৪. ৰাজৱগ্গো

১. ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনা

২৮২. চৰিযন্তি বোধিচৰিযং, বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণৱসেন পৱত্তিতং বোধিসত্তপটিপত্তিন্তি অত্থো. সুকাৰণন্তি বোধিপৰিপাচনস্স একন্তিকং সুন্দৰং কাৰণং, কস্সপস্স ভগৱতো পযিৰুপাসনাদিং সন্ধায ৱদতি. তঞ্হি তেন সদ্ধিং মযা ইধ কতন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. মন্দহসিতন্তি ঈসকং হসিতং. কুহং কুহন্তি হাস-সদ্দস্স অনুকৰণমেতং. হট্ঠপহট্ঠাকাৰমত্তন্তি হট্ঠপহট্ঠমত্তং. যথা গহিতসঙ্কেতা ‘‘পহট্ঠো ভগৱা’’তি সঞ্জানন্তি, এৱং আকাৰদস্সনমত্তং.

ইদানি ইমিনা পসঙ্গেন তাসং সমুট্ঠানং ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘হসিতঞ্চ নামেত’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অজ্ঝুপেক্খনৱসেনপি হাসো ন সম্ভৱতি, পগেৱ দোমনস্সৱসেনাতি আহ ‘‘তেৰসহি সোমনস্সসহগতচিত্তেহী’’তি. ননু চ কেচি কোধৱসেনপি হসন্তীতি? ন, তেসম্পি যং তং কোধৱত্থু, তস্স মযং দানি যথাকামকাৰিতং আপজ্জিস্সামাতি দুৱিঞ্ঞেয্যন্তৰেন সোমনস্সচিত্তেনেৱ হাসস্স উপ্পজ্জনতো. তেসূতি পঞ্চসু সোমনস্সসহগতচিত্তেসু. বলৱাৰম্মণেতি উড়াৰআৰম্মণে যমকমহাপাটিহাৰিযসদিসে. দুব্বলাৰম্মণেতি অনুড়াৰে আৰম্মণে. ইমস্মিং পন ঠানে…পে… উপ্পাদেসীতি ইদং পোৰাণট্ঠকথাযং তথা আগতত্তা ৱুত্তং. ন অহেতুকসোমনস্সসহগতচিত্তেন ভগৱতো সিতং হোতীতি দস্সনত্থং.

অভিধম্মটীকাযং (ধ. স. মূলটী. ৫৬৮) পন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতং ঞাণং ৱত্ৱা ‘ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্ত’ন্তিআদিৱচনতো (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূড়নি. মাঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ৱিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ৩.১৪১, ৩০৫) ‘ভগৱতো ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’তি ৱুত্তৱচনং ৱিচাৰেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ইমিনা হসিতুপ্পাদচিত্তেন পৱত্তিযমানম্পি ভগৱতো সিতকৰণং পুব্বেনিৱাস-অনাগতংস-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৱত্তকত্তা ঞাণানুপৰিৱত্তিযেৱাতি, এৱং পন ঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱে সতি ন কোচি পাড়িঅট্ঠকথানং ৱিৰোধো. তথা হি অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপৰিযন্তে ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অৱস্সঞ্চ এতং এৱং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা আৱজ্জনস্সপি ভগৱতো পৱত্তি তথাৰূপে কালে ন সংযুজ্জেয্য, তস্সপি হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা, তথা হি ৱুত্তং – ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং উপপন্নং হোতী’’তি, ন চ ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তে তংসমুট্ঠিতায ৱিঞ্ঞত্তিযা কাযকম্মাদিভাৱং আপজ্জনভাৱো ৱিবন্ধতীতি তমেৱ সন্ধায ৱদতি. তেনাহ ‘‘এৱং অপ্পমত্তকম্পী’’তি. সতেৰিতা ৱিজ্জুলতা নাম সতেৰতাৱিজ্জুলতা. সা হি ইতৰৱিজ্জুলতা ৱিয খণট্ঠিতিকা সীঘনিৰোধা চ ন হোতি, অপিচ খো দন্ধনিৰোধা, তঞ্চ সব্বকালং চতুদীপিকমহামেঘতোৱ নিচ্ছৰতি তেনাহ ‘‘চাতুদ্দীপিকমহামেঘমুখতো’’তি. অযং কিৰ তাসং ৰস্মিৱট্টীনং ধম্মতা, যদিদং তিক্খত্তুং সিৰৱৰং পদক্খিণং কত্ৱা দাঠগ্গেসুযেৱ অন্তৰধানং.

২৮৩. যদিপি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ পঞ্ঞাপাৰমিতা পৰিভাৱিতা, তথাপি ইদানি তং বুদ্ধন্তৰং তস্সা পটিপাদেতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘অপৰিপক্কঞাণত্তা’’তি. কামঞ্চস্স ঞাণায ইদানিপি পটিপাদেতব্বতা অত্থি, এৱং সন্তেপি ননু সম্মাসম্বুদ্ধেসু পসাদেন সম্ভাৱনায ভৱিতব্বং তথা চিৰকালং পৰিভাৱিতত্তা, কথং তত্থ হীড়নাতি আহ ‘‘ব্ৰাহ্মণকুলে’’তিআদি. চিৰকালপৰিচিতাপি হি গুণভাৱনা অপ্পকেনপি অকল্যাণমিত্তসংসগ্গেন ৱিপৰিৱত্ততি অঞ্ঞথত্তং গচ্ছতি. তেন মহাসত্তোপি জাতিসিদ্ধাযং লদ্ধিযং ঠত্ৱা জাতিসিদ্ধেন মানেন এৱমাহ – ‘‘কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’’তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং –

‘‘তস্মা অকল্যাণজনং, আসীৱিসমিৱোৰগং,

আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, ভূতিকামো ৱিচক্খণো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২);

ন্হানচুণ্ণেন সুত্তেন কতা সোত্তি, কুৰুৱিন্দগুড়িকা, সা এৱ সিনাযন্তি কাযং ৱিসোধেন্তি এতাযাতি সিনানং. তেনাহ – ‘‘সোত্তি সিনানন্তি সিনানত্থায কতসোত্তি’’ন্তি.

২৮৪. অৰিযপৰিহাৰেনাতি অৰিযানং পৰিহাৰেন, অনাগামীনং ন্হানকালে অত্তনো কাযস্স পৰিহাৰনিযামেনাতি অত্থো. অত্তনো ঞাণসম্পত্তিযা ৱিভৱসম্পত্তিযা পসন্নকাৰং কাতুং সক্খিস্সতি. এতদত্থন্তি ‘‘অহিতনিৱাৰণং, হিতে নিযোজনং ব্যসনে পৰিৱজ্জন’’ন্তি যদিদং, এতদত্থং মিত্তা নাম হোন্তি. কেচি ‘‘যাৱেত্থ অহুপী’’তি পঠন্তি, তেসং যাৱ এত্থ কেসগ্গগহণং তাৱ অযং নিবন্ধো অহুপীতি অত্থো.

২৮৫. সতিপটিলাভত্থাযাতি বোধিযা মহাভিনীহাৰং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰপটিপদায পূৰণভাৱে সতিযা পটিলাভত্থায. ইদানি তস্স সতুপ্পাদনীযকথায পৱত্তিতাকাৰং সঙ্খেপেনেৱ দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ন লামকট্ঠানং ওতিণ্ণসত্তোতি ইমিনা মহাসত্তস্স পণীতাধিমুত্ততং দস্সেত্ৱা এৱং পণীতাধিমুত্তিকস্স পমাদকিৰিযা ন যুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘তাদিসস্স নাম পমাদৱিহাৰো ন যুত্তো’’তি আহ. তদা বোধিসত্তস্স নেক্খম্মজ্ঝাসযো তেলপ্পদীপো ৱিয ৱিসেসতো নিব্বত্তি, তং দিস্ৱা ভগৱা তদনুৰূপং ধম্মকথং কৰোন্তো ‘‘তাদিসস্স…পে… কথেসী’’তি. পৰসমুদ্দৱাসী থেৰা অঞ্ঞথা ৱদন্তি. অট্ঠকথাযং পন নাযং বুদ্ধানং ভাৰো, যদিদং পূৰিতপাৰমীনং বোধিসত্তানং তথা ধম্মদেসনা তেসং মহাভিনীহাৰসমনন্তৰম্পি বোধিসম্ভাৰস্স সযম্ভুঞাণেনেৱ পটিৱিদিতত্তা. তস্মা বোধিসত্তভাৱপৱেদনমেৱ তস্স ভগৱা অকাসীতি দস্সেতুং ‘‘সতিপটিলাভত্থাযা’’তিআদি ৱুত্তং. সতিপটিলাভত্থাযাতি সম্মাপটিপত্তিযা উজ্জলনে পাকটকৰসতিপটিলাভায.

২৮৬. ঞাণঞ্হি কিলেসধম্মৱিদালনপদালনেহি সিঙ্গং ৱিযাতি সিঙ্গং. তঞ্হি পটিপত্তিযা উপত্থম্ভিতং উস্সিতং নাম হোতি, তদভাৱে পতিতং নাম. কেচি পন ৱীৰিযং সিঙ্গন্তি ৱদন্তি. তস্মিং সম্মপ্পধানৱসেন পৱত্তে বাহিৰপব্বজ্জং উপগতাপি মহাসত্তা ৱিসুদ্ধাসযা অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমঙ্গিনো যথাৰহং গন্থধুৰং ৱাসধুৰঞ্চ পৰিব্ৰূহযন্তা ৱিহৰন্তি, পগেৱ বুদ্ধসাসনে অপ্পিচ্ছতাদীহীতি আহ ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পনা’’তিআদি. ৱিপস্সনং ব্ৰূহেন্তা সিখাপ্পত্তৱিপস্সনা হোন্তীতি ৱুত্তং – ‘‘যাৱ অনুলোমঞাণং আহচ্চ তিট্ঠন্তী’’তি, অনুলোমঞাণতো ওৰমেৱ ৱিপস্সনং ঠপেন্তীতি অত্থো. মগ্গফলত্থং ৱাযামং ন কৰোন্তি পঞ্ঞাপাৰমিতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগব্ভস্স অপৰিপুণ্ণত্তা অপৰিপক্কত্তা চ.

২৮৭. থেৰেহীতি ৱুদ্ধতৰেহি. নিৱাসে সতীতি যস্মিং ঠানে পব্বজিতো, তত্থেৱ নিৱাসে. ৱপ্পকালতোতি সস্সানং ৱপ্পকালতো. পুব্বে ৱিয ততো পৰং তিখিণেন সূৰিযসন্তাপেন পযোজনং নত্থীতি ৱুত্তং – ‘‘ৱপ্পকালে ৱিতানং ৱিয উপৰি ৱত্থকিলঞ্জং বন্ধিত্ৱা’’তি. পুটকেতি কলাপে.

২৮৮. পচ্চযসামগ্গিহেতুকত্তা ধম্মপ্পত্তিযা পদেসতো পৰিঞ্ঞাৱত্থুকাপি অৰিযা উপট্ঠিতে চিত্তৱিঘাতপচ্চযে যদেতং নাতিসাৱজ্জং, তদেৱং গণ্হন্তীতি অযমেত্থ ধম্মতাতি আহ – ‘‘অলাভং আৰব্ভ চিত্তঞ্ঞথত্ত’’ন্তিআদি. সোতি কিকী কাসিৰাজা. ব্ৰাহ্মণভত্তোতি ব্ৰাহ্মণেসু ভত্তো. দেৱেতি ব্ৰাহ্মণে সন্ধাযাহ. ভূমিদেৱাতি তেসং সমঞ্ঞা, তদা ব্ৰাহ্মণগৰুকো লোকো. তদা হি কস্সপোপি ভগৱা ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ধীতু অৱণ্ণং ৱত্ৱাতি, ‘‘মহাৰাজ, তৱ ধীতা ব্ৰাহ্মণসমযং পহায মুণ্ডপাসণ্ডিকসমযং গণ্হী’’তিআদিনা ৰাজপুত্তিযা অগুণং ৱত্ৱা. ৱৰং গণ্হিংসু ঞাতকা. ৰজ্জং নিয্যাতেসি ‘‘মা মে ৱচনং মুসা অহোসি, অট্ঠমে দিৱসে নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি.

পাৱনঅস্মনযনৱসেন সম্মা পাৱীকতত্তা পৰিসুদ্ধতণ্ডুলানি. পাড়িযং তণ্ডুলপটিভস্তানীতি তণ্ডুলখণ্ডানি. মুগ্গপটিভস্তকড়াযপটিভস্তেসুপি এসেৱ নযো.

২৮৯. কো নু খোতি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ – ‘‘কুহিং নু খো’’তি পাৰিপূৰিং যোজীযন্তি ব্যঞ্জনভোজনানি এত্থাতি পৰিযোগো, ততো পৰিযোগা. তেনাহ ‘‘সূপভাজনতো’’তি. সঞ্ঞং দত্ৱাতি ৱুত্তং সব্বং আচিক্খিত্ৱা তুম্হাকং অত্থায সম্পাদেত্ৱা নিক্খিত্তো উপট্ঠাকোতি ভগৱতো আৰোচেথাতি সঞ্ঞং দত্ৱা. অতিৱিস্সত্থোতি অতিৱিয ৱিস্সত্থো. পঞ্চৱণ্ণাতি খুদ্দিকাদিৱসেন পঞ্চপ্পকাৰা.

