৫. চম্মক্খন্ধকং

১৪৭. সোণকোড়িৱিসৱত্থুকথা

২৪২. চম্মক্খন্ধকে ইস্সৰিযাধিপচ্চন্তি এত্থ ইস্সৰস্স ভাৱো ইস্সৰিযং, অধিপতিনো ভাৱো আধিপচ্চং, ইস্সৰিযঞ্চ আধিপচ্চঞ্চ, তেহি সমন্নাগতং ইস্সৰিযাধিপচ্চন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইস্সৰভাৱেন চ অধিপতিভাৱেন চ সমন্নাগত’’ন্তি. ‘‘ৰাজভাৱ’’ন্তি ইমিনা ৰজ্জন্তি এত্থ ৰঞ্ঞো ভাৱো ৰজ্জন্তি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘ৰঞ্ঞা কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি ইমিনা ৰঞ্ঞো ইদং ৰজ্জন্তি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘কোড়িৱীসোতি গোত্ত’’ন্তি ইদং অট্ঠকথাৱাদৱসেন ৱুত্তং, অপদানে পন তস্স জাতক্খণে পিতৰা কোটিৱীসধনস্স দিন্নত্তা ‘‘কোড়িৱীসো নামা’’তি ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হি তত্থ

‘‘জাতপুত্তস্স মে সুত্ৱা, পিতু ছন্দো অযং অহু;

দদামহং কুমাৰস্স, ৱীসকোটী অনূনকা’’তি.

ইমিনা পাড়িনযেন ‘‘কোটিৱীসো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘চক্কৱাড়’’ন্তিআদীসু ৱিয টকাৰস্স ড়কাৰং কত্ৱা কোড়িৱীসোতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অঞ্জনৱণ্ণানীতি অঞ্জনস্স ৱণ্ণো ৱিয ৱণ্ণো এতেসন্তি অঞ্জনৱণ্ণানি. লোমানি জাতানি হোন্তীতি সম্বন্ধো. সোতি সোণো. ঠপেসি কিৰাতি সম্বন্ধো. তেহীতি অসীতিসহস্সপুৰিসেহি. পণ্ণসালন্তি পণ্ণেন ছাদিতং, তেন চ পৰিক্খিত্তং সালং. উণ্ণপাৱাৰণন্তি উণ্ণমযং উত্তৰাসঙ্গং. পাদপুঞ্ছনিকন্তি পাদং পুঞ্ছতি সোধেতি অনেনাতি পাদপুঞ্ছনিযং, তদেৱ পাদপুঞ্ছনিকং. সব্বেৱাতি সোণেন সহ অসীতিসহস্সপুৰিসা এৱ. তস্স চাতি সোণস্স চ. পুব্বযোগোতি পুব্বূপাযো.

অসীতিগামিকসহস্সানীতি এত্থ গামেসু ৱসন্তীতি গামিকা, তেসং অসীতিসহস্সানি অসীতিগামিকসহস্সানীতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসূ’’তিআদি. তত্থ ‘‘কুলপুত্তান’’ন্তি ইমিনা ৱসন্ত্যত্থে পৱত্তস্স ণিকপচ্চযস্স সৰূপং দস্সেতি. ‘‘অসীতিসহস্সানী’’তি ইমিনা সদ্দন্তৰোপি অসীতিসহস্সসদ্দানং সমাসভাৱং দস্সেতি. কেনচিদেৱাতি এত্থ ‘‘কেনচি ইৱা’’তি পদৱিভাগং কত্ৱা দকাৰো পদসন্ধিমত্তো, ইৱসদ্দো উপমত্থোতি আহ ‘‘কেনচি কৰণীযেন ৱিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘ন পনা’’তিআদিনা এৱফলস্স দস্সিতত্তা ‘‘কেনচি এৱা’’তি পদচ্ছেদং কত্ৱা এৱত্থোপি যুজ্জতেৱাতি দট্ঠব্বং. অস্সাতি বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো. তস্সাতি সোণস্স. দস্সনায অঞ্ঞত্ৰ কিঞ্চি কৰণীযং ন অত্থীতি যোজনা. ৰাজাতি বিম্বিসাৰো ৰাজা, সন্নিপাতাপেসীতি সম্বন্ধো. দিট্ঠধম্মিকে অত্থেতি এত্থ দিট্ঠধম্মসদ্দো ইধলোকত্থো, ইকসদ্দো হিতত্থে পৱত্তোতি আহ ‘‘ইধলোকহিতে’’তি. ‘‘অম্হাক’’ন্তি ইমিনা ‘‘সো নো ভগৱা’’তি এত্থ নোসদ্দো অম্হসদ্দকাৰিযোতি দস্সেতি. অম্হাকং সো ভগৱাতি যোজনা. সম্পৰাযিকেতি পৰলোকহিতে.

