৫. ব্ৰহ্মযাচনকথা
৭. ভগৱা উপসঙ্কমীতি সম্বন্ধো. তস্মিন্তি অজপালনিগ্ৰোধে. আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচৰিতো সম্মাচৰিতো, ন একস্স বুদ্ধস্স আচিণ্ণো, অথ খো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো, অতিআচিণ্ণো নিচ্চাচিণ্ণোতি অত্থো. সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন্তো আহ ‘‘জানন্তি হী’’তিআদি. ধম্মদেসনন্তি ভগৱতো ধম্মদেসনং, ধম্মদেসনত্থায ৱা ভগৱন্তং, ভগৱন্তং ৱা ধম্মদেসনং. ততোতি যাচনকাৰণা. হীতি সচ্চং, যস্মা ৱা. লোকসন্নিৱাসো ব্ৰহ্মগৰুকো যস্মা, ইতি তস্মা উপ্পাদেস্সন্তীতি যোজনা. ইতীতিআদি নিগমনং.
তত্থাতি পৰিৱিতক্কনাকাৰপাঠে. ‘‘পঞ্চকামগুণেসু অল্লীয’’ন্তীতি ইমিনা অল্লীযন্তি অভিৰমিতব্বট্ঠেন লগ্গন্তি এত্থাতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. অল্লীযন্তীতি লগ্গন্তি. ‘‘পঞ্চ কামগুণে অল্লীযন্তী’’তিপি পাঠো, এৱং সতি অল্লীযন্তি অভিৰমিতব্বট্ঠেন সেৱিযন্তীতি আলযা পঞ্চ কামগুণাতি ৱচনত্থো কাতব্বো. অল্লীযন্তীতি সেৱন্তি. তেতি পঞ্চ কামগুণা. ‘‘যদিদ’’ন্তিপদস্স যং ইদন্তি পদৱিভাগং কত্ৱা ‘‘য’’ন্তি চ ‘‘ইদ’’ন্তি চ সব্বনামপদন্তি আসঙ্কা ভৱেয্যাতি আহ ‘‘যদিদন্তি নিপাতো’’তি. ইমিনা তীসু লিঙ্গেসু দ্ৱীসু চ ৱচনেসু ৱিনাসং, ৱিকাৰং ৱা ৱিসদিসং ৱা নঅযনত্তা নগমনত্তা অব্যযং নামাতি দস্সেতি, অত্থো পন সব্বনামত্থোযেৱাতি দট্ঠব্বং. তস্সাতি ‘‘যদিদ’’ন্তিনিপাতস্স, অত্থোতি সম্বন্ধো. ঠানন্তি ‘‘ঠানং’’ইতিপদং. পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’ইতিপদং. অত্থোপি যুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বং. ইমেসন্তি সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযুপ্পন্নানং. পচ্চযাতি অৱিজ্জাদিকাৰণা. ‘‘ইদপ্পচ্চযা এৱা’’তি ইমিনা ইদপ্পচ্চযতাতি এত্থ তাপচ্চযস্স স্ৱত্থং দীপেতি ‘‘দেৱতা’’তিআদীসু (খু. পা. অট্ঠ. এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা) ৱিয.
সো মমস্স কিলমথোতি এত্থ তংসদ্দস্স ৱিসযং দস্সেন্তো আহ ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নামা’’তি, ইমিনা ‘‘দেসেয্যং, ন আজানেয্যু’’ন্তি দ্ৱিন্নমেৱ কিৰিযাপদানং তসদ্দস্স ৱিসযভাৱং দস্সেতি, ন একস্স কিৰিযাপদস্স. সোতি দেসনাসঙ্খাতো কাযৱচীপযোগো, ইমিনা ৱাক্যৱিসযে তসদ্দো উত্তৰপদস্সেৱ লিঙ্গৱচনানি গণ্হাতীতি দস্সেতি, সমাসমজ্ঝে পন তসদ্দো পুব্বপদস্সেৱ লিঙ্গৱচনানি গণ্হাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি (উদা. অট্ঠ. পঠমবোধিসুত্তৱণ্ণনা) চ ‘‘অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চা’’তি চ (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) আদি. কিলমথোতি কাযকিলমনহেতু. কিলমতি অনেনাতি কিলমথো. অস্সাতি ভৱেয্য. সাতি কাযৱচীপযোগসঙ্খাতা দেসনা. ৱিহেসাতি কাযৱিহিংসাহেতু. ৱিহিংসতি ইমাযাতি ৱিহেসা. চিত্তেন পন বুদ্ধানং কিলমথো ৱা ৱিহেসা ৱা নত্থি অৰহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. ‘‘পটিভংসূ’’তি এত্থ পটীতি কম্মপ্পৱচনীযযোগত্তা ‘‘ভগৱন্ত’’ন্তি এত্থ সাম্যত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘ভগৱতো’’তি. ‘‘অনু অচ্ছৰিযা’’তি ইমিনা ‘‘ন অচ্ছৰিযা’’তি পদৱিভাগং নিৱত্তেতি, পুনপ্পুনং অচ্ছৰিযাতি অত্থো. পটিভংসূতি এত্থ পটিসদ্দো পটিভানত্থো, ভাধাতু খাযনত্থোতি আহ ‘‘পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচৰা অহেসু’’ন্তি. ‘‘গোচৰা অহেসু’’ন্তি ইমিনা খাযনং নাম অত্থতো গোচৰভাৱেন ভৱনন্তি দস্সেতি.
