১. কম্মক্খন্ধকং
১. তজ্জনীযকম্মকথা
১. চূড়ৱগ্গস্স পঠমে কম্মক্খন্ধকে এৱমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. ‘‘চূড়ৱগ্গস্সা’’তি পদং ‘‘কম্মক্খন্ধকে’’তি পদে অৱযৱিসম্বন্ধো. তাৱাতি পাৰিৱাসিকক্খন্ধকাদিতো, পাৰিৱাসিক্খন্ধকাদীনং ৱা পঠমং. চেৱসদ্দো চ চসদ্দো চ ‘‘পণ্ডুকলোহিতকা’’তি পদস্স অসমাহাৰদ্ৱন্দৱাক্যং দীপেন্তি. নিস্সযানং নামং নিস্সিতেসু উপচাৰৱসেন তেসং সদ্ধিৱিহাৰিকঅন্তেৱাসিকাপি পণ্ডুকলোহিতকনামাযেৱ হোন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসং নিস্সিতকাপী’’তিআদি. পিসদ্দেন উপচাৰত্থং সম্পিণ্ডেতি. ‘‘সুট্ঠু বলৱ’’ন্তি ইমিনা বলৱাবলৱন্তি দ্ৱিন্নং সদ্দানং পৰিযাযভাৱেন ৱুত্তত্তা অতিসযত্থোতি দস্সেতি. ‘‘বলৱবলৱ’’ন্তি ৱত্তব্বে ৱাচাসিলিট্ঠৱসেন দীঘং কত্ৱা এৱং ৱুত্তং. পটিৱদথাতি পটিচ্ছন্নট্ঠানে কথেথ. ইমিনা পটিমন্তেথাতি এত্থ মন্তধাতুযা গুত্তভাসনত্থং দস্সেতি. অত্থেসু কৰণভাসনকিচ্চেসু অলং সমত্থাতি অলমত্থা, তেসং ৱিসেসেনাতি অলমত্থতৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমত্থতৰা’’তি.
অধম্মকম্মদ্ৱাদসককথা
৪. অসম্মুখা কতন্তিআদীসু এৱং ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. সম্মুখেহি ৱিৰহিতা অসম্মুখাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্ঘধম্মৱিনযপুগ্গলসম্মুখানং ৱিনা কত’’ন্তি. ‘‘অপ্পটিপুচ্ছিত্ৱা’’তি ইমিনা অপ্পটিপুচ্ছাতি এত্থ ত্ৱাপচ্চযস্সাকাৰভাৱং দস্সেতি. তস্সেৱাতি চুদিতকস্সেৱ. অদেসনাগামিনিযাতি এত্থ অকাৰস্স অঞ্ঞত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পাৰাজিকা…পে… ৱা’’তি. এত্থাতি তজ্জনীযকম্মে. নৱ পদাতি নৱসু পদেসু, নিদ্ধাৰণে চেতং পচ্চত্তৱচনং. পুৰিমকেসু তীসু তিকেসু ৱুত্তেসু নৱসু পদেসূতি যোজনা. ‘‘একেক’’ন্তি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. ইমেহীতি ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি. দ্ৱাদস তিকাতি পুৰিমেহি তীহি তিকেহি নৱ তিকে মিস্সেত্ৱা দ্ৱাদস. সুক্কপক্খেসুপীতি পটিসেধৱিৰহৱসেন সুক্কেসু পক্খেসুপি.
৬. ‘‘পব্বজিতান’’ন্তি ইমিনা গিহীনং অননুলোমিকতং নিৱত্তেতি. সহসোকিতাদীহীতি আদিসদ্দেন সহনন্দিং সঙ্গণ্হাতি. ইমস্মিং ঠানে সব্বঅট্ঠকথাপোত্থকেসু ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বন্তি উপজ্ঝাযেন হুত্ৱা ন উপসম্পাদেতব্ব’’ন্তি পাঠতো পট্ঠায যাৱ ‘‘ন সম্পযোজেতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং যোজেত্ৱা কলহো ন কাৰেতব্বো’’তি পাঠো অত্থি, তাৱ অট্ঠাৰসসম্মাৱত্তনৱত্তানং সংৱণ্ণনাপাঠো লিখিতো, সো পাঠো ইমস্মিং ঠানে ন লিখিতব্বো. কস্মা? পাড়িক্কমানুপ্পত্তাভাৱতো, অট্ঠকথাযমেৱ ‘‘অট্ঠাৰস সম্মাৱত্তনৱত্তানি পাৰিৱাসিকক্খন্ধকে ৱণ্ণযিস্সামা’’তি ৱক্খমানত্তা, যথাৱচনঞ্চ পাৰিৱাসিকক্খন্ধকে (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৭৬) সংৱণ্ণিতত্থা চ. তস্মা সো পাঠো ন পোৰাণপাঠো হোতি, পচ্ছা পক্খিত্তপাঠোতি দট্ঠব্বো.
