১. বোধিকথা

এৱূভতোৱিভঙ্গস্স, কত্ৱান যোজনানযং;

মহাৱগ্গখন্ধকস্স, কৰিস্সং যোজনানযং.

উভিন্নন্তি উভযেসং. পাতিমোক্খানন্তি পাতিমোক্খৱিভঙ্গানং. পাতিমোক্খগহণেন হেত্থ তেসং ৱিভঙ্গোপি গহিতো অভেদেন ৱা উত্তৰপদলোপৱসেন ৱা. খন্ধকন্তি পঞ্ঞত্তিসমূহং. খন্ধসদ্দো হেত্থ পঞ্ঞত্তিৱাচকো. ৱিনযপঞ্ঞত্তিযো ৱুচ্চন্তি ‘‘খন্ধো’’তি. তেসং সমূহো খন্ধকো. অথৱা খন্ধোতি ৰাসি. খন্ধসদ্দো হি ৰাসত্থৱাচকো. ৱিনযপঞ্ঞত্তিৰাসি ৱুচ্চতি ‘‘খন্ধো’’তি. ককাৰো পকাসকৱাচকো. খন্ধানং ৱিনযপঞ্ঞত্তিৰাসীনং কো পকাসকোতি খন্ধকো, তং খন্ধকং. অযং পনেত্থ যোজনা – উভিন্নং পাতিমোক্খানং সঙ্গীতিসমনন্তৰং খন্ধকোৱিদা খন্ধকেসু কুসলা মহাথেৰা যং খন্ধকং সঙ্গাযিংসু, তস্স খন্ধকস্স দানি সংৱণ্ণনাক্কমো যস্মা সম্পত্তো, তস্মা তস্স খন্ধকস্স অযং অনুত্তানত্থৱণ্ণনা হোতীতি.

যে অত্থাতি সম্বন্ধো. হিসদ্দো পদালঙ্কাৰো. যেসন্তি পদানং. তেতি তে অত্থে. ভৱেতি ভৱেয্য, ভৱিতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. তেসন্তি অত্থানং. কিন্তি কিং পযোজনং. তেতি অত্থে, ঞাতুন্তি সম্বন্ধো. অথৱা তেতি অত্থা, অৱণ্ণিতাতি সম্বন্ধো. তেসংযেৱাতি অত্থানমেৱ. অযং পনেত্থ যোজনা – পদভাজনীযে যেসং পদানং যে অত্থা ভগৱতা পকাসিতা, তেসং পদানন্তি পাঠসেসো, তে অত্থে পুন ৱদেয্যাম চে, কদা পৰিযোসানং সংৱণ্ণনায পৰিনিট্ঠানং ভৱে, ন ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো. যে চেৱ অত্থা উত্তানা, তেসং সংৱণ্ণনায কিং পযোজনং, ন পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. অধিপ্পাযানুসন্ধীহি চ অধিপ্পাযেন চ অনুসন্ধিনা চ ব্যঞ্জনেন চ যে পন অত্থা অনুত্তানা, তে অত্থে, অত্থা ৱা অৱণ্ণিতা যস্মা ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা তেসংযেৱ অত্থানং অযং সংৱণ্ণনানযো হোতীতি. ইতিসদ্দো পৰিসমাপনত্থো.

১. ‘‘তেন…পে… ৱেৰঞ্জায’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ১) কৰণৱচনে ৱিসেসকাৰণমত্থি ৱিয, ‘‘তেন…পে… পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি এত্থ কিঞ্চাপি নত্থীতি যোজনা. অসদিসোপমাযং. কিঞ্চাপিসদ্দো গৰহত্থজোতকো, পন-সদ্দো সম্ভাৱনত্থজোতকো. ‘‘কৰণৱচনেনেৱা’’তি এত্থ এৱকাৰেন উপযোগৱচনং ৱা ভুম্মৱচনং ৱা নিৱাৰেতি. অভিলাপোতি অভিমুখং অত্থং লপতীতি অভিলাপো, সদ্দো. আদিতোতি ৱেৰঞ্জকণ্ডতো. এতন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা উৰুৱেলায’’ন্তিআদিৱচনং. ‘‘অঞ্ঞেসুপী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘ইতো পৰেসূ’’তি.