‘‘জানাপেমী’’তি ইমিনা ‘‘পটিৱেদেমী’’তি এত্থ ৱিদধাতুযা ঞাণত্থং দস্সেতি. পটিকায নিমুজ্জিত্ৱাতি এত্থ পটিকাসদ্দো অড্ঢেন্দুপাসাণৱাচকোতি আহ ‘‘অড্ঢচন্দপাসাণে’’তি. সো হি পটতি অড্ঢভাৱং গচ্ছতীতি পটিকাতি ৱুচ্চতি. পটিকাসদ্দোযং অত্থৰণৱিসেসেপি ৱত্ততি. যস্স দানীতি এত্থ যসদ্দস্স ৱিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসং হিতকৰণীযত্থস্সা’’তি. ইমিনা অযং যংসদ্দো ন তংসদ্দাপেক্খোতি দস্সেতি. অথ ৱা যস্সাতি যো অস্স. অস্স তেসং হিতকৰণীযত্থস্স যো কালো অত্থি, তং কালং ভগৱা জানাতীতি যোজনা. তেসন্তি অসীতিগামিকসহস্সানং. পচ্ছাযাযন্তি এত্থ পকাৰো পচ্চন্তত্থৱাচকোতি আহ ‘‘ৱিহাৰপচ্চন্তে ছাযায’’ন্তি. সম্মনাহৰন্তীতি সং পুনপ্পুনং মনসাগতং অভিমুখং হৰন্তীতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুনপ্পুনং মনসিকৰোন্তী’’তি. ‘‘পসাদৱসেনা’’তি ইমিনা ‘‘কোধৱসেনা’’তিআদীনি পটিক্খিপতি. ‘‘পুন ৱিসিট্ঠতৰ’’ন্তি ইমিনা ভিয্যোসো মত্তাযাতি নিপাতস্স অত্থং দস্সেতি.

সোণস্স পব্বজ্জাকথা

২৪৩. ‘‘মক্খিতো’’তি ইমিনা ফুৰতি ৱিপ্ফাৰতি ব্যাপেতীতি ফুটোতি ৱুত্তে ফুৰধাতুযা ৱিপ্ফাৰণং নাম মক্খিতত্থোতি দস্সেতি. যত্থাতি যস্মিং ঠানে. ইমিনা গাৱো আহনন্তি এত্থাতি গৱাঘাতনন্তি অত্থং দস্সেভি. তন্তিস্সৰেতি তন্তিযা গুণস্স সৰে. ৱাদনকুসলোতি ৱাদনে কুসলো. খৰমুচ্ছিতাতি খৰেন মুচ্ছিতা. ‘‘সৰসম্পন্না’’তি ইমিনা সৰো এতিস্সমত্থীতি সৰৱতী, ৱীণাতি দস্সেতি. কম্মঞ্ঞাতি এত্থ কম্মসদ্দতো খমত্থে ঞ্ঞপচ্চযোতি আহ ‘‘কম্মক্খমা’’তি. মন্দমুচ্ছনাতি মন্দেন মুচ্ছনা. সমে গুণেতি এত্থ সমো নাম মজ্ঝিমো, গুণো নাম মুখ্যতো ৱীণায জিযা, উপচাৰতো সৰোতি আহ ‘‘মজ্ঝিমে সৰে’’তি. ৱীৰিযসমথন্তি এত্থ ৱীৰিযঞ্চ সমথো চাতি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ৱীৰিযসম্পযুত্তং সমথ’’ন্তি. ইমিনা ৱীৰিযেন সম্পযুত্তং সমথং ৱীৰিযসমথন্তি দস্সেতি. ‘‘ৱীৰিযং সমথেন যোজেহী’’তি ইমিনা ৱীৰিযেন সমথং যোজেহীতি অত্থোপি দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. ইন্দ্ৰিযানঞ্চ সমতন্তি এত্থ সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানেৱ গহেতব্বানি, ন অঞ্ঞানীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযান’’ন্তি. ‘‘সমভাৱ’’ন্তি ইমিনা তাপচ্চযো ভাৱত্থে হোতীতি দস্সেতি. তত্থাতি ‘‘ইন্দ্ৰিযানং সমত’’ন্তিপাঠে, সদ্ধাদীসু ইন্দ্ৰিযেসু ৱা. তত্থ চ নিমিত্তং গণ্হাহীতি এত্থ ভাৱেনভাৱলক্খণে থপচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘তস্মিং সমথে সতী’’তি. আদাসে সতি মুখবিম্বেন কত্তুভূতেন উপ্পজ্জিতব্বং ইৱ, তস্মিং সমথে সতি যেন নিমিত্তেন কত্তুভূতেন উপ্পজ্জিতব্বন্তি যোজনা. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং, ইন্দ্ৰিযানং সমভাৱো. এসেৱ নযো সেসেসুপি. সমথনিমিত্তাদীনি চত্তাৰি একসেসেন ৱা সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৱা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি.

২৪৪. অঞ্ঞং ব্যাকৰেয্যন্তি এত্থ অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তো অত্তানং ‘‘অৰহা অহ’’ন্তি জানাপেতীতি আহ ‘‘অৰহা অহ’’ন্তি জানাপেয্য’’ন্তি. ছ ঠানানীতি এত্থ ঠানসদ্দো কাৰণত্থোতি আহ ‘‘ছ কাৰণানী’’তি. ‘‘পটিৱিজ্ঝিত্ৱা’’তিআদিনা অধিমুত্তোতি পদস্স অধিপ্পাযত্থং দস্সেতি. সদ্দত্থো পন অধিমুচ্চতীতি অধিমুত্তোতি দট্ঠব্বো. অৰহত্তং ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. হীতি ৱিত্থাৰো. অসম্মোহোতীতি এত্থ আকাৰত্থৱাচকো ইতিসদ্দো পুব্বপদেসুপি যোজেত্ৱা ‘‘নেক্খমং ইতি ৱুচ্চতী’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা.