২৯০. কিন্তি নিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনং, কস্মাতি অত্থো? ধম্মিকোতি ইমিনা আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি. ভিক্খূনং পত্তে ভত্তসদিসোতি ইমিনা উপাসকেন সত্থু পৰিচ্চত্তভাৱং তত্থ সত্থুনো চ অপৰিসঙ্কতং দস্সেতি. সিক্খাপদৱেলা নাম নত্থীতি ধম্মস্সামিভাৱতো সিক্খাপদমৰিযাদা নাম নত্থি পণ্ণত্তিৱজ্জে, পকতিৱজ্জে পন সেতুঘাতো এৱ.

২৯১. ছদনট্ঠানে যদাকাসং, তদেৱ তস্স গেহস্স ছদনন্তি আকাসচ্ছদনং. পকতিযা উতুফৰণমেৱাতি ছাদিতে যাদিসং উতু, ছদনে উত্তিণভাৱেপি তম্হি গেহে তাদিসমেৱ উতুফৰণং অহোসি. তেসংযেৱাতি তেসং ঘটিকাৰস্স মাতাপিতূনং এৱ.

২৯২. ‘‘চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৱো, চত্তাৰো কুডুৱা একো পত্থো, চত্তাৰো পত্থা একো আড়্হকো, চত্তাৰো আড়্হকা একং দোণং, চত্তাৰি দোণানি একা মানিকা, চতস্সো মানিকা একা খাৰী, ৱীসতি খাৰিকা একো ৱাহোতি তদেৱ একসকট’’ন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২.৬৬২) ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘দ্ৱে সকটানি একো ৱাহো’’তি ৱুত্তং. তেলফাণিতাদিন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পিআদিং মৰিচাদিকটুকভণ্ডঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. নাহং ৰঞ্ঞা দিট্ঠপুব্বো, কুতো পৰিপ্ফস্সোতি অধিপ্পাযো. নচ্চিত্ৱাতি নচ্চং দত্ৱা.

ঘটিকাৰসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. ৰট্ঠপালসুত্তৱণ্ণনা

২৯৩. থূলমেৱ থুল্লং, থুল্লা ৱিপুলা মহন্তা কোট্ঠা জাতা ইমস্সাতি থুল্লকোট্ঠিকন্তি ওদনপূপপহূতৱসেন লদ্ধনামো নিগমো. অট্ঠকথাযং পন থুল্লকোট্ঠন্তি অত্থো ৱুত্তো. তেন পাড়িযং ইক-সদ্দেন পদৱড্ঢনং কতন্তি দস্সেতি.

২৯৪. ৰট্ঠপালোতি ইদং তস্স কুলপুত্তস্স নামং. পৱেণিৱসেন আগতকুলৱংসানুগতন্তি সমুদাগমতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘কস্মা ৰট্ঠপালো’’তিআদি ৱুত্তং. সন্ধাৰেতুন্তি ৱিনাসনতো পুব্বে যাদিসং, তথেৱ সম্মদেৱ ধাৰেতুং সমত্থো. সদ্ধাতি কম্মফলসদ্ধায সম্পন্না. সামণেৰং দিস্ৱাতি সিক্খাকামতায এতদগ্গে ঠপিযমানং দিস্ৱা.

সহ ৰঞ্ঞাতি সৰাজিকং, ৰঞ্ঞা সদ্ধিং ৰাজপৰিসং. চাতুৱণ্ণন্তি ব্ৰাহ্মণাদিচতুৱণ্ণসমুদাযং. পোসেতুন্তি ৱদ্ধেতুং দানাদীহি সঙ্গহৱত্থূহি সঙ্গণ্হিতুং. যং কুলং. পহোস্সতীতি সক্খিস্সতি.

তেন তেন মে উপপৰিক্খতোতি ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অট্ঠিকঙ্কলূপমা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭; মহানি. ৩, ৬) চ আদিনা যেন যেন আকাৰেন কামেসু আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং, তব্বিপৰিযাযতো নেক্খম্মে আনিসংসং গুণং পকাসেন্তং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, তেন তেন পকাৰেন উপপৰিক্খতো ৱীমংসন্তস্স ময্হং এৱং হোতি এৱং উপট্ঠাতি. সিক্খত্তযব্ৰহ্মচৰিযন্তি অধিসীলাদিসিক্খত্তযসঙ্গহং সেট্ঠচৰিযং. অখণ্ডাদিভাৱাপাদনেন অখণ্ডং লক্খণৱচনঞ্হেতং. কঞ্চিপি সিক্খেকদেসং অসেসেত্ৱা একন্তেনেৱ পৰিপূৰেতব্বতায একন্তপৰিপুণ্ণং. চিত্তুপ্পাদমত্তম্পি সংকিলেসমলং অনুপ্পাদেত্ৱা অচ্চন্তমেৱ ৱিসুদ্ধং কত্ৱা পৰিহৰিতব্বতায একন্তপৰিসুদ্ধং. ততো এৱ সঙ্খং ৱিয লিখিতন্তি সঙ্খলিখিতং. তেনাহ ‘‘লিখিতসঙ্খসদিস’’ন্তি. দাঠিকাপি মস্সুগ্গহণেনেৱ গহেত্ৱা ‘‘মস্সু’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং, উত্তৰাধৰমস্সুন্তি অত্থো. কসাযেন ৰত্তানি কাসাযানি. অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেতি ‘‘মাতাপিতূনং লোকিযমহাজনস্স চিত্তঞ্ঞথত্তং মা হোতূ’’তি. তথা হি সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স তথা ৱৰো দিন্নো.

২৯৫. পিযাযিতব্বতো পিযোতি আহ ‘‘পীতিজনকো’’তি. মনস্স অপ্পাযনতো মনাপোতি আহ ‘‘মনৱড্ঢনকো’’তি. সুখেধিতো তৰুণদাৰককালে. ততো পৰঞ্চ সপ্পিখীৰাদিসাদুৰসমনুঞ্ঞভোজনাদিআহাৰসম্পত্তিযা সুখপৰিভতো. অথ ৱা দড়্হভত্তিকধাতিজনাদিপৰিজনসম্পত্তিযা চেৱ পৰিচ্ছদসম্পত্তিযা চ উড়াৰপণীতসুখপচ্চযূপহাৰেহি চ সুখেধিতো, অকিচ্ছেনেৱ দুক্খপ্পচ্চযৱিনোদনেন সুখপৰিভতো. অজ্ঝত্তিকঙ্গসম্পত্তিযা ৱা সুখেধিতো, বাহিৰঙ্গসম্পত্তিযা সুখপৰিভতো. কস্সচীতি উপযোগত্থে সামিৱচনং, কিঞ্চীতি ৱুত্তং হোতি, অযমেৱ ৱা পাঠো. তথা হি ‘‘অপ্পমত্তকম্পি কলভাগং দুক্খস্স ন জানাসী’’তি অত্থো ৱুত্তো. এৱং সন্তেতি ননু মযং ৰট্ঠপাল মৰণাদীসু কেনচি উপাযেন অপ্পতীকাৰেন মৰণেনপি তযা অকামকাপি ৱিনা ভৱিস্সাম, এৱং সতি. যেনাতি যেন কাৰণেন. কিং পনাতি এত্থ কিন্তি কাৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কেন পন কাৰণেনা’’তি.

২৯৬. পৰিচাৰেহীতি পৰিতো তত্থ তত্থ যথাসকং ৱিসযেসু চাৰেহি. তেনাহ ‘‘ইতো চিতো চ উপনেহী’’তি. পৰিচাৰেহীতি ৱা সুখূপকৰণেহি অত্তানং পৰিচাৰেহি, অত্তনো পৰিচৰণং কাৰেহি. তথাভূতো চ যস্মা লড়ন্তো কীড়ন্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘লড়া’’তিআদি ৱুত্তং. নিচ্চদানং দানং নাম, উপোসথদিৱসাদীসু দাতব্বং অতিৰেকদানং পদানং নাম. পৱেণীৰক্খণৱসেন ৱা দীযমানং দানং নাম, অত্তনাৱ পট্ঠপেত্ৱা দীযমানং পদানং নাম. পচুৰজনসাধাৰণং ৱা নাতিউড়াৰং দানং নাম, অনঞ্ঞসাধাৰণং অতিউড়াৰং পদানং নাম. উদ্দস্সেতব্বাতি উদ্ধং দস্সেতব্বা. কুতো উদ্ধং তে দস্সেতব্বা? পব্বজিততো উদ্ধং অত্তানং মাতাপিতৰো দস্সেতব্বা, তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি.

২৯৯. বলং গহেত্ৱাতি এত্থ বলগ্গহণং নাম কাযবলস্স উপ্পাদনমেৱাতি আহ ‘‘কাযবলং জনেত্ৱা’’তি. এৱং ৱিহৰন্তোতি যথা পাড়িযং ৱুত্তং এৱং একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো ৱিহৰন্তো. তস্মাতি যস্মা নেয্যো, ন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, ন চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, তস্মা. চিৰেন পব্বজিতো দ্ৱাদসমে ৱস্সে অৰহত্তং পাপুণি. যং পন ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘ন চিৰস্সেৱা’’তি, তং সট্ঠি ৱস্সানি ততো অধিকম্পি ৱিপস্সনাপৰিৱাসং ৱসন্তে উপাদায ৱুত্তং.

সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকস্সাতি সত্তগব্ভন্তৰদ্ৱাৰকোট্ঠকসীসেন গব্ভন্তৰানি ৱদতি. পহৰাপেতীতি ৱযোৱুড্ঢানুৰূপং কপ্পাপনাদিনা অলঙ্কাৰাপেতি. অন্তোজাততায ঞাতিসদিসী দাসী ঞাতিদাসী. পূতিভাৱেনেৱ লক্খিতব্বো দোসো ৱা অভিদোসো, সোৱ আভিদোসিকো, অভিদোসং ৱা পচ্চূসকালং গতো পত্তো অতিক্কন্তোতি আভিদোসিকো. তেনাহ ‘‘একৰত্তাতিক্কন্তস্সা’’তিআদি. অপৰিভোগাৰহো পূতিভূতভাৱেন. অৰিযৱোহাৰেনাতি অৰিযসমুদাচাৰেন. অৰিযা হি মাতুগামং ভগিনিৱাদেন সমুদাচৰন্তি. নিস্সট্ঠপৰিগ্গহন্তি পৰিচ্চত্তালযং. ৱত্তুং ৱট্টতীতি নিৰপেক্খভাৱতো ৱুত্তং, ইধ পন ৱিসেসতো অপৰিভোগাৰহত্তাৱ ৱত্থুনো. নিমীযতি সঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তং, তথাসল্লক্খিতো আকাৰোতি আহ ‘‘আকাৰং অগ্গহেসী’’তি.

৩০০. ঘৰং পৱিসিত্ৱাতি গেহসামিনিযা নিসীদিতব্বট্ঠানভূতং অন্তোগেহং পৱিসিত্ৱা. আলপনেতি দাসিজনস্স আলপনে. বহি নিক্খমন্তাতি যথাৱুত্তঅন্তোগেহতো বহি নিক্খমন্তিযো. ঘৰেসু সালা হোন্তীতি ঘৰেসু একমন্তে ভোজনসালা হোন্তি পাকাৰপৰিক্খিত্তা সুসংৱিহিতদ্ৱাৰবন্ধা সুসম্মট্ঠৱালিকঙ্গণা.

অনোকপ্পনং অসদ্দহনং. অমৰিসনং অসহনং. অনাগতৱচনং অনাগতসদ্দপ্পযোগো, অত্থো পন ৱত্তমানকালিকোৱ. তেনাহ ‘‘পচ্চক্খম্পী’’তি. অৰিযিদ্ধিযন্তি ‘‘পটিকূলে অপটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪৪) এৱং ৱুত্তঅৰিযিদ্ধিযং.

পূতিকুম্মাসো ছড্ডনীযধম্মো তস্স গেহতো লদ্ধোপি ন দাতব্বযুত্তকো দাসিজনেন দিন্নোতি আহ ‘‘দেয্যধম্মৱসেন নেৱ দানং অলত্থম্হা’’তি. ‘‘ইমেহি মুণ্ডকেহী’’তিআদিনা নিত্থুননৱচনেন পচ্চক্খানং অত্থতো লদ্ধমেৱ, তস্স পন উজুকফাসুসমাচাৰৱসেন অলদ্ধত্তা ৱুত্তং ‘‘ন পচ্চক্খান’’ন্তি. তেনাহ – ‘‘পটিসন্থাৰৱসেন পচ্চক্খানম্পি ন অলত্থম্হা’’তি. ‘‘নেৱ দান’’ন্তিআদি পচ্চাসীসায অক্খন্তিযা চ ৱুত্তং ৱিয পচুৰজনো মঞ্ঞেয্যাতি তন্নিৱত্তনত্থং অধিপ্পাযমস্স ৱিৱৰিতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. সুত্তিকাপটিচ্ছন্নন্তি সিপ্পিকাছদাহি ছন্নং.