যদি ৱিসেসকাৰণং নত্থি, কিং পনেতস্স ৱচনে পযোজনন্তি চোদেন্তো আহ ‘‘কিং পনেতস্সা’’তিআদি. এতস্সাতি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা উৰুৱেলায’’ন্তিআদিৱচনস্স. নিদানদস্সনং পযোজনং নামাতি যোজনা. তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুমাহ ‘‘যা হী’’তিআদি. যা পব্বজ্জা চেৱ যা উপসম্পদা চ ভগৱতো অনুঞ্ঞাতাতি যোজনা. যানি চ অনুঞ্ঞাতানীতি সম্বন্ধো. তানীতি পব্বজ্জাদীনি. অভিসম্বোধিন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অৰহত্তমগ্গঞাণঞ্চ. বোধিমহামণ্ডেতি মহন্তানং মগ্গঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং পসন্নট্ঠানে বোধিৰুক্খমূলেতি অত্থো. এৱন্তিআদি নিগমনং.

তত্থাতি যং ‘‘তেন সমযেন উৰুৱেলায’’ন্তিআদিৱচনং ৱুত্তং, তত্থ. উৰুৱেলাযন্তি এত্থ উৰুসদ্দো মহন্তপৰিযাযোতি আহ ‘‘মহাৱেলায’’ন্তি. ‘‘ৱালিকৰাসিম্হী’’তি ইমিনা ৱেলাসদ্দস্স ৰাসত্থং দস্সেতি, কালসীমাদযো নিৱত্তেতি. যদি পন ‘‘উৰূ’’তি ৱালিকায নামং, ‘‘ৱেলা’’তি মৰিযাদায, এৱঞ্হি সতি ননু উৰুযা ৱেলাতি অত্থো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘ৱেলাতিক্কমনহেতু আহটা উৰু উৰুৱেলা’’তি. ইমিনা ৱেলায অতিক্কমো ৱেলা উত্তৰপদলোপৱসেন, ৱেলায আহটা উৰু উৰুৱেলা পদৱিপৰিযাযৱসেনাতি দস্সেতি. এত্থাতি ‘‘উৰুৱেলায’’ন্তিপদে. তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘অতীতে কিৰা’’তিআদি. অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পব্বজিত্ৱাতি সম্বন্ধো. তাপসপব্বজ্জন্তি ইসিপব্বজ্জং, ন সমণপব্বজ্জং. কতিকৱত্তন্তি কৰণং কতং, কতেন পৱত্তং কতিকং, তমেৱ ৱত্তং কতিকৱত্তং. অকংসু কিৰাতি সম্বন্ধো. যোতি যো কোচি. অঞ্ঞোতি অত্তনা অপৰো. সো আকিৰতূতি সম্বন্ধো. পত্তপুটেনাতি পণ্ণেন কতেন পুটেন. ততোতি কতিকৱত্তকৰণতো. তত্থাতি তস্মিং পদেসে. ততোতি মহাৱালিকৰাসিজননতো, পৰন্তি সম্বন্ধো. নন্তি তং পদেসং. তন্তি মহাৱালিকৰাসিং.

