নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
মজ্ঝিমনিকাযে
মজ্ঝিমপণ্ণাসটীকা
১. গহপতিৱগ্গো
১. কন্দৰকসুত্তৱণ্ণনা
১. আৰামপোক্খৰণীআদীসূতি আৰামপোক্খৰণীউয্যানচেতিযট্ঠানাদীসু. উস্সন্নাতি বহুলা. অসোককণিকাৰকোৱিড়াৰকুম্ভীৰাজৰুক্খেহি সম্মিস্সতায তং চম্পকৱনং নীলাদিপঞ্চৱণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতন্তি দট্ঠব্বং, ন চম্পকৰুক্খানংযেৱ নীলাদিপঞ্চৱণ্ণকুসুমতাযাতি ৱদন্তি. ভগৱা কুসুমগন্ধসুগন্ধে চম্পকৱনে ৱিহৰতীতি ইমিনা ন মাপনকালে এৱ তস্মিং নগৰে চম্পকৰুক্খা উস্সন্না, অথ খো অপৰভাগেপীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চসতমত্তেহি অড্ঢতেড়সেহী’’তি এৱং অদস্সিতপৰিচ্ছেদেন. হত্থিনো চাৰেতি সিক্খাপেতীতি হত্থাচৰিযো হত্থীনং সিক্খাপকো, তস্স পুত্তোতি আহ ‘‘হত্থাচৰিযস্স পুত্তো’’তি. তদা ভগৱা তেসং পসাদজননত্থং অত্তনো বুদ্ধানুভাৱং অনিগুহিত্ৱাৱ নিসিন্নোতি দস্সেন্তো ‘‘ছব্বণ্ণানং ঘনবুদ্ধৰস্মীন’’ন্তিআদিমাহ. ভগৱতো চেৱ গাৰৱেনাতি ভগৱতো গৰুভাৱেন, ভগৱতি গাৰৱেনাতি ৱা পাঠো.
নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হং ন হোতি, কদাচিদেৱ হোতীতি অত্থো. অভিণ্হনিচ্চতা হি ইধ অধিপ্পেতা, ন কূটট্ঠনিচ্চতা. লোকে কিঞ্চি ৱিম্হযাৱহং দিস্ৱা হত্থৱিকাৰম্পি কৰোন্তি, অঙ্গুলিং ৱা ফোটযন্তি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্ত’’ন্তি. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অযং নিৰুত্তিনযো যেভুয্যেন উপাদায ৰুড়্হীৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তথা হি পাড়িযং ‘‘যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, কিঞ্চি অকত্তব্বম্পি কৰিযমানং দুক্কৰভাৱেন ৱিম্হযাৱহং হোতি, তথা কিঞ্চি কত্তব্বং, পুৰিমং গৰহচ্ছৰিযং, পচ্ছিমং পসংসচ্ছৰিযং, তদুভযং সুত্তপদসো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং.
সম্মা পটিপাদিতোতি সম্মাপটিপদাযং ঠপিতো. এসা পটিপদা পৰমাতি এতপৰমং, ভাৱনপুংসকনিদ্দেসোযং যথা ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৭০). অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপদায তুম্হেহি পটিপাদিতো, অতীতেপি কালে বুদ্ধা এতপৰমংযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেসুং, অনাগতেপি কালে এতপৰমংযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেস্সন্তীতি পৰিব্বাজকো নযগ্গাহেন দিট্ঠেন অদিট্ঠং অনুমিনন্তো সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয সমসমং কত্ৱা দস্সেতি, এৱং দস্সেন্তো চ তেসং সুধম্মতঞ্চ তথা দস্সেতি এৱাতি ৱেদিতব্বো, বুদ্ধসুবুদ্ধতা পন নেসং সৰূপেনেৱ দস্সিতাতি. ন ইতো ভিয্যোতি ইমিনা পাড়িযং এতপৰমংযেৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেতি সীলপদট্ঠানত্তা সমাধিস্স, সমাধিপদট্ঠানত্তা চ পঞ্ঞায সীলেপি চ অভিসমাচাৰিকপুব্বকত্তা আদিব্ৰহ্মচৰিযকস্স ৱুত্তং ‘‘আভিসমাচাৰিকৱত্তং আদিং কত্ৱা’’তি.
২. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অনন্তোগধত্তা ‘‘পাটিএক্কো অনুসন্ধী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ভগৱা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. উপসন্তকাৰণন্তি উপসন্তভাৱকাৰণং. তঞ্হি অৰিযানংযেৱ ৱিসযো, তত্থাপি চ বুদ্ধানং এৱ অনৱসেসতো ৱিসযোতি ইমমত্থং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ দস্সেতুং ন হি ত্ৱন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঞাতত্থচৰিযা কাকজাতকাদিৱসেন ৱেদিতব্বা, লোকত্থচৰিযা তংতংপাৰমিপূৰণৱসেন, বুদ্ধত্থচৰিযা মহাবোধিজাতকাদিৱসেন. অচ্ছৰিযং ভো গোতমাতিআদিনা কন্দৰকেন কতং পসাদপৱেদনং দস্সেতি.
যেপি তেতিআদিনা তেন ৱুত্তমত্থং পচ্চনুভাসন্তেন ভগৱতা সম্পটিচ্ছিতন্তি চৰিতত্তা আহ – ‘‘সন্তি হি কন্দৰকাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি. যো হি কন্দৰকেন ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপসন্তভাৱো কিত্তিতো, তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তোপি তেন অপুচ্ছিতোযেৱ অত্তনো অজ্ঝাসযেন ভগৱা ‘‘সন্তি হী’’তিআদিনা দেসনং আৰভি. তেনাহ ‘‘ভগৱতো কিৰ এতদহোসী’’ তিআদি. কপ্পেত্ৱাতি অঞ্ঞথা সন্তমেৱ অত্তানং অঞ্ঞথা ৱিধায. পকপ্পেত্ৱাতি সনিদস্সনৱসেন গহেত্ৱা. তেনাহ ‘‘কুহকভাৱেনা’’তিআদি. পটিপদং পূৰযমানাতি কামং অৱিসেসেন সেক্খা ৱুচ্চন্তি, তে পন অধিগতমগ্গৱসেন ‘‘পূৰযমানা’’তি ন ৱত্তব্বা কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. মগ্গো হি একচিত্তক্খণিকোতি আহ ‘‘উপৰিমগ্গস্স ৱিপস্সনায উপসন্তা’’তি. ইতো মুত্তাতি মগ্গেনাগতূপসমতো মুত্তা. কল্যাণপুথুজ্জনে সন্ধায ৱদতি. তেনাহ ‘‘চতূহি সতিপট্ঠানেহি উপসন্তা’’তি.
সততসীলাতি অৱিচ্ছিন্নসীলা. সাতিসযো হি এতেসং সীলস্স অখণ্ডাদিভাৱো. সুপৰিসুদ্ধসীলতাৱসেন সন্ততা ৱুত্তি এতেসন্তি সন্ততৱুত্তিনোতি আহ ‘‘তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. এৱং সীলৱুত্তিৱসেন ‘‘সন্ততৱুত্তিনো’’তি পদস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি জীৱিতৱুত্তিৱসেন দস্সেন্তো ‘‘সন্ততজীৱিকাৱাতি অত্থো’’তি আহ. সাসনস্স জীৱিতৱুত্তি সীলসন্নিস্সিতা এৱাতি আহ ‘‘তস্মি’’ন্তিআদি.
নিপযতি ৱিসোসেতি ৰাগাদিসংকিলেসং, ততো ৱা অত্তানং নিপাতীতি নিপকো, পঞ্ঞৱা. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞৱন্তো’’তি. পঞ্ঞায ঠত্ৱা জীৱিকাকপ্পনং নাম বুদ্ধপটিকুট্ঠমিচ্ছাজীৱং পহায সম্মাজীৱেন জীৱনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা একচ্চো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪) তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৰথৱিনীতপটিপদাদযো তেসু তেসু সুত্তেসু ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. ইতো অঞ্ঞত্থ মহাগোপালকসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৩৪৬ আদযো) লোকুত্তৰসতিপট্ঠানা কথিতাতি আহ – ‘‘ইধ পন লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা সতিপট্ঠানা কথিতা’’তি, সতিপট্ঠানসুত্তেপি (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) ৱোমিস্সকাৱ কথিতাতি. এত্তকেনাতি এত্তকায দেসনায.
৩. কাৰকভাৱন্তি পটিপত্তিযং পটিপজ্জনকভাৱং. মযম্পি নাম গিহী বহুকিচ্চা সমানা কালেন কালং সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৱিহৰাম, কিমঙ্গং পন ৱিৱেকৱাসিনোতি অত্তনো কাৰকভাৱং পৱেদেন্তো এৱং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উক্খিপতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো’’তিআদি. নানাৰম্মণেসু অপৰাপৰং উপ্পজ্জমানানং ৰাগাদিকিলেসানং ঘনজটিতসঙ্খাতাকাৰেন পৱত্তি কিলেসগহনেন গহনতা, তেনাহ ‘‘অন্তো জটা বহি জটা, জটায জটিতা পজা’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). মনুস্সানং অজ্ঝাসযগহণেন সাঠেয্যম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কসটসাঠেয্যেসুপি এসেৱ নযো’’তি. যথা সপ্পিমধুফাণিতাদীসু কচৱৰভাৱো, সো কসটোতি ৱুচ্চতি, এৱং সন্তানে অপৰিসুদ্ধো সংকিলেসভাৱো কসটন্তি আহ ‘‘অপৰিসুদ্ধট্ঠেন কসটতা’’তি. অত্তনি অসন্তগুণসম্ভাৱনং কেৰাটিযট্ঠো. জানাতীতি ‘‘ইদং অহিতং ন সেৱিতব্বং, ইদং হিতং সেৱিতব্ব’’ন্তি ৱিচাৰেতি দেসেতি. ৱিচাৰণত্থোপি হি হোতি জানাতি-সদ্দো যথা ‘‘আযস্মা জানাতী’’তি. সব্বাপি…পে… অধিপ্পেতা ‘‘পসুপালকা’’তিআদীসু ৱিয. ইধ অন্তৰ-সদ্দো ‘‘ৱিজ্জন্তৰিকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৱিয খণত্থোতি আহ ‘‘যত্তকেন খণেনা’’তি. তেনাতি হত্থিনা. তানীতি সাঠেয্যাদীনি.
অত্থতো কাযচিত্তুজুকতাপটিপক্খভূতাৱ লোভসহগতচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসাতি তানি পৱত্তিআকাৰেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্সাতি পাণভূতস্স অস্সস্স ৱা হত্থিনো ৱা. ঠস্সামীতি তত্থেৱ সপ্পটিভযে ঠানে গন্ত্ৱা ঠস্সামীতি ন হোতি. ইমস্স সাঠেয্যতায পাকটকৰণং ৱঞ্চনাধিপ্পাযভাৱতো. তথা হি চতূসু ঠানেসু ‘‘ৱঞ্চেত্ৱা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং, নিগুহন্তো পন তত্থেৱ গন্ত্ৱা তিট্ঠেয্য. এস নযো সেসেসুপি. পটিমগ্গং আৰোহিতুকামস্সাতি আগতমগ্গমেৱ নিৱত্তিত্ৱা গন্তুকামস্স. লেণ্ডৱিস্সজ্জনাদীসু কালন্তৰাপেক্খাভাৱং ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপসংহৰতি.