উক্কট্ঠএকাসনিকতাযাতি ইদং ভূতকথনমত্তং থেৰস্স তথাভাৱদীপনতো. মুদুকস্সপি হি একাসনিকস্স যায নিসজ্জায কিঞ্চিমত্তং ভোজনং ভুত্তং, ৱত্তসীসেনপি ততো ৱুট্ঠিতস্স পুন ভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি. তেনাহ তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো ‘‘আসনং ৱা ৰক্খেয্য ভোজনং ৱা’’তি. উক্কট্ঠসপদানচাৰিকোতি পুৰতো পচ্ছতো চ আহটভিক্খম্পি অগ্গহেত্ৱা বহিদ্ৱাৰে ঠত্ৱা পত্তৱিস্সজ্জনমেৱ কৰোতি. এতেনেৱ থেৰস্স উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকভাৱো দীপিতো. তেনাহ – ‘‘স্ৱাতনায ভিক্খং নাম নাধিৱাসেতী’’তি. অথ কস্মা অধিৱাসেসীতি আহ ‘‘মাতু অনুগ্গহেনা’’তিআদি. পণ্ডিতা হি মাতাপিতূনং আচৰিযুপজ্ঝাযানং ৱা কাতব্বং অনুগ্গহং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা ধুতঙ্গসুদ্ধিকা ন ভৱন্তি.

৩০১. পযুত্তন্তি ৱদ্ধিৱসেন পযোজিতং, তদ্ধিতলোপং কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘পিতামহং ধনং লদ্ধা, সুখং জীৱতি সঞ্চযো’’তি. জেট্ঠকিত্থিযোতি পধানিত্থিযো. ইতোতি ইমস্মিং কুলে অনুভৱিতব্বৱিভৱসম্পত্তিতো. অঞ্ঞতোতি ইমস্স দিন্নত্তা অঞ্ঞস্মিং কুলে অনুভৱিতব্বসম্পত্তিতো.

৩০২. চিত্তৱিচিত্তন্তি কপ্পনায চেৱ অৰহৰূপেন অলঙ্কাৰাদিনা চ চিত্তিতঞ্চেৱ ৱিচিত্তিতঞ্চ. ৱণকাযন্তি ৱণভূতং কাযং. সমন্ততো উস্সিতন্তি হেট্ঠিমকাযৱসেন হেট্ঠা উপৰি চ সন্নিস্সিতং. নিচ্চাতুৰন্তি অভিণ্হপ্পটিপীড়িতং, সদা দুক্খিতং ৱা. বহুসঙ্কপ্পন্তি ৰাগৱত্থুভাৱেন অভিজনেহি হাৱভাৱৱিলাসৱসেন, আমিসৱসেন চ সোণসিঙ্গালাদীহি বহূহি সঙ্কপ্পেতব্বং. ঠিতীতি অৱট্ঠানং অৱিপৰিণামো নত্থি. তেনাহ – ‘‘ভিজ্জনধম্মতাৱ নিযতা’’তি, পৰিস্সৱভাৱাপত্তি চেৱ ৱিনাসপত্তি চ একন্তিকাতি অত্থো.

চিত্তকতম্পীতি গন্ধাদীহি চিত্তকতম্পি. ৰূপন্তি সৰীৰং.

অলত্তককতাতি পিণ্ডিঅলত্তকেন সুৱণ্ণকতা. তেনাহ ‘‘অলত্তকেন ৰঞ্জিতা’’তি. চুণ্ণকমক্খিতন্তি দোসনীহৰণেহি তাপদহনাদীহি কতাভিসঙ্খাৰমুখং গোৰোচনাদীহি ওভাসনকচুণ্ণেহি মক্খিতং, তেনাহ ‘‘সাসপকক্কেনা’’তিআদি.

ৰসোদকেনাতি সৰলনিয্যাসৰসমিস্সেন উদকেন. আৱত্তনপৰিৱত্তে কত্ৱাতি আৱত্তনপৰিৱত্তনৱসেন নতে কত্ৱা. অট্ঠপদকৰচনাযাতি ভিত্তিকূটদ্ধচন্দাদিৱিভাগায অট্ঠপদকৰচনায.

ৱিৰৱমানেতি ‘‘অযং পলাযতি, গণ্হ গণ্হা’’তি ৱিৰৱমানে. হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণওৰোধেতি ৱত্তব্বং.

৩০৩. উস্সিতায উস্সিতাযাতি কুলৱিভৱবাহুসচ্চপঞ্ঞাসম্পত্তিযা উগ্গতায উগ্গতায. অভিলক্খিতো উড়াৰভাৱেন.

৩০৪. পৰিজুঞ্ঞানীতি পৰিহানানি. যে ব্যাধিনা অভিভূতা সত্তা জিণ্ণকপ্পা ৱযোহানিসত্তা ৱিয হোন্তি, ততো নিৱত্তেন্তো ‘‘জৰাজিণ্ণো’’তি আহ. ৱযোৱুড্ঢো, ন সীলাদিৱুড্ঢো. মহত্তং লাতি গণ্হাতীতি মহল্লকো, জাতিযা মহল্লকো, ন ৱিভৱাদিনাতি জাতিমহল্লকো. দ্ৱত্তিৰাজপৰিৱত্তসঙ্খাতং অদ্ধানং কালং গতো ৱীতিৱত্তোতি অদ্ধগতো. তথা চ পঠমৱযং মজ্ঝিমৱযঞ্চ অতীতো হোতীতি আহ ‘‘অদ্ধানং অতিক্কন্তো’’তি. জিণ্ণাদিপদেহি পঠমৱযমজ্ঝিমৱযস্স বোধিতত্তা অনুপ্পত্ততাৱিসিট্ঠো ৱয-সদ্দো ওসানৱযৱিসযোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তো’’তি.

‘‘অপ্পিচ্ছো, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সো’’তি (অ. নি. ১০.১১) এৱমাদীসু ৱিয অপ্প-সদ্দো অভাৱত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অপ্পাবাধোতি অৰোগো, অপ্পাতঙ্কোতি নিদ্দুক্খো’’তি. অপ্পত্থো ৱা ইধ, তত্থাপি অপ্প-সদ্দো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি ‘‘যো হি, গহপতি, ইমং পূতিকাযং পৰিহৰন্তো মুহুত্তম্পি আৰোগ্যং পটিজানেয্য কিমঞ্ঞত্ৰ বাল্যা’’তি (সং. নি. ৩.১) সুত্তপদং সমত্থিতং হোতি. ৱিপচ্চনং ৱিপাকো, সো এৱ ৱেপাকো. সমো ৱেপাকো এতিস্সা অত্থীতি সমৱেপাকিনী, তায. তেনেৱ সমৱেপাকিনিভাৱেন সব্বম্পি সম্মদেৱ গণ্হাতি ধাৰেতীতি গহণী. গহণিসম্পত্তিযা হি যথাভুত্তআহাৰো সম্মদেৱ জীৰন্তো সৰীৰে তিট্ঠতি, নো অঞ্ঞথা ভুত্তভুত্তো আহাৰো জীৰতি গহণিযা তিক্খভাৱেন. তথেৱ তিট্ঠতীতি ভুত্তাকাৰেনেৱ তিট্ঠতি গহণিযা মন্দভাৱতো. ভত্তচ্ছন্দো উপ্পজ্জতেৱ ভুত্তআহাৰস্স সম্মা পৰিণামং গতত্তা. তেনেৱাতি সমৱেপাকিনিভাৱেনেৱ. পত্তানং ভোগানং পৰিক্খিযমানং ন সহসা একজ্ঝংযেৱ পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অথ খো অনুক্কমেন, তথা ঞাতযোপীতি আহ ‘‘অনুপুব্বেনা’’তি. ছাতকভযাদিনাতি আদি-সদ্দেন ব্যাধিভযাদিং সঙ্গণ্হাতি.

৩০৫. উদ্দেসসীসেন নিদ্দেসো গহিতোতি আহ ‘‘ধম্মনিদ্দেসা উদ্দিট্ঠা’’তি. যস্মা ৱা যে ধম্মা উদ্দিসিতব্বট্ঠেন ‘‘উদ্দেসা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেৱ ধম্মা নিদ্দিসিতব্বট্ঠেন নিদ্দেসাতি ‘‘ধম্মনিদ্দেসা উদ্দিট্ঠা’’তি অত্থো ৱুত্তো. অথ ৱা যে ধম্মা অনিচ্চতাদিৱিভাৱনৱসেন উদ্ধং উদ্ধং দেসেস্সন্তি, তে ধম্মা তথেৱ নিস্সেসতো দেসেস্সন্তীতি এৱং উদ্দেসনিদ্দেসপদানং অনত্থন্তৰতা ৱেদিতব্বা. তত্থাতি জৰামৰণসন্তিকে. অদ্ধুৱোতি নিদ্ধুৱো ন থিৰো, অনিচ্চোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ধুৱট্ঠানৱিৰহিতো’’তি, অজাতাভূতাসঙ্খতধুৱভাৱকাৰণৱিৱিত্তোতি অত্থো. উপনীয্যতীতি ৱা জৰামৰণেন লোকো সম্মা নীযতি, তস্মা অদ্ধুৱোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তাযিতুন্তি জাতিআদিব্যসনতো ৰক্খিতুং সমত্থেন ইস্সৰেন অত্তনা ৱিৰহিতোতি. ‘‘ইমং লোকং ইতো ৱট্টদুক্খতো মোচেস্সামি, জৰাব্যাধিমৰণানং তং অধিভৱিতুং ন দস্সামী’’তি এৱং অভিসৰতীতি অভিস্সৰণং, লোকস্স সুখস্স দাতা হিতস্স ৱিধাতা কোচি ইস্সৰো, তদভাৱতো আহ ‘‘অনভিস্সৰোতি অসৰণো’’তি. নিস্সকো মমাযিতব্বৱত্থুঅভাৱতো, তেনাহ ‘‘সকভণ্ডৱিৰহিতো’’তিআদি. তণ্হায ৱসে জাতো তণ্হায ৱিজিতোতি কত্ৱা ‘‘তণ্হায দাসো’’তি ৱুত্তং.

৩০৬. হত্থিৱিসযত্তা হত্থিসন্নিস্সিতত্তা ৱা হত্থিসিপ্পং ‘‘হত্থী’’তি গহিতন্তি আহ – ‘‘হত্থিস্মিন্তি হত্থিসিপ্পে’’তি, সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. সাতিসযং ঊৰুবলং এতস্স অত্থীতি ঊৰুবলীতি আহ – ‘‘ঊৰুবলসম্পন্নো’’তি, তমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. অভিন্নং পৰসেনং ভিন্দতো ভিন্নং সকসেনং সন্ধাৰযতো উপত্থম্ভযতো. বাহুবলীতি এত্থাপি ‘‘যস্স হি ফলকঞ্চ আৱুধঞ্চ গহেত্ৱা’’তিআদিনা অত্থো ৱত্তব্বো, ইধ পন পৰহত্থগতং ৰজ্জং আহৰিতুং বাহুবলন্তি যোজনা. যথা হি ‘‘ঊৰুবলী’’তি এত্থাপি বাহুবলং অনামসিত্ৱা অত্থো, এৱং ‘‘বাহুবলী’’তি এত্থ ঊৰুবলং অনামসিত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো, আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. অলং সমত্থো অত্তা এতস্সাতি অলমত্থোতি আহ ‘‘সমত্থঅত্তভাৱো’’তি.

পৰিযোধাযাতি ৱা পৰিতো আৰক্খং ওদহিত্ৱা. ‘‘সংৱিজ্জন্তে খো, ভো ৰট্ঠপাল, ইমস্মিং ৰাজকুলে হত্থিকাযাপি…পে… ৱত্তিস্সন্তী’’তি ইদম্পি সো ৰাজা উপৰি ধম্মুদ্দেসস্স কাৰণং আহৰন্তো আহ.

ৱুত্তস্সেৱ অনু পচ্ছা গাযনৱসেন কথনং অনুগীতি. তা পন গাথা ধম্মুদ্দেসানং দেসনানুপুব্বিং অনাদিযিত্ৱাপি যথাৰহং সঙ্গণ্হনৱসেন অনুগীতাতি আহ ‘‘চতুন্নং ধম্মুদ্দেসানং অনুগীতি’’ন্তি.

৩০৭. একন্তি একজাতিযং. ৱত্থুকামকিলেসকামা ৱিসযভেদেন ভিন্দিত্ৱা তথা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বো.

সাগৰন্তেনাতি সাগৰপৰিযন্তেন.

অহো ৱতাতি সোচনে নিপাতো, ‘‘অহো ৱত পাপং কতং মযা’’তিআদীসু ৱিয. অমৰাতিআদীসু আহূতি কথেন্তি. মতং উদ্দিস্স ‘‘অম্হ’’ন্তি ৱত্তব্বে সোকৱসেন ‘‘অমৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

ৱোসানন্তি নিট্ঠং, পৰিযোসানন্তি অত্থো. সাৱাতি পঞ্ঞা এৱ. ধনতোতি সব্বধনতো. উত্তমতৰা সেট্ঠা, তেনেৱাহ ‘‘পঞ্ঞাজীৱিং জীৱিতমাহু সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪).