‘‘পটিৱেধৰহিত’’ন্তি ইমিনা কেৱলং সদ্ধামত্তকন্তি এত্থ মত্তসদ্দস্স নিৱত্তেতব্বত্থং দস্সেতি. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. ‘‘অসম্মিস্স’’ন্তি ইমিনা কেৱলসদ্দস্স অসম্মিস্সত্থং দস্সেতি. পটিচযন্তি এত্থ পটিসদ্দো অনুপচ্ছিন্নত্থো, চিধাতু ৱড্ঢনত্থোতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং কৰণেন ৱড্ঢি’’ন্তি, মগ্গপটিৱেধেন ৱীতৰাগত্তাযেৱাতি সম্বন্ধো. তন্নিন্নমানসোযেৱাতি তস্মিং ফলসমাপত্তিৱিহাৰে নিন্নমানসো এৱ.

লাভসক্কাৰসিলোকন্তি এত্থ লভনং লাভো, সুট্ঠু কৰণং সক্কাৰো, সিলোকনং ৱণ্ণভণনং সিলোকো, লাভো চ সক্কাৰো চ সিলোকো চ লাভসক্কাৰসিলোকন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘চতুপচ্চযলাভঞ্চা’’তিআদি. তেসংযেৱাতি চতুন্নং পচ্চযানমেৱ. ‘‘সীলঞ্চ ৱতঞ্চা’’তি ইমিনা সীলব্বতন্তিপদস্স দ্ৱন্দৱাক্যং দস্সেতি.

ভুসসদ্দস্স কলিঙ্গৰত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘বলৱন্তো’’তি ‘‘খীণাসৱস্সা’’তি ইমিনা নেৱস্সাতি এত্থ তসদ্দস্স ৱিসযং দস্সেতি. ‘‘গহেত্ৱা’’তি ইমিনা পৰিযাদিযন্তীতি এত্থ পৰিপুব্বআপুব্বদাধাতুযা গহণত্থং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. কিলেসা কৰোন্তীতি সম্বন্ধো. তেসন্তি কিলেসানং. আনেঞ্জপ্পত্তন্তি এত্থ ইঞ্জনং কম্পনং ইঞ্জং, ন ইঞ্জং অনেঞ্জং, তমেৱ আনেঞ্জং, তং পত্তন্তি আনেঞ্জপ্পত্তন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অচলনপ্পত্ত’’ন্তি. ৱযঞ্চাতি চসদ্দো অৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থোতি আহ ‘‘ৱযম্পি উপ্পাদম্পী’’তি.

উপাদানক্খযস্সাতি এত্থ উপাদানক্খযং অধিমুত্তস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপযোগত্থে সামিৱচন’’ন্তি. ‘‘উপ্পাদঞ্চ ৱযঞ্চা’’তি ইমিনা আযতনুপ্পাদন্তি এত্থ উপ্পাদসদ্দেন ৱযোপি অৱিনাভাৱতো গহেতব্বোতি দস্সেতি. সম্মাতি নিপাতো ঞাযত্থোতি আহ ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি. সন্তচিত্তস্সাতি এত্থ সন্তসদ্দস্স খেদাদীসুপি পৱত্তত্তা ইধ নিব্বুতত্থে ৱত্ততীতি আহ ‘‘নিব্বুতচিত্তস্সা’’তি. অনুনযপটিঘেহীতি অনু পুনপ্পুনং আৰম্মণে চিত্তং নেতীতি অনুনযো, ৰাগো, আৰম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘো, দোসো, অনুনযো চ পটিঘো চ অনুনযপটিঘা, তেহি. ইট্ঠে অনুনযো, অনিট্ঠে পটিঘো হোতীতি সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.