অন্তোজাতকাতি অত্তনো দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা. ধনক্কীতাতি ধনং দত্ৱা দাসভাৱেন গহিতা. কৰমৰানীতাতি দাসভাৱেন কৰমৰগ্গাহগহিতা. দাসব্যন্তি দাসভাৱং. পেস্সাতি অদাসা এৱ হুত্ৱা ৱেয্যাৱচ্চকৰা. ইমং ৱিস্সজ্জেত্ৱাতি ইমং অত্তনো হত্থগতং ৱিস্সজ্জেত্ৱা. ইমং গণ্হন্তাতি ইমং তস্স হত্থগতং গণ্হন্তা. সম্মুখতো অঞ্ঞথা পৰম্মুখকালে কাযৱাচাসমুদাচাৰদস্সনেনেৱ চিত্তস্স নেসং অঞ্ঞথা ঠিতভাৱো নিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.
৪. অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি এত্থাপি অনন্তৰে ৱুত্তনযেনেৱ অনুসন্ধিযোজনা ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. চতুত্থো হিতপটিপদং পটিপন্নোতি যোজনা. পুগ্গলসীসেন পুগ্গলপটিপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলে পহাযা’’তি আহ. পটিপত্তি হি ইধ পহাতব্বা, ন পুগ্গলা. যথা অস্সদ্ধাদিপুগ্গলপৰিৱজ্জনেন সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিভাৱনা ইজ্ঝন্তি, এৱং মিচ্ছাপটিপন্নপুগ্গলপৰিৱজ্জনেন মিচ্ছাপটিপদা ৱজ্জিতব্বাতি আহ – ‘‘পুৰিমে তযো পুগ্গলে পহাযা’’তি. চতুত্থপুগ্গলস্সাতি ইমস্মিং চতুক্কে ৱুত্তচতুত্থপুগ্গলস্স হিতপটিপত্তিযংযেৱ পটিপাদেমি পৱত্তেমীতি দস্সেন্তো. সন্তাতি সমং ৱিনাসং নিৰোধং পত্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিৰুদ্ধা সন্তাতি ৱুত্তা’’তি. পুন সন্তাতি ভাৱনাৱসেন কিলেসপৰিড়াহৱিগমতো সন্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিব্বুতা’’তি. সন্তাতি আনেত্ৱা যোজনা. সন্তো হৱেতি এত্থ সমভাৱকৰেন সাধুভাৱস্স ৱিসেসপচ্চযভূতেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা অৰিযা ‘‘সন্তো’’তি ৱুত্তাতি আহ – ‘‘সন্তো হৱে…পে… পণ্ডিতা’’তি.
আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা (অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অত্তভাৱো, ইধ পন যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পৰন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. ছাতং ৱুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে অত্তপৰিড়াহজননসন্তপ্পনকিলেসানং. চিত্তং আৰাধেতীতি চিত্তং পসাদেতি, সম্পহংসেতীতি অত্থো. যস্মা পন তথাভূতো চিত্তং সম্পাদেন্তো অজ্ঝাসযং গণ্হন্তো নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চিত্তং সম্পাদেতী’’তিআদি.
৫. দুক্খং পটিক্কূলং জেগুচ্ছং এতস্সাতি দুক্খপটিক্কূলো তং দুক্খপটিক্কূলং. ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতা হি কামচাৰা. অট্ঠকথাযং পন দুক্খস্স ৱিসেসিতব্বতং সন্ধায বাহিৰত্থসমাসং অনাদিযিত্ৱা ‘‘দুক্খস্স পটিক্কূল’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো. যেন হি ভাগেন পুৰিসস্স দুক্খং পটিক্কূলং, তেন দুক্খস্স পুৰিসোপীতি. তেনাহ – ‘‘পচ্চনীকসণ্ঠিত’’ন্তি.
৬. চতূহি কাৰণেহীতি ধাতুকুসলতাদীহি চতূহি কাৰণেহি. কম্মং কৰোতীতি যোগকম্মং কৰোতি. যস্মা সম্বুদ্ধা পৰেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা, তত্থ নিৰন্তৰং যুত্তপ্পযুত্তা এৱ হোন্তি, তে পটিচ্চ তেসং অন্তৰাযো ন হোতিযেৱাতি আহ ‘‘ন পন বুদ্ধে পটিচ্চা’’তি. কিৰিযপৰিহানিযা দেসকস্স তস্সেৱ ৱা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৱতো. ‘‘দেসকস্স ৱা’’তি ইদং সাৱকানং ৱসেন দট্ঠব্বং. মহতা অত্থেনাতি এত্থ অত্থ-সদ্দো আনিসংসপৰিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৱীহি আনিসংসেহী’’তি. পসাদং পটিলভতি ‘‘অৰহন্তো’’তিআদিনা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা সুতত্তা. অভিনৱো নযো উদপাদি সন্ততসীলতাদিৱসেন অনত্তন্তপতাদিৱসেন, সোপি তং সুত্ৱা দাসাদীসু সৱিসেসং লজ্জী দযাপন্নো হিতানুকম্পী হুত্ৱা সেক্খপটিপদং সীলং সাধেন্তো অনুক্কমেন সতিপট্ঠানভাৱনং পৰিব্ৰূহেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি.
৮. পৰেসং হননঘাতনাদিনা ৰোদাপনতো লুদ্দো, তথা ৱিঘাতকভাৱেন কাযচিত্তানং ৱিদাৰণতো দাৰুণো, ৱিৰুদ্ধৱাদতায কক্খড়ো, বন্ধনাগাৰে নিযুত্তো বন্ধনাগাৰিকো.
৯. খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কত্তব্বঅভিসেকেন. সন্থাগাৰন্তি সন্থাৰৱসেন কতং অগাৰং যঞ্ঞাৱাটং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমযেন তেলেন, যমকস্নেহেন হি তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৱচ্ছভাৱং তৰিত্ৱা ঠিতো ৱচ্ছতৰো. পৰিক্খেপকৰণত্থাযাতি ৱনমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৱেদিযা পৰিক্খেপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৱসেসযঞ্ঞট্ঠানে. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
কন্দৰকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. অট্ঠকনাগৰসুত্তৱণ্ণনা
১৭. অৱিদূৰেতি ইমিনা পাড়িযং ‘‘ৱেসালিয’’ন্তি ইদং সমীপে ভুম্মৱচনন্তি দস্সেতি. সাৰপ্পত্তকুলগণনাযাতি (অ. নি. টী. ৩.১১.১৬) মহাসাৰমহপ্পত্তকুলগণনায. দসমে ঠানেতি অঞ্ঞে অঞ্ঞেতি দসগণনট্ঠানে. অট্ঠকনগৰে জাতো ভৱো অট্ঠকনাগৰো. কুক্কুটাৰামোতি পাটলিপুত্তে কুক্কুটাৰামো, ন কোসম্বিযং.
১৮. পকতত্থনিদ্দেসো ত-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৱতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকৰণভাৱেন ৱুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৱেন ভগৱা পকতো অধিগতো সুপাকটো চ, তং অভিসম্বুদ্ধভাৱং সদ্ধিং আগমনীযপটিপদায অত্থভাৱেন দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সন-সদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৱেৱচনভাৱে তেন তেন ৱিসেসেন তেসং ৱিসযৱিসেসে পৱত্তিদস্সনত্থং অসাধাৰণঞাণৱিসেসৱসেন ৱিজ্জাত্তযৱসেন ৱিজ্জাঅভিঞ্ঞানাৱৰণঞাণৱসেন সব্বঞ্ঞুতঞাণমংসচক্খুৱসেন পটিৱেধদেসনাঞাণৱসেন চ তদত্থং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতা আসযানুসযঞাণেন সব্বং ঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণেহি. পুব্বেনিৱাসাদীহীতি পুব্বেনিৱাসাসৱক্খযঞাণেহি. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি অৰিযমগ্গপঞ্ঞায. দেসনাপঞ্ঞায পস্সতাতি দেসেতব্বধম্মানং দেসেতব্বপ্পকাৰং বোধনেয্যপুগ্গলানঞ্চ আসযানুসযচৰিতাধিমুত্তিআদিভেদং ধম্মদেসনাপঞ্ঞায যাথাৱতো পস্সতা. অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং, পঞ্চৱিধমাৰানং ৱা, সাসনস্স ৱা পচ্চত্থিকানং অঞ্ঞতিত্থিযানং তেসং পন হননং পাটিহাৰিযেহি অভিভৱনং অপ্পটিভানতাকৰণং অজ্ঝুপেক্খনমেৱ ৱা, কেসিৱিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং.
তথা ঠানাট্ঠানাদিৱিভাগং জানতা যথাকম্মূপগসত্তে পস্সতা, সৱাসনানং আসৱানং খীণত্তা অৰহতা, অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৱিপৰীতাৱবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন. অথ ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা, কাযকম্মাদিৱসেন তিণ্ণং কম্মানং ঞাণানুপৰিৱত্তিতো নিসম্মকাৰিতায পস্সতা, দৱাদীনং অভাৱসাধিকায পহানসম্পদায অৰহতা, ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৱং দসবলঅট্ঠাৰসআৱেণিকবুদ্ধধম্মৱসেনপি যোজনা কাতব্বা.
১৯. অভিসঙ্খতন্তি অত্তনো পচ্চযেহি অভিসম্মুখভাৱেন সমেচ্চ সম্ভূয্য কতং, স্ৱস্স কতভাৱো উপ্পাদনেন ৱেদিতব্বো, ন উপ্পন্নস্স পটিসঙ্খৰণেনাতি আহ ‘‘উপ্পাদিত’’ন্তি. তে চস্স পচ্চযা চেতনাপধানাতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি ৱুত্তন্তি ‘‘চেতযিতং পকপ্পিত’’ন্তি অত্থমাহ. অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতন্তি চ ঝানস্স পাতুভাৱদস্সনমুখেন ৱিদ্ধংসনভাৱং উল্লিঙ্গেতি যঞ্হি অহুত্ৱা সম্ভৱতি, তং হুত্ৱা পটিৱেতি. তেনাহ পাড়িযং ‘অভিসঙ্খত’ন্তিআদি. সমথৱিপস্সনাধম্মে ঠিতোতি সমথধম্মে ঠিতত্তা সমাহিতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদযো পজহন্তো অনুক্কমেন তং অনুলোমঞাণং পাপেতা হুত্ৱা ৱিপস্সনাধম্মে ঠিতো. সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, নন্দনট্ঠেন নন্দীতি. তত্থ সুখুমা অপেক্খা ৱুত্তা, যা ‘‘নিকন্তী’’তি ৱুচ্চতি.
