১. ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৮২. চৰিযন্তি বোধিচৰিযং, বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণৱসেন পৱত্তিতং বোধিসত্তপটিপত্তিন্তি অত্থো. সুকাৰণন্তি বোধিপৰিপাচনস্স একন্তিকং সুন্দৰং কাৰণং, কস্সপস্স ভগৱতো পযিৰুপাসনাদিং সন্ধায ৱদতি. তঞ্হি তেন সদ্ধিং মযা ইধ কতন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. মন্দহসিতন্তি ঈসকং হসিতং. কুহং কুহন্তি হাস-সদ্দস্স অনুকৰণমেতং. হট্ঠপহট্ঠাকাৰমত্তন্তি হট্ঠপহট্ঠমত্তং. যথা গহিতসঙ্কেতা ‘‘পহট্ঠো ভগৱা’’তি সঞ্জানন্তি, এৱং আকাৰদস্সনমত্তং.
ইদানি ইমিনা পসঙ্গেন তাসং সমুট্ঠানং ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘হসিতঞ্চ নামেত’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অজ্ঝুপেক্খনৱসেনপি হাসো ন সম্ভৱতি, পগেৱ দোমনস্সৱসেনাতি আহ ‘‘তেৰসহি সোমনস্সসহগতচিত্তেহী’’তি. ননু চ কেচি কোধৱসেনপি হসন্তীতি? ন, তেসম্পি যং তং কোধৱত্থু, তস্স মযং দানি যথাকামকাৰিতং আপজ্জিস্সামাতি দুৱিঞ্ঞেয্যন্তৰেন সোমনস্সচিত্তেনেৱ হাসস্স উপ্পজ্জনতো. তেসূতি পঞ্চসু সোমনস্সসহগতচিত্তেসু. বলৱাৰম্মণেতি উড়াৰআৰম্মণে যমকমহাপাটিহাৰিযসদিসে. দুব্বলাৰম্মণেতি অনুড়াৰে আৰম্মণে. ইমস্মিং পন ঠানে…পে… উপ্পাদেসীতি ইদং পোৰাণট্ঠকথাযং তথা আগতত্তা ৱুত্তং. ন অহেতুকসোমনস্সসহগতচিত্তেন ভগৱতো সিতং হোতীতি দস্সনত্থং.
অভিধম্মটীকাযং (ধ. স. মূলটী. ৫৬৮) পন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতং ঞাণং ৱত্ৱা ‘ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্ত’ন্তিআদিৱচনতো (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূড়নি. মাঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ৱিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ৩.১৪১, ৩০৫) ‘ভগৱতো ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’তি ৱুত্তৱচনং ৱিচাৰেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ইমিনা হসিতুপ্পাদচিত্তেন পৱত্তিযমানম্পি ভগৱতো সিতকৰণং পুব্বেনিৱাস-অনাগতংস-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৱত্তকত্তা ঞাণানুপৰিৱত্তিযেৱাতি, এৱং পন ঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱে সতি ন কোচি পাড়িঅট্ঠকথানং ৱিৰোধো. তথা হি অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপৰিযন্তে ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অৱস্সঞ্চ এতং এৱং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা আৱজ্জনস্সপি ভগৱতো পৱত্তি তথাৰূপে কালে ন সংযুজ্জেয্য, তস্সপি হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা, তথা হি ৱুত্তং – ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং উপপন্নং হোতী’’তি, ন চ ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তে তংসমুট্ঠিতায ৱিঞ্ঞত্তিযা কাযকম্মাদিভাৱং আপজ্জনভাৱো ৱিবন্ধতীতি তমেৱ সন্ধায ৱদতি. তেনাহ ‘‘এৱং অপ্পমত্তকম্পী’’তি. সতেৰিতা ৱিজ্জুলতা নাম সতেৰতাৱিজ্জুলতা. সা হি ইতৰৱিজ্জুলতা ৱিয খণট্ঠিতিকা সীঘনিৰোধা চ ন হোতি, অপিচ খো দন্ধনিৰোধা, তঞ্চ সব্বকালং চতুদীপিকমহামেঘতোৱ নিচ্ছৰতি তেনাহ ‘‘চাতুদ্দীপিকমহামেঘমুখতো’’তি. অযং কিৰ তাসং ৰস্মিৱট্টীনং ধম্মতা, যদিদং তিক্খত্তুং সিৰৱৰং পদক্খিণং কত্ৱা দাঠগ্গেসুযেৱ অন্তৰধানং.