তেসু পাপং কৰোন্তেসু সত্তেসু, নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মৱচনং. পৰম্পৰাযাতি অত্তভাৱপৰম্পৰায. সংসাৰং আপজ্জিত্ৱাতি ভৱাদীসু সংসাৰস্স আপজ্জনহেতুং আপজ্জন্তো পৰলোকং উপেতি, পৰলোকং উপেন্তোৱ বহুৱিধদুক্খসঙ্খাতং গব্ভঞ্চ উপেতি. তাদিসস্সাতি তথাৰূপস্স গব্ভৱাসদুক্খাদীনং অধিট্ঠানভূতস্স অপ্পপঞ্ঞস্স অঞ্ঞো অপ্পপঞ্ঞো চ অভিসদ্দহন্তো হিতসুখাৱহন্তি পত্তিযাযন্তো.

‘‘পাপধম্মো’’তি ৱুত্তত্তা তাদিসস্স পৰলোকো নাম দুগ্গতি এৱাতি আহ ‘‘পৰম্হি অপাযলোকে’’তি.

ৱিৱিধৰূপেনাতি ৰূপসদ্দাদিৱসেন তত্থপি পণীততৰাদিৱসেন বহুৱিধৰূপেন.

সামঞ্ঞমেৱাতি সমণভাৱো এৱ সেয্যো. এত্থ চ আদিতো দ্ৱীহি গাথাহি চতুত্থো ধম্মুদ্দেসো অনুগীতো. চতুত্থগাথায ততিযো. পঞ্চমগাথায দুতিযো. ছট্ঠগাথায দুতিযততিযা. সত্তমগাথায পঠমো ধম্মুদ্দেসো অনুগীতো, অট্ঠমাদীহি পৱত্তিনিৱত্তীসু কামেসু নেক্খম্মে চ যথাৰহং আদীনৱানিসংসং ৱিভাৱেত্ৱা অত্তনো পব্বজ্জকাৰণং পৰমতো দস্সেন্তো যথাৱুত্তধম্মুদ্দেসং নিগমেতি, তেন ৱুত্তং ‘‘তা পন গাথা ধম্মুদ্দেসানং দেসনানুপুব্বিং অনাদিযিত্ৱাপি যথাৰহং সঙ্গণ্হনৱসেন অনুগীতা’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ৰট্ঠপালসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. মঘদেৱসুত্তৱণ্ণনা

৩০৮. পুব্বে মঘদেৱো নাম ৰাজাতি অতীতকালে ইমস্মিংযেৱ কপ্পে অনেকৱস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু পটিপাটিযা উপ্পন্নানং চতুৰাসীতিসহস্সানং চক্কৱত্তিৰাজূনং আদিপুৰিসো মঘদেৱোতি এৱংনামো ৰাজা.

ধম্মোতি ৰাজধম্মোতি লোকিকা ৱদন্তি. মহাবোধিনিধানপাৰমিতাসঙ্খাতো পন ধম্মো অত্থীতি ধম্মিকো. ধম্মেনাতি ঞাযেন. তদা ব্ৰহ্মৱিহাৰাদিভাৱনাধম্মস্স ৰঞ্ঞো অনধিগতত্তা তস্সপি ৱা অনভিজ্ঝাদীহি সমানযোগক্খমত্তা ৱুত্তং ‘‘দসকুসলকম্মপথে ঠিতো’’তি. ধম্মন্তি ধম্মতো অনপেতং. তথা হি চ সো পক্খপাতাভাৱতো ‘‘সমো’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘সমং চৰতী’’তি. পকতিনিযামেনেৱাতি পৱেণিযা আগতনিযামেনেৱ. যস্মা নিগমজনপদেসু যেভুয্যেন গহপতীনং সঙ্গহো, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘গহপতিকান’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. পাড়িযং পন অঞ্ঞমেৱ নাগৰচাৰিত্তং, অঞ্ঞং নেগমজনপদচাৰিত্তন্তি তে ৱিসুং গহিতা ‘‘নেগমেসু চেৱ জনপদেসু চা’’তি. পচ্চুগ্গমননিগ্গমনৱসেন উপোসথস্স পটিহৰণং পাটিহাৰিযো, সো এৱ পাটিহাৰিকো, পক্খো. ইমে দিৱসাতি ইমে চত্তাৰো দিৱসা.

৩০৯. দেৱোতি মচ্চু অভিভৱনট্ঠেন. যথা হি দেৱো পকতিসত্তে অভিভৱতি, এৱং মচ্চু সত্তে অভিভৱতি. ‘‘অহং অসুকং মদ্দিতুং আগমিস্সামি, ত্ৱং তস্স কেসে গহেত্ৱা মা ৱিস্সজ্জেহী’’তি মচ্চুদেৱস্স আণাকৰা দূতা ৱিযাতি দূতাতি ৱুচ্চন্তি. অলঙ্কতপটিযত্তাযাতি ইদং অত্তনো দিব্বানুভাৱং আৱিকত্ৱা ঠিতাযাতি দস্সেতুং ৱুত্তং. দেৱতাব্যাকৰণসদিসমেৱ হোতি ন চিৰেনেৱ মৰণসম্ভৱতো. ৱিসুদ্ধিদেৱানন্তি খীণাসৱব্ৰহ্মানং. তে হি চৰিমভৱে বোধিসত্তানং জিণ্ণাদিকে দস্সেন্তি.

দুখিতঞ্চ ব্যাধিতন্তি ব্যাধিভাৱেন সঞ্জাতদুক্খন্তি অত্থো. অন্তিমভৱিকবোধিসত্তানং ৱিসুদ্ধিদেৱেহি উপট্ঠাপিতভাৱং উপাদায তদঞ্ঞেসং তেহি অনুপট্ঠাপিতানম্পি পণ্ডিতানং তথা ৱোহৰিতব্বতা পৰিযাযসিদ্ধাতি আহ ‘‘ইমিনা পৰিযাযেনা’’তি.

দিসম্পতীতি ৱিভত্তিঅলোপেন নিদ্দেসো, দিসাসীসেন দেসা ৱুত্তাতি দেসানং অধিপতিৰাজাতি অত্থো. উত্তমঙ্গে সিৰসি ৰুহন্তীতি উত্তমঙ্গৰুহা, কেসা. তে পনেত্থ যস্মা পলিতত্তা অৱিসেসতো সব্বপচ্ছিমৱযসন্দস্সকা হোন্তি, তস্মা ‘‘ৱযোহৰা’’তি ৱুত্তা.

পুৰিসযুগো যস্মা তস্মিং ৱংসে সঞ্জাতপুৰিসট্ঠিতিযা পৰিচ্ছিন্নো, তস্মা আহ ‘‘ৱংসসম্ভৱে পুৰিসে’’তি. ৰাজগেহতো আহটভিক্খায যাপেন্তোতি ইমিনা কুমাৰকপব্বজ্জায উপগতভাৱং দস্সেতি.

পৰিহৰিযমানোৱাতি অঞ্ঞেন অঞ্ঞেন পৰিহৰিযমানো ৱিয ৱেলায ৱেলায তেন মহতা পৰিজনেন উপট্ঠিযমানো কুমাৰকীড়ং কীড়ীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘পৰিহৰিযমানো এৱা’’তি অৱধাৰণৱসেন অত্থং ৱদন্তি, তথা সতি চতুৰাসীতিৱস্সসহস্সানি থঞ্ঞপাযী তৰুণদাৰকো অহোসীতি আপজ্জতীতি তদযুত্তং. কুমাৰকালং ৱত্ৱা তদনন্তৰং ওপৰজ্জৱচনতো ৱিৰুদ্ধঞ্চেতং. (পঞ্চমঙ্গলৱচনেন উন্নঙ্গলমঙ্গলউক্কন্তনমঙ্গলকম্মহাযমঙ্গলদুস্সমঙ্গলানি সমুপগতানি এৱ অহেসুন্তি দট্ঠব্বং).

৩১১. সৱংসৱসেন আগতা পুত্তনত্তুআদযো পুত্তা চ পপুত্তা চ এতিস্সাতি পুত্তপপুত্তকা পৰম্পৰা. নিহতন্তি নিহিতং ঠপিতং, পৱত্তিতন্তি অত্থো. নিহতন্তি ৱা সততং পতিট্ঠিতভাৱেন ৱড়ঞ্জিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘কল্যাণৱত্ত’’ন্তি. অতিৰেকতৰা দ্ৱে গুণাতি মহাসত্তস্স মঘদেৱকালতো অতিৰেকতৰা দ্ৱে গুণা ইতৰৰাজূহি পন অতিৰেকতৰা অনেকসতসহস্সপ্পভেদা এৱ গুণা অহেসুন্তি.

৩১২. তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকাৰিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তংসহচৰিতট্ঠানং তেত্তিংসং, তদেৱ তাৱতিংসং, তংনিৱাসো এতেসন্তি তাৱতিংসা. নিৱাসভাৱো চ তেসং তত্থ নিব্বত্তনপুব্বকোতি আহ – ‘‘দেৱানং তাৱতিংসানন্তি তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তদেৱান’’ন্তি. ৰঞ্ঞোতি নিমিমহাৰাজস্স. ওৱাদে ঠত্ৱাতি ‘‘সীলং অৰক্খন্তো মম সন্তিকং মা আগচ্ছতূ’’তি নিগ্গণ্হনৱসেনপি, ‘‘একন্ততো মম ৱিজিতে ৱসন্তেন সীলং ৰক্খিতব্ব’’ন্তি এৱং পৱত্তিতওৱাদৱসেনপি ওৱাদে ঠত্ৱা.

অথ নন্তি মহাজুতিকং মহাৱিপ্ফাৰং মহানুভাৱং নিমিৰাজানং. ‘‘সক্কোহমস্মি দেৱিন্দো, তৱ সন্তিকমাগতো’’তি অত্তনো সক্কভাৱং পৱেদেত্ৱা ‘‘কঙ্খং তে পটিৱিনোদেস্সামী’’তি আহ. তেনাহ ‘‘সব্বভূতানমিস্সৰা’’তিআদি.

সীলং উপাদায ওমকতায ‘‘কি’’ন্তি হীড়েন্তো ৱদতি. গুণৱিসিট্ঠতাযাতি লাভযসাদীনঞ্চেৱ পিযমনাপতাদীনঞ্চ আসৱক্খযপৰিযোসানানং নিমিত্তভাৱেন উত্তমগুণতায. তদা সক্কো অনুৰুদ্ধত্থেৰো, সো অত্তনো পুৰিমজাতিযং পচ্চক্খসিদ্ধংৱ দানতো সীলং মহন্তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনা ৱসিযমানং কামাৱচৰদেৱলোকং সন্ধায ‘‘পেত্তিৱিসযতো’’তি ৱুত্তং. তস্স হি কপ্পসতসহস্সং ৱিৱট্টজ্ঝাসযস্স পূৰিতপাৰমিস্স দেৱলোকো পেতলোকো ৱিয উপট্ঠাসি. তেনেৱাহ ‘‘অচ্ছৰাগণসঙ্ঘুট্ঠং, পিসাচগণসেৱিত’’ন্তি (সং. নি. ১.৪৬).

খত্তিযেতি খত্তিযজাতিযং. ৱিসুজ্ঝতীতি ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিং সন্ধায ৱদতি কামসংকিলেসৱিসুজ্ঝনতো. কাযাতি চ ব্ৰহ্মকাযমাহ.

ইমস্স মম অদিট্ঠপুব্বৰূপং দিস্ৱা ‘‘অহুদেৱ ভয’’ন্তি চিন্তেত্ৱা আহ ‘‘অৱিকম্পমানো’’তি. ভাযন্তো হি চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তেন কাযস্স চ ছম্ভিতত্তেন ৱিকম্পতি নাম. তেনাহ ‘‘অভাযমানো’’তি. সুখং কথেতুং হোতীতি পুঞ্ঞফলং কথেতুং সুখং হোতি.

৩১৩. মনং আগম্ম যুত্তাযেৱ হোন্তীতি মাতলিস্স সক্কস্সেৱ চিত্তং জানিত্ৱা যুত্তা ৱিয হোন্তি, ৰথে যুত্তআজানীযকিচ্চং কৰোন্তি দেৱপুত্তা. এৱং তাদিসে কালে তথা পটিপজ্জন্তি, যথা এৰাৱণো দেৱপুত্তো হত্থিকিচ্চং. নদ্ধিতো পট্ঠাযাতি ৰথপঞ্জৰপৰিযন্তেন অক্খস্স সম্বন্ধট্ঠানং নদ্ধী, ততো পট্ঠায. অক্খো বজ্ঝতি এত্থাতি অক্খবদ্ধো, অক্খেন ৰথস্স বদ্ধট্ঠানং. যথা দেৱলোকতো যাৱ চন্দমণ্ডলস্স গমনৱীথি, তাৱ অত্তনো আনুভাৱেন হেট্ঠামুখমেৱ ৰথং পেসেসি, এৱং চন্দমণ্ডলস্স গমনৱীথিতো যাৱ ৰঞ্ঞো পাসাদো, তাৱ তথেৱ পেসেসি. দ্ৱে মগ্গে দস্সেত্ৱাতি পতোদলট্ঠিযা আকাসং ৱিলিখন্তো ৱিয অত্তনো আনুভাৱেন নিৰযগামী দেৱলোকগামী চাতি দ্ৱে মগ্গে দস্সেত্ৱা. কতমেনাতিআদি দেসনামত্তং, যথা তেন ৰথেন গচ্ছন্তস্স নিৰযো দেৱলোকো চ পাকটা হোন্তি, তথা কৰণং অধিপ্পেতং.