এৱং সন্তেতি এৱং যথাৰুতৱসেন চ ইমস্স সুত্তপদস্স অত্থে গহেতব্বে সতি. সমথৱিপস্সনাসু ছন্দৰাগো কত্তব্বোতি অনাগামিফলং নিব্বত্তেত্ৱা তদত্থায সমথৱিপস্সনাপি অনিব্বত্তেত্ৱা কেৱলং তত্থ ছন্দৰাগো কত্তব্বো ভৱিস্সতি. কস্মা? তেসু সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ছন্দৰাগমত্তেন অনাগামিনা লদ্ধব্বস্স অলদ্ধানাগামিফলেন লদ্ধব্বত্তা তথা সতি তেন অনাগামিফলম্পি লদ্ধব্বমেৱ নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অনাগামিফলং পটিৱিদ্ধং ভৱিস্সতী’’তি. সভাৱতো ৰসিতব্বত্তা অৱিপৰীতো অত্থো এৱ অত্থৰসো. অঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযোতি ৱিনিপাতিকে সন্ধাযাহ. অঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযোতি অসুৰকাযমাহ.
সমথধুৰমেৱ ধুৰং সমথযানিকস্স ৱসেন দেসনায আগতত্তা. মহামালুক্যোৱাদে ‘‘ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি পাদকজ্ঝানং কত্ৱা ‘‘সো যদেৱ তত্থ হোতি ৰূপগতং ৱেদনাগত’’ন্তিআদিনা ৱিপস্সনং ৱিত্থাৰেত্ৱা ‘‘সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতী’’তি (ম. নি. ২.১৩৩) আগতত্তা ‘‘মহামালুক্যোৱাদে ৱিপস্সনাৱ ধুৰ’’ন্তি আহ. মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭৩ আদযো; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) সব্বত্থকমেৱ তিক্খতৰায ৱিপস্সনায আগতত্তা ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সনুত্তৰং কথিত’’ন্তি. কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩-১৫৪) আনাপানজ্ঝানাদিৱসেন সৱিসেসং সমথৱিপস্সনায আগতত্তা ৱুত্তং ‘‘সমথুত্তৰং কথিত’’ন্তি.
অপ্পং যাচিতেন বহুং দেন্তেন উড়াৰপুৰিসেন ৱিয একং ধম্মং পুচ্ছিতেন ‘‘অযম্পি একধম্মো’’তি কথিতত্তা একাদসপি ধম্মা পুচ্ছাৱসেন একধম্মো নাম জাতো পচ্চেকং ৱাক্যপৰিসমাপনঞাযেন. একৱীসতি পব্বানি তেহি বোধিযমানায পটিপদায একৰূপত্তা পটিপদাৱসেন একধম্মো নাম জাতোতি. ইধ ইমস্মিং অট্ঠকনাগৰসুত্তে. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মানং সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্ততায তত্থ সাৱকানং দুক্কৰন্তি ন চতুত্থাৰুপ্পৱসেনেত্থ দেসনা আগতাতি চতুন্নং ব্ৰহ্মৱিহাৰানং, হেট্ঠিমানং তিণ্ণং আৰুপ্পানঞ্চ ৱসেন একাদস. পুচ্ছাৱসেনাতি ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো’’তি (ম. নি. ২.১৮) এৱং পৱত্তপুচ্ছাৱসেন. অমতুপ্পত্তিযত্থেনাতি অমতভাৱস্স উপ্পত্তিহেতুতায, সব্বানিপি কম্মট্ঠানানি একৰসম্পি অমতাধিগমপটিপত্তিযাতি অত্থো, এৱমেত্থ অগ্গফলভূমি অনাগামিফলভূমীতি দ্ৱেৱ ভূমিযো সৰূপতো আগতা, নানন্তৰিযতায পন হেট্ঠিমাপি দ্ৱে ভূমিযো অত্থতো আগতা এৱাতি দট্ঠব্বা.
২১. পঞ্চ সতানি অগ্ঘো এতস্সাতি পঞ্চসতং. সেসং উত্তানমেৱ.
অট্ঠকনাগৰসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. সেখসুত্তৱণ্ণনা
২২. সন্থাগাৰন্তি অত্থানুসাসনাগাৰং. তেনাহ – ‘‘উয্যোগকালাদীসূ’’তিআদি. আদি-সদ্দেন মঙ্গলমহাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সন্থম্ভন্তীতি ৱিস্সমন্তি, পৰিস্সমং ৱিনোদেন্তীতি অত্থো. সহাতি সন্নিৱেসৱসেন একজ্ঝং. সহ অত্থানুসাসনং অগাৰন্তি এতস্মিং অত্থে ত্থ-কাৰস্স ন্থ-কাৰং কত্ৱা সন্থাগাৰন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সন্থৰন্তীতি সম্মন্তনৱসেন তিট্ঠন্তি.
তেপিটকং বুদ্ধৱচনং আগতমেৱ ভৱিস্সতীতি বুদ্ধৱচনস্স আগমনসীসেন অৰিযফলধম্মানম্পি আগমনং ৱুত্তমেৱ, তিযামৰত্তিং তত্থ ৱসন্তানং ফলসমাপত্তিৱড়ঞ্জনং হোতীতি. তস্মিঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘে কল্যাণপুথুজ্জনা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তা হোন্তীতি চে? অৰিযমগ্গধম্মানং তত্থ আগমনং হোতিযেৱ.
অল্লগোমযেনাতি অচ্ছেন অল্লগোমযৰসেন. ওপুঞ্ছাপেত্ৱাতি ৱিলিম্পিত্ৱা. চতুজ্জাতিযগন্ধেহীতি তগৰকুঙ্কুমযৱনপুপ্ফতমালপত্তানি পিসিত্ৱা কতগন্ধেহি নানাৱণ্ণেতি নীলাদিৱসেন নানাৱণ্ণে, ন ভিত্তিৱিসেসৱসেন. ভিত্তিৱিসেসৱসেন পন নানাসণ্ঠানৰূপমেৱ. মহাপিট্ঠিককোজৱকেতি হত্থিপিট্ঠীসু অত্থৰিতব্বতায মহাপিট্ঠিকাতি লদ্ধসমঞ্ঞে কোজৱেতি ৱদন্তি. কুত্তকে পন সন্ধাযেতং ৱুত্তং হত্থত্থৰণা হত্থিৰূপৱিচিত্তা. অস্সত্থৰকসীহত্থৰকাদযোপি অস্সসীহৰূপাদিৱিচিত্তা এৱ অত্থৰকা, চিত্তত্থৰকং নানাৰূপেহি চেৱ নানাৱিধমালাকম্মাদীহি চ ৱিচিত্তং অত্থৰকং.
উপধানন্তি অপস্সযনং উপদহিত্ৱাতি অপস্সযযোগ্গভাৱেন ঠপেত্ৱা গন্ধেহি কতমালা গন্ধদামং, তমালপত্তাদীহি কতং পত্তদামং. আদি-সদ্দেন হিঙ্গুলতক্কোলজাতিফলজাতিপুপ্ফাদীহি কতদামং সঙ্গণ্হাতি. পল্লঙ্কাকাৰেন কতপীঠং পল্লঙ্কপীঠং, তীসু পস্সেসু, একপস্সে এৱ ৱা সউপস্সযং অপস্সযপীঠং, অনপস্সযং মুণ্ডপীঠং যোজনাৱট্টেতি যোজনপৰিক্খেপে.
সংৱিধাযাতি অন্তৰৱাসকস্স কোণপদেসঞ্চ ইতৰপদেসঞ্চ সমং কত্ৱা ৱিধায. তেনাহ – ‘‘কত্তৰিযা পদুমং কন্তন্তো ৱিযা’’তি তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তোতি এত্থ চ যস্মা বুদ্ধানং ৰূপসম্পদা ৱিয আকপ্পসম্পদাপি পৰমুক্কংসগতা, তস্মা তদা ভগৱা এৱং সোভতীতি দস্সেন্তো ‘‘সুৱণ্ণপামঙ্গেনা’’তিআদিমাহ, তত্থ অসমেন বুদ্ধৱেসেনাতিআদিনা তদা ভগৱা বুদ্ধানুভাৱস্স নিগুহণে কাৰণাভাৱতো তত্থ সন্নিপতিতদেৱমনুস্সনাগযক্খগন্ধব্বাদীনং পসাদজননত্থং অত্তনো সভাৱপকতিকিৰিযাযেৱ কপিলৱত্থুং পাৱিসীতি দস্সেতি. বুদ্ধানং কাযপ্পভা নাম পকতিযা অসীতিহত্থমত্তমেৱ পদেসং ফৰতীতি আহ – ‘‘অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসী’’তি নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰানং ৱসেন ছব্বণ্ণা বুদ্ধৰস্মিযো.
সব্বপালিফুল্লোতি মূলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গা ফুল্লো ৱিকসিতো. পটিপাটিযা ঠপিতানন্তিআদি পৰিকপ্পূপমা. যথা তং…পে… অলঙ্কতং অঞ্ঞো ৱিৰোচতি, এৱং ৱিৰোচিত্থ, সমতিংসায পাৰমিতাহি অভিসঙ্খতত্তা এৱং ৱিৰোচিত্থাতি ৱুত্তং হোতি. পঞ্চৱীসতিযা নদীনন্তি গঙ্গাদীনং চন্দভাগাপৰিযোসানানং পঞ্চৱীসতিযা মহানদীনং. সম্ভিজ্জাতি সম্ভেদং মিস্সীভাৱং পত্ৱা মুখদ্ৱাৰেতি সমুদ্দং পৱিট্ঠট্ঠানে.
দেৱমনুস্সনাগসুপণ্ণগন্ধব্বযক্খাদীনং অক্খীনীতি চেতং পৰিকপ্পনৱসেন ৱুত্তং. সহস্সেনাতি পদসহস্সেন, ভাণৱাৰপ্পমাণেন গন্থেনাতি অত্থো.
কম্পযন্তো ৱসুন্ধৰন্তি অত্তনো গুণৱিসেসেহি পথৱীকম্পং উপ্পাদেন্তো, এৱংভূতোপি অহেঠযন্তো পাণানি. সব্বদক্খিণত্তা বুদ্ধানং দক্খিণং পঠমং পাদং উদ্ধৰন্তো. সমং সম্ফুসতে ভূমিং সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায. যদিপি ভূমিং সমং ফুসতি, ৰজসানুপলিপ্পতি সুখুমত্তা ছৱিযা. নিন্নট্ঠানং উন্নমতীতিআদি বুদ্ধানং সুপ্পতিট্ঠিতপাদসঙ্খাতস্স মহাপুৰিসলক্খণপটিলাভস্স নিস্সন্দফলং. নাতিদূৰে উদ্ধৰতীতি অতিদূৰে ঠপেতুং ন উদ্ধৰতি. নচ্চাসন্নে চ নিক্খিপন্তি অচ্চাসন্নে চ ঠানে অনিক্খিপন্তো নিয্যাতি. হাসযন্তো সদেৱকে লোকে তোসযন্তো. চতূহি পাদেহি চৰতীতি চতুচাৰী.