২৮৩. যদিপি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ পঞ্ঞাপাৰমিতা পৰিভাৱিতা, তথাপি ইদানি তং বুদ্ধন্তৰং তস্সা পটিপাদেতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘অপৰিপক্কঞাণত্তা’’তি. কামঞ্চস্স ঞাণায ইদানিপি পটিপাদেতব্বতা অত্থি, এৱং সন্তেপি ননু সম্মাসম্বুদ্ধেসু পসাদেন সম্ভাৱনায ভৱিতব্বং তথা চিৰকালং পৰিভাৱিতত্তা, কথং তত্থ হীড়নাতি আহ ‘‘ব্ৰাহ্মণকুলে’’তিআদি. চিৰকালপৰিচিতাপি হি গুণভাৱনা অপ্পকেনপি অকল্যাণমিত্তসংসগ্গেন ৱিপৰিৱত্ততি অঞ্ঞথত্তং গচ্ছতি. তেন মহাসত্তোপি জাতিসিদ্ধাযং লদ্ধিযং ঠত্ৱা জাতিসিদ্ধেন মানেন এৱমাহ – ‘‘কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’’তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং –
‘‘তস্মা অকল্যাণজনং, আসীৱিসমিৱোৰগং,
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, ভূতিকামো ৱিচক্খণো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২);
ন্হানচুণ্ণেন সুত্তেন কতা সোত্তি, কুৰুৱিন্দগুড়িকা, সা এৱ সিনাযন্তি কাযং ৱিসোধেন্তি এতাযাতি সিনানং. তেনাহ – ‘‘সোত্তি সিনানন্তি সিনানত্থায কতসোত্তি’’ন্তি.
২৮৪. অৰিযপৰিহাৰেনাতি অৰিযানং পৰিহাৰেন, অনাগামীনং ন্হানকালে অত্তনো কাযস্স পৰিহাৰনিযামেনাতি অত্থো. অত্তনো ঞাণসম্পত্তিযা ৱিভৱসম্পত্তিযা পসন্নকাৰং কাতুং সক্খিস্সতি. এতদত্থন্তি ‘‘অহিতনিৱাৰণং, হিতে নিযোজনং ব্যসনে পৰিৱজ্জন’’ন্তি যদিদং, এতদত্থং মিত্তা নাম হোন্তি. কেচি ‘‘যাৱেত্থ অহুপী’’তি পঠন্তি, তেসং যাৱ এত্থ কেসগ্গগহণং তাৱ অযং নিবন্ধো অহুপীতি অত্থো.