ৱুত্তকাৰণমেৱ সন্ধাযাহ মহাসত্তো ‘‘উভযেনেৱ মং মাতলি নেহী’’তি. দুগ্গন্তি দুগ্গমং. ৱেত্তৰণিন্তি এৱংনামকং নিৰযং. কুথিতন্তি পক্কুথিতং নিপক্কতেলসদিসজালং. খাৰসংযুত্তন্তি খাৰোদকসদিসং.

ৰথং নিৱত্তেত্ৱাতি নিৰযাভিমুখতো নিৱত্তেত্ৱা. বীৰণীদেৱধীতাযাতি ‘‘বীৰণী’’তি এৱংনামিকায অচ্ছৰায. সোণদিন্নদেৱপুত্তস্সাতি ‘‘সোণদিন্নো’’তি এৱংনামকস্স দেৱপুত্তস্স. গণদেৱপুত্তানন্তি গণৱসেন পুঞ্ঞং কত্ৱা গণৱসেনেৱ নিব্বত্তদেৱপুত্তানং.

পত্তকালেতি উপকট্ঠায ৱেলায. অতিথিন্তি পচ্চেকসম্বুদ্ধং. কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে একং খীণাসৱত্থেৰন্তিপি ৱদন্তি. মাতাৱ পুত্তং সকিমাভিনন্দীতি যথা পৱাসতো আগতং পুত্তং মাতা সকিং একৱাৰং আগতকালে অভিনন্দতি, তথা নিচ্চকালে অভিনন্দি সক্কচ্চং পৰিৱিসি. সংযমা সংৱিভাগাতি সীলসংযমা সংৱিভাগসীলা. জাতকেতি নিমিজাতকে.

চিত্তকূটন্তি দেৱনগৰস্স দক্খিণদিসায দ্ৱাৰকোট্ঠকং. সক্কো চিত্তং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তোতি মহাসত্তে পৱত্তং দেৱতানং সক্কাৰসম্মানং পটিচ্চ উপ্পন্নং অত্তনো উসূযচিত্তং বহি অনাৱিকত্ৱা অব্ভন্তৰেযেৱ চ নং ঠপেতুং অসক্কোন্তো. অঞ্ঞেসং পুঞ্ঞেন ৱসাহীতি সক্কস্স মহাসত্তং ৰোসেতুকামতায আৰাধনং নিদস্সেতি. পুৰাণসক্কো দীঘাযুকো, তং উপাদায জৰাজিণ্ণং ৱিয কত্ৱা ‘‘জৰসক্কো’’তি ৱুত্তং.

৩১৫. সেসং সব্বন্তি পব্বজ্জুপগমনা সেসং অত্তনো ৱংসে পোৰাণৰাজূনং ৰাজচাৰিত্তং. পাকতিকন্তি পুন সভাৱত্তমেৱ গতো অহোসি, অপব্বজিতভাৱৱচনেনেৱস্স ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনাদীনং পব্বজ্জাগুণানং অভাৱো দীপিতো হোতি.

৩১৬. ৱীৰিযং অকৰোন্তো সমুচ্ছিন্দতি, ন তাৱ সমুচ্ছিন্নং, কল্যাণমিত্তসংসগ্গাদিপচ্চযসমৱাযে সতি সীলৱতং কল্যাণৱত্তং পৱত্তেতুং সক্কোতি. দুস্সীলেন সমুচ্ছিন্নং নাম হোতি তস্স তত্থ নিৰাসভাৱেন পটিপত্তিযা এৱ অসম্ভৱতো. সত্ত সেখা পৱত্তেন্তি কল্যাণৱত্তস্স অপৰিনিট্ঠিতকিচ্চত্তা. খীণাসৱেন পৱত্তিতং নাম পৰিনিট্ঠিতকিচ্চত্তা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মঘদেৱসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. মধুৰসুত্তৱণ্ণনা

৩১৭. মধুৰাযন্তি উত্তৰমধুৰাযং. গুন্দাৱনেতি কাড়সিপ্পলিৱনে. অতিমুত্তকৱনেতি চ ৱদন্তি. চতূসু ৱণ্ণেসু ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণো. পণ্ডৰোতি পৰিসুদ্ধো. কাড়কোতি অপৰিসুদ্ধো. জাতিগোত্তাদিপঞ্ঞাপনট্ঠানেসূতি জাতিগোত্তাদিৱসেন সুদ্ধচিন্তাযং ব্ৰাহ্মণা এৱ সুদ্ধজাতিকা, ন ইতৰেতি অধিপ্পাযো. সংসাৰতো ৱা সুদ্ধচিন্তাযং ব্ৰাহ্মণাৱ সুজ্ঝন্তি ৱেদৱিহিতস্স সুদ্ধৱিধিনো অঞ্ঞেসং অৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. তং পনেতং তেসং ৱিৰুজ্ঝতি খত্তিযৱেস্সানম্পি মন্তজ্ঝেনস্স অনুঞ্ঞাতত্তা, মন্তজ্ঝেনৱিধিনা চ সংসাৰসুদ্ধিযাভাৱতো. পুত্তা নাম অনোৰসাপি হোন্তি, ন তথা ইমেতি আহ ‘‘ওৰসা’’তি. উৰে সংৱড্ঢিতপুত্তোপি ‘‘ওৰস’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইমে পন মুখতো নিগ্গতো হুত্ৱা উৰে সংৱড্ঢাতি দস্সেতুং ‘‘ওৰসা মুখতো জাতা’’তি ৱুত্তং. ততো এৱ ব্ৰহ্মতো জাতাতি ব্ৰহ্মজা, ব্ৰহ্মসম্ভূতাপি ‘‘ব্ৰহ্মজা’’তি ৱুচ্চন্তি, ন তথা ইমে. ইমে পন পচ্চক্খতো ব্ৰহ্মুনা নিম্মিতাতি ব্ৰহ্মনিম্মিতা, ততো এৱ ব্ৰহ্মতো লদ্ধব্বৱিজ্জাদিদাযজ্জদাযাদাতি ব্ৰহ্মদাযাদাতি সব্বমেতং ব্ৰাহ্মণানং কত্থনাপলাপসদিসং ৱিঞ্ঞূনং অপ্পমাণং অৱিমদ্দক্খমং ৱাচাৱত্থুমত্তং ব্ৰহ্মকুত্তস্সেৱ অভাৱতো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ. তেনাহ ‘‘ঘোসোযেৱা’’তিআদি. ৱোহাৰমত্তমেৱেতন্তি এতং ‘‘ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণো’’তিআদি ৱচনমত্তমেৱ, ন তস্স অত্থো তেহি অধিপ্পেতপ্পকাৰো অত্থি.

৩১৮. সমিজ্ঝেয্যাতি দিট্ঠিদীপনৱসেন অত্তনো অজ্ঝাসযো নিপ্ফজ্জেয্য. তেনাহ ‘‘মনোৰথো পূৰেয্যা’’তি. খত্তিযোপীতি পৰখত্তিযোপি. অস্সাতি সমিদ্ধধনাদিং পত্তস্স. তেনাহ – ‘‘ইস্সৰিযসম্পত্তস্সা’’তি নেসন্তি এতেসং চতুন্নং ৱণ্ণানং এত্থ পুব্বুট্ঠাযিভাৱাদিনা ইতৰেহি উপচৰিতব্বতায ন কিঞ্চি নানাকৰণন্তি যোজনা.

৩২২. অহং চীৱৰাদীহি উপট্ঠাকো, তুম্হাকং ইচ্ছিতচ্ছিতক্খণে ৱদেয্যাথ যেনত্থোতি যোজনা. চোৰাদিউপদ্দৱনিসেধনেন ৰক্খাগুত্তি, দানাদিনিমিত্তউপদ্দৱনিসেধনেন আৱৰণগুত্তি. পচ্চুপ্পন্নানত্থনিসেধনেন ৱা ৰক্খাগুত্তি, আগামিঅনত্থনিসেধনেন আৱৰণগুত্তি. এত্থ চ খত্তিযাদীসু যো যো ইস্সৰো, তস্স ইতৰেন অনুৱত্তেতব্বভাৱে, কুসলাকুসলকৰণেন নেসং ৱসেন লদ্ধব্বঅভিসম্পৰাযে, পব্বজিতেহি লদ্ধব্বসামীচিকিৰিযায চ অণুমত্তোপি ৱিসেসো নত্থি, তস্মা সো ৱিসেসাভাৱো পাড়িযং তত্থ তত্থ ৱাৰে ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদিনা ৱিভাৱিতো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মধুৰসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৫. বোধিৰাজকুমাৰসুত্তৱণ্ণনা

৩২৪. ওলোকনকপদুমন্তি লীলাঅৰৱিন্দং. তস্মাতি কোকনদসণ্ঠানত্তা কোকনদোতি সঙ্খং লভি.

৩২৫. যাৱ পচ্ছিম…পে… ফলকং ৱুত্তং তস্স সব্বপচ্ছা সন্থতত্তা. উপৰিমফলগতঞ্হি সোপানমত্থকং. ওলোকনত্থংযেৱাতি ন কেৱলং ভগৱতো আগমনঞ্ঞেৱ ওলোকনত্থং, অথ খো অত্তনো পত্থনায সন্থৰাপিতায চেলপটিকায অক্কমনস্সপি.

সকুণপোতকেতি কাদম্বটিট্টিভপুত্তকে. অঞ্ঞোৱ ভৱেয্যাতি তস্মিং অত্তভাৱে মাতুগামতো অঞ্ঞো ইদানি ভৰিযাভূতো মাতুগামো ভৱেয্য. পুত্তং লভেয্যাতি অত্তনো কম্মৱসেন পুত্তং, নো তস্স. উভোহীতি ইমেহি এৱ উভোহি. ইমেহি কাৰণেহীতি তস্স ৰাজকুমাৰস্স বুদ্ধং পটিচ্চ মিচ্ছাগহণং, তিত্থিযানং উজ্ঝাযনং, অনাগতে মনুস্সানং ভিক্খূনং উদ্দিস্স ৱিপ্পটিসাৰোতি ইমেহি তীহি কাৰণেহি. পঞ্ঞত্তন্তি সন্থতং চেলপটিকং. মঙ্গলং ইচ্ছন্তীতি মঙ্গলিকা.

৩২৬. ততিযং কাৰণন্তি ইমিনা ভিক্খূসু ৱিপ্পটিসাৰানুপ্পাদনমাহ. যং কিঞ্চি পৰিভুঞ্জন-সুখং কামসুখল্লিকানুযোগোতি অধিপ্পাযেন কামসুখল্লিকানুযোগসঞ্ঞী হুত্ৱা…পে… মঞ্ঞমানো এৱমাহ.

৩২৭. অথ নং ভগৱা ততো মিচ্ছাভিনিৱেসতো ৱিৱেচেতুকামো ‘‘সো খো অহ’’ন্তিআদিনা অত্তনো দুক্কৰচৰিযং দস্সেতুং আৰভি. মহাসচ্চকে(ম. নি. ১.৩৬৪ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং ‘‘সো খো অহ’’ন্তিআদিপাঠস্স তত্থ আগতনিযামেনেৱ আগতত্তা. পাসৰাসিসুত্তে (ম. নি. ১.২৭২ আদযো) ৱুত্তনযেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

৩৪৩. অঙ্কুসং গণ্হন্তি এতেন তস্স গহণে ছেকো হোতীতি অঙ্কুসগহণসিপ্পং. মেঘউতুন্তি মেঘং পটিচ্চ উপ্পন্নসীতউতুং. পব্বতউতুন্তি পব্বতং পটিচ্চ উণ্হউতুং. উভযৱসেন চ তস্স তথা সীতুণ্হউতুতো এনো আগতোতি ত-কাৰস্স দ-কাৰং কত্ৱা উদেনোতি নামং অকাসি.

তাপসো ওগাড়্হঞাণৱসেন ৰঞ্ঞো মতভাৱং ঞত্ৱা. আদিতো পট্ঠাযাতি কোসম্বিনগৰে পৰন্তপৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিভাৱতো পট্ঠায. পুব্বেতি সীলৱন্তকালে. হত্থিগন্থন্তি হত্থীনং অত্তনো ৱসে ৱত্তাপনসত্থং. তেনেৱস্স তং সিক্খাপেতি, কিচ্চঞ্চ ইজ্ঝতি.