বুদ্ধানুভাৱস্স পকাসনৱসেন গতত্তা ৱণ্ণকালো নাম কিৰেস. সৰীৰৱণ্ণে ৱা গুণৱণ্ণে ৱা কথিযমানে দুক্কথিতন্তি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? অপৰিমাণৱণ্ণা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, বুদ্ধগুণসংৱণ্ণনা জানন্তস্স যথাধম্মসংৱণ্ণনংযেৱ অনুপৱিসতীতি.
দুকূলচুম্বটকেনাতি গন্থিত্ৱা গহিতদুকূলৱত্থেন, নাগৱিক্কন্তচৰণোতি হত্থিনাগসদিসপদনিক্খেপো. সতপুঞ্ঞলক্খণোতি অনেকসতপুঞ্ঞনিম্মিতমহাপুৰিসলক্খণো মণিৱেৰোচনো যথাতি অতিৱিয ৱিৰোচমানো মণি ৱিয ৱেৰোচনো নাম একো মণিৱিসেসোতি কেচি মহাসালোৱাতি মহন্তো সালৰুক্খো ৱিয, কোৱিড়াৰাদিমহাৰুক্খো ৱিয ৱা পদুমো কোকনদো যথাতি কোকনদসঙ্খাতং মহাপদুমং ৱিয, ৱিকসমানপদুমং ৱিয ৱা.
আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিযাতিআদি তস্সা পকিণ্ণককথায অঞ্ঞেসং দুক্কৰভাৱদস্সনঞ্চেৱ সুণন্তানং অচ্চন্তসুখাৱহভাৱদস্সনঞ্চ পথৱীজং আকড্ঢেন্তো ৱিযাতি নাড়িযন্তং যোজেত্ৱা মহাপথৱিযা হেট্ঠিমতলে পপ্পটকোজং উদ্ধংমুখং কত্ৱা আকড্ঢেন্তো ৱিয যোজনিকন্তি যোজনপ্পমাণং মধুভণ্ডন্তি মধুপটলং.
মহন্তন্তি উড়াৰং. সব্বদানং দিন্নমেৱ হোতীতি সব্বমেৱ পচ্চযজাতং আৱাসদাযকেন দিন্নমেৱ হোতি. তথাহি দ্ৱে তযো গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা কিঞ্চি অলদ্ধা আগতস্সপি ছাযূদকসম্পন্নং আৰামং পৱিসিত্ৱা ন্হাযিত্ৱা পটিস্সযে মুহুত্তং নিপজ্জিত্ৱা উট্ঠায নিসিন্নস্স কাযে বলং আহৰিত্ৱা পক্খিত্তং ৱিয হোতি. বহি ৱিচৰন্তস্স চ কাযে ৱণ্ণধাতু ৱাতাতপেহি কিলমতি, পটিস্সযং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায মুহুত্তং নিসিন্নস্স ৱিসভাগসন্ততি ৱূপসম্মতি, সভাগসন্ততি পতিট্ঠাতি, ৱণ্ণধাতু আহৰিত্ৱা পক্খিত্তা ৱিয হোতি, বহি ৱিচৰন্তস্স চ পাদে কণ্টকো ৱিজ্ঝতি, খাণু পহৰতি, সৰীসপাদিপৰিস্সযো চেৱ চোৰভযঞ্চ উপ্পজ্জতি, পটিস্সযং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায নিপন্নস্স পন সব্বে পৰিস্সযা ন হোন্তি, অজ্ঝযন্তস্স ধম্মপীতিসুখং, কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তস্স উপসমসুখং উপ্পজ্জতি বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱতো, বহি ৱিচৰন্তস্স চ কাযে সেদা মুচ্চন্তি, অক্খীনি ফন্দন্তি, সেনাসনং পৱিসনক্খণে মঞ্চপীঠাদীনি ন পঞ্ঞাযন্তি, মুহুত্তং নিসিন্নস্স পন অক্খিপসাদো আহৰিত্ৱা পক্খিত্তো ৱিয হোতি, দ্ৱাৰৱাতপানমঞ্চপীঠাদীনি পঞ্ঞাযন্তি, এতস্মিম্পি চ আৱাসে ৱসন্তং দিস্ৱা মনুস্সা চতূহি পচ্চযেহি সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘আৱাসদানস্মিং দিন্নে সব্বং দানং দিন্নমেৱ হোতী’’তি. ভূমট্ঠক…পে… ন সক্কাতি অযমত্থো মহাসুদস্সনৱত্থুনা (দী. নি. ২.২৪১ আদযো) দীপেতব্বো.
সীতন্তি (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.২৯৫; সং. নি. টী. ২.৪.২৪৩) অজ্ঝত্তধাতুক্খোভৱসেন ৱা বহিদ্ধউতুৱিপৰিণামৱসেন ৱা উপ্পজ্জনকসীতং. উণ্হন্তি অগ্গিসন্তাপং. তস্স পন দৱদাহাদীসু সম্ভৱো দট্ঠব্বো. পটিহন্তীতি পটিবাহতি. যথা তদুভযৱসেন কাযচিত্তানং বাধনানি ন হোন্তি, এৱং কৰোতি. সীতুণ্হব্ভাহতে হি সৰীৰে ৱিক্খিত্তচিত্তো ভিক্খু যোনিসো পদহিতুং ন সক্কোতি. ৱাড়মিগানীতি সীহব্যগ্ঘাদিৱাড়মিগে. গুত্তসেনাসনঞ্হি পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায নিসিন্নস্স তে পৰিস্সযা ন হোন্তি. সৰীসপেতি যে কেচি সৰন্তা গচ্ছন্তে দীঘজাতিকে. মকসেতি নিদস্সনমেতং, ডংসাদীনং এতেনেৱ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিসিৰেতি সীতকালৱসেন সত্তাহৱদ্দলিকাদিৱসেন চ উপ্পন্নে সিসিৰসম্ফস্সে. ৱুট্ঠিযোতি যদা তদা উপ্পন্না ৱস্সৱুট্ঠিযো পটিহনতীতি যোজনা.
ৱাতাতপো ঘোৰোতি ৰুক্খগচ্ছাদীনং উম্মূলভঞ্জনৱসেন পৱত্তিযা ঘোৰো সৰজঅৰজাদিভেদো ৱাতো চেৱ গিম্হপৰিড়াহসমযেসু উপ্পত্তিযা ঘোৰো সূৰিযাতপো চ. পটিহঞ্ঞতীতি পটিবাহীযতি. লেণত্থন্তি নানাৰম্মণতো চিত্তং নিৱত্তেত্ৱা পটিসল্লানাৰামত্থং. সুখত্থন্তি ৱুত্তপৰিস্সযাভাৱেন ফাসুৱিহাৰত্থং. ঝাযিতুন্তি অট্ঠতিংসাৰম্মণেসু যত্থ কত্থচি চিত্তং উপনিজ্ঝাযিতুং. ৱিপস্সিতুন্তি অনিচ্চাদিতো সব্বসঙ্খাৰে সম্মসিতুং.
ৱিহাৰেতি পটিস্সযে. কাৰযেতি কাৰাপেয্য. ৰম্মেতি মনোৰমে নিৱাসসুখে. ৱাসযেত্থ বহুস্সুতেতি কাৰেত্ৱা পন এত্থ ৱিহাৰেসু বহুস্সুতে সীলৱন্তে কল্যাণধম্মে নিৱাসেয্য. তে নিৱাসেন্তো পন তেসং বহুস্সুতানং যথা পচ্চযেহি কিলমথো ন হোতি, এৱং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৱত্থসেনাসনানি চ দদেয্য উজুভূতেসু অজ্ঝাসযসম্পন্নেসু কম্মফলানং ৰতনত্তযগুণানঞ্চ সদ্দহনেন ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.
ইদানি গহট্ঠপব্বজিতানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰতং দস্সেতুং ‘‘তে তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ তেতি বহুস্সুতা তস্সাতি উপাসকস্স. ধম্মং দেসেন্তীতি সকলৱট্টদুক্খপনুদনং ধম্মং দেসেন্তি. যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞাযাতি সো পুগ্গলো যং সদ্ধম্মং ইমস্মিং সাসনে সম্মাপটিপজ্জনেন জানিত্ৱা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনাসৱো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি.
পূজাসক্কাৰৱসেনেৱ পঠমযামো খেপিতো, ভগৱতো দেসনায অপ্পাৱসেসো মজ্ঝিমযামো গতোতি পাড়িযং ‘‘বহুদেৱ ৰত্তি’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অতিৰেকতৰং দিযড্ঢযাম’’ন্তি. সন্দস্সেসীতি আনিসংসং দস্সেসি, আৱাসদানপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং সুত্ৱা ততো পৰং, ‘‘মহাৰাজ, ইতিপি সীলং, ইতিপি সমাধি, ইতিপি পঞ্ঞা’’তি সীলাদিগুণে তেসং সম্মা দস্সেসি, হত্থেন গহেত্ৱা ৱিয পচ্চক্খতো পকাসেসি. সমাদপেসীতি ‘‘এৱং সীলং সমাদাতব্বং, সীলে পতিট্ঠিতেন এৱং সমাধি, এৱং পঞ্ঞা ভাৱেতব্বা’’তি যথা তে সীলাদিগুণে আদিযন্তি, তথা গণ্হাপেসি. সমুত্তেজেসীতি যথা সমাদিন্নং সীলং সুৱিসুদ্ধং হোতি, সমথৱিপস্সনা চ ভাৱিযমানা যথা সুট্ঠু ৱিসোধিতা উপৰিৱিসেসাৱহা হোন্তি, এৱং চিত্তং সমুত্তেজেসি নিসামনৱসেন ৱোদাপেসি. সম্পহংসেসীতি যথানুসিট্ঠং ঠিতসীলাদিগুণেহি সম্পতি লদ্ধগুণানিসংসেহি চেৱ উপৰি লদ্ধব্বফলৱিসেসেহি চ উপৰিচিত্তং সম্মা পহংসেসি, লদ্ধস্সাসৱসেন সুট্ঠু তোসেসি. এৱমেতেসং পদানং অত্থো ৱেদিতব্বো.
সমুদাযৱচনোপি অসীতিমহাথেৰ-সদ্দো তদেকদেসেপি নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘অসীতিমহাথেৰেসু ৱিজ্জমানেসূ’’তি. আনন্দত্থেৰোপি হি অন্তোগধো এৱাতি. সাকিযমণ্ডলেতি সাকিযৰাজসমূহে.