তিণ্ণং ভিক্খৱে ভিক্খূনন্তিআদি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. একেকেনাপীতি তীসু অঙ্গেসু একেকেনাপি. ইমিনা অৱযৱৱাক্যনিব্বত্তিৱসেন কম্মাৰহভাৱং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. নিযস্সস্স ৱিসেসেন অভিণ্হাপত্তিকত্তং অঙ্গং ইতি ৱুত্তন্তি যোজনা. এত্থ আকাৰৱাচকো ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দট্ঠব্বং. এসেৱ নযো অনন্তৰেপি. তজ্জীযতি অনেন ৱিনযকম্মেনাতি তজ্জনীযং, তমেৱ কম্মং তজ্জনীযকম্মং. ‘‘নিস্সায তে ৱত্থব্ব’’ন্তি নিযস্সীযতি বালো ভজাপীযতি অনেন ৱিনযকম্মেনাতি নিযস্সং, দিৱাদিগণিকত্তা সকাৰস্স দ্ৱেভাৱো হোতি ‘‘নস্সং ৱস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয, নিযস্সমেৱ কম্মং নিযস্সকম্মং. গামাদিতো পব্বাজিযতি অনেন ৱিনযকম্মেনাতি পব্বাজনীযং, তমেৱ কম্মং পব্বাজনীযকম্মং. তীসূতি ভণ্ডনকাৰকঅভিণ্হাপত্তিককুলদূসকৱসেন তিৱিধেসু অঙ্গেসু. যেন কেনচি অঙ্গেনাতি সম্বন্ধো. যদি সব্বানি কম্মানি কাতুং ৱট্টতীতি যোজনা. এৱং সতি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪০০ আদযো) ৱুত্তং ইদং ৱচনং ৱিৰুজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. ৱচনত্থনানত্ততোতি ৱচনস্স চ অত্থস্স চ নানাভাৱতো. তমেৱত্থং ৱিত্থাৰেন্তো আহ ‘‘তজ্জনীযকম্মাৰহস্সাতি ইমস্স হী’’তিআদি. তত্থ ‘‘তিণ্ণং ভিক্খৱে’’তিআদিৱচনস্স অঙ্গসম্ভৱো অত্থোতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা. সঙ্ঘেন কতং হোতীতি সম্বন্ধো. ইমিনা লক্খণেন তজ্জনীযাদিকম্মাৰহস্স তস্স ভিক্খুস্সাতি যোজনা. এৱং কম্মসন্নিট্ঠানত্থং দস্সেত্ৱা অঙ্গসম্ভৱত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স পনা’’তিআদি. তত্থ যস্সাতি ভিক্খুস্স, অত্থীতি সম্বন্ধো. ভণ্ডনকাৰকাদীসূতিআদিসদ্দেন অভিণ্হাপত্তিককুলদূসকানি সঙ্গণ্হাতি. আকঙ্খমানো সঙ্ঘো কৰেয্যাতি সম্বন্ধো. কম্মাৰহন্তি কম্মস্স, কম্মে ৱা অৰহং. এত্থাতি কম্মক্খন্ধকে. পুব্বেনাতি পুব্বে ৱুত্তেন চম্পেয্যক্খন্ধকেন. অপৰন্তি অপৰে ৱুত্তং কম্মক্খন্ধকং. সমেতীতি সমং গচ্ছতি.
তত্থাতি কম্মেসু, তজ্জনীযকম্মেতি সম্বন্ধো, অঙ্গেসু ৱা, ভণ্ডনকাৰকৱসেনাতি সম্বন্ধো. অথ খোতি তথা ৱুত্তাপীতি অত্থো. কৰোন্তেন কম্মৱাচাৱাচকেনাতি সম্বন্ধো. হীতি ফলজোতকো. ভূতেন ৱত্থুনাতি তচ্ছেন ৱত্থুনা. অঞ্ঞস্স কম্মস্সাতি তজ্জনীযকম্মতো অঞ্ঞস্স কম্মস্স. কস্মা বালস্স অব্যত্তস্স আপত্তিবহুলস্স তজ্জনীযকম্মং কাতব্বন্তি যোজনা. ইদম্পীতি তজ্জনীযকম্মম্পি. সব্বত্থাতি সব্বেসু কম্মেসু.