৩৪৪. পদহনভাৱোতি ভাৱনানুযোগো. পধানে ৱা নিযুত্তো পধানিযো, পধানিযস্স ভিক্খুনো, তস্সেৱ পধানিযভাৱস্স অঙ্গানি কাৰণানি পধানিযঙ্গানি. সদ্ধা এতস্স অত্থীতি সদ্ধো. কিঞ্চাপি পচ্চেকবোধিসত্তানম্পি অভিনীহাৰতো পট্ঠায আগতা আগমনসদ্ধা এৱ, মহাবোধিসত্তানং পন সদ্ধা গৰুতৰাতি সা এৱ গহিতা. অচলভাৱেন ওকপ্পনং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাখ্যাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি কেনচি অকম্পিযভাৱেন ৰতনত্তযগুণে ওগাহিত্ৱা কপ্পনং. পসাদুপ্পত্তি ৰতনত্তযে পসীদনমেৱ. বোধিন্তি চতুমগ্গঞাণন্তি ৱুত্তং তংনিমিত্তত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স, বোধীতি ৱা সম্মাসম্বোধি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. নিচ্ছিতসুবুদ্ধতায ধম্মস্স সুধম্মতা সঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তি ৱিনিচ্ছিতা এৱ হোতীতি আহ ‘‘দেসনাসীসমেৱ চেত’’ন্তিআদি. তস্স পধানং ৱীৰিযং ইজ্ঝতি ৰতনত্তযসদ্ধায ‘‘ইমায পটিপদায জৰামৰণতো মুচ্চিস্সামী’’তি পধানানুযোগে অৱংমুখসম্ভৱতো.

অপ্পাবাধোতিআদি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অগুণং পকাসেতা আযতিং সংৱৰং আপজ্জিতা সম্মাপটিপত্তিযা ৱিসোধনত্থং. উদযঞ্চ অত্থঞ্চ গন্তুন্তি ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা’’তিআদিনা পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ জানিতুং. তেনাহ ‘‘এতেনা’’তিআদি. পৰিসুদ্ধায উপক্কিলেসৱিনিমুত্তায. নিব্বিজ্ঝিতুন্তি তদঙ্গৱসেন পজহিতুং সমুচ্ছেদপ্পহানস্স পচ্চযো ভৱিতুং. যং দুক্খং খীযতীতি কিলেসেসু অপ্পহীনেসু তেন তদুপনিস্সযকম্মং পটিচ্চ যং দুক্খং উপ্পজ্জেয্য, তং সন্ধায ৱুত্তং.

৩৪৫. সেসদিৱসেতি সত্তদিৱসতো পট্ঠায যাৱ দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱা.

৩৪৬. কুচ্ছিসন্নিস্সিতো গব্ভো নিস্সযৱোহাৰেন ‘‘কুচ্ছী’’তি ৱুচ্চতি, সো এতিস্সা অত্থীতি কুচ্ছিমতী. তেনাহ ‘‘আপন্নসত্তা’’তি. আৰক্খো পনস্স পচ্চুপট্ঠিতো হোতীতি মাতৰা গহিতসৰণং গব্ভৱুট্ঠিতস্স তস্স সৰণগমনং পৱেদযিতস্স কুসলং সৰণং নাম, মাতু কতৰক্খো পুত্তস্সপি পচ্চুপট্ঠিতোতি. মহল্লককালেতি ৱচনত্থং জাননকালে. সাৰেন্তীতি যথাদিট্ঠং যথাবলং ৰতনত্তযগুণপতিট্ঠাপনৱসেন অস্স সাৰেন্তি. সল্লক্খেত্ৱাতি ৱুত্তমত্থং উপধাৰেত্ৱা. সৰণং গহিতং নাম হোতি ৰতনত্তযস্স সৰণভাৱসল্লক্খণপুব্বকতন্নিন্নচিত্তভাৱতোৱ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

বোধিৰাজকুমাৰসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. অঙ্গুলিমালসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৭. অঙ্গুলীনং মালং ধাৰেতীতি ইমিনা অন্ৱত্থা তস্স সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. তত্ৰাতি তস্মিং আচৰিযৱচনেন অঙ্গুলিমালস্স ধাৰণে. কৰীসসহস্সখেত্তে একসালিসীসং ৱিয অপঞ্ঞাযমানসককিচ্চো হোতীতি অধিপ্পাযো. তক্কসীলং পেসযিংসু ‘‘তাদিসস্স আচৰিযস্স সন্তিকে সিপ্পুগ্গহসম্মাপযোগেন দিট্ঠধম্মিকে সম্পৰাযিকে চ অত্থে জানন্তো ভাৰিযং ন কৰেয্যা’’তি. বাহিৰকা অহেসুং অহিংসকস্স ৱত্তসম্পত্তিযা আচৰিযস্স চিত্তসভাৱতো নিব্বত্তনতিভাৱেন. সিনেহেনেৱ ৱদন্তেতি সিনেহেন ৱিয ৱদন্তে.

গণনম্পি ন উগ্গণ্হাতীতি গণনৱিধিম্পি ন সল্লক্খেতি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘পকতিযা’’তিআদিনা. ঠপিতট্ঠানেতি ৰুক্খগচ্ছন্তৰাদিকে ঠপিতট্ঠানে সকুন্তসিঙ্গালানং ৱসেন অঙ্গুলিযো ৱিনস্সন্তি. ভগ্গৱোতি কোসলৰঞ্ঞো পুৰোহিতং গোত্তেন ৱদতি. চোৰো অৱিস্সাসনীযো সাহসিকভাৱতো. পুৰাণসন্থতা সাখা অৱিস্সাসনীযা ৱিচ্ছিকাদীনং পৱেসনযোগ্যত্তা. ৰাজা অৱিস্সাসনীযো ইস্সৰিযমদেন ধনলোভেন চ কদাচি জীৱিতে সঙ্কাভাৱতো. ইত্থী অৱিস্সাসনীযা লোলসীলচিত্তভাৱতো. অনুদ্ধৰণীযো ভৱিস্সতি সংসাৰপঙ্কতো.

৩৪৮. সঙ্কৰিত্ৱাতি ‘‘মযং একজ্ঝং সন্নিপতিত্ৱা চোৰং মাৰেত্ৱা ৱা পলাপেত্ৱা গমিস্সামা’’তি সঙ্কৰং কত্ৱা. ইদ্ধাভিসঙ্খাৰন্তি অভিসঙ্খৰণং অধিট্ঠানং. অভিসঙ্খাসীতি অধিট্ঠহি. সংহৰিত্ৱাতি সংখিপিত্ৱা. ওৰভাগেতি চোৰস্স ওৰভাগে.

৩৪৯. দণ্ডোতি পহৰণহত্থচ্ছেদনাদিকো দণ্ডনসঙ্খাতো দণ্ডো. পৱত্তযিতব্বোতি আনেতব্বো. অপনেত্ৱাতি অত্তনো সন্তানতো সমুচ্ছেদৱসেন পহায. পটিসঙ্খাযাতি পটিসঙ্খানেন. অৱিহিংসাযাতি কৰুণায. সাৰণীযধম্মেসূতি ছসুপি সাৰণীযধম্মেসু, ঠিতো অট্ঠিতানং পাপধম্মানং বোধিমূলে এৱ সমুচ্ছিন্নত্তা. যথা অতীতে অপৰিমিতং কালং সন্ধাৱিতং, এৱং ইমায পটিপত্তিযা অনাগতেপি সন্ধাৱিস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদানী’’তিআদিমাহ.

ইত্ৱেৱাতি ইতি এৱ, ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো. তেনাহ ‘‘এৱং ৱত্ৱা যেৱা’’তি. অকিৰীতি আকিৰি, পঞ্চপি আৱুধানি ৱিকিৰি. তেন ৱুত্তং ‘‘খিপি ছড্ডেসী’’তি.

৩৫০. এত্তোৱাতি অতো এৱ আগতমগ্গেনেৱ সাৱত্থিং গতা. অধিৱাসেস্সতীতি ‘‘চোৰং পটিসেধেতুং গমিস্সামী’’তি ৱুত্তে তুণ্হী ভৱিস্সতি. দাৰুণকম্মেন উপ্পন্ননামন্তি ‘‘অঙ্গুলিমালো’’তি ইমং নামং সন্ধায ৱদতি.

৩৫১. হত্থী অৰঞ্ঞহত্থী হোন্তি মনুস্সানং তত্থ গন্তুং অসক্কুণেয্যত্তা, এৱং অস্সাপি. কূটসহস্সানং ভিজ্জনকাৰণং হোতি থেৰস্স আগমনভযেন ঘটে ছড্ডেত্ৱা পলাযনেন. গব্ভমূড়্হাযাতি ব্যাকুলগব্ভায. পব্বজ্জাবলেনাতি ৱুত্তং, সত্থু দেসনানুভাৱেনাতি পন ৱত্তব্বং. সো হি তস্সাপি কাৰণন্তি. অৰিযা নাম জাতি পব্বজ্জা অৰিযভাৱত্থায জাতীতি কত্ৱা.

মহাপৰিত্তং নামেতন্তি মহানুভাৱং পৰিত্তং নামেতং. তথা হি নং থেৰো সব্বভাৱেন অৰিযায জাতো সচ্চাধিট্ঠানেন অকাসি. তেনাহ ‘‘সচ্চকিৰিযকতট্ঠানে’’তি. গব্ভমূড়্হন্তি মূড়্হগব্ভং. গব্ভো হি পৰিপক্কো সম্পজ্জমানো ৱিজাযনকালে কম্মজৱাতেহি সঞ্চালেত্ৱা পৰিৱত্তিতো উদ্ধংপাদো অধোসীসো হুত্ৱা যোনিমুখাভিমুখো হোতি, এৱং সো কস্সচি অলগ্গো সোত্থিনা বহি নিক্খমতি, ৱিপজ্জমানো পন ৱিপৰিৱত্তনৱসেন যোনিমগ্গং পিদহিত্ৱা তিৰিযং নিপজ্জতি, তথা যস্সা যোনিমগ্গো পিদহতি, সা তত্থ কম্মজৱাতেহি অপৰাপৰং পৰিৱত্তমানা ব্যাকুলা মূড়্হগব্ভাতি ৱুচ্চতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘গব্ভমূড়্হ’’ন্তি.

সচ্চকিৰিযা নাম বুদ্ধাসযং অত্তনো সীলং পচ্চৱেক্খিত্ৱা কতা, তস্মা সচ্চকিৰিযা ৱেজ্জকম্মং ন হোতীতি দট্ঠব্বং. থেৰস্সপি চাতিআদিনা উপসঙ্কমিতব্বকাৰণং ৱদতি. ইমে দ্ৱে হেতূ পটিচ্চ ভগৱা থেৰং সচ্চকিৰিযং কাৰেসি. জাতিন্তি মূলজাতিং.

৩৫২. পৰিযাদায আহচ্চ ভিন্নেন সীসেন. সভাগদিট্ঠধম্মৱেদনীযকম্মন্তি নিৰযে নিব্বত্তনসককম্মসভাগভূতং দিট্ঠধম্মৱেদনীযকম্মং. সভাগতা চ সমানৱত্থুকতা সমানাৰম্মণতাএকৱীথিপৰিযাপন্নতাদিৱসেন সব্বথা সৰিক্খতা, সদিসম্পি চ নাম তদেৱাহৰীযতি যথা ‘‘তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকো’’তি চ ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী তানেৱ ওসধানী’’তি চ. ইদানি তমেৱ সভাগতং দস্সেতুং ‘‘কম্মং হী’’তিআদি আৰদ্ধং. কৰিযমানমেৱাতি পচ্চযসমৱাযেন পটিপাটিযা নিব্বত্তিযমানমেৱ. তযো কোট্ঠাসে পূৰেতি, দিট্ঠধম্মৱেদনীযঅপৰাপৰিযাযৱেদনীযউপপজ্জৱেদনীযসঙ্খাতে তযো ভাগে পূৰেতি, তেসং তিণ্ণং ভাগানং ৱসেন পৱত্ততি.

দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. পচ্চুপ্পন্নভৱতো অনন্তৰং ৱেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং. দিট্ঠধম্মানন্তৰভৱতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৱপৰিযাযে অত্তভাৱপৰিৱত্তে ৱেদিতব্বফলং কম্মং অপৰাপৰিযাযৱেদনীযং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৱেদনীযা নাম. সা হি ৱুত্তাকাৰেন বলৱতি জৱনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰানুপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং ফলং দেতি.

তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ফলদানং নাম উপধিপযোগাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযেনেৱ হোতীতি তদভাৱতো তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মন্তি কম্মংযেৱ অহোসি, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি, অত্থি ভৱিস্সতি ৱাতি এৱং ৱত্তব্বং কম্মং. অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৱনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৱুত্তনযেন পটিলদ্ধৱিসেসা পুৰিমজৱনচেতনাহি লদ্ধাসেৱনা চ সমানা অনন্তৰে অত্তভাৱে ৱিপাকদাযিনী উপপজ্জৱেদনীযকম্মং নাম. তেনাহ ‘‘অনন্তৰে অত্তভাৱে ৱিপাকং দেতী’’তি. সতি সংসাৰপ্পৱত্তিযাতি ইমিনা অসতি সংসাৰপ্পৱত্তিযা অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৱিপচ্চনোকাসস্স অভাৱতোতি.

সমুগ্ঘাটিতানি ৱিপচ্চনোকাসস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন. দিট্ঠধম্মৱেদনীযং অত্থি ৱিপাকাৰহাভাৱস্স অনিব্বত্তিতত্তা ৱিপচ্চনোকাসস্স অনুপচ্ছিন্নত্তা. কতূপচিতঞ্হি কম্মং সতি ৱিপচ্চনোকাসে যাৱ ন ফলং দেতি, তাৱ অত্থেৱ নাম ৱিপাকাৰহভাৱতো. ‘‘যস্স খো’’তি ইদং অনিযমাকাৰৱচনং ভগৱতা কম্মসৰিক্খতাৱসেন সাধাৰণতো ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যাদিসস্স খো’’তি.