‘‘বোধিৰুক্খমূলে’’তি এত্থ অস্সত্থৰুক্খস্স উপচাৰৱসেন বোধীতি নামলভনং দস্সেন্তো আহ ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তিআদি. ইমিনা চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝতীতি বোধীতি ৱচনত্থেন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং বোধি নামাতি দস্সেতি. এত্থাতি বোধিম্হি, বোধিযং ৱা. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. ৰুক্খোপীতি পিসদ্দেন ন মগ্গঞাণমেৱাতি দস্সেতি. মূলেতি আসন্নে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি অনুনাসিকলোপৱসেন সন্ধীতি আহ ‘‘পঠমং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. ‘‘হুত্ৱা’’তি ইমিনা ‘‘পঠম’’ন্তিপদস্স ভাৱনপুংসকং দস্সেতি. সব্বপঠমংযেৱাতি সব্বেসং জনানং পঠমমেৱ অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱাতি সম্বন্ধো. একো এৱ পল্লঙ্কো একপল্লঙ্কোতি অৱধাৰণসমাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘একেনেৱ পল্লঙ্কেনা’’তি. ‘‘সকিং…পে… আভুজিতেনা’’তি ইমিনা অৱধাৰণফলং দস্সেতি. পল্লঙ্কোতি চ ঊৰুবদ্ধাসনং. ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদীতি এত্থ তদঙ্গাদীসু (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৪) পঞ্চসু ৱিমুত্তীসু পটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতা ফলসমাপত্তি এৱাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ফলসমাপত্তিসুখ’’ন্তি. ফলসমাপত্তীতি অৰহত্তফলসমাপত্তি. সা হি ৱিৰুদ্ধেহি উপক্কিলেসেহি মুচ্চিতট্ঠেন ৱিমুত্তীতি ৱুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং সুখং ৱিমুত্তিসুখং, চতুত্থজ্ঝানিকং অৰহত্তফলসমাপত্তিসুখং. অথৱা তায জাতং সুখং ৱিমুত্তিসুখং, সকলকিলেসদুক্খূপসমসুখং. ‘‘পটিসংৱেদযমানো’’তিইমিনা ‘‘পটিসংৱেদী’’তি এত্থ ণীপচ্চযস্স কত্তুত্থং দস্সেতি. পুনপ্পুনং সুট্ঠু ৱদতি অনুভৱতীতি পটিসংৱেদী. পটিসংৱেদী হুত্ৱা নিসীদীতি সম্বন্ধো.

পচ্চযাকাৰন্তি অৱিজ্জাদিপচ্চযানং উপ্পাদাকাৰং. কস্মা পচ্চযাকাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদো নামাতি আহ ‘‘পচ্চযাকাৰো হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৱা. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তিইমিনা ‘‘পটিচ্চা’’তিপদস্স কম্মং দস্সেতি, ‘‘সহিতে’’তিইমিনা সংসদ্দস্সত্থং. ‘‘ধম্মে’’তিইমিনা তস্স সৰূপং. এত্থাতি ইমিস্সং ৱিনযট্ঠকথাযং. তত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে, অনুলোমপটিলোমেসু ৱা. স্ৱেৱ পচ্চযাকাৰো ৱুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকৰণতো’’তিইমিনা অনুলোমসদ্দস্স সভাৱত্থং দস্সেতি. স্ৱেৱাতি পচ্চযাকাৰো এৱ. তং কিচ্চন্তি অত্তনা কত্তব্বং তং কিচ্চং. তস্স অকৰণতোতি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স অকৰণতো. ইমিনা পটিলোমসদ্দস্স সভাৱত্থং দস্সেতি. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা পুৰিমনযেনেৱ. ৱাতি অথৱা. পৱত্তিযাতি সংসাৰপৱত্তিযা. অনুলোমোতি অনুকূলো, অনুৰূপো ৱা. ইতৰোতি ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তো পচ্চযাকাৰো. তস্সাতি পৱত্তিযা. পটিলোমোতি পটিৱিৰুদ্ধো, এত্থাতি ‘‘অনুলোমপটিলোম’’ন্তিপদে. অত্থো দট্ঠব্বোতি এত্থ অত্থো এৱাতি সম্ভৱতো তস্স ফলং ৱা ‘‘সদ্দন্তৰত্থাপোহনেন সদ্দো অত্থং ৱদতী’’তি ৱচনতো (উদা. অট্ঠ. ১; দী. নি. টী. ১.১; ম. নি. টী. ১.মুলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.ওঘতৰযসুত্তৱণ্ণনা; অ. নি. টী. ১.১.ৰুপাদিৱগ্গৱণ্ণনা) সদ্দন্তৰত্থাপোহনং ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘আদিতো পনা’’তিআদি. যাৱসদ্দো অৱধিৱচনো. যাৱ অন্তং পাপেত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইতোতি ইমেহি ৱুত্তেহি দ্ৱীহি অত্থেহি. ‘‘মনসাকাসী’’তি এত্থ ইকাৰলোপৱসেন সন্ধীতি আহ ‘‘মনসি অকাসী’’তি. তত্থাতি ‘‘মনসাকাসী’’তিপদে. যথাতি যেনাকাৰেন. ইদন্তি ইমং আকাৰং. তত্থাতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিপাঠে অৱযৱত্থো এৱং ৱেদিতব্বোতি যোজনা. সমাসমজ্ঝে তসদ্দেন পুব্বপদস্সেৱ লিঙ্গৱচনানি গহেতব্বানীতি আহ ‘‘অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চা’’তি. ৱাক্যে পন তসদ্দেন পৰপদস্সেৱ লিঙ্গৱচনানি গহেতব্বানি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিপদং ‘‘সম্ভৱন্তী’’তিপদেন সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তি. সব্বপদেসূতি ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু সব্বেসু পদেসু.