পটিপদায নিযুত্তত্তা পাটিপদো. তেনাহ – ‘‘পটিপন্নকো’’তি. সিক্খনসীলতাদিনা সেখো, ওধিসো সমিতপাপতায সমণো. সেখো পাটিপদো পটিপজ্জনপুগ্গলাধিট্ঠানেন পটিপদাদেসনং নিযমেন্তো পটিপদায পুগ্গলং নিযমেতি নামাতি ‘‘পটিপদায পুগ্গলং নিযমেত্ৱা দস্সেতী’’তি. সেখপ্পটিপদা সাসনে মঙ্গলপটিপদা সম্মদেৱ অসেৱিতব্বপৰিৱজ্জনেন সেৱিতব্বসমাদানেন উক্কংসৱত্থূসু চ ভাৱতো অসেখধম্মপাৰিপূৰিযা আৱহত্তা চ ৱড্ঢমানকপটিপদা. অকিলমন্তাৱ সল্লক্খেস্সন্তীতি ইদং তদা তেসং অসেখভূমিঅধিগমায অযোগ্যতায ৱুত্তং. অকিলমন্তাৱাতি ইমিনা পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্সপি অনধিগতমগ্গসঞ্ঞাপনা ভাৰিযাতি দস্সেতি. ওসটাতি অনুপ্পৱিট্ঠা. সকলং ৱিনযপিটকং কথিতমেৱ হোতি তস্স সীলকথাবাহুল্লতো সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তীহি পিটকেহীতি কৰণত্থে কৰণৱচনং. তেন তংতংপিটকানং তস্সা তস্সা সিক্খায সাধকতমভাৱং দস্সেতি.
পিট্ঠিৱাতো উপ্পজ্জতি উপাদিন্নকসৰীৰস্স তথাৰূপত্তা সঙ্খাৰানঞ্চ অনিচ্চতায দুক্খানুবন্ধত্তা. অকাৰণং ৱা এতন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তমেৱ অধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুং ‘‘পহোতী’’তিআদি ৱুত্তং. চতূহি ইৰিযাপথেহি পৰিভুঞ্জিতুকামো অহোসি সক্যৰাজূনং অজ্ঝাসযৱসেন. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সত্থাপি তদেৱ সন্ধায তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৱা নিপজ্জীতী’’তি. যদি এৱং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘উপাদিন্নকসৰীৰঞ্চ নামা’’তিআদি.
২৩. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন…পে… সম্পন্নো’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫১১) সমন্নাগতত্থো সম্পন্ন-সদ্দো, ইধ পন পাৰিপূৰিঅত্থোতি দস্সেতুং ‘‘পৰিপুণ্ণসীলোতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. যো পন সম্পন্নসীলোযেৱ, সো পৰিপুণ্ণসীলো. পৰিসুদ্ধঞ্হি সীলং ‘‘পৰিপুণ্ণ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ন সবলং কম্মাসং ৱা. সুন্দৰধম্মেহীতি সোভনধম্মেহি. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্না তস্স সোভনভাৱতো. তেহি সপ্পুৰিসভাৱসাধনতো সপ্পুৰিসানং ধম্মেহি.
২৪. ইমিনা এত্তকেন ঠানেনাতি ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘অকসিৰলাভী’’তি পদং ইমিনা এত্তকেন উদ্দেসপদেন মাতিকং ঠপেত্ৱা. পটিপাটিযাতি উদ্দেসপটিপাটিযা. এৱমাহাতি ‘‘এৱং কথঞ্চ, মহানামা’’তিআদিনা ইদানি ৱুচ্চমানেন দস্সিতাকাৰেন আহ.
২৫. হিৰীযতীতি লজ্জীযতি পীড়ীযতি. যস্মা হিৰী পাপজিগুচ্ছনলক্খণা, তস্মা ‘‘জিগুচ্ছতীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. ওত্তপ্পতীতি উত্তপ্পতি. পাপুত্ৰাসলক্খণঞ্হি ওত্তপ্পং. পগ্গহিতৱীৰিযোতি সঙ্কোচং অনাপন্নৱীৰিযো. তেনাহ ‘‘অনোসক্কিতমানসো’’তি. পহানত্থাযাতি সমুচ্ছিন্দনত্থায. কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদা নাম অধিগমো এৱাতি আহ ‘‘পটিলাভত্থাযা’’তি. সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কেন তিক্খৱিসদসূৰভাৱেন. অট্ঠকথাযং পন নেপক্কং নাম পঞ্ঞাতি অধিপ্পাযেন ‘‘সতিযা চ নিপকভাৱেন চা’’তি অত্থো ৱুত্তো, এৱং সতি অঞ্ঞো নিদ্দিট্ঠো নাম হোতি. সতিমাতি চ ইমিনাৱ ৱিসেসা সতি গহিতা, পৰতো ‘‘চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা’’তি সতিকিচ্চমেৱ নিদ্দিট্ঠং, ন পঞ্ঞাকিচ্চং, তস্মা সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কভাৱেনাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. তেনেৱ হি পচ্চযৱিসেসৱসেন অঞ্ঞধম্মনিৰপেক্খো সতিযা বলৱভাৱো. তথা হি ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি অজ্ঝযনসম্মসনানি সম্ভৱন্তি.
চেতিযঙ্গণৱত্তাদীতি আদি-সদ্দেন বোধিযঙ্গণৱত্তাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অসীতিমহাৱত্তপটিপত্তিপূৰণন্তি এত্থ অসীতিৱত্তপটিপত্তিপূৰণং মহাৱত্তপটিপত্তিপূৰণন্তি ৱত্তপটিপত্তিপূৰণ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ মহাৱত্তানি (ৱিভ. মূলটী. ৪০৬) নাম ৱত্তখন্ধকে (চূড়ৱ. ৩৫৬ আদযো) ৱুত্তানি আগন্তুকৱত্তং আৱাসিকং গমিকং অনুমোদনং ভত্তগ্গং পিণ্ডচাৰিকং আৰঞ্ঞিকং সেনাসনং জন্তাঘৰং ৱচ্চকুটি উপজ্ঝাযং সদ্ধিৱিহাৰিকং আচৰিযং অন্তেৱাসিকৱত্তন্তি চুদ্দস. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালে পাৰিৱাসিকাদিকালে চ চৰিতব্বানি অসীতি খুদ্দকৱত্তানি সব্বাসু অৱত্থাসু ন চৰিতব্বানি, তস্মা মহাৱত্তেসু, অগ্গহিতানি. তত্থ ‘‘পাৰিৱাসিকানং ভিক্খূনং ৱত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৮১) ৱুত্তানি পকভত্তে চৰিতব্বৱত্তাৱসানানি ছসট্ঠি, ততো পৰং ‘‘ন, ভিক্খৱে, পাৰিৱাসিকেন ভিক্খুনা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰেন ভিক্খুনা সদ্ধিং মূলাযপটিকস্সনাৰহেন মানত্তাৰহেন মানত্তচাৰিকেন অব্ভানাৰহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৱাসে ৱত্তব্ব’’ন্তিআদীনি (চূড়ৱ. ৮২) পকতত্তে চৰিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৱিসুং ৱিসুং অগণেত্ৱা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰাদীসু পুগ্গলন্তৰেসু চৰিতব্বত্তা তেসং ৱসেন সম্পিণ্ডেত্ৱা একেকং কত্ৱা গণিতব্বানি পঞ্চাতি একসত্ততিৱত্তানি, উক্খেপনিযকম্মকতৱত্তেসু ৱত্তপঞ্ঞাপনৱসেন ৱুত্তং – ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৱাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… ন্হানে পিট্ঠিপৰিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৫১) ইদং অভিৱাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৱিপত্তিযা অনুদ্ধংসিতব্বো’’তিআদীনি চ দসাতি এৱমেতানি দ্ৱাসীতি. এতেস্ৱেৱ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৱত্তানি কানিচি পাৰিৱাসিকাদিৱত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাসীতি, এৱং অপ্পকং পন ঊনমধিকং ৱা গণনুপগং ন হোতীতি ইধ ‘‘অসীতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে ‘‘দ্ৱাসীতি খন্ধকৱত্তানী’’তি ৱুচ্চতি.
সক্কচ্চং উদ্দিসনং সক্কচ্চং উদ্দিসাপনন্তি পচ্চেকং সক্কচ্চং-সদ্দো যোজেতব্বো. উদ্দিসনং উদ্দেসগ্গহণং. ধম্মোসাৰণং ধম্মস্স উচ্চাৰণং. ধম্মদেসনা –
‘‘আদিম্হি সীলং দেসেয্য, মজ্ঝে ঝানং ৱিপস্সনং;
পৰিযোসানে চ নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৪৬) –
এৱং কথিতলক্খণা ধম্মকথা. উপগন্ত্ৱা নিসিন্নস্স যস্স কস্সচি গহট্ঠস্স পব্বজিতস্স ৱা তঙ্খণানুৰূপা ধম্মী কথা উপনিসিন্নকথা. ভত্তানুমোদনকথা অনুমোদনিযা. সৰিতাতি এত্থ ন কেৱলং চিৰকতচিৰভাসিতানং সৰণমনুস্সৰণমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো তথাপৱত্তৰূপাৰূপধম্মানং পৰিগ্গহমুখেন পৱত্তৱিপস্সনাচাৰে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনন্তি দস্সেতুং ‘‘তস্মিং কাযেন চিৰকতে’’তিআদি ৱুত্তং. সকিম্পি সৰণেনাতি একৱাৰং সৰণেন. পুনপ্পুনং সৰণেনাতি অনু অনু সৰণেন. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গম্পি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোসগ্গপৰিণামিঞ্চ কত্ৱা সৰন্তো তত্থ তত্থ জৱনৱাৰে সৰণজৱনৱাৰে পৰিত্তজৱনৱসেন অনুস্সৰিতাতি ৱেদিতব্বা.
গতিঅত্থা ধাতুসদ্দা বুদ্ধিঅত্থা হোন্তীতি আহ – ‘‘উদযঞ্চ ৱযঞ্চ পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থাযা’’তি. মিস্সকনযেনাযং দেসনা আগতাতি আহ – ‘‘ৱিক্খম্ভনৱসেন চ সমুচ্ছেদৱসেন চা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চেৱা’’তিআদি. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায নিব্বেধিকপৰিযাযতো. সা চ খো পদেসিকাতি নিপ্পদেসিকং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৱত্তনতো চা’’তি ৱুত্তং. দুক্খক্খযগামিনিভাৱেপি এসেৱ নযো. সম্মাতি যাথাৱতো. অকুপ্পধম্মতায হি মগ্গপঞ্ঞা খেপিতখেপনায ন পুন কিচ্চং অত্থীতি উপাযেন ঞাযেন যা পৱত্তি সা এৱাতি আহ – ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি.