নপ্পটিপ্পস্সম্ভেতব্বঅট্ঠাৰসকাদিকথা
৮. পন্নলোমাতি পতিতমানলোমা. এতন্তি ৱত্তং. নেত্থাৰন্তি এত্থ অফুট্ঠক্খৰসংযোগে পৰস্স তকাৰস্স থকাৰো হোতি, তস্মা দুতিযক্খৰেন পাঠো যুত্তো. যেনাতি ৱত্তেন. নিস্সাৰণাতি নিস্সাৰণতো. দস ৱা দিৱসানি, পঞ্চ ৱা দিৱসানি পূৰেতব্বন্তি যোজনা. হীতি সচ্চং. এত্তকেনাতি এতপ্পমাণেন দসপঞ্চদিৱসেন.
২. নিযস্সকম্মকথা
১১. অপিস্সু ভিক্খূ পকতাতি এত্থ নিপাতানমনেকত্থত্তা ইধ অপিস্সুসদ্দো নিচ্চত্থো হোতি. পকতসদ্দো ‘‘কুক্কুচ্চপকতা’’তিআদীসু (পাৰা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা; পাচি. অট্ঠ. ৪৩৮) অভিভৱনত্থো, ইধ পন ব্যাৱটত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিচ্চং ব্যাৱটা হোন্তী’’তি.
৩. পব্বাজনীযকম্মকথা
২৭. এত্থাতি অস্সজিপুনব্বসুকৱত্থুম্হি. কাযিকোতি এত্থ কাযেন কীড়তীতি কাযিকোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযকীড়া ৱুচ্চতী’’তি. ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা ৱাচায কীড়তীতি ৱাচসিকো, কাযিকো চ ৱাচসিকো চ কাযিকৱাচসিকোতি ৱচনত্থং অতিদিসতি. এত্থ চ পচ্ছিমৱচনত্থো সমাহাৰদ্ৱন্দো, সমাহাৰদ্ৱন্দেপি কত্থচি পুল্লিঙ্গমিচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ ‘‘ধম্মৱিনযো’’তিআদীসু (ৱিভ. অট্ঠ. ৫০৯) ৱিয. কাযদ্ৱাৰপঞ্ঞত্তসিক্খাপদং ৱীতিক্কমতীতি কাযিকোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৱীতিক্কমো ৱুচ্চতী’’তি. কাযেন পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং ৱীতিক্কমেতীতি কাযিকোতি ৱচনত্থোপি যুজ্জতেৱ. ‘‘উপহননং ৱুচ্চতী’’তি ইমিনা উপহননং উপঘাতং, তমেৱ উপঘাতিকন্তি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘নাসন’’ন্তি ইমিনা হনধাতুযা হিংসনত্থং দস্সেতি. পটিক্খিত্তৱেজ্জকম্মাদিৱসেন তেলপচনঅৰিট্ঠপচনাদীনি কাযিকো মিচ্ছাজীৱো নামাতি যোজনা. ইমিনা মিচ্ছাজীৱস্স সৰূপং দস্সেতি.
৪. পটিসাৰণীযকম্মকথা
৩৩. সুধম্মৱত্থুস্মিং এৱমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. অনপলোকেত্ৱাতি এত্থ অপপুব্বো লোকসদ্দো আপুচ্ছনত্থোতি আহ ‘‘ন আপুচ্ছিত্ৱা’’তি.
৩৪. কিন্তি কিং নাম খাদনীযভোজনীযং. ৱোতি তুম্হেহি. গহপতীতি আলপনপদং. থেৰানং অত্থাযাতি সম্বন্ধো. পটিযত্তন্তি পটিযাদিতং. ‘‘এতং অৱোচা’’তি ইমিনা এতদৱোচাতি এত্থ নিগ্গহিতাদেসসন্ধিং দস্সেতি. যদিদন্তি সদ্দো ‘‘তিলসংগুড়িকা’’তি পদেন যোজিতত্তা ইত্থিলিঙ্গোতি আহ ‘‘যা অয’’ন্তি. তিলসক্খলিকাতি তিলেন সংসট্ঠা সক্খলিকা. ‘‘সা নত্থী’’তি ইমিনা উত্তৰৱাক্যে যংসদ্দস্স পুব্বৱাক্যে তংসদ্দাপেক্খতং দস্সেতি. একো পুৰিসোতি সম্বন্ধো. পূৱিযোতি পূৱং, পূৱেন ৱা কযৱিক্কযো. তেনাতি কাৰণেন. নন্তি গহপতিং. থেৰোতি সুধম্মত্থেৰো. যদেৱ কিঞ্চীতি এত্থ কিঞ্চি এৱ যং ৱচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিঞ্চিদেৱ তিলসংগুড়িকাৱচন’’ন্তি. ইদন্তি ইমং অত্থং. সোতি কুক্কুটপোতকো. কাকৱস্সিতন্তি কাকস্স ৱস্সিতং, নেৱ অকাসীতি সম্বন্ধো. তযাপীতি পিসদ্দো কুক্কুটপোতকং অপেক্খতি. নেৱ ভিক্খুৱচনং ৱুত্তং, ন গিহিৱচনং ৱুত্তং, ইতি ইমমত্থং দস্সেতীতি যোজনা.