যথা পনাতি যেনাকাৰেন পন. ইদন্তি ইমং আকাৰং. তত্থাতি ‘‘অৱিজ্জায…পে… নিৰোধো’’তিআদিৱাক্যে. অৱিজ্জাযত্ৱেৱাতি এত্থ ‘‘ভদ্দিযোত্ৱেৱা’’তিআদীসু ৱিয ‘‘ভদ্দিযো ইতি এৱা’’তি পদচ্ছেদো কত্তব্বো, ন এৱং ‘‘অৱিজ্জায ইতি এৱা’’তি, অথ খো ‘‘অৱিজ্জায তু এৱা’’তি কাতব্বোতি আহ ‘‘অৱিজ্জায তু এৱা’’তি. ‘‘প অতিমোক্খং অতিপমোক্খ’’ন্তিআদীসু (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱিয উপসগ্গব্যত্তযেন ৱুত্তং, এৱমিধ নিপাতব্যত্তযেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ এৱসদ্দেন সত্তজীৱাদযো নিৱত্তেতি. তুসদ্দো পক্খন্তৰত্থজোতকো. অনুলোমপক্খতো পটিলোমসঙ্খাতং পক্খন্তৰং মনসাকাসীতি অত্থো. অসেসৱিৰাগনিৰোধসদ্দো অযুত্তসমাসো, উত্তৰপদেন চ ততিযাসমাসোতি আহ ‘‘ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা’’তি. তত্থ অসেসসদ্দং ৱিৰাগসদ্দেন সম্বন্ধমকত্ৱা নিৰোধসদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৱা অত্থস্স গহণং অযুত্তসমাসো নাম. ‘‘মগ্গেনা’’তিইমিনা ৱিৰাগসদ্দস্সত্থং দস্সেতি. মগ্গো হি ৱিৰজ্জনট্ঠেন ৱিৰাগোতি ৱুচ্চতি. সঙ্খাৰনিৰোধোতি এত্থ মগ্গেন নিৰোধত্তা অনুপ্পাদনিৰোধো হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খাৰানং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতী’’তি. অনুপ্পাদনিৰোধোতি চ অনুপ্পাদেন নিৰোধো সমুচ্ছেদৱসেন নিৰুদ্ধত্তা. এৱন্তি যথা অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, এৱং তথাতি অত্থো. তত্থাতি ‘‘এৱমেতস্সা’’তিআদিৱচনে. কেৱলসদ্দো সকলপৰিযাযোতি আহ ‘‘সকলস্সা’’তি, অনৱসেসস্সাতি অত্থো. অথৱা সত্তজীৱাদীহি অমিস্সিতত্তা অমিস্সত্থোতি আহ ‘‘সুদ্ধস্স ৱা’’তি. ‘‘সত্তৱিৰহিতস্সা’’তি ইমিনা সুদ্ধভাৱং দস্সেতি. দুক্খক্খন্ধস্সাতি এত্থ খন্ধসদ্দো ৰাসত্থৱাচকোতি আহ ‘‘দুক্খৰাসিস্সা’’তি.

এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এত্থ এতসদ্দস্স ৱিসযং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘য্ৱায’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘অৱিজ্জাদিৱসেন…পে… নিৰোধো হোতী’’তি য্ৱাযং অত্থো ৱুত্তোতি যোজনা. সমুদযো চ হোতীতি সম্বন্ধো. ৱিদিতৱেলাযন্তি পাকটৱেলাযং পসিদ্ধকালেতি অত্থো. ইমং উদানন্তি এত্থ ইমসদ্দো ৱুচ্চমানাপেক্খো. তস্মিং অত্থে ৱিদিতে সতীতি যোজনা. পজাননতাযাতি পকাৰেন জাননভাৱস্স. সোমনস্সযুত্তঞাণসমুট্ঠানন্তি সোমনস্সেন একুপ্পাদাদিৱসেন যুত্তেন ঞাণেন সমুট্ঠানং, যুত্তং ৱা ঞাণসঙ্খাতং সমুট্ঠানং উদানন্তি সম্বন্ধো. তত্থ উদানন্তি কেনট্ঠেন উদানং? উদানট্ঠেন, মোদনট্ঠেন, কীড়নট্ঠেন চাতি অত্থো. কিমিদং উদানং নাম? পীতিৱেগসমুট্ঠাপিতো উদাহাৰো. যথা (উদা. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) হি যং তেলাদিমিনিতব্বৱত্থু মানং গহেতুং ন সক্কোতি ৱিসন্দিত্ৱা গচ্ছতি, তং ‘‘অৱসেকো’’তি ৱুচ্চতি. যঞ্চ জলং তড়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গচ্ছতি, তং ‘‘ওঘো’’তি ৱুচ্চতি. এৱমেৱং যং পীতিৱেগসমুট্ঠাপিতং ৱিতক্কৱিপ্ফাৰং হদযং সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি, সো অধিকো হুত্ৱা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰেন নিক্খমন্তো পটিগ্গাহকনিৰপেক্খো উদাহাৰৱিসেসো ‘‘উদান’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেসী’’তি ইমিনা উদধাতুস্স উদাহাৰত্থং দস্সেতি.

তস্সাতি উদানস্স অত্থো এৱং ৱেদিতব্বোতি যোজনা. যদাতি এত্থ দাপচ্চযস্স অত্থৱাক্যং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. হৱেতি ‘‘ব্যত্ত’’ন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. ব্যত্তং পাকটন্তি হি অত্থো. পাতুভৱন্তীতি এত্থ পাতুনিপাতস্স অত্থস্স ‘‘হৱে’’তি নিপাতেন ৱুত্তত্তা ভূধাতুস্সেৱ অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি. অনুলোম পটিলোম পচ্চযাকাৰ পটিৱেধসাধকাতি অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ পচ্চযাকাৰস্স পটিৱিজ্ঝনস্স সাধকা. বোধিপক্খিযধম্মাতি বোধিযা মগ্গঞাণস্স পক্খে ভৱা সত্ততিংস ধম্মা. অথৱা পাতুনিপাতেন সহ ‘‘ভৱন্তী’’তিপদস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পকাসন্তী’’তি. ইমস্মিং নযে হৱেসদ্দো একংসত্থৱাচকো. হৱে একংসেনাতি হি অত্থো. অভিসমযৱসেনাতি মগ্গঞাণৱসেন. মগ্গঞাণঞ্হি যস্মা অভিমুখং চত্তাৰি সচ্চানি সমেচ্চ অযতি জানাতি, তস্মা অভিসমযোতি ৱুচ্চতি.