২৬. অধিকং চেতো অভিচেতো, মহগ্গতচিত্তং, তস্স পন অধিকতা কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খৱিগমেন ৱিসিট্ঠভাৱপ্পত্তি, তন্নিস্সিতানি আভিচেতসিকানি. তেনাহ ‘‘অভিচিত্তং সেট্ঠচিত্তং সিতান’’ন্তি. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানন্তি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফাসুৱিহাৰভূতানং. তেহি পন সমঙ্গিতক্খণে যস্মা ৱিৱেকজং পীতিসুখং সমাধিজং পীতিসুখং অপীতিজং সতিপাৰিসুদ্ধিঞাণসুখঞ্চ পটিলভতি ৱিন্দতি, তস্মা আহ – ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখপটিলাভহেতূন’’ন্তি. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতাতি ইমিনা তেসু ঝানেসু সমাপজ্জনৱসীভাৱমাহ, ‘‘নিকামলাভী’’তি পন ৱচনতো আৱজ্জনাধিট্ঠানা পচ্চৱেক্খণৱসিযো চ ৱুত্তা এৱাতি ৱেদিতব্বা. নিদুক্খলাভীতি ইমিনা তেসং ঝানানং সুখপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞতং দস্সেতি, ৱিপুললাভীতি ইমিনা পগুণতং তপ্পমাণদস্সিতভাৱদীপনতো. তেনাহ ‘‘পগুণভাৱেনা’’তিআদি. সমাপজ্জিতুং সক্কোতি সমাপজ্জনৱসীভাৱতায সাধিতত্তা. সমাধিপাৰিপন্থিকধম্মেতি ৱসীভাৱস্স পচ্চনীকধম্মে. ঝানাধিগমস্স পন পচ্চনীকধম্মা পগেৱ ৱিক্খম্ভিতা, অঞ্ঞথা ঝানাধিগমো এৱ ন সিযা. অকিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতুং ন সক্কোতীতি কিচ্ছেন ৱিক্খম্ভেতি ৱিসোধেতি, কামাদীনৱপচ্চৱেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দাদীনং অঞ্ঞেসং সমাধিপাৰিপন্থিকানং দূৰসমুস্সাৰণং ইধ ৱিক্খম্ভনং ৱিসোধনন্তি ৱেদিতব্বং.
২৭. ৱিপস্সনাহিতায উপৰূপৰিৱিসেসাৱহত্তা ৱড্ঢমানায পুব্বভাগসীলাদিপটিপদায. সা এৱ পুব্বভাগপটিপদা যথাভাৱিততায অৱস্সং ভাৱিনং ৱিসেসং পৰিগ্গহিতত্তা অণ্ডং ৱিযাতি অণ্ডং, কিলেসেহি অদূসিততায অপূতি অণ্ডং এতস্সাতি অপুচ্চণ্ডো, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ঠিতপুগ্গলো, তস্স ভাৱো অপুচ্চণ্ডতা. ৱিপস্সনাদিঞাণপ্পভেদাযাতি পুব্বেনিৱাসঞাণাদিঞাণপভেদায. তত্থাতি চেতোখিলসুত্তে (ম. নি. ১.১৮৫) ‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, এৱং উস্সোড়্হিপন্নৰসঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অভিনিব্বিদাযা’’তি আগতত্তা উস্সোড়্হিপন্নৰসেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতভাৱোতি এৱং যং ওপম্মসংসন্দনং আগতং, তং ওপম্মসংসন্দনং ইধ ইমস্মিং সেখসুত্তে যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
২৮. মহগ্গতাদিভাৱেন হেট্ঠিমানং ঝানানং অনুৰূপম্পি অত্তনো ৱিসেসেন তে উত্তৰিত্ৱা অতিক্কমিত্ৱান ঠিতন্তি অনুত্তৰং, তেনাহ – ‘‘পঠমাদিজ্ঝানেহি অসদিসং উত্তম’’ন্তি. দুতিযাদীসুপি অভিনিব্ভিদাসু. পুব্বেনিৱাসঞাণং উপ্পজ্জমানং যথা অত্তনো ৱিসযপটিচ্ছাদকং কিলেসন্ধকাৰং ৱিধমন্তমেৱ উপ্পজ্জতি, এৱং অত্তনো ৱিসযে কঞ্চি ৱিসেসং কৰোন্তমেৱ উপ্পজ্জতীতি আহ – ‘‘পুব্বেনিৱাসঞাণেন পঠমং জাযতী’’তি, সেসঞাণদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
২৯. চৰণস্মিন্তি পচ্চত্তে ভুম্মৱচনন্তি আহ ‘‘চৰণং নাম হোতীতি অত্থো’’তি. তেনাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং অগতপুব্বদিসাগমনে তেসং সাধকতমভাৱতো.
অট্ঠ ঞাণানীতি ইধ আগতানি চ অনাগতানি চ অম্বট্ঠসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.২৫৪ আদযো) আগতানি গহেত্ৱা ৱদতি. ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাতি পুব্বেনিৱাসপটিচ্ছাদকাদিকিলেসতমং ভিন্দিত্ৱা পদালেত্ৱা.
৩০. সনঙ্কুমাৰেনাতি সনন্তনকুমাৰেন. তদেৱ হি তস্স সনন্তনকুমাৰতং দস্সেতুং ‘‘চিৰকালতো পট্ঠাযা’’তি ৱুত্তং. সো অত্তভাৱোতি যেন অত্তভাৱেন মনুস্সপথে ঝানং নিব্বত্তেসি, সো কুমাৰত্তভাৱো, তস্মা ব্ৰহ্মভূতোপি তাদিসেন কুমাৰত্তভাৱেন চৰতি.
জনিতস্মিং-সদ্দো এৱ ই-কাৰস্স এ-কাৰং কত্ৱা ‘‘জনেতস্মি’’ন্তি ৱুত্তো, জনিতস্মিন্তি চ জনস্মিন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. জনিতস্মিন্তি সামঞ্ঞগ্গহণেপি যত্থ চতুৱণ্ণসমঞ্ঞা, তত্থেৱ মনুস্সলোকে. খত্তিযো সেট্ঠোতি লোকসমঞ্ঞাপি মনুস্সলোকেযেৱ, ন দেৱকাযে ব্ৰহ্মকাযে ৱাতি দস্সেতুং ‘‘যে গোত্তপটিসাৰিনো’’তি ৱুত্তং. পটিসৰন্তীতি ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি পতি পতি অত্তনো গোত্তং অনুসৰন্তি পটিজানন্তি ৱাতি অত্থো.
এত্তাৱতাতি ‘‘সাধু সাধু আনন্দা’’তি এত্তকেন সাধুকাৰদানেন. জিনভাসিতং নাম জাতন্তিআদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা থেৰভাসিতং বুদ্ধভাসিতমেৱ নাম জাতং. ‘‘কিম্পনিদং সুত্তং সত্থুদেসনানুৱিধানতো জিনভাসিতং, উদাহু সাধুকাৰদানমত্তেনা’’তি এৱৰূপা চোদনা ইধ অনোকাসা থেৰস্স দেসনায ভগৱতো দেসনানুৱিধানহেতুকত্তা সাধুকাৰদানস্সাতি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সেখসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. পোতলিযসুত্তৱণ্ণনা
৩১. অঙ্গা নাম জনপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হিৱসেন অঙ্গাত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘অঙ্গাযেৱ সো জনপদো’’তি. মহিযা পনস্স উত্তৰেন যা আপোতি মহিযা নদিযা যা আপো তস্স জনপদস্স উত্তৰেন হোন্তি. তাসং অৱিদূৰত্তা সো জনপদো উত্তৰাপোতি ৱুচ্চতি. সা পন মহী কত্থচি কত্থচি ভিজ্জিত্ৱা গতাতি আহ ‘‘কতৰমহিযা উত্তৰেন যা আপো’’তি. তত্থাতি তস্সা মহিযা আগমনতো পট্ঠায অযং আৱিভাৱকথা. যস্মা (অ. নি. টী. ৩.৮.১৯) লোকিযা জম্বুদীপো হিমৱা তত্থ পতিট্ঠিতসমুদ্দদহপব্বতনদিযোতি এতেসু যং যং ন মনুস্সগোচৰং, তত্থ সযং সম্মূড়্হা অঞ্ঞেপি সম্মোহযন্তি, তত্থ তত্থ সম্মোহৱিধমনত্থং ‘‘অযং কিৰ জম্বুদীপো’’তিআদিমাৰদ্ধং. দসসহস্সযোজনপৰিমাণো আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. উদকেন অজ্ঝোত্থটো তদুপভোগিসত্তানং পুঞ্ঞক্খযেন.
সুন্দৰদস্সনং কূটন্তি সুদস্সনকূটং, যং লোকে ‘‘হেমকূট’’ন্তি ৱুচ্চতি. মূলগন্ধো কাড়ানুসাৰিযাদি. সাৰগন্ধো চন্দনাদি. ফেগ্গুগন্ধো সললাদি. তচগন্ধো লৱঙ্গাদি. পপটিকগন্ধো কবিত্থাদি. ৰসগন্ধো সজ্জাদি, পত্তগন্ধো তমালহিৰিৱেৰাদি. পুপ্ফগন্ধো নাগকুঙ্কুমাদি. ফলগন্ধো জাতিফলাদি. গন্ধগন্ধো সব্বেসং গন্ধানং গন্ধো. যস্স হি ৰুক্খস্স সব্বেসম্পি মূলাদীনং গন্ধো অত্থি, সো ইধ গন্ধো নাম. তস্স গন্ধস্স গন্ধো গন্ধগন্ধো. সব্বানি পুথুলতো পঞ্ঞাসযোজনানি, আযামতো পন উব্বেধতো ৱিয দ্ৱিযোজনসতানেৱাতি ৱদন্তি.
মনোহৰসিলাতলানীতি ওতৰণত্থায মনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি. সুপটিযত্তানীতি তদুপভোগিসত্তানং সাধাৰণকম্মানুভাৱেন সুট্ঠু পটিযত্তানি সুপ্পৱত্তিতানি হোন্তি. মচ্ছকচ্ছপাদযো উদকং মলিনং কৰোন্তি, তদভাৱতো ফলিকসদিসনিম্মলুদকানি. তিৰিযতো দীঘং উগ্গতকূটন্তি ‘‘তিৰচ্ছানপব্বত’’ন্তি আহ.
আপণানি এৱ ৱোহাৰস্স মুখভূতানীতি আহ ‘‘আপণমুখসহস্সানী’’তি. ৱিভত্তানীতি ৱৱত্থিতানি অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্ভিন্নানি. ৱসনট্ঠানন্তি অত্তনো যথাফাসুকং ৱসিতব্বট্ঠানং. আসতি এত্থাতি আসনং, নিসীদিতব্বট্ঠানানি.
অসাৰুপ্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকস্স ছাদনতো ছন্নং অনুচ্ছৱিকং, তদেৱ অজ্ঝাসযসম্পত্তিং পতিৰূপেতি পকাসেতীতি পতিৰূপং. তেনাহ ‘‘নপ্পতিৰূপ’’ন্তি. কাৰণৱেৱচনানীতি ঞাপককাৰণৱেৱচনানি. ঞাপকঞ্হি কাৰণং অধিপ্পেতং. অত্থং আকৰোতি পকাসেতীতি আকাৰো, তমেৱ লীনং গুড়্হং অত্থং গমেতীতি লিঙ্গং, সো তেন নিমীযতীতি নিমিত্তন্তি ৱুচ্চতি. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘দীঘদসৱত্থ…পে… নিমিত্তাতি ৱুত্তা’’তি আহ. তেতি আকাৰাদযো. তথা হি পন মেতিআদিনা পোতলিযো গহপতি ‘‘পৰিব্বাজকনিযামেন অহং জীৱামি, তস্মা গহপতি ন হোমীতি ৱদতি. ওৱদন্তোতি অনুসাসন্তো. উপৱদন্তোতি পৰিভাসন্তো.