১৪৮. দিগুণাদিউপাহনপটিক্খেপকথা

২৪৫. অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তীতি এত্থ অঞ্ঞসদ্দো সব্বনামসুদ্ধনামৱসেন দুৱিধো. তেসু ইধ সুদ্ধনামং, তং পন বালে চ দাৰকে চ অৰহত্তে চ পৱত্ততি, ইধ পন অৰহত্তেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰহত্তং ব্যাকৰোন্তী’’তি. যেনাতি সভাৱেন. অৰহাতি ঞাযতীতি অৰহাইতি অত্থো ঞাযতি. সোতি সভাৱো. সুত্তৱণ্ণনাতোযেৱাতি অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাতো এৱ. ন উপনীতোতি ন উপৰি নীতো. একচ্চে মোঘপুৰিসাতি একচ্চেসদ্দো অঞ্ঞেপৰিযাযো, মোঘসদ্দো তুচ্ছৱেৱচনোতি আহ ‘‘অঞ্ঞে পন তুচ্ছপুৰিসা’’তি. ‘‘হসমানা ৱিযা’’তি ইমিনা হসমানকং মঞ্ঞেতি এত্থ মঞ্ঞেসদ্দো ৱিযত্থোতি দস্সেতি. অসন্তমেৱাতি অৱিজ্জমানংযেৱ. একপলাসিকন্তি এত্থ পলাসসদ্দো পণ্ণৱাচকো. পটলং নাম পণ্ণং ৱিয হোতি, তস্মা ‘‘একপটল’’ন্তি ৱুত্তং. অসীতিসকটৱাহেতি এত্থ অসীতি পদং সকটপদেন সম্বন্ধং কত্ৱা অসীতিসকটেহি ৱহিতব্বেতি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘দ্ৱে সকটভাৰা একো ৱাহো’’তি ইমিনা ৱাহানং চত্তালীসভাৱং দস্সেতি. সত্তহত্থিকঞ্চ অনীকন্তি এত্থ অনীকস্স সৰূপং দস্সেন্তো আহ ‘‘ছ হত্থিনিযো চা’’তিআদি. সত্তন্নং হত্থীনং সমূহো সত্তহত্থিকং. সত্তঅনীকত্তা একূনপঞ্ঞাসহত্থিনো হোন্তি. তেসু সত্ত হত্থিনো, দ্ৱাচত্তালীস হত্থিনিযো হোন্তি. দ্ৱিগুণাতি এত্থ গুণসদ্দো পটলত্থোতি আহ ‘‘দ্ৱিপটলা’’তি. গুণঙ্গুণূপাহনাতি এত্থ দ্ৱিগুণতিগুণানং ৱিসুং গহিতত্তা পাৰিসেসতো গুণঙ্গুণভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘চতুপটলতো পট্ঠায ৱুচ্চতী’’তি. গুণঙ্গুণূপাহনাতি পটলপটলা উপাহনা, বহুপটলা উপাহনাতি অত্থো. উকাৰেন সহ যোজেত্ৱা গকাৰো সজ্ঝাযিতব্বো চ লিখিতব্বো চ. ইদানি পোত্থকেসু পন উকাৰো ন দিস্সতি.

১৪৯. সব্বনীলিকাদিপটিক্খেপকথা

২৪৬. সব্বাৱ নীলিকাতি সব্বাৱ উপাহনাযো নীলিকা, সব্বট্ঠানেসু নীলমেতাসন্তি সব্বনীলিকাতিপি কাতব্বো. তত্থ চাতি তেসু নীলিকাদীসু চ. উম্মাৰপুপ্ফস্স ৱণ্ণো ৱিয ৱণ্ণো এতিস্সাতি উম্মাৰপুপ্ফৱণ্ণা. এৱং সেসেসুপি. অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণাতি এত্থ অদ্দোতি অল্লো. অৰিট্ঠোতি ফেণিলৰুক্খো ৱা কাকো ৱা, তস্মা অদ্দো অল্লো অৰিট্ঠো ফেণিলৰুক্খো, কাকো ৱাতি অদ্দাৰিট্ঠো, তদেৱ অদ্দাৰিট্ঠকো, অদ্দাৰিট্ঠকস্স ৱণ্ণো ৱিয ৱণ্ণো এতিস্সাতি অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণা. এতাসূতি সব্বনীলিকাদীসু. পুঞ্ছিত্ৱাতি পৰিমজ্জিত্ৱা. অপ্পমত্তকেনাপীতি পিসদ্দো সম্ভাৱনে. সব্বনীলাদিকে ভিন্নে কা নাম কথাতি অত্থো.

‘‘যাসং ৱদ্ধাযেৱ নীলা’’তি ইমিনা নীলকা ৱদ্ধিকা এতাসন্তি নীলকৱদ্ধিকাতি ছট্ঠীবাহিৰত্থসমাসং দস্সেতি. ৱদ্ধিকাতি চ নদ্ধি. সা হি উপাহনতলতো ৱদ্ধযতীতি ৱদ্ধিকাতি চ উপাহনতলং বন্ধতি ইমাযাতি ৱদ্ধিকাতি চ ৱুচ্চতি. সব্বত্থাতি সব্বেসু পীতকৱদ্ধিকাদীসু. এতাযোপীতি নীলকৱদ্ধিকাদিকা উপাহনাযোপি. তলেতি উপাহনায তলে. ‘‘খল্লকং বন্ধিত্ৱা’’তি ইমিনা খল্লকেন বন্ধিতব্বাতি খল্লকবদ্ধাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. যোনকউপাহনাতি যোনকজাতীনং মনুস্সানং উপাহনা. পলিগুণ্ঠেত্ৱাতি পৰিসমন্ততো ৱেঠেত্ৱা. ‘‘উপৰি…পে… জঙ্ঘ’’ন্তি ইমিনা পুটবদ্ধতো ৱিসেসং দস্সেতি. তূলপিচুনাতি তূলসঙ্খাতেন পিচুনা. ‘‘তিত্তিৰপত্তসদিসা’’তি ইমিনা তিত্তিৰস্স পত্তং ৱিয তিত্তিৰপত্তিকাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. তিত্তিৰোতি চ একো সকুণৱিসেসো. কণ্ণিকট্ঠানেতি দ্ৱিন্নং ৱদ্ধিকানং একতো সমাগমট্ঠানে. ‘‘মেণ্ড…পে… কতা’’তি ইমিনা মেণ্ডস্স ৱিসাণেন সদিসা ৱদ্ধিকা এতাসন্তি মেণ্ডৱিসাণৱদ্ধিকাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. তথেৱাতি যথা মেণ্ডঅজসিঙ্গসণ্ঠানে ৱদ্ধে যোজেত্ৱা কতা, তথেৱাতি অত্থো. ‘‘ৱিচ্ছিকা…পে… কতা’’তি ইমিনা ৱিচ্ছিকায অড়ো ৱিচ্ছিকাড়ো, সো ৱিয ৱদ্ধিকা এতাসন্তি ৱিচ্ছিকাড়িকাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. অড়সদ্দো ‘‘অড়চ্ছিন্নো’’তিআদীসু (মহাৱ. ১১৯) অঙ্গুট্ঠৱাচকো, ইধ পন নঙ্গুট্ঠৱাচকো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নঙ্গুট্ঠসণ্ঠানে’’তি. তলেসূতি উপাহনায তলেসু. ‘‘মোৰ…পে… সিব্বিকা’’তি ইমিনা মোৰপিঞ্ছেহি পৰিসমন্ততো, পৰিক্খিপিত্ৱা ৱা সিব্বিতা মোৰপিঞ্ছপৰিসিব্বিতাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. চিত্ৰা উপাহনাযোতি এত্থ চিত্ৰসদ্দো ৱিচিত্ৰত্থোতি আহ ‘‘ৱিচিত্ৰা’’তি. এতাসূতি খল্লকবদ্ধাদীসু. ৱড়ঞ্জেতব্বাতি পৰিভুঞ্জিতব্বা. ৱড়জি পৰিভোগেতি ধাতুপাঠো (সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৫ জকাৰন্তধাতু). তালুজো ততিযো. তেসু পনাতি খল্লকাদীসু পন. সতি সন্তেসূতি যোজনা. সীহচম্মেন পৰিক্খিপিতব্বাতি সীহচম্মপৰিক্খতাতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পৰিযন্তেসূ’’তিআদি. পক্খিবিড়ালোতি তুলিযো. সো হি পক্খযুত্তত্তা চ বিড়ালমুখসদিসমুখত্তা চ পক্খিবিড়ালোতি ৱুচ্চতি. ইমিনা লুৱকচম্মপৰিক্খতাতি এত্থ লুৱকসদ্দো পক্খিবিড়ালপৰিযাযোতি দস্সেতি. ‘‘উলূকচম্মপৰিক্খতা’’তিপি পাঠো. এতাসুপীতি সীহচম্মপৰিক্খতাদীসুপি. যা কাচি উপাহনাযোতি সম্বন্ধো.

