিযাযোতি আহ ‘‘অসন্তমিদ’’ন্তি, ইদং অত্তাদানং অৱিজ্জমানন্তি অত্থো. মযা গহিতোতি সম্বন্ধো. সীলৱা পুগ্গলোতি যোজনা. যন্তি অত্তাদানং সংৱত্ততীতি সম্বন্ধো. ইদন্তি অত্তাদানং.
ন লভিস্সামি সন্দিট্ঠে, লভিস্সামি সন্দিট্ঠেতি এত্থ ‘‘ন লভিস্সামি, লভিস্সামী’’তি ইদং কিং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অপ্পেকদা হী’’তিআদি. তত্থ অপ্পেকদাতি অপি একদা. হিসদ্দো ৱিত্থাৰজোতকো. এৱৰূপাতি সন্দিট্ঠসম্ভত্তসভাৱা. তন্তি উপত্থম্ভকভিক্খুলভনং সন্ধাযাতি সম্বন্ধো. ‘‘ন লভিস্সামী’’তি ইদং ৱচনং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো.
কোসম্বকানং ভণ্ডনাদি ভৱতি ৱিয ভণ্ডনাদি ভৱিস্সতীতি যোজনা. পচ্ছাপি অৱিপ্পটিসাৰকৰং ভৱিস্সতীতি এত্থ কেসং অৱিপ্পটিসাৰকৰং ভৱতি ৱিয পঞ্চঙ্গসম্পন্নাগতং অত্তাদানং আদিযতো পচ্ছাপি অৱিপ্পটিসাৰকৰং ভৱতীতি আহ ‘‘সুভদ্দং ৱুড্ঢপব্বজিত’’ন্তিআদি. তত্থ পঞ্চসতিকসঙ্গীতিন্তি পঞ্চসতেহি মহাকস্সপাদীহি কত্তব্বং সঙ্গীতিং. মহাকস্সপত্থেৰস্স পচ্ছা সমনুস্সৰণকৰং হোতি ইৱ হোতীতি যোজনা. এসেৱ নযো সেসেসুপি. সমনুস্সৰণকৰন্তি সম্মোদৱসেন পুনপ্পুনং অনুস্সৰণস্স কৰং. ইমিনা ‘‘অৱিপ্পটিসাৰকৰ’’ন্তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. পচ্ছাপীতি এত্থ পিসদ্দস্স অৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সাসনস্স চা’’তিআদি. তত্থ সাসনস্স চ সস্সিৰিকতাযাতি সম্বন্ধো. ৱিগতউপক্কিলেসচন্দিমসূৰিযানং ৱিয সাসনস্স চ সস্সিৰিকতায সংৱত্ততীতি অধিপ্পাযো.
৮. চোদকেন পচ্চৱেক্খিতব্বধম্মকথা
৩৯৯. ‘‘অচ্ছিদ্দেন অপ্পটিমংসেনা’’তিআদীসু এৱমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. ছিদ্দসপ্পটিমংসং পঠমং দস্সেত্ৱা ৱিপৰীতৱসেন অচ্ছিদ্দঅপ্পটিমংসং দস্সেন্তো আহ ‘‘যেনা’’তিআদি. তত্থ যেন কতানীতি সম্বন্ধো. ছিজ্জতীতি ছিদ্দো, পটি পুনপ্পুনং মসিযতি আমসিযতীতি পটিমংসো, নিগ্গহিতাগমো, ভাৱপ্পধানোযং কম্মনিদ্দেসো. সহ পটিমংসেনাতি সপ্পটিমংসো, কাযসমাচাৰো. ৱিপৰীতোতি ৱিপৰিৱত্তৱসেন ইতো পৱত্তো, কাযসমাচাৰোতি অত্থো. অমূলকানুদ্ধংসনাদীহীতি আদিসদ্দেন দুট্ঠুল্লৱাচাদযো সঙ্গণ্হাতি.
মেত্তং নু খো মে চিত্তন্তি এত্থ অপ্পনাভাৱপ্পত্তং মেত্তচিত্তমেৱাধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পলিবোধে ছিন্দিত্ৱা’’তিআদি. তত্থ পলিবোধেতি আৱাসপলিবোধাদিকে পলিবোধে. ‘‘ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিহতাঘাত’’ন্তি ইমিনা অপ্পনাভাৱপ্পত্তং মেত্তচিত্তমেৱ দস্সেতি. ইদং পনাৱুসো কত্থ ৱুত্তং ভগৱতাতি এত্থ ইদংসদ্দকিংসদ্দানং ৱিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং সিক্খাপদং কতৰস্মিং নগৰে’’তি.