৩২. গেধভূতো লোভোতি গিজ্ঝনসভাৱো লোভো. অগিজ্ঝনলক্খণো ন লোভো, অনিন্দাভূতং অঘট্টনন্তি নিন্দায পটিপক্খভূতং পৰেসং অঘট্টনং. নিন্দাঘট্টনাতি নিন্দাৱসেন পৰেসং ঘট্টনা অক্কোসনা. ব্যৱহাৰৱোহাৰোপীতি কযৱিক্কযলক্খণো সব্যোহাৰোপি দানগ্গহণং ৱোহাৰো. ‘‘দত্তো তিস্সো’’ তিআদিনা ৱোহৰণং পঞ্ঞাপনন্তি পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ৱোহৰণং কথনং বোধনন্তি ৱচনং ৱোহাৰো. যাথাৱতো অযাথাৱতো চ ৱোহৰতি এতেনাতি ৱোহাৰো, চেতনা. অযমিধাধিপ্পেতোতি অযং চেতনালক্খণো ৱোহাৰো ইধ ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো, সো চ খো সাৱজ্জোৱ সমুচ্ছেদস্স ইচ্ছিতত্তা. ইদানি চতুব্বিধস্সপি ৱোহাৰস্স ইধ সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. গিহীতি চেতনা নত্থীতি অহং গিহীতি চেতনাপৱত্তি নত্থি. গিহীতি ৱচনং নত্থীতি গিহীতি অত্তনো পৰেসঞ্চ ৱচনপ্পৱত্তি নত্থি. গিহীতি পণ্ণত্তি নত্থীতি গিহীতি সমঞ্ঞা নত্থি. গিহীতি ব্যৱহাৰো নত্থীতি সমুদাচাৰো নত্থি.
৩৩. পাণাতিপাতোৱ সংযোজনং. কস্মা? বন্ধনভাৱেন পৱত্তনতো নিস্সৰিতুং অপ্পদানতো. পাণাতিপাতস্স অত্থিতায সো পুগ্গলো ‘‘পাণাতিপাতী’’তি ৱুচ্চতীতি আহ – ‘‘পাণাতিপাতস্স…পে… হোতী’’তি. যঞ্হি যস্স অত্থি, তেন সো অপদিস্সতীতি. বহুতাযাতি অচক্খুকাদিভেদেন বহুভাৱতো. পাণাতিপাতস্স পটিপক্খো অপাণাতিপাতো. সো পন অত্থতো কাযদ্ৱাৰিকো সীলসংৱৰোতি আহ ‘‘কাযিকসীলসংৱৰেনা’’তি. অত্তাপি মং উপৱদেয্যাতিআদি পাণাতিপাতে আদীনৱদস্সনং. আদীনৱদস্সিনো হি ততো ওৰমণং. দেসনাৱসেনাতি অঞ্ঞত্থ সুত্তে অভিধম্মে চ দসসু সংযোজনেসু পঞ্চসু নীৱৰণেসু দেসনাৱসেন অপৰিযাপন্নম্পি সংযোজনন্তিপি নীৱৰণন্তিপি ইধ ৱুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৱতো. তেনাহ – ‘‘ৱট্টবন্ধনট্ঠেন হিতপ্পটিচ্ছাদনট্ঠেন চা’’তি, পাণাতিপাতো হি অপাণাতিপাতপচ্চযং হিতং পটিচ্ছাদেন্তোৱ উপ্পজ্জতীতি. একো অৱিজ্জাসৱোতি ইদং সহজাতৱসেন ৱুত্তং, উপনিস্সযৱসেন পন ইতৰেসম্পি আসৱানং যথাৰহং সম্ভৱো ৱেদিতব্বো. পাণাতিপাতী হি পুগ্গলো ‘‘তপ্পচ্চযং অত্থং কৰিস্সামী’’তি কামে পত্থেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতি, ভৱৱিসেসং পচ্চাসীসতি. তত্থ উপ্পন্নং ৱিহনতি বাধতীতি ৱিঘাতো, দুক্খং, পৰিড়াহনং অনত্থুপ্পাদৱসেন উপতাপনং পৰিড়াহো, অযমেতেসং ৱিসেসো. সব্বত্থাতি সব্বেসু ৱাৰেসু. ইমিনা উপাযেনাতি অতিদেসেন পন পৰিগ্গহিতো অত্থো পৰতো আগমিস্সতীতি.
৩৪-৪০. ইমস্মিং পদেতি এতেন সত্তসুপি ৱাৰেসু তথা আগতং পদং সামঞ্ঞতো গহিতং. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি. ৰোসনং কাযিকং ৱাচসিকঞ্চাতি তপ্পটিপক্খো অৰোসোপি তথা দুৱিধোতি আহ ‘‘কাযিকৱাচসিকসংৱৰেনা’’তি. যথা অভিজ্ঝা লোভো, অনভিজ্ঝা অলোভো, এৱং অকোধূপাযাসো অব্যাপাদো, সংৱৰে সুখন্তি সংৱৰোতি দট্ঠব্বো, অনতিলোভো পন সতিসংৱৰে, অনতিমানো ঞাণসংৱৰে সঙ্গহং গচ্ছতীতি দট্ঠব্বং. ইমেসু পন পদেসু এৱং সব্বৱাৰেসু যোজনা কাতব্বাতি সম্বন্ধো.
এৱং আসৱুপ্পত্তি ৱেদিতব্বাতি এত্থ ৱুত্তস্সপি একজ্ঝং ৱুচ্চমানত্তা ‘‘পুন অযং সঙ্খেপৱিনিচ্ছযো’’তি ৱুত্তং. অসম্মোহত্থং আৰম্মণস্স. পুৰিমেসু তাৱ চতূসু ৱাৰেসু ৱিৰমিতুং ন সক্কোমীতি ৱত্তব্বং. ‘‘অত্তাপি মং উপৱদেয্যা’’তি এতস্স পদস্স অত্থৱণ্ণনাযং ‘‘ন সক্কোমী’’তি, ‘‘অনুৱিজ্জাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যু’’ন্তি এতস্স পদস্স অত্থৱণ্ণনাযং ‘‘ন সক্কোতী’’তি ৱত্তব্বং, ইমিনা নযেন পচ্ছিমেসুপি চতূসু যথাৰহং যোজনা ৱেদিতব্বা. অতিমানে ভৱাসৱঅৱিজ্জাসৱাতি ৱুত্তং মানেন সহ দিট্ঠিযা অনুপ্পজ্জনতো, অতিমানো পন কামৰাগেনপি উপ্পজ্জতেৱাতি ‘‘অতিমানে কামাসৱঅৱিজ্জাসৱা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, স্ৱাযং নযো ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যোতি ন দস্সিতো. পাতিমোক্খসংৱৰসীলং কথিতং আদিতো চতূহি ছট্ঠেন ৱাতি পঞ্চহি ৱাৰেহি, সেসেহি তীহি পাতিমোক্খসংৱৰসীলে ঠিতস্স ভিক্খুনো পটিসঙ্খাপহানং, সব্বেহিপি পন ভিক্খুভাৱে ঠিতস্স গিহিৱোহাৰসমুচ্ছেদো কথিতো. তত্থ সব্বত্থ ৱত্তং ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং কাতুং নপ্পতিৰূপ’’ন্তি পটিসঙ্খানৱসেন অকৰণং পজহনঞ্চ পটিসঙ্খাপহানং.
কামাদীনৱকথাৱণ্ণনা
৪২. উপসুম্ভেয্যাতি এত্থ উপ-সদ্দো সমীপত্থো, সুম্ভনং ৱিক্খেপনং. তেনেৱ তমেনন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ – ‘‘তস্স সমীপে খিপেয্যা’’তি, তস্স কুক্কুৰস্স সমীপে অট্ঠিকঙ্কলং খিপেয্যাতি অত্থো. নিম্মংসত্তা কঙ্কলন্তি ৱুচ্চতীতি ইমিনা ৱিগতমংসায অট্ঠিকঙ্কলিকায উৰট্ঠিম্হি ৱা পিট্ঠিকণ্টকে ৱা সীসট্ঠিম্হি ৱা কঙ্কল-সদ্দো নিৰুড়্হোতি দস্সেতি. সুনিক্কন্তন্তি নিল্লিখিতং কত্ৱাৱ নিব্বিসেসং লিখিতং.
একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনৱসেন পৱত্তিযা একত্তা. তেনাহ ‘‘চতুত্থঝানুপেক্খা’’তি. যস্মা পনস্স আৰম্মণম্পি একসভাৱমেৱ, তস্মা আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. লোকামিসসঙ্খাতাতি অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুনা লোকেন আমসিতব্বতো, লোকে ৱা আমিসোতি সঙ্খং গতায ৱসেন কামগুণানং কামভাৱো চ আমিসভাৱো চ, সো এৱ নিপ্পৰিযাযতো আমিসন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. কামগুণামিসাতি কামগুণে ছন্দৰাগা. গহণট্ঠেন ভুসং আদানট্ঠেন.
৪৩. ডযনং আকাসেন গমনন্তি আহ ‘‘উপ্পতিত্ৱা গচ্ছেয্যা’’তি. গিজ্ঝাদীনং ৱাসিফৰসু ন হোতীতি আহ – ‘‘মুখতুণ্ডকেন ডসন্তা তচ্ছেয্যু’’ন্তি. ৱিস্সজ্জেয্যুন্তি এত্থ ‘‘ৱিস্সজ্জন’’ন্তি আকড্ঢনং অধিপ্পেতং অনেকত্থত্তা ধাতূনং, আকড্ঢনঞ্চ অনুবন্ধিত্ৱা পাতনন্তি আহ ‘‘মংসপেসিং নখেহি কড্ঢিত্ৱা পাতেয্যু’’ন্তি.
৪৭. পুৰিসস্স আৰোহনযোগ্যং পোৰিসেয্যং.
৪৮. সম্পন্নং সুন্দৰং ফলমস্সাতি সম্পন্নফলং. ফলূপপন্নন্তি ফলেহি উপেতন্তি আহ ‘‘বহুফল’’ন্তি.
৫০. সুৱিদূৰৱিদূৰেতি অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদতো সুট্ঠু ৱিদূৰভূতে এৱ ৱিদূৰে অহং ঠিতো. কস্সচি নাম অত্থস্সপি অজাননতো ন আজানন্তীতি অনাজানীযাতি কত্তুসাধনমস্স দস্সেন্তো অজাননকেতি অজানন্তভোজনসীসেন তেসং দাতব্বপচ্চযে ৱদতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পোতলিযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. জীৱকসুত্তৱণ্ণনা
৫১. কুমাৰেন ভতো পোসাপিতোতি কুমাৰভতো, কুমাৰভতো এৱ কোমাৰভচ্চো যথা ‘‘ভিসক্কমেৱ ভেসজ্জ’’ন্তি.