২৮৫. সতিপটিলাভত্থাযাতি বোধিযা মহাভিনীহাৰং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰপটিপদায পূৰণভাৱে সতিযা পটিলাভত্থায. ইদানি তস্স সতুপ্পাদনীযকথায পৱত্তিতাকাৰং সঙ্খেপেনেৱ দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ন লামকট্ঠানং ওতিণ্ণসত্তোতি ইমিনা মহাসত্তস্স পণীতাধিমুত্ততং দস্সেত্ৱা এৱং পণীতাধিমুত্তিকস্স পমাদকিৰিযা ন যুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘তাদিসস্স নাম পমাদৱিহাৰো ন যুত্তো’’তি আহ. তদা বোধিসত্তস্স নেক্খম্মজ্ঝাসযো তেলপ্পদীপো ৱিয ৱিসেসতো নিব্বত্তি, তং দিস্ৱা ভগৱা তদনুৰূপং ধম্মকথং কৰোন্তো ‘‘তাদিসস্স…পে… কথেসী’’তি. পৰসমুদ্দৱাসী থেৰা অঞ্ঞথা ৱদন্তি. অট্ঠকথাযং পন নাযং বুদ্ধানং ভাৰো, যদিদং পূৰিতপাৰমীনং বোধিসত্তানং তথা ধম্মদেসনা তেসং মহাভিনীহাৰসমনন্তৰম্পি বোধিসম্ভাৰস্স সযম্ভুঞাণেনেৱ পটিৱিদিতত্তা. তস্মা বোধিসত্তভাৱপৱেদনমেৱ তস্স ভগৱা অকাসীতি দস্সেতুং ‘‘সতিপটিলাভত্থাযা’’তিআদি ৱুত্তং. সতিপটিলাভত্থাযাতি সম্মাপটিপত্তিযা উজ্জলনে পাকটকৰসতিপটিলাভায.
২৮৬. ঞাণঞ্হি কিলেসধম্মৱিদালনপদালনেহি সিঙ্গং ৱিযাতি সিঙ্গং. তঞ্হি পটিপত্তিযা উপত্থম্ভিতং উস্সিতং নাম হোতি, তদভাৱে পতিতং নাম. কেচি পন ৱীৰিযং সিঙ্গন্তি ৱদন্তি. তস্মিং সম্মপ্পধানৱসেন পৱত্তে বাহিৰপব্বজ্জং উপগতাপি মহাসত্তা ৱিসুদ্ধাসযা অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমঙ্গিনো যথাৰহং গন্থধুৰং ৱাসধুৰঞ্চ পৰিব্ৰূহযন্তা ৱিহৰন্তি, পগেৱ বুদ্ধসাসনে অপ্পিচ্ছতাদীহীতি আহ ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পনা’’তিআদি. ৱিপস্সনং ব্ৰূহেন্তা সিখাপ্পত্তৱিপস্সনা হোন্তীতি ৱুত্তং – ‘‘যাৱ অনুলোমঞাণং আহচ্চ তিট্ঠন্তী’’তি, অনুলোমঞাণতো ওৰমেৱ ৱিপস্সনং ঠপেন্তীতি অত্থো. মগ্গফলত্থং ৱাযামং ন কৰোন্তি পঞ্ঞাপাৰমিতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগব্ভস্স অপৰিপুণ্ণত্তা অপৰিপক্কত্তা চ.
২৮৭. থেৰেহীতি ৱুদ্ধতৰেহি. নিৱাসে সতীতি যস্মিং ঠানে পব্বজিতো, তত্থেৱ নিৱাসে. ৱপ্পকালতোতি সস্সানং ৱপ্পকালতো. পুব্বে ৱিয ততো পৰং তিখিণেন সূৰিযসন্তাপেন পযোজনং নত্থীতি ৱুত্তং – ‘‘ৱপ্পকালে ৱিতানং ৱিয উপৰি ৱত্থকিলঞ্জং বন্ধিত্ৱা’’তি. পুটকেতি কলাপে.