২৪৭. ওমুক্কন্তি এত্থ অৱত্যূপসগ্গস্স ৱিযোগত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিমুঞ্চিত্ৱা অপনীত’’ন্তি. পুৰাণং গুণঙ্গুণূপাহনন্তি অত্থো.

১৫১. অজ্ঝাৰামে উপাহনপটিক্খেপকথা

২৪৮. ‘‘যেন সিপ্পেনা’’তিআদিনা অভি অধিকং জীৱন্তি অনেনাতি অভিজীৱনং, কিংতং? সিপ্পন্তি অত্থং দস্সেতি. তস্সাতি সিপ্পস্স. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. যংসদ্দো ৱচনৱিপল্লাসোতি আহ ‘‘যে তুম্হে’’তি. হীতি সচ্চং. যংনিপাতোতি যংইতি নিপাতো যদিসদ্দস্স অত্থে পৱত্ততীতি যোজনা. আচৰিযা এৱাতি এৱসদ্দেন আচৰিযমত্তভাৱং পটিক্খিপতি. হীতি সচ্চং. সোতি অৱস্সিকো. তন্তি ছব্বস্সং. নিস্সায ৱচ্ছতীতি অৱস্সিকস্স চতুৱস্সকালে ছব্বস্সস্স দসৱস্সিকত্তা তং নিস্সায ৱসতি. উপজ্ঝাযমত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপজ্ঝাযস্সা’’তিআদি. মহন্ততৰাতি অত্তনো ৱুড্ঢতৰা. উপজ্ঝাযস্স মত্তং পমাণমেতেসন্তি উপজ্ঝাযমত্তা.

২৪৯. পাদতো নিক্খন্তেন খীলসদিসেন মংসেন পৱত্তো আবাধো পাদখীলাবাধোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পাদতো’’তিআদি. পাদতো নিক্খন্তন্তি সম্বন্ধো.

২৫১. তিণপাদুকাতিআদীসু তিণেন কতা পাদুকা তিণপাদুকাতি ৱচনত্থাদিং দস্সেন্তো আহ ‘‘যেন কেনচি তিণেনা’’তিআদি. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ‘‘ভূমিযং সুপ্পতিট্ঠিতাতি’’আদিনা ন সঙ্কমিতব্বাতি অসঙ্কমনীযাতি অত্থং দস্সেতি.

২৫২. অঙ্গজাতেনেৱাতি অত্তনো অঙ্গজাতেন এৱ. অঙ্গজাতন্তি গাৱীনং অঙ্গজাতং. ওগাহেত্ৱাতি এত্থ ওত্যূপসগ্গো দড়্হত্থোতি আহ ‘‘দড়্হং গহেত্ৱা’’তি.