‘‘কিলেসসন্তাপনট্ঠেনা’’তি ইমিনা আভুসো কিলেসে তাপেতীতি আতাপোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. ন ৱীৰিযসামঞ্ঞং হোতি, অথ খো সম্মপ্পধানৱীৰিযমেৱাতি আহ ‘‘সম্মপ্পধানৱীৰিযৱতো’’তি. ইমিনা আতাপীতি এত্থ ঈপচ্চযস্স ৱন্তুঅত্থং দস্সেতি. আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি কসিণাদিআৰম্মণং উপগন্ত্ৱা নিজ্ঝানসভাৱেন অট্ঠসমাপত্তিসঙ্খাতেন ঝানেন চ. লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চাতি অনিচ্চাদিলক্খণং উপগন্ত্ৱা নিজ্ঝানসভাৱেন ৱিপস্সনামগ্গফলসঙ্খাতেন ঝানেন চ. ‘‘বাহিতপাপস্সা’’তি ইমিনা বাহিতো অণো পাপো অনেনাতি ব্ৰাহ্মণোতি ৱচনত্থং দস্সেতি. অণসদ্দো হি পাপপৰিযাযো. ‘‘খীণাসৱস্সা’’তি ইমিনা তস্স সৰূপং দস্সেতি. অথস্সাতি অথ অস্স, তস্মিং কালে ব্ৰাহ্মণস্সাতি অত্থো. যা এতা কঙ্খা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘কো নু খো…পে… অৱোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২) নযেন চ তথা ‘‘কতমং নু খো…পে… অৱোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৫) নযেন চ পচ্চযাকাৰে ৱুত্তাতি যোজনা. নো কল্লো পঞ্হোতি অযুত্তো পঞ্হো, দুপ্পঞ্হো এসোতি অত্থো. তথাতি এৱং, ততো অঞ্ঞথা ৱা. যা চ সোড়স কঙ্খা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) আগতাতি সম্বন্ধো. অপটিৱিদ্ধত্তা কঙ্খাতি যোজনা. সোড়স কঙ্খাতি অতীতৱিসযা পঞ্চ, অনাগতৱিসযা পঞ্চ, পচ্চুপ্পন্নৱিসযা ছাতি সোড়সৱিধা কঙ্খা. ৱপযন্তীতি ৱি অপযন্তি, ইকাৰলোপেনাযং সন্ধি. ৱিত্যূপসগ্গো ধাত্ৱত্থানুৱত্তকো, অপযন্তি – সদ্দো অপগমনত্থোতি আহ ‘‘অপগচ্ছন্তী’’তি. ‘‘নিৰুজ্ঝন্তী’’তিইমিনা অপগমনত্থমেৱ পৰিযাযন্তৰেন দীপেতি. ‘‘কস্মা’’তি ইমিনা ‘‘যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি ৱাক্যস্স পুব্বৱাক্যকাৰণভাৱং দস্সেতি. সহেতুধম্মন্তি এত্থ সহ অৱিজ্জাদিহেতুনাতি সহেতু, সঙ্খাৰাদিকো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো. সহেতু চ সো ধম্মো চাতি সহেতুধম্মোতি ৱচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিজ্জাদিকেনা’’তিআদি. ‘‘পটিৱিজ্ঝতী’’তি ইমিনা পজানা তীতি এত্থ ঞাধাতুযা অৱবোধনত্থং দস্সেতি, মাৰণতোসনাদিকে অত্থে নিৱত্তেতি. ইতীতি তস্মা, ৱপযন্তীতি যোজনা.

২. পচ্চযক্খযস্সাতি পচ্চযানং খযট্ঠানস্স অসঙ্খতস্সাতি যোজনা. তত্ৰাতি দুতিযউদানে. খীযন্তি পচ্চযা এত্থাতি খযং, নিব্বানন্তি আহ ‘‘পচ্চযানং খযসঙ্খাতং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘অঞ্ঞাসী’’তি ইমিনা অৱেদীতি এত্থ ৱিদধাতুযা ঞাণত্থং দস্সেতি, অনুভৱনলাভাদিকে নিৱত্তেতি. তস্মা ৱপযন্তীতি সম্বন্ধো. ৱুত্তপ্পকাৰাতি পঠমউদানে ৱুত্তসদিসা. ধম্মাতি বোধিপক্খিযধম্মা, চতুঅৰিযসচ্চধম্মা ৱা.