মেতি মম, মযা ৱা, অধিগতং ধম্মং পকাসিতুন্তি সম্বন্ধো. অৰিযমগ্গসোতস্স পটি পটিসোতন্তি ৱুত্তে নিব্বানমেৱাতি আহ ‘‘পটিসোতং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি. নিব্বানগামিন্তি অৰিযমগ্গং. অৰিযমগ্গো হি যস্মা নিব্বানং গমযতি, তস্মা নিব্বানগামীতি ৱুচ্চতি. তমোখন্ধেনাতি এত্থ তমসদ্দো অৱিজ্জাপৰিযাযো, খন্ধসদ্দো ৰাসত্থোতি আহ ‘‘অৱিজ্জাৰাসিনা’’তি. ‘‘অজ্ঝোত্থটা’’তি ইমিনা আৱুটাতি এত্থ ৱুধাতু আৱৰণত্থোতি দস্সেতি. অপ্পোস্সুক্কতাযাতি এত্থ অপত্যূপসগ্গো অভাৱত্থো, তাপচ্চযো ভাৱত্থোতি আহ ‘‘নিৰুস্সুক্কভাৱেনা’’তি.
৮. লোকেতি সত্তলোকে. মহাব্ৰহ্মেতি মহাব্ৰহ্মানো. অপ্পৰজক্খজাতিকাতি এত্থ অপ্পং ৰজং অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা, অপ্পৰজক্খা জাতি সভাৱো এতেসন্তি অপ্পৰজক্খজাতিকাতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদি. ‘‘পঞ্ঞামযে’’তি ইমিনা মংসমযেতি অত্থং নিৱত্তেতি. এতেসন্তি সত্তানং. ধম্মস্সাতি তুপচ্চযযোগে ছট্ঠীকম্মং. আপুব্বো ঞাধাতু পটিৱিজ্ঝনত্থোতি আহ ‘‘পটিৱিজ্ঝিতাৰো’’তি.
সংৱিজ্জতি মলং এতেসন্তি সমলা, পূৰণকস্সপাদিকা ছ সত্থাৰো, তেহি. ‘‘ৰাগাদীহী’’তি ইমিনা মলসৰূপং দস্সেতি. অৱাপুৰেতন্তি এত্থ অৱপুব্বো চ আপুব্বো চ পুৰধাতু ৱিৱৰণত্থোতি আহ ‘‘ৱিৱৰ এত’’ন্তি. ৱকাৰস্স পকাৰং কত্ৱা ‘‘অপাপুৰেত’’ন্তিপি পাঠো. অমতসদ্দস্স সলিলাদযো নিৱত্তেতুং ৱুত্তং ‘‘নিব্বানস্সা’’তি. ইমে সত্তা সুণন্তূতি সম্বন্ধো. ৱিমলেনাতি এত্থ ৱিসদ্দো অভাৱত্থোতি আহ ‘‘অভাৱতো’’তি. ইমিনা নত্থি মলং এতস্সাতি ৱিমলোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তি ইমিনা অঞ্ঞপদত্থসৰূপং দস্সেতি. অনুক্কমেন মগ্গেন বুজ্ঝিতব্বন্তি অনুবুদ্ধন্তি ৱুত্তে চতুসচ্চধম্মো গহেতব্বোতি আহ ‘‘চতুসচ্চধম্ম’’ন্তি.
‘‘সেলমযে’’তি ইমিনা সিলায নিব্বত্তো সেলোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি ইমিনা সমন্তচক্খুসৰূপং দস্সেতি. ভগৱা ত্ৱম্পীতি যোজনা. ধম্মসদ্দো পঞ্ঞাপৰিযাযোতি আহ ‘‘ধম্মমযং পঞ্ঞাময’’ন্তি. অপেতো সোকো ইমস্সাতি অপেতসোকো, ভগৱা. সোকং অৱতৰতীতি সোকাৱতিণ্ণা, জনতা. সোকাৱতিণ্ণঞ্চ জাতিজৰাভিভূতঞ্চাতি চসদ্দো যোজেতব্বো. ইমিনা চসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.