অধম্মকম্মাদিদ্ৱাদসককথা
৩৯. পুৰিমেহি কম্মেহীতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অঙ্গেসু. যথা পৰিসক্কিযমানে গিহিনো লাভং ন লভন্তীতি যোজনা. পৰিপুব্বো সক্কধাতু পৰক্কমত্থোতি আহ ‘‘পৰক্কমন্তো’’তি. তত্থাতি অনত্থাদীসু. অত্থভঙ্গোতি গিহীনং অত্থস্স ভঙ্গো. অৱসনন্তি গিহীনং অৱসনং. গিহীনন্তি এত্থ সাম্যত্থে সামিৱচনন্তি আহ ‘‘গিহীনং সন্তিকে’’তি. যথা কৰিযমানে সচ্চো হোতি, এৱং ন কৰোতীতি যোজনা. একঙ্গেনাপীতি পিসদ্দো সম্ভাৱনত্থো, ততো অধিকেহি অঙ্গেহি কা নাম কথাতি দস্সেতি. এত্থাতি পটিসাৰণীযকম্মে. পটিমুখং অত্তনো দোসং সৰাপেতব্বং অনেন ৱিনযকম্মেনাতি পটিসাৰণীযং, তমেৱ কম্মং পটিসাৰণীযকম্মং.
৫. আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মকথা
৪৬. সংসথাতি এত্থ সংসধাতুযা কথনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আৰোচেথা’’তি. তুম্হে সংসথ, কথেথাতি অত্থো.
৫০. ভণ্ডনকাৰকো হোতীতিআদি কাৰণূপচাৰৱসেন ৱুত্তোতি আহ ‘‘ভণ্ডনাদিপচ্চযা’’তিআদি. ভণ্ডনকাৰকাদি কাৰণং, তেন আপন্না আপত্তি ফলং, তস্সা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মং কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তস্সাতি আপত্তিযা.
৫১. এত্থাতি উক্খেপনীযকম্মে. তত্থাতি তেচত্তালীসৱত্তেসু. অনুদ্ধংসেতব্বোতি এত্থ ধংসধাতুযা গত্যত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চোদেতব্বো’’তি. ‘‘ৰজোনুদ্ধংসতী’’তিআদীসু (বু. ৱং. ২.১০১) হি ধংসধাতু গত্যত্থে ৱত্ততি. ‘‘ন ভিক্খু ভিক্খূহী’’তি এত্থ সোযেৱ ভিক্খু তেহেৱ ভিক্খূহীতি অত্থং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞো ভিক্খু অঞ্ঞেহি ভিক্খূহী’’তি. ন গিহিদ্ধজোতি এত্থ গিহীনং ধজো গিহিদ্ধজোতি ৱুত্তে ওদাতৱত্থাদীনীতি আহ ‘‘ওদাতৱত্থানী’’তিআদি. ন তিত্থিযাদিপদত্তযন্তি ‘‘ন তিত্থিযা সেৱিতব্বা, ভিক্খূ সেৱিতব্বা, ভিক্খুসিক্খায সিক্খিতব্ব’’ন্তি পদানং তযং. ‘‘ন অপসাদেতব্বো’’তি ইমিনা ন আসাদেতব্বোতি এত্থ আপুব্বসদধাতুযা অপপুব্বসদধাতুযা সমানভাৱং দস্সেতি. ‘‘অন্তো ৱা বহি ৱাতি’’ এত্থ কস্স অন্তো ৱা বহি ৱাতি আহ ‘‘ৱিহাৰস্সা’’তি. সেসং সব্বংৱত্তন্তি যোজনা. ইমিনাতি আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মেন.
৬৫. তস্সাতি আপত্তিযা. ইধাতি পাপিকায দিট্ঠিযা অপ্পটিনিস্সগ্গে কতে উক্খেপনীযকম্মে. আপত্তিঅদস্সনাদীসু উদ্ধৰিত্ৱা খিপীযতি অপনীযতি অনেন ৱিনযকম্মেনাতি উক্খেপনীযং, তমেৱ কম্মং উক্খেপনীযকম্মং.
ইতি কম্মক্খন্ধকৱণ্ণনায যোজনা সমত্তা.