১৫৩. যানাদিপটিক্খেপকথা

২৫৩. ইত্থিযুত্তেনাতি এত্থ ৰূড়ীৱসেন ধেনুপি ইত্থী নামাতি আহ ‘‘ধেনুযুত্তেনা’’তি. পুৰিসন্তৰেনাতি এত্থ পুৰিসো এৱ অন্তৰো অঞ্ঞো এত্থাতি পুৰিসন্তৰং যানং. পুৰিসন্তৰো নাম অত্থতো সাৰথীতি আহ ‘‘পুৰিসসাৰথিনা’’তি, যানেনাতি যোজনা. গঙ্গামহিযাযাতি এত্থ গঙ্গা চ মহী চ গঙ্গামহী, তত্থ কীড়িকা গঙ্গামহিযাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘গঙ্গামহীকীড়িকাযা’’তি. তত্থ হি ইত্থিপুৰিসা যানেহি উদককীড়ং কীড়ন্তি. পুৰিসযুত্তং হত্থৱট্টকন্তি এত্থ ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে পুৰিসযুত্তঞ্চ হত্থৱট্টকঞ্চা’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. তত্থ পুৰিসযুত্তন্তি পুৰিসেন যুজ্জিতব্বন্তি পুৰিসযুত্তং যানং. হত্থৱট্টকন্তি হত্থেন ৱট্টেতব্বন্তি হত্থৱট্টকং যানং. যানুগ্ঘাতেনাতি যানস্স উল্লঙ্ঘিত্ৱা গমনেন. হনধাতু হি গত্যত্থো. তমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যানং অভিৰুহন্তস্সা’’তিআদি. ‘‘তপ্পচ্চযা’’তি ইমিনা যানুগ্ঘাতেনাতি এত্থ হেত্ৱত্থে কৰণৱচনন্তি দস্সেতি. পীঠকসিৱিকন্তি পীঠেন সহ কতং সিৱিকং. পটপোটলিকন্তি পটমযং পোটলিকং.

১৫৪. উচ্চাসযনমহাসযনপটিক্খেপকথা

২৫৪. উচ্চং আসযনং উচ্চাসযনং. মহন্তং আসযনং মহাসযনং. আসন্দিআদীসু এৱং ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. পমাণাতিক্কন্তাসনন্তি দীঘাসনং. তঞ্হি আগম্ম সদতি নিসীদতীতি এত্থ, আযতং ৱা সুট্ঠুং দদাতীতি আসন্দীতি ৱুচ্চতি. ৱাড়ৰূপানীতি সীহব্যগ্ঘাদিৱাড়ৰূপানি. পাদেসু ৱাড়ৰূপানি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অঙ্কীযতি লক্খীযতীতি পল্লঙ্কো. গোনকোতি গৱতি দীঘলোমেহি উগ্গচ্ছতি এত্থাতি গোনকো. কোজৱোতি কুযং ভূমিযং জৱতি গচ্ছতীতি কোজৱো. তস্সাতি গোনকস্স. লোমানি চতুৰঙ্গুলাধিকানি হোন্তি কিৰাতি যোজনা. ৱানচিত্ৰউণ্ণামযত্থৰণোতি ৱানেন সিব্বনেন সঞ্জাতং চিত্ৰৰূপমেত্থাতি ৱানচিত্ৰং, উণ্ণায নিব্বত্তো উণ্ণামযো, সোযেৱ অত্থৰণো উণ্ণামযত্থৰণো, ৱানচিত্ৰঞ্চ তং উণ্ণামযত্থৰণো চেতি ৱানচিত্ৰউণ্ণামযত্থৰণো. সেতত্থৰণোতি সেতত্থিকেহি সেৱীযতীতি সোতো, সোযেৱ অত্থৰণো সেতত্থৰণো. ইমিনা অত্থেন পটতি সেতভাৱং গচ্ছতীতি পটিকাতি কাতব্বং. পটিকাসদ্দোযং অড্ঢেন্দুপাসাণেপি পৱত্ততি. ঘনপুপ্ফকোতি ঘনং কথিনং পুপ্ফমেত্থাতি ঘনপুপ্ফকো. ইমিনা ঘনপুপ্ফসঙ্খাতং পটলমেত্থ অত্থীতি পটলিকাতি দস্সেতি. সোতি অত্থৰণো. আমলকপটোতি আমলকপুপ্ফং দস্সেত্ৱা কতো পটো. তূলিকাতি তূলং পূৰেত্ৱা কতা তূলিকা. ৱিকতিকাতি সীহব্যগ্ঘাদিৰূপেহি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) ৱিচিত্তাকাৰেন কৰীযতীতি ৱিকতিকা. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থৰণং. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. ইধ পন ‘‘উদ্দলোমীতি একতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থৰণং, একন্তলোমীতি উভতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা দ্ৱে অট্ঠকথাযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসা হোন্তি. এত্থ দীঘনিকাযট্ঠকথানযেন ৱচনত্থং কৰিস্সামি. উট্ঠিতং দ্ৱীহি পক্খেহি, দ্ৱীসু ৱা দসাসঙ্খাতং লোমমেত্থাতি উদ্দলোমী. নিগ্গহিতাগমং কত্ৱা ‘‘উন্দলোমী’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. একস্মিং অন্তে দসাসঙ্খাতং লোমমেত্থাতি একন্তলোমীতি. কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি এত্থ কোসেয্যন্তি কোসিযসুত্তং. কট্টিস্সন্তি কট্টিস্সনামকং ৱাকং. ইমিনা কোসেয্যঞ্চ কট্টিস্সঞ্চ কট্টিস্সানীতি ৱিৰূপেকসেসং কত্ৱা কট্টিস্সেহি পকতং অত্থৰণং কট্টিস্সন্তি অত্থং দস্সেতি. সুদ্ধকোসেয্যন্তি ৰতনঅপৰিসিব্বিতং সুদ্ধকোসেয্যং. ইমিনা সুদ্ধকট্টিস্সম্পি ৱট্টতীতি দস্সেতি.