পমাদকিলেসৱিমুত্তোতি পমাদহেতুকেহি সব্বেহি কিলেসেহি ৱিমুত্তো.

পাপস্স পিধানং নাম অৱিপাকধম্মতাপাদনন্তি আহ ‘‘অপ্পটিসন্ধিকং কৰীযতী’’তি. বুদ্ধসাসনেতি সিক্খাত্তযসঙ্গহে বুদ্ধস্স ভগৱতো সাসনে. যুত্তপ্পযুত্তো ৱিহৰতীতি অকত্তব্বস্স অকৰণৱসেন, কত্তব্বস্স চ পৰিপূৰণৱসেন পৱত্ততি.

দিস্সন্তি কুজ্ঝন্তীতি দিসা, পটিপক্খাতি আহ ‘‘সপত্তা’’তি. তপ্পসংসপকাৰন্তি মেত্তানিসংসকিত্তনাকাৰং. কালেনাতি আমেডিতলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘খণে খণে’’তি. অনুকৰোন্তূতি যেসং কল্যাণমিত্তানং সন্তিকে সুণন্তি, যথাসুতং ধম্মং তেসং অনুকৰোন্তু দিট্ঠানুগতিকৰণং আপজ্জন্তু, অত্তনো ৱেৰিপুগ্গলানম্পি ভগৱতো সন্তিকে ধম্মস্সৱনং সম্মাপটিপত্তিঞ্চ পচ্চাসীসতি.

তসন্তি গতিং পত্থযন্তীতি তসা ভৱন্তৰাদীসু সংসৰণভাৱতো. তেনাহ ‘‘তসা ৱুচ্চন্তি সতণ্হা’’তি.

নেতব্বট্ঠানং উদকং নযন্তীতি নেত্তিকা. বন্ধিত্ৱাতি দড়্হং বন্ধিত্ৱা. তেলকঞ্জিকেনাতি তেলমিস্সিতেন কঞ্জিকেন.

যাদিসোৱ অনিট্ঠে, তাদিসোৱ ইট্ঠেতি ইট্ঠানিট্ঠে নিব্বিকাৰেন তাদী. যেসং পন কামামিসাদীনং ৱন্তত্তা ৰাগাদীনং চত্তত্তা কামোঘাদীনং তিণ্ণত্তা তাদিভাৱো ভৱেয্য, তেসং ভগৱতা সব্বসো ৱন্তা চত্তা তিণ্ণা, তস্মা ভগৱা ৱন্তাৱীতি তাদী, চত্তাৱীতি তাদী, তিণ্ণাৱীতি তাদী, যেহি অনঞ্ঞসাধাৰণেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা ভগৱা তাদিভাৱেন উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো তংনিদ্দেসো, তেহি গুণেহি যাথাৱতো নিদ্দিসিতব্বতোপি তাদী. যথা যন্তৰজ্জুযা যন্তং নীযতি, এৱং যায তণ্হায ভৱো নীযতি, সা ‘‘ভৱনেত্তি ভৱৰজ্জূ’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘তায হী’’তিআদি, কম্মানি কুসলাদীনি ৱিপচ্চযন্তি অপচ্চযন্তি এতাযাতি কম্মৱিপাকো. অপচ্চযভাৱো নাম অৰিযমগ্গচেতনাযাতি আহ ‘‘মগ্গচেতনাযা’’তি. যাৱ ন কিলেসা পহীযন্তি, তাৱ ইমে সত্তা সইণা এৱ অসেৰিৱিহাৰভাৱতোতি আহ ‘‘অণণো নিক্কিলেসো জাতো’’তি.

থেয্যপৰিভোগো (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.৯১) নাম সামিপৰিভোগাভাৱতো. ভগৱতাপি হি অত্তনো সাসনে সীলৱতো পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, ন দুস্সীলস্স, দাযকানং সীলৱতোযেৱ পৰিচ্চাগো, ন দুস্সীলস্স অত্তনো কাৰানং মহপ্ফলভাৱস্স পচ্চাসীসনতো. ইতি সত্থাৰা অননুঞ্ঞাতত্তা দাযকেহি চ অপৰিচ্চত্তত্তা ‘‘দুস্সীলস্স পৰিভোগো থেয্যপৰিভোগো নামা’’তি ৱুত্তং. ইণৱসেন পৰিভোগো ইণপৰিভোগো. পটিগ্গাহকতো দক্খিণাৱিসুদ্ধিযা অভাৱতো ইণং গহেত্ৱা পৰিভোগো ৱিযাতি অত্থো. যস্মা সেক্খা ভগৱতো ওৰসপুত্তা, তস্মা তে পিতুসন্তকানং পচ্চযানং দাযাদা হুত্ৱা তে পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তীতি তেসং পৰিভোগো দাযজ্জপৰিভোগো নাম. কিং পন তে ভগৱতো পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তি, উদাহু গিহীহি দিন্নন্তি? গিহীহি দিন্নাপি তে ভগৱতা অনুঞ্ঞাতত্তা ভগৱতো সন্তকা হোন্তি অননুঞ্ঞাতেসু সব্বেন সব্বং পৰিভোগাভাৱতো অনুঞ্ঞাতেসুযেৱ পৰিভোগসম্ভৱতো. ধম্মদাযাদসুত্তঞ্চেত্থ (ম. নি. ১.২৯ আদযো) সাধকং.

অৱীতৰাগানং তণ্হাপৰৱসতায পচ্চযপৰিভোগে সামিভাৱো নত্থি, তদভাৱেন ৱীতৰাগানং তত্থ সামিভাৱো যথাৰুচি পৰিভোগসম্ভৱতো. তথা হি তে পটিকূলম্পি অপ্পটিকূলাকাৰেন, অপ্পটিকূলম্পি পটিকূলাকাৰেন তদুভযং ৱিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খাকাৰেন চ পচ্চযে পৰিভুঞ্জন্তি, দাযকানঞ্চ মনোৰথং পৰিপূৰেন্তি. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে, তংসংৱণ্ণনাসু চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কিলেসইণানং অভাৱং সন্ধায ‘‘অণণো’’তি ৱুত্তং, ন পচ্চৱেক্খিতপৰিভোগমত্তং. তেনাহ আযস্মা চ বাকুলো – ‘‘সত্তাহমেৱ খো অহং, আৱুসো, সৰণো ৰট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জি’’ন্তি (ম. নি. ৩.২১১).

ৱত্থুকামকিলেসকামেহি তণ্হায পৱত্তিআকাৰং পটিচ্চ অত্থি ৰমণৱোহাৰোতি আহ – ‘‘দুৱিধেসুপি কামেসু তণ্হাৰতিসন্থৱ’’ন্তি. মন্তিতন্তি কথিতং. উপ্পন্নেহি সত্থুপটিঞ্ঞেহি. সংৱিভত্তাতি কুসলাদিৱসেন খন্ধাদীহি আকাৰেহি ৱিভত্তা. সুন্দৰং আগমনন্তি স্ৱাগতং. ততো এৱ ন কুচ্ছিতং আগতং. সোড়সৱিধকিচ্চস্স পৰিযোসিতত্তা আহ ‘‘তং সব্বং মযা কত’’ন্তি. মগ্গপঞ্ঞাযমেৱ ততিযৱিজ্জাসমঞ্ঞাতি আহ – ‘‘তীহি ৱিজ্জাহি নৱহি চ লোকুত্তৰধম্মেহী’’তি.

অঙ্গুলিমালসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৭. পিযজাতিকসুত্তৱণ্ণনা

৩৫৩. পকতিনিযামেনাতি যথা সোকুপ্পত্তিতো পুব্বে ইতি কত্তব্বেসু অসম্মোহৱসেন চিত্তং পক্খন্দতি, তানি চস্স উপট্ঠহন্তি, ন এৱং সোকস্স চিত্তসঙ্কোচসভাৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘পকতিনিযামেন পন ন পটিভন্তী’’তি. কেচি পন ‘‘সামন্তা কতিপযে ন কুটুম্বং সন্ধাৰেতি. তেনাহ ‘ন সব্বেন সব্বং পটিভন্তী’তি’’ ৱদন্তি. এত্থাতি দুতিযপদে. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ‘‘ন পটিভাতী’’তি পদস্স ‘‘ন ৰুচ্চতী’’তি অত্থমাহ. ন পটিভাতীতি ৱা ভুঞ্জিতুকামতাচিত্তং ন উপট্ঠিতন্তি অত্থো. পতিট্ঠিতোকাসন্তি ইন্দ্ৰিযাৱিট্ঠট্ঠানং ৱদতি. পিযাযিতব্বতো পিযো জাতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতেসন্তি পিযজাতিকা. পিযো পভুতি এতেসন্তি পিযপ্পভুতিকাতি ৱত্তব্বে, উ-কাৰস্স ৱ-কাৰং, ত-কাৰস্স চ লোপং কত্ৱা ‘‘পিযপ্পভাৱিকা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পিযতো পভৱন্তী’’তি.

৩৫৫. পৰ-সদ্দেন সমানত্থং অজ্ঝত্তিকভাৱনিসেধনত্থং ‘‘পিৰে’’তি পদন্তি আহ ‘‘অম্হাকং পৰে’’তি. পিৰেতি ৱা ‘‘পৰতো’’তি ইমিনা সমানত্থং নিপাতপদন্তি আহ ‘‘চৰ পিৰেতি পৰতো গচ্ছা’’তি.

৩৫৬. দ্ৱিধা ছেত্ৱাতি এত্থ যদি ইত্থী তস্স পুৰিসস্স পিযা, কথং দ্ৱিধা ছিন্দতীতি আহ ‘‘যদি হী’’তিআদি.

৩৫৭. কথং কথেয্যন্তি যথা ভগৱা এতস্স ব্ৰাহ্মণস্স কথেসি, সো চ মে কথেসি, তথা চাহং কথেয্যং. মৰণৱসেন ৱিপৰিণামো অত্তভাৱস্স পৰিৱত্তত্তা. পলাযিত্ৱা গমনৱসেন অঞ্ঞথাভাৱো মিত্তসন্থৱস্স সমাগমস্স চ অঞ্ঞথাভূতত্তা.

ছড্ডিতভাৱেনাতি পৰিৱত্তিতভাৱেন. হত্থগমনৱসেন অঞ্ঞথাভাৱো পুব্বে সৱসে ৱত্তিতানং ইদানি ৱসে অৱত্তনভাৱেন.

আচমেহীতি আচমনং মুখৱিক্খালনং কাৰেহি. যস্মা মুখং ৱিক্খালেন্তা হি হত্থপাদে ধোৱিত্ৱা ৱিক্খালেন্তি, তস্মা ‘‘আচমিত্ৱা’’তি ৱত্ৱা পচ্ছাপি তস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘মুখং ৱিক্খালেত্ৱা’’তি আহ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পিযজাতিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৮. বাহিতিকসুত্তৱণ্ণনা

৩৫৯. সাৱজ্জতায উপাৰম্ভং অৰহতীতি ওপাৰম্ভো. তেনাহ ‘‘দোসং আৰোপনাৰহো’’তি. বালা উপাৰম্ভৱত্থুমঞ্ঞং অমূলকম্পি নং আৰোপেন্তা উগ্ঘোসেন্তি, তস্মা তে অনামসিত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞূহী’’তি ইদং পদং গহেত্ৱা পঞ্হেন ঞাতুং ইচ্ছিতেন অত্থেন উপাৰম্ভাদীনং উপৰি উত্তৰং পৰিপূৰেতুং নাসক্খিম্হা. তং কাৰণন্তি তং উপ্পত্তিকাৰণং. যদি হি মযা ‘‘ৱিঞ্ঞূহী’’তি পদং পক্খিপিত্ৱা ৱুত্তং ভৱেয্য, পঞ্হা মে পৰিপুণ্ণা ভৱেয্য, ন পন ৱুত্তা. ইদানি পন তং কাৰণং উত্তৰং আযস্মতা আনন্দেন ‘‘ৱিঞ্ঞূহী’’তি এৱং ৱদন্তেন পৰিপূৰিতং.

৩৬০. কোসল্লপটিপক্খতো অকোসল্লং ৱুচ্চতি অৱিজ্জা, তংসমুট্ঠানতো অকোসল্লসম্ভূতো. অৱজ্জং ৱুচ্চতি গৰহিতব্বং, সহ অৱজ্জেহীতি সাৱজ্জো, গাৰয্হো. ৰাগাদিদোসেহি সদোসো. তেহি এৱ সব্যাবজ্ঝো, ততো এৱ সম্পতি আযতিঞ্চ সদুক্খো. সব্যাবজ্ঝাদিকো নিস্সন্দৱিপাকো.