২৮৮. পচ্চযসামগ্গিহেতুকত্তা ধম্মপ্পত্তিযা পদেসতো পৰিঞ্ঞাৱত্থুকাপি অৰিযা উপট্ঠিতে চিত্তৱিঘাতপচ্চযে যদেতং নাতিসাৱজ্জং, তদেৱং গণ্হন্তীতি অযমেত্থ ধম্মতাতি আহ – ‘‘অলাভং আৰব্ভ চিত্তঞ্ঞথত্ত’’ন্তিআদি. সোতি কিকী কাসিৰাজা. ব্ৰাহ্মণভত্তোতি ব্ৰাহ্মণেসু ভত্তো. দেৱেতি ব্ৰাহ্মণে সন্ধাযাহ. ভূমিদেৱাতি তেসং সমঞ্ঞা, তদা ব্ৰাহ্মণগৰুকো লোকো. তদা হি কস্সপোপি ভগৱা ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ধীতু অৱণ্ণং ৱত্ৱাতি, ‘‘মহাৰাজ, তৱ ধীতা ব্ৰাহ্মণসমযং পহায মুণ্ডপাসণ্ডিকসমযং গণ্হী’’তিআদিনা ৰাজপুত্তিযা অগুণং ৱত্ৱা. ৱৰং গণ্হিংসু ঞাতকা. ৰজ্জং নিয্যাতেসি ‘‘মা মে ৱচনং মুসা অহোসি, অট্ঠমে দিৱসে নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি.
পাৱনঅস্মনযনৱসেন সম্মা পাৱীকতত্তা পৰিসুদ্ধতণ্ডুলানি. পাড়িযং তণ্ডুলপটিভস্তানীতি তণ্ডুলখণ্ডানি. মুগ্গপটিভস্তকড়াযপটিভস্তেসুপি এসেৱ নযো.
২৮৯. কো নু খোতি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ – ‘‘কুহিং নু খো’’তি পাৰিপূৰিং যোজীযন্তি ব্যঞ্জনভোজনানি এত্থাতি পৰিযোগো, ততো পৰিযোগা. তেনাহ ‘‘সূপভাজনতো’’তি. সঞ্ঞং দত্ৱাতি ৱুত্তং সব্বং আচিক্খিত্ৱা তুম্হাকং অত্থায সম্পাদেত্ৱা নিক্খিত্তো উপট্ঠাকোতি ভগৱতো আৰোচেথাতি সঞ্ঞং দত্ৱা. অতিৱিস্সত্থোতি অতিৱিয ৱিস্সত্থো. পঞ্চৱণ্ণাতি খুদ্দিকাদিৱসেন পঞ্চপ্পকাৰা.
২৯০. কিন্তি নিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনং, কস্মাতি অত্থো? ধম্মিকোতি ইমিনা আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি. ভিক্খূনং পত্তে ভত্তসদিসোতি ইমিনা উপাসকেন সত্থু পৰিচ্চত্তভাৱং তত্থ সত্থুনো চ অপৰিসঙ্কতং দস্সেতি. সিক্খাপদৱেলা নাম নত্থীতি ধম্মস্সামিভাৱতো সিক্খাপদমৰিযাদা নাম নত্থি পণ্ণত্তিৱজ্জে, পকতিৱজ্জে পন সেতুঘাতো এৱ.
২৯১. ছদনট্ঠানে যদাকাসং, তদেৱ তস্স গেহস্স ছদনন্তি আকাসচ্ছদনং. পকতিযা উতুফৰণমেৱাতি ছাদিতে যাদিসং উতু, ছদনে উত্তিণভাৱেপি তম্হি গেহে তাদিসমেৱ উতুফৰণং অহোসি. তেসংযেৱাতি তেসং ঘটিকাৰস্স মাতাপিতূনং এৱ.
২৯২. ‘‘চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৱো, চত্তাৰো কুডুৱা একো পত্থো, চত্তাৰো পত্থা একো আড়্হকো, চত্তাৰো আড়্হকা একং দোণং, চত্তাৰি দোণানি একা মানিকা, চতস্সো মানিকা একা খাৰী, ৱীসতি খাৰিকা একো ৱাহোতি তদেৱ একসকট’’ন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২.৬৬২) ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘দ্ৱে সকটানি একো ৱাহো’’তি ৱুত্তং. তেলফাণিতাদিন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পিআদিং মৰিচাদিকটুকভণ্ডঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. নাহং ৰঞ্ঞা দিট্ঠপুব্বো, কুতো পৰিপ্ফস্সোতি অধিপ্পাযো. নচ্চিত্ৱাতি নচ্চং দত্ৱা.
ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.