সোড়স নাটকিত্থিযো ঠত্ৱা নচ্চং কৰোন্তি এত্থাতি কুত্তকন্তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোড়সন্ন’’ন্তিআদি. অজিনচম্মেহীতি অজিনমিগচম্মেহি, কতইতি সম্বন্ধো. পৱেণীতি দুপট্টতিপট্টাদীহি পৰংপৰৱসেন কতত্তা ‘‘পৱেণী’’তি ৱুচ্চতি. অজিনচম্মানি হি সুখুমতৰানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টাদীনি কত্ৱা পৱেণিৱসেন কতানি. তস্মা ৱুত্তং ‘‘অজিনপৱেণী’’তি. ‘‘কদলিমিগচম্মং নামা’’তি ইমিনা তস্স চম্মং কদলিমিগইতি গহেতব্বং উত্তৰপদলোপৱসেন ৱা উপচাৰেন ৱাতি দস্সেতি. পৱৰসদ্দো উত্তমত্থোতি আহ ‘‘উত্তমপচ্চত্থৰণ’’ন্তি. তন্তি কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণং. সউত্তৰচ্ছদন্তি এত্থ সকাৰো সহসদ্দকাৰিযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সহ উত্তৰচ্ছদেনা’’তি. ‘‘উপৰী’’তি ইমিনা উত্তৰসদ্দস্স সেট্ঠাদযো নিৱত্তেতি. ‘‘সদ্ধি’’ন্তি ইমিনা সহসদ্দস্স তুল্যত্থং নিৱত্তেতি. ‘‘সেত…পে… ন ৱট্টতী’’তি ইমিনা ৰত্তৱিতানং হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থৰণে সতিপি ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. কস্মা? ৰত্তৱিতানস্স অকপ্পিযত্তা. উভতোলোহিতকূপধানন্তি এত্থ উভসৰূপং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চা’’তি. সীসো উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতি এত্থাতি উপধানং, উপ ভুসং ৱা সুখং ধাৰেতীতি উপধানং, বিব্বোহনং. সচে পমাণযুত্তং, তং উপধানং ৱট্টতীতি যোজনা.

১৫৫. সব্বচম্মপটিক্খেপাদিকথা

২৫৫. দীপিপোতকোতি দীপিপোতো ৱিযাতি দীপিপোতকো ৱচ্ছো. ভিত্তিদণ্ডকাদীসূতি ভিত্তিসম্বন্ধেসু দণ্ডকাদীসু. আদিসদ্দেন ভিত্তিথম্ভাদযো সঙ্গণ্হাতি.

২৫৬. যো ন সক্কোতি অনুপাহনো গামং পৱিসিতুং, সো গিলানো নামাতি যোজনা.

১৫৭. সোণকুটিকণ্ণৱত্থুকথা

২৫৭. এতেনাতি ‘‘কুৰৰঘৰে’’তি পাঠেন. অস্সাতি মহাকচ্চানস্স. পপাতনামকেতি যস্মা মহাতটো এত্থ অত্থি, তস্মা পপাতনামকো হোতি. এতেনাতি ‘‘পপাতকে পব্বতে’’তি পাঠেন. অস্সাতি মহাকচ্চানস্স. কোটিঅগ্ঘনকং পিড়ন্ধনং কণ্ণে এতস্সত্থীতি কুটিকণ্ণোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কোটিঅগ্ঘনকং পনা’’তিআদি. পিড়ন্ধতি অনেনাতি পিড়ন্ধনং, অলঙ্কাৰো. দন্তজো চতুত্থক্খৰো. ‘‘পসাদজনক’’ন্তি ইমিনা পসাদং জনেতীতি পাসাদিকোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. পসাদনীযন্তি পসাদিতব্বং, পসাদিতুং অৰহন্তি অত্থো. অত্থৱচনন্তি অত্থো ৱুচ্চতি অনেনাতি অত্থৱচনং. পাড়িযং ইদানি পোত্থকেসু ‘‘পসাদনীয’’ন্তি পাঠো নত্থি. ‘‘পাসাদিক’’ন্তিপদস্স পুব্বে ‘‘দস্সনীয’’ন্তি পাঠোযেৱ অত্থি. উত্তমদমথসমথন্তিএত্থ দমথসদ্দস্স ঞাণত্থঞ্চ ইন্দ্ৰিযসংৱৰত্থঞ্চ সমথসদ্দস্স সমাধত্থঞ্চ চিত্তূপসমত্থঞ্চ দস্সেন্তো আহ ‘‘উত্তমং দমথঞ্চা’’তিআদি. চসদ্দেন দ্ৱন্দৱাক্যং দস্সেতি. ৱিসূকাযিকৱিপ্ফন্দিতানন্তি ৱিসূকায পটিপক্খায পৱত্তানং দিট্ঠিচিত্তসঙ্খাতানং ৱিৱিধচলনানং. ‘‘ৱীৰিযিন্দ্ৰিয’’ন্তি ইমিনা যতিন্দ্ৰিযন্তি এত্থ যতসদ্দো ৱীৰিযৱাচকোতি দস্সেতি. নাগন্তি এত্থ নত্থি আগু পাপমেতস্সাতি নাগোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আগুৱিৰহিত’’ন্তি কিং দিৱসতো পট্ঠাযাতি আহ ‘‘মম পব্বজ্জাদিৱসতো পট্ঠাযা’’তি. কণ্হা মত্তিকা উত্তৰি এত্থাতি কণ্হুত্তৰাতি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কণ্হমত্তিকুত্তৰা’’তি. ‘‘উপৰী’’তি ইমিনা উত্তৰসদ্দস্স অত্থং দস্সেতি. ‘‘গুন্নং খুৰেহী’’তি ইমিনা গুন্নং খুৰকণ্টকসদিসত্তা গোকণ্টকা নামাতি দস্সেতি. তে গোকণ্টকে ৰক্খিতুন্তি সম্বন্ধো. এৱং খৰা ভূমি হোতীতি যোজনা. এতেহীতি এৰগূআদীহি চতূহি তিণেহি. তন্তি এৰগূতিণং. তেনাতি মোৰগূতিণেন. জন্তুস্স ৱণ্ণোতি সম্বন্ধো. সেনাসনং পঞ্ঞপেসীতি এত্থ কিং নাম সেনাসনং পঞ্ঞপেসীতি আহ ‘‘ভিসিং ৱা কটসাৰকং ৱা পঞ্ঞপেসী’’তি. পঞ্ঞপেত্ৱা চ পন সোণস্স আৰোচেসি. কিং আৰোচেসীতি আহ ‘‘আৱুসো’’তিআদি. সত্থা ৱসিতুকামোতি সম্বন্ধো.