৩. ইমং উদানং উদানেসীতি সম্বন্ধো. যেন মগ্গেন ৱিদিতোতি যোজনা. তত্ৰাতি ততিযউদানে. সো ব্ৰাহ্মণো তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি ৱা যস্স অৰিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অৰিযমগ্গেন ৱা ৱিধূপযন্তি যোজনা. ৱুত্তপ্পকাৰন্তি সুত্তনিপাতে ৱুত্তপ্পকাৰং. মাৰসেনন্তি কামাদিকং দসৱিধং মাৰসেনং. ‘‘ৱিধমেন্তো’’তিইমিনা ৱিধূপযন্তি এত্থ ধূপধাতুযা ৱিধমনত্থং দস্সেতি, লিম্পনত্থাদযো নিৱত্তেতি. ‘‘ৱিদ্ধং সেন্তো’’তিইমিনা ৱিধমেন্তোতি এত্থ ধমুধাতুযা ধংসনত্থং দস্সেতি, সদ্দত্থাদযো নিৱত্তেতি. ‘‘সূৰিযোৱ ওভাসয’’ন্তিপদস্স ‘‘সূৰিযো ইৱা’’তি অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. সূৰিযোতি আদিচ্চো. সো হি যস্মা পঠমকপ্পিকানং সূৰং জনেতি, তস্মা সূৰিযোতি ৱুচ্চতি. অব্ভুগ্গতোতি অভিমুখং উদ্ধং আকাসং গতো, অব্ভং ৱা আকাসং উগ্গতো. অব্ভসদ্দো হি আকাসপৰিযাযো. আকাসো হি যস্মা আভুসো ভাতি দিপ্পতি, তস্মা ‘‘অব্ভ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – যথা সূৰিযো ওভাসযন্তো তিট্ঠতি, এৱং ব্ৰাহ্মণো সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তো. যথা সূৰিযো অন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৱং ব্ৰাহ্মণো মাৰসেনম্পি ৱিধূপযন্তোতি.

এত্থাতি এতেসু তীসু উদানেসু. পঠমং উদানং উপ্পন্নন্তি সম্বন্ধো. ইমিস্সা খন্ধকপাড়িযা উদানপাড়িং সংসন্দন্তো আহ ‘‘উদানে পনা’’তিআদি. উদানে পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তন্তি উদানে ৱুত্তৱচনং, ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. অচ্চযেনাতি অতিক্কমেন, তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘তদা হী’’তিআদি. তদাতি ‘‘স্ৱে আসনা ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি ৰত্তিং উপ্পাদিতমনসিকাৰকালে. ভগৱা মনসাকাসীতি সম্বন্ধো. পুৰিমা দ্ৱে উদানগাথা আনুভাৱদীপিকা হোন্তীতি যোজনা. তস্সাতি পচ্চযাকাৰপজাননপচ্চযক্খযাধিগমস্স. একেকমেৱাতি অনুলোমপটিলোমেসু একেকমেৱ. পঠমযামঞ্চাতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, নিৰন্তৰং পঠমযামকালন্তি অত্থো. ইধ পনাতি ইমস্মিং খন্ধকে পন. তমেৱত্থং ৱিত্থাৰেন্তো আহ ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি. তত্থ ভগৱা উদানেসীতি সম্বন্ধো. ৱিসাখপুণ্ণমাযাতি ৱিসাখায যুত্তায পুণ্ণমায. ‘‘অৰুণো উগ্গমিস্সতী’’তি ৱত্তব্বসমযেতি সম্বন্ধো. সব্বঞ্ঞুতন্তি সব্বঞ্ঞুভাৱং, অনাৱৰণঞাণন্তি অত্থো. ততোতি অৰুণুগ্গমনতো. তং দিৱসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং, তস্মিং দিৱসেতি হি অত্থো. অচ্চন্তসংযোগে ৱা, তং দিৱসং কালন্তি হি অত্থো. এৱং মনসি কত্ৱাতি যথা তং দিৱসং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি, এৱং মনসি কত্ৱাতি অত্থো. ইতীতি এৱং. ‘‘বোধিৰুক্খমূলে…পে… নিসীদী’’তি এৱং ৱুত্তং তং সত্তাহন্তি যোজনা. তত্থেৱাতি বোধিৰুক্খমূলেযেৱ.