৯. চোদকেন উপট্ঠাপেতব্বকথা
৪০০. ‘‘কালেন ৱক্খামী’’তিআদীসু চোদনায কালঅকালাদিং দস্সেন্তো আহ ‘‘একো এক’’ন্তিআদি. তত্থ একোতি এককো চোদকো. একন্তি এককং চুদিতকং. সঙ্ঘমজ্ঝ…পে… অসনসালাদীসু ৱা পৰিৱাৰিতক্খণে ৱাতি যোজনা. তত্থ ‘‘সঙ্ঘমজ্ঝ…পে… অসনসালাদীসূ’’তি ইমিনা ঠানাভাৱং দস্সেতি, ‘‘উপট্ঠাকেহি পৰিৱাৰিতক্খণে’’তি ইমিনা কালাভাৱং দস্সেতি. ইমেহি পদেহি ঠানম্পি কালেন সঙ্গহেত্ৱা ‘‘কালেন ৱক্খামী’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. তচ্ছেনাতি সচ্চেন. হম্ভোতি নিপাতো পচ্ছিমপদেসু পচ্চেকং যোজেতব্বো. হম্ভো মহল্লক, হম্ভো পৰিসাৱচৰ, হম্ভো পংসুকূলিক, হম্ভো ধম্মকথিকাতি হি অত্থো. ইদন্তি কম্মং. কাৰণনিস্সিতন্তি মহল্লকভাৱকাৰণাদীসু নিস্সিতং. ‘‘ভন্তে’’তি নিপাতোপি পচ্চেকং যোজেতব্বো. এত্থ চ ‘‘হম্ভো’’তি নিপাতেন লোকৱোহাৰৱসেন অনাদৰস্স পকাসকত্তা ফৰুসেন ৱদতি নাম, ‘‘ভন্তে’’তি নিপাতেন সাদৰস্স পকাসকত্তা সণ্হেন ৱদতি নাম. কাৰণনিস্সিতং কত্ৱাতি ইমস্মিং ৱীতিক্কমে অযং নাম দোসোতি কাৰণনিস্সিতং কত্ৱা. ‘‘মেত্তচিত্তং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি ইমিনা মেত্তচিত্তোতি পদস্স ‘‘ৱক্খামী’’তি পদে কিৰিযাৱিসেসনভাৱং দস্সেতি. নো দোসন্তৰোতি এত্থ অন্তৰসদ্দস্স চিত্তৱাচকভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন দুট্ঠচিত্তো’’তি. ‘‘হুত্ৱা’’তি ইমিনা কিৰিযাৱিসেসনভাৱং দস্সেতি.
১০. চোদকচুদিতকপটিসংযুত্তকথা
৪০১. অজ্ঝত্তন্তি এত্থ অত্তসদ্দস্স চিত্তৱাচকভাৱঞ্চ সত্তমীৱিভত্তিযাপি অমাদেসভাৱঞ্চ দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তনো চিত্তে’’তি. উপ্পাদেত্ৱাতি ইমিনা ‘‘মনসিকৰিত্ৱা’’তি পদস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি. কাৰুঞ্ঞতাতি এত্থ দ্ৱীসু ণ্যপচ্চযতাপচ্চযেসু একস্সেৱ ভাৱৱাচকত্তা একো স্ৱত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কৰুণভাৱো’’তি. তত্থ কৰুণস্স পুগ্গলস্স ভাৱো কাৰুঞ্ঞং, তদেৱ কাৰুঞ্ঞতা. অথ ৱা কৰুণো এৱ পুগ্গলো কাৰুঞ্ঞং, তস্স ভাৱো কাৰুঞ্ঞতাতি ৱচনত্থো কাতব্বো. ইমিনাতি ‘‘কাৰুঞ্ঞতা’’তি পদেন. কৰুণঞ্চাতি অপ্পনাপত্তং কৰুণঞ্চ. কৰুণাপুব্বভাগঞ্চাতি অপ্পনাপত্তায কৰুণায পুব্বভাগে পৰিকম্মূপচাৰৱসেন পৱত্তং কামাৱচৰকৰুণঞ্চ. দ্ৱীহিপীতি ‘‘হিতেসিতা, অনুকম্পিতা’’তি দ্ৱীহিপি পদেহি. মেত্তঞ্চাতি অপ্পনাপত্তমেত্তঞ্চ. মেত্তাপুব্বভাগঞ্চাতি অপ্পনাপত্তায মেত্তায পুব্বভাগে পৰিকম্মূপচাৰৱসেন পৱত্তং কামাৱচৰমেত্তঞ্চ. সুদ্ধন্তেতি সুদ্ধে কোট্ঠাসে. পটিঞ্ঞং আৰোপেত্ৱাতি চুদিতকং পটিঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা. যে এতেতি ‘‘কাৰুঞ্ঞতা’’তিআদিনা নযেন যে এতে পঞ্চ ধম্মা ৱুত্তাতি যোজনা. ইমিনা ইমে পঞ্চ ধম্মেতি এত্থ ইমসদ্দস্স অনিযমনিদ্দেসভাৱং দস্সেতি.
সচ্চে চ অকুপ্পে চাতি এত্থ সচ্চসদ্দস্স ৱিৰতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ৱচীসচ্চে চা’’তি. ‘‘অকুপ্পনতাযা’’তি ইমিনা নকুপস্স ভাৱো অকুপ্পন্তি কত্ৱা ণ্যপচ্চযস্স ভাৱত্থং দস্সেতি. হীতি সচ্চং, ৱিত্থাৰো ৱা. ন পৰো ঘট্টেতব্বোতি ন পৰো কুজ্ঝাপেতব্বো. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকে.
ইতি পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকৱণ্ণনায যোজনা সমত্তা.