২৫৮. ‘‘তস্স সোণস্সা’’তি ইমিনা পটিভাতু তন্তি এত্থ ‘‘ত’’ন্তিপদং সাম্যত্থে উপযোগৱচনন্তি দস্সেতি. তন্তি তৱ. অট্ঠকৱগ্গিকানীতি অট্ঠপমাণো, অট্ঠসমূহো ৱা ৱগ্গো এতেসন্তি অট্ঠকৱগ্গিকানি. কামসুত্তাদীনি (সু. নি. ৭৭২ আদযো) সোড়স সুত্তানি. যোতি পুগ্গলো, সমন্নাগতোতি সম্বন্ধো. অৰিযোপীতি পিসদ্দো ন কেৱলং সুচিসমন্নাগতোযেৱ পাপে ন ৰমতি, অথ খো অৰিযোপীতি দস্সেতি. ‘‘পটিভাতু ত’’ন্তি পাঠতো যাৱ ‘‘সুচীতি ৱুত্ত’’ন্তি পাঠা কেসুচিযেৱ অট্ঠকথাপোত্থকেসু অত্থি. অযং খ্ৱস্সাতি এত্থ অস্সসদ্দো আখ্যাতোতি আহ ‘‘ভৱেয্যা’’তি. পৰিদস্সেসীতি পঞ্চ ৱৰানি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দস্সেসি. যং ৱচনং মে উপজ্ঝাযো জানাপেতি, তস্স ৱচনস্স অযং কালো ভৱেয্যাতি যোজনা.

২৫৯. ৱিনযধৰপঞ্চমেনাতি এত্থ উপজ্ঝাযপঞ্চমেনাতি অত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘অনুস্সাৱনাচৰিযপঞ্চমেনা’’তি. উপাহনকোসকোতি উপাহনায পক্খিপনোকাসো কোসকো. এড়কচম্মঅজচম্মেসু অকপ্পিযং নাম নত্থি. মিগচম্মে পন কিঞ্চি ৱট্টতি, ন কিঞ্চি ৱট্টতি. তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘মিগচম্মে’’তিআদি. এতেসংযেৱাতি এণিমিগাদীনং ছন্নমেৱ. অঞ্ঞেসং পনাতি ছহি মিগেহি অৱসেসানং পন. তেসং চম্মং ন ৱট্টতীতি সম্বন্ধো.

গাথাযং মক্কটো চ কাড়সীহো চ সৰভো চ কদলিমিগো চ কেচি যে ৱাড়মিগা অত্থি, তে চাতি যোজনা. তেসন্তি মক্কটাদীনং.

তত্থাতি গাথায, মক্কটাদীসু ৱা. ‘‘সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতৰচ্ছা’’তি ইমিনা ৱাড়মিগানং সৰূপং দস্সেতি. এত্তকাযেৱ ৱাড়মিগাতি আহ ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি. এতেসংযেৱাতি সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতৰচ্ছানমেৱ. ন চম্মং ন ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. যেসন্তি ছন্নং এণিমিগাদীনং. তেতি ছ এণিমিগাদিকে. হি সচ্চং সব্বেসং এতেসং ৱাড়মিগানং চম্মং ন ৱট্টতীতি যোজনা. আহৰিত্ৱা ৱা ন দিন্নন্তি আহৰিত্ৱা ৱা হত্থে ৱা পাদমূলে ৱা ঠপেত্ৱা ন দিন্নং. ‘‘গণনং ন উপেতী’’তি ইমিনা গণনং উপগচ্ছতীতি গণনূপগন্তি অত্থং দস্সেতি. অধিট্ঠিতঞ্চাতি অধিট্ঠিতং পন. যদাতি যস্মিং কালে. ততোতি কালতো.

ইতি চম্মক্খন্ধকৱণ্ণনায যোজনা সমত্তা.