তথা অত্থো ৱুত্তো ভৱেয্যাতি পুচ্ছাসভাগেনপি অত্থো ৱুত্তো ভৱেয্য, পুচ্ছন্তস্স পন ন তাৱ চিত্তাৰাধনং. তেনাহ – ‘‘এৱং ব্যাকৰণং পন ন ভাৰিয’’ন্তি, গৰুকৰণং ন হোতি ৱিসাৰজ্জং ন সিযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘অপ্পহীনঅকুসলোপি হি পহানং ৱণ্ণেয্যা’’তি. এৱৰূপো পন যথাকাৰী তথাৱাদী ন হোতি, ন এৱং ভগৱাতি আহ ‘‘ভগৱা’’তিআদি. এৱং ব্যাকাসীতি ‘‘সব্বাকুসলধম্মপহীনো খো, মহাৰাজ, তথাগতো’’তি এৱং ব্যাকাসি. সুক্কপক্খেপি এসেৱ নযোতি ইমিনা ‘‘সব্বেসংযেৱ কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং ৱণ্ণেতী’’তি ৱুত্তে যথা পুচ্ছা, তথা অত্থো ৱুত্তো ভৱেয্য, এৱং ব্যাকৰণং পন ন ভাৰিযং, অসম্পাদিতকুসলধম্মোপি উপসম্পদং ৱণ্ণেয্য. ভগৱা পন সম্মদেৱ সম্পাদিতকুসলত্তা যথাকাৰী তথাৱাদীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং ব্যাকাসী’’তি ইমমত্থং দস্সেতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

বাহিতিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৯. ধম্মচেতিযসুত্তৱণ্ণনা

৩৬৪. মেদৱণ্ণা উড়ুপৱণ্ণা চ তত্থ তত্থ পাসাণা উস্সন্না অহেসুন্তি মেদাড়ুপন্তি গামস্স সমঞ্ঞা জাতা. উড়ুপৱণ্ণাতি চন্দসমানৱণ্ণতায মেদপাসাণা ৱুত্তাতি কেচি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘মেদৱণ্ণা পাসাণা কিৰেত্থ উস্সন্না অহেসু’’ন্তি ইদং ৱুত্তং. অস্সাতি সেনাপতিস্স. কথাসমুট্ঠাপনত্থন্তি মল্লিকায সোকৱিনোদনধম্মকথাসমুট্ঠাপনত্থং.

ৰঞ্ঞাতি পসেনদীকোসলৰঞ্ঞা. মহচ্চাতি মহতিযা. পদৱিপল্লাসেন চেতং ৱুত্তং. পসাদমৰহন্তীতি পাসাদিকানি. তেনাহ ‘‘সহ ৰঞ্জনকানী’’তি. যানি পন পাসাদিকানি, তানি পস্সিতুং যুত্তানি. পাসাদিকানীতি ৱা সদ্দহনসহিতানি. তেনাহ ‘‘পসাদজনকানী’’তি. ‘‘অপ্পাবাধ’’ন্তি আদীসু ৱিয অপ্পসদ্দো অভাৱত্থোতি আহ ‘‘নিস্সদ্দানী’’তি. অনিযমত্থৱাচী য-সদ্দো অনিযমাকাৰৱাচকোপি হোতীতি ‘‘যত্থা’’তি পদস্স ‘‘যাদিসেসূ’’তিআদিমাহ. তথা হি অঙ্গুলিমালসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৪৭ আদযো) ‘‘যস্স খো’’তি পদস্স ‘‘যাদিসস্স খো’’তি অত্থো ৱুত্তো.

৩৬৬. পটিচ্ছদন্তি পটিচ্ছাদকং. ৰাজককুধভণ্ডানীতি ৰাজভণ্ডভূতানি. ৰহাযতীতি ৰহো কৰোতি, মং অজ্ঝেসতীতি অত্থো.

৩৬৭. যথাসভাৱতো ঞেয্যং ধাৰেতি অৱধাৰেতীতি ধম্মো, ঞাণন্তি আহ ‘‘পচ্চক্খঞাণসঙ্খাতস্স ধম্মস্সা’’তি. অনুনযোতি অনুগচ্ছনকো. দিট্ঠেন হি অদিট্ঠস্স অনুমানং. তেনাহ ‘‘অনুমানং অনুবুদ্ধী’’তি. আপাণকোটিকন্তি যাৱ পাণকোটি, তাৱ জীৱিতপৰিযোসানং. এতন্তি ধম্মন্ৱযসঙ্খাতং অনুমানং. এৱন্তি ‘‘ইধ পনাহ’’ন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন.

৩৬৯. চক্খুং অবন্ধন্তে ৱিযাতি অপাসাদিকতায পস্সন্তানং চক্খুং অত্তনি অবন্ধন্তে ৱিয. কুলসন্তানানুবন্ধো ৰোগো কুলৰোগো. উড়াৰন্তি সানুভাৱং. যো হি আনুভাৱসম্পন্নো, তং ‘‘মহেসক্খ’’ন্তি ৱদন্তি. অৰহত্তং গণ্হন্তোতি উক্কট্ঠনিদ্দেসোযং, হেট্ঠিমফলানি গণ্হন্তোপি.

৩৭৩. জীৱিকা জীৱিতৱুত্তি.

৩৭৪. ধম্মং চেতেতি সংৱেদেতি এতেহীতি ধম্মচেতিযানি, ধম্মস্স পূজাৱচনানি. ননু চেতানি বুদ্ধসঙ্ঘগুণদীপনানিপি সন্তি? কথং ‘‘ধম্মচেতিযানীতি ধম্মস্স চিত্তীকাৰৱচনানী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তীসু হী’’তিআদি. তত্থ যস্মা বুদ্ধৰতনমূলকানি সেসৰতনানি তস্স ৱসেন লদ্ধব্বতো. কোসলৰঞ্ঞা চেত্থ বুদ্ধগাৰৱেন ধম্মসঙ্ঘগাৰৱং পৱেদিতং, তস্মা ‘‘ভগৱতি চিত্তীকাৰে কতে ধম্মোপি কতোৱ হোতী’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ ৰতনত্তযপসাদপুব্বিকা সাসনে সম্মাপটিপত্তি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘আদিব্ৰহ্মচৰিযকানীতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিভূতানী’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ধম্মচেতিযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

১০. কণ্ণকত্থলসুত্তৱণ্ণনা

৩৭৫. অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তকৰণীযেনেৱাতি ‘‘পাসাদে ৱা নাটকেসু ৱা চিত্তস্সাদং অলভমানো তত্থ তত্থ ৱিচৰিতুং আৰদ্ধো’’তি ৱুত্তকৰণীযেন. অপ্পদুট্ঠপদোসীনঞ্হি এৱং হোতীতি.

৩৭৬. পুচ্ছিতোতি ‘‘অঞ্ঞং দূতং নালত্থু’’ন্তি পুচ্ছিতো. সোতি ৰাজা. তাসং ৱন্দনা সচে উত্তৰকালং, অত্তনো আগমনকাৰণং কথেস্সতি.

৩৭৮. একাৱজ্জনেনাতি একৱীথিজৱনেন. তেন একচিত্তং তাৱ তিট্ঠতু, একচিত্তৱীথিযাপি সব্বং জানিতুং ন সক্কাতি দস্সেতি. ‘‘ইদং নাম অতীতং জানিস্সামী’’তি অনিযমেত্ৱা আৱজ্জতো যং কিঞ্চি অতীতং জানাতি, নিযমিতে পন নিযমিতমেৱাতি আহ – ‘‘একেন হি…পে… একদেসমেৱ জানাতী’’তি. তেন চিত্তেনাতি ‘‘অতীতং সব্বং জানিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তচিত্তেন. ইতৰেসূতি অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু. কাৰণজাতিকন্তি যুত্তিসভাৱং, যুত্তিযা যুত্তন্তি অত্থো. সম্পৰাযগুণন্তি সম্পৰাযে কতকম্মস্স ৱিসেসং.

৩৭৯. লোকুত্তৰমিস্সকানি কথিতানি বোধিৰাজকুমাৰসুত্তে ৱিয লোকিযা চেৱ লোকুত্তৰা চ. যথালাভৱসেন চেত্থ পধানিযঙ্গানং লোকুত্তৰগ্গহণং ৱেদিতব্বং. পচ্চেকং এৱ নেসঞ্চ পধানিযঙ্গতা দট্ঠব্বা যথা ‘‘অট্ঠৱিমোক্খা সন্দিস্সন্তি লোকুত্তৰমিস্সকা’’তি. লোকুত্তৰানেৱাতি চেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. পধাননানত্তন্তি পদহননানত্তং, ভাৱনানুযোগৱিসেসন্তি অত্থো. সঙ্খাৰে পৰিমদ্দিত্ৱা পটিপক্খধম্মে একদেসতো পজহিত্ৱা ঠিতস্স ভাৱনানুযোগো সব্বেন সব্বং অপৰিমদ্দিতসঙ্খাৰস্স অপ্পহীনপটিপক্খস্স ভাৱনানুযোগতো সুখুমো ৱিসদোৱ হোতি, সচ্চাভিসমযেন সন্তানস্স আহিতৱিসেসত্তাতি আহ – ‘‘অঞ্ঞাদিসমেৱ হি পুথুজ্জনস্স পধানং, অঞ্ঞাদিসং সোতাপন্নস্সা’’তিআদি. অযঞ্চ ৱিসেসো ন কেৱলং অনৰিযঅৰিযপুগ্গলতো এৱ, অথ খো অৰিযেসুপি সেক্খাদিৱিসেসতোপি লব্ভতি অভিসঙ্খাৰৱিসেসতো অভিনীহাৰতো চ ইজ্ঝনতোতি দস্সেন্তো ‘‘অঞ্ঞাদিসং সকদাগামিনো’’তিআদিমাহ. ন পাপুণাতীতি যস্মা পুথুজ্জনো সব্বথাৱ পধানং পদহন্তো সোতাপত্তিমগ্গং অধিগচ্ছতি, সোতাপন্নো চ সকদাগামিমগ্গন্তি হেট্ঠিমং উপৰিমতো ওড়াৰিকং, উপৰিমঞ্চ ইতৰতো সুখুমং তেন পহাতুং অসক্কুণেয্যস্স পজহনতো, ইতি অধিগন্তব্বৱিসেসেন চ অধিগমপটিপদায সণ্হসুখুমতা তিক্খৱিসদতা চ ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ – ‘‘পুথুজ্জনস্স পধানং সোতাপন্নস্স পধানং ন পাপুণাতী’’তিআদি.

অকূটকৰণন্তি অৱঞ্চনকিৰিযং. অনৱচ্ছিন্দনন্তি অতিযানং. অৱিঞ্ছনং ন আকড্ঢনং, নিযুত্ততং ৱিনিৱেঠেত্ৱা সমন্তা ৱিপৰিৱত্তিত্ৱা সমধাৰায ছড্ডনং ৱা. তস্স কাৰণং তংকাৰণং, তং কাৰণন্তি ৱা তং কিৰিযং তং অধিকাৰং. দন্তেহি গন্তব্বভূমিন্তি দন্তেহি পত্তব্বট্ঠানং, পত্তব্বৱত্থুং ৱা. চত্তাৰোপি অস্সদ্ধা নাম উপৰিমউপৰিমসদ্ধায অভাৱতো. যেন হি যং অপ্পত্তং, তস্স তং নত্থি. অৰিযসাৱকস্স…পে… নত্থি পঠমমগ্গেনেৱ মাযাসাঠেয্যানং পহাতব্বত্তা. তেনেৱাতি সম্মদেৱ ৱিৰুদ্ধপক্খানং সদ্ধাদীনং ইধাধিপ্পেতত্তা. যদি এৱং কথং মিস্সককথাতি আহ ‘‘অস্সখড়ুঙ্কসুত্তন্তে পনা’’তিআদি. চত্তাৰোৱ হোন্তি পুথুজ্জনাদিৱসেন.

ওপম্মসংসন্দনে অদন্তহত্থিআদযো ৱিযাতিআদিনা কণ্হপক্খে, যথা পন দন্তহত্থিআদযোতিআদিনা সুক্কপক্খে চ সাধাৰণতো একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তং, অসাধাৰণতো ভিন্দিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদি ৱুত্তং.

৩৮০. সম্মপ্পধানা নিব্বিসিট্ঠৱীৰিযা. তেনাহ – ‘‘ন কিঞ্চি নানাকৰণং ৱদামি, যদিদং ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তি’’ন্তি. ন হি সুক্খৱিপস্সকতেৱিজ্জছড়ভিঞ্ঞানং ৱিমুত্তিযা নানাকৰণং অত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘যং একস্সা’’তিআদি. কিং ত্ৱং ন জানাসীতি সম্বন্ধো. আগচ্ছন্তীতি উপ্পজ্জনৱসেন আগচ্ছন্তি. নাগচ্ছন্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইদং পুচ্ছন্তোতি ইদং পুচ্ছামীতি দস্সেন্তো. অপ্পহীনচেতসিকদুক্খা অনধিগতঅনাগামিতা. তেনাহ ‘‘উপপত্তিৱসেন আগন্তাৰো’’তি. সমুচ্ছিন্নদুক্খাতি সমুগ্ঘাটিতচেতসিকদুক্খা.

৩৮১. তম্হা ঠানাতি ততো যথাধিগতইস্সৰিযট্ঠানতো. পুন তম্হা ঠানাতি ততো দুগ্গতা. সম্পন্নকামগুণন্তি উড়াৰকামগুণসমন্নাগতং.