‘‘ভগৱা’’তিপদং ‘‘ৱীৰো’’তিআদীসু যোজেতব্বং. ‘‘ৱীৰিযৱন্ততাযা’’তি ইমিনা ৱীৰং যস্সত্থীতি ৱীৰোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. সদ্দসত্থেসু আলপনপদেসু ৱিগ্গহো ন কাতব্বোতি ইদং আলপনাৱত্থং সন্ধায ৱুত্তং, ইধ পন তেসমত্থদস্সনত্থায ৱিগ্গহো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. ‘‘দেৱপুত্ত…পে… ৱিজিতত্তা’’তি ইমিনা ৱিজিতো মাৰেহি সংগামো অনেনাতি ৱিজিতসঙ্গামোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. এত্থ চ খন্ধমাৰো মচ্চুমাৰেন সঙ্গহিতো দ্ৱিন্নং মাৰানং একতো ৱিজিতত্তা. ‘‘সত্তৱাহো’’তি পঠমক্খৰেন চ ‘‘সত্থৱাহো’’তি দুতিযক্খৰেন চ যুত্তো. তত্থ সত্থৱাহো ৱিযাতি ‘‘সত্থৱাহো’’তি উপচাৰেন ৱুত্তে দুতিযক্খৰেন যুত্তো, সত্তে ৱহহীতি সত্তৱাহোতি মুখ্যতো ৱুত্তে পঠমক্খৰেন যুত্তো. ইধ পন পঠমক্খৰেন যুত্তোতি আহ ‘‘সত্তে ৱহতীতি সত্তৱাহো’’তি. নত্থি ইণং ইমস্সাতি অণণো ভগৱা.
৯. বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ চক্খু দুৱিধং মংসচক্খুঞাণচক্খুৱসেন. তত্থাপি মংসচক্খু দুৱিধং পসাদচক্খুসসম্ভাৰচক্খুৱসেন. তত্থ পসাদৰূপং পসাদচক্খু নাম, ভমুকট্ঠিপৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো সসম্ভাৰচক্খু নাম. ঞাণচক্খু পন পঞ্চৱিধং (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩) দিব্বধম্মপঞ্ঞাবুদ্ধসমন্তচক্খুৱসেন. তত্থ দিব্বচক্খুঅভিঞ্ঞাঞাণং দিব্বচক্খু নাম, হেট্ঠিমমগ্গত্তযং ধম্মচক্খু নাম, অৰহত্তমগ্গঞাণং পঞ্ঞাচক্খু নাম, ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণঞ্চ আসযানুসযঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সমন্তচক্খু নাম. ইধ পন ‘‘বুদ্ধচক্খুনা’’তি ৱুত্তত্তা যথাৱুত্তদ্ৱেঞাণানিযেৱাতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিয…পে… ঞাণেন চা’’তি. হীতি সচ্চং. যেসন্তি সত্তানং. সদ্ধাদীনীতি আদিসদ্দেন ৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি সঙ্গণ্হাতি. তিক্খানীতি তিখিণানি. মুদূনীতি সুখুমতৰানি. আকাৰাতি কাৰণা. ইমানি তীণি দুকানি বাহিৰত্থসমাসৱসেন ৱুত্তানি. সুখেন ৱিঞ্ঞাপেতব্বাতি সুৱিঞ্ঞাপযা, তথা দুৱিঞ্ঞাপযাতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে কথিতকাৰণ’’ন্তিআদি. পৰলোকো চ ৱজ্জঞ্চ পৰলোকৱজ্জানি, তানি ভযতো পস্সন্তীতি পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যে’’তিআদি. ইমানি দ্ৱে দুকানি কিতৱসেন ৱুত্তানি, ইধ পচ্ছিমদুকে ‘‘ন অপ্পেকচ্চে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো’’তি দুতিযপদং ন ৱুত্তং, পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িযং (পটি. ম. ১.১১১) পন যুগড়ৱসেন ৱুত্তং. উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনীতি ৱচনত্থেন গচ্ছো ৱা লতা ৱা পোক্খৰণী ৱা ৱনং ৱা ‘‘উপ্পলিনী’’তি ৱুচ্চতি, ইধ পন ‘‘ৱন’’ন্তি আহ ‘‘উপ্পলৱনে’’তি. নিমুগ্গানেৱ হুত্ৱাতি সম্বন্ধো. পোসযন্তীতি ৱড্ঢন্তি, ইমিনা অন্তোনিমুগ্গানেৱ হুত্ৱা পোসযন্তীতি অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি ৱচনত্থং দস্সেতি. ‘‘উদকেন সম’’ন্তি ইমিনা উদকেন সমং সমোদকং, সমোদকং হুত্ৱা ঠিতানীতি অত্থং দস্সেতি. ‘‘অতিক্কমিত্ৱা’’তি ইমিনা অচ্চুগ্গম্মাতিপদস্স অতিউগ্গন্ত্ৱাতি অত্থং দস্সেতি.
পটিচ্ছন্নেন আৰোপিতাতি পাৰুতা, ন পাৰুতা অপাৰুতা. অপাৰুতা নাম অত্থতো ৱিৱৰণাতি আহ ‘‘ৱিৱটা’’তি সোতি অৰিযমগ্গো. হীতি সচ্চং. পচ্ছিমপদদ্ৱযেতি গাথায উত্তমপদদ্ৱযে. অযমেৱত্থোতি অযং ৱক্খমানো এৱং অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা. হীতি ৱিত্থাৰো. ন ভাসিন্তি এত্থ উত্তমপুৰিসত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘দেৱমনুজেসু’’তি ৱত্তব্বে একসেসৱসেন ‘‘মনুজেসূ’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘দেৱমনুস্সেসূ’’তি.