আৰভন্তীতি এত্থ আৰভ-সদ্দো কামং কামাযূহনযঞ্ঞুট্ঠাপনআপত্তিআপজ্জনৱিঞ্ঞাপনাদীসুপি আগতো, ইধ পন হিংসনে ইচ্ছিতব্বোতি আহ – ‘‘আৰভন্তীতি ঘাতেন্তী’’তি. উদ্দিসিত্ৱা কতন্তি (অ. নি. টী. ৩.৮.১২; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.২৯৪) অত্তানং উদ্দিসিত্ৱা মাৰণৱসেন কতং নিব্বত্তিতং. পটিচ্চকম্মন্তি এত্থ কম্ম-সদ্দো কম্মসাধনো অতীতকালিকোতি আহ – ‘‘অত্তানং পটিচ্চ কত’’ন্তি. নিমিত্তকম্মস্সেতং অধিৱচনং ‘‘পটিচ্চ কম্মং ফুসতী’’তিআদীসু (জা. ১.৪.৭৫) ৱিয. নিমিত্তকম্মস্সাতি নিমিত্তভাৱেন লদ্ধব্বকম্মস্স, ন কৰণকাৰাপনৱসেন. পটিচ্চকম্মং এত্থ অত্থীতি মংসং পটিচ্চকম্মং যথা ‘‘বুদ্ধং এতস্স অত্থীতি বুদ্ধো’’তি. তেসন্তি নিগণ্ঠানং. অঞ্ঞেপি ব্ৰাহ্মণাদযো তংলদ্ধিকা অত্থেৱ.
কাৰণন্তি এত্থ যুত্তি অধিপ্পেতা, সা এৱ চ ধম্মতো অনপেতত্তা ‘‘ধম্মো’’তি ৱুত্তাতি আহ – ‘‘কাৰণং নাম তিকোটিপৰিসুদ্ধমচ্ছমংসপৰিভোগো’’তি. অনুকাৰণং নাম মহাজনস্স তথা ব্যাকৰণং যুত্তিযা ধম্মস্স অনুৰূপভাৱতো মংসং পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি অনুঞ্ঞাতং তথেৱ কথনন্তি কত্ৱা. তন্তি ‘‘জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পৰিভুঞ্জতী’’তি এৱং ৱুত্তং পৰিভুঞ্জনং নেৱ কাৰণং হোতি সব্বেন সব্বং অভাৱতো সতি চ অযুত্তিযং অধম্মোতি কত্ৱা. তথা ব্যাকৰণন্তি ‘‘জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পৰিভুঞ্জতী’’তি কথনং যুত্তিযা ধম্মস্স অননুৰূপভাৱতো ন অনুকাৰণং হোতি. পৰেহি ৱুত্তকাৰণেন সকাৰণো হুত্ৱাতি পৰে তিত্থিযা ‘জান’ন্তিআদিনা ধম্মং কথেন্তি ৱদন্তি, তেন কাৰণভূতেন সকাৰণো হুত্ৱা. তেহি তথা ৱত্তব্বো এৱ হুত্ৱা তুম্হাকং ৱাদো ৱা অনুৱাদো ৱা ‘‘মংসং পৰিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি পৱত্তা তুম্হাকং কথা ৱা পৰতো পৰেহি তথা পৱত্তিতা তস্সা অনুকথা ৱা. ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বকাৰণন্তি তিত্থিযা তাৱ তিট্ঠন্তু, ততো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি গৰহিতব্বকাৰণং. কোচি ন আগচ্ছতীতি গৰহিতব্বতং ন আপজ্জতীতি অত্থো. অভিভৱিত্ৱা আচিক্খন্তীতি অভিভুয্য মদ্দিত্ৱা কথেন্তি, অভিভূতেন অক্কোসন্তীতি অত্থো.
৫২. কাৰণেহীতি পৰিভোগচিত্তস্স অৱিসুদ্ধতাহেতূহি. ভিক্খূ উদ্দিস্সকতং দিট্ঠং. তাদিসমংসঞ্হি পৰিভোগানাৰহত্তা চিত্তঅৱিসুদ্ধিযা কাৰণং চিত্তসংকিলেসাৱহতো. ইদানি দিট্ঠসুতপৰিসঙ্কিতানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠাদীসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তদুভযৱিমুত্তপৰিসঙ্কিতন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি ইমং উভযং অনিস্সায – ‘‘কিং নু খো ইমং ভিক্খুং উদ্দিস্স ৱধিত্ৱা সম্পাদিত’’ন্তি কেৱলমেৱ পৰিসঙ্কিতং. সব্বসঙ্গাহকোতি সব্বেসং তিণ্ণং পৰিসঙ্কিতানং সঙ্গণ্হনকো.
মঙ্গলাদীনন্তি আদি-সদ্দেন আহুনপাহুনাদিকং সঙ্গণ্হাতি. নিব্বেমতিকা হোন্তীতি সব্বেন সব্বং পৰিসঙ্কিতাভাৱমাহ. ইতৰেসন্তি অজানন্তানং ৱট্টতি, জানতো এৱেত্থ আপত্তি হোতি. তেযেৱাতি যে উদ্দিস্স কতং, তেযেৱ.
উদ্দিস্সকতমংসপৰিভোগতো অকপ্পিযমংসপৰিভোগস্স ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘অকপ্পিযমংসং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পুৰিমস্মিং সচিত্তকা আপত্তি, ইতৰস্মিং অচিত্তকা. তেনাহ – ‘‘অকপ্পিযমংসং অজানিত্ৱা ভুত্তস্সপি আপত্তিযেৱা’’তি. পৰিভোগন্তি পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি ৱদামীতি অত্থো.
৫৩. তাদিসস্সাতি তিকোটিপৰিসুদ্ধস্স মচ্ছমংসস্স পৰিভোগে. মেত্তাৱিহাৰিনোপীতি অপি-সদ্দেন অমেত্তাৱিহাৰিনোপি. মেত্তাৱিহাৰিনো পৰিভোগে সিখাপ্পত্তা অনৱজ্জতাতি দস্সেতুং ‘‘ইধ, জীৱক, ভিক্খূ’’তিআদি ৱুত্তং. অনিযমেত্ৱাতি অৱিসেসেত্ৱা সামঞ্ঞতো. যস্মা ভগৱতা – ‘‘যতো খো, ৱচ্ছ, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতী’’তিআদিনা মহাৱচ্ছগোত্তসুত্তে (ম. নি. ২.১৯৪) অত্তা অনিযমেত্ৱা ৱুত্তো. তথা হি ৱচ্ছগোত্তো – ‘‘তিট্ঠতু ভৱং গোতমো, অত্থি পন ভোতো গোতমস্স একভিক্খুপি সাৱকো আসৱানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি আহ, ‘‘ইধ, ভাৰদ্ৱাজ, ভিক্খু অঞ্ঞতৰং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তিআদিনা চঙ্কীসুত্তে (ম. নি. ২.৪৩০) অত্তা অনিযমেত্ৱা ৱুত্তো. তথা হি তত্থ পৰতো – ‘‘যং খো পন অযমাযস্মা ধম্মং দেসেতি, গম্ভীৰো সো ধম্মো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো, ন সো ধম্মো সুদেসনীযো লুদ্দেনা’’তিআদিনা দেসনা আগতা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভগৱতা হি মহাৱচ্ছগোত্তসুত্তে, চঙ্কীসুত্তে ইমস্মিং সুত্তেতি তীসু ঠানেসু অত্তানংযেৱ সন্ধায দেসনা কতা’’তি. মংসূপসেচনোৱ অধিপ্পেতো মচ্ছমংসসহিতস্স আহাৰস্স পৰিভোগভাৱতো মচ্ছমংসস্স চ ইধ অধিপ্পেতত্তা.
অগথিতো অপ্পটিবদ্ধো. তণ্হামুচ্ছনাযাতি তণ্হাযনৱসেন মুচ্ছাপত্তিযা. অনজ্ঝোপন্নো তণ্হায অভিভৱিত্ৱা ন অজ্ঝোত্থটো, গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা ন সণ্ঠিতোতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘সব্বং আলুম্পিত্ৱা’’তিআদি. ইধ আদীনৱো আহাৰস্স পটিকূলভাৱোতি আহ ‘‘একৰত্তিৱাসেনা’’তিআদি. অযমত্থো আহাৰপৰিভোগোতি অত্থসংযোজনপৰিচ্ছেদিকা ‘‘যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৮২; ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০) পৱত্তা আহাৰপটিবদ্ধছন্দৰাগনিস্সৰণভূতা পঞ্ঞা অস্স অত্থীতি নিস্সৰণপঞ্ঞো. ইদমত্থন্তি এতমত্থায. এৱং সন্তেতি ‘‘ব্ৰহ্মাতি চ মেত্তাৱিহাৰিনো সমঞ্ঞা’’তি অৱত্ৱা যে ধম্মা মেত্তাৱিহাৰস্স পটিপক্খভূতা, তত্থ সাৱসেসং পহাসি ব্ৰহ্মা, অনৱসেসং পহাসি ভগৱাতি সচে তে ইদং সন্ধায ভাসিতং, এৱং সন্তে তৱ ইদং যথাৱুত্তৱচনং অনুজানামি, ন মেত্তাৱিহাৰিতাসামঞ্ঞমত্ততোতি অত্থো.
৫৫. ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি ৱত্ৱা ৱিসুং অনুসন্ধিভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱাৰং থকেতীতি মচ্ছমংসপৰিভোগানুঞ্ঞায অঞ্ঞেসং ৱচনদ্ৱাৰং পিদহতি, চোদনাপথং নিৰুন্ধতি. কথং সত্তানুদ্দযং দস্সেতি? সত্তানুদ্দযমুখেন বাহিৰকানং মচ্ছমংসপৰিভোগপটিক্খেপো তযিদং মিচ্ছা, তিকোটিপৰিসুদ্ধস্সেৱ মচ্ছমংসস্স পৰিভোগো ভগৱতা অনুঞ্ঞাতো. তথা হি ৱুত্তং – ‘তীহি খো অহং, জীৱক, ঠানেহি মংসং পৰিভোগন্তি ৱদামী’তিআদি (ম. নি. ২.৫২). ৱিনযেপি (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) ৱুত্তং – ‘‘তিকোটিপৰিসুদ্ধং, দেৱদত্ত, মচ্ছমংসং মযা অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. তিকোটিপৰিসুদ্ধঞ্চ ভুঞ্জন্তানং সত্তেসু অনুদ্দযা নিচ্চলা. ‘‘সত্তানুদ্দযং দস্সেতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সচে হী’’তিআদিমাহ.
পঠমেন কাৰণেনাতি দেসনাৱসেনপি পযোগৱসেনপি পঠমেন পৰূপঘাতহেতুনা. কড্ঢিতো সো পাণো. গলেন পৱেধেন্তেনাতি যোত্তগলেন কৰণেন অসয্হমানেন. বহুপুঞ্ঞমেৱ হোতি আসাদনাপেক্খায অভাৱতো, হিতজ্ঝাসযত্তা ৱাতি অধিপ্পাযো. এসাহং, ভন্তেতিআদি কস্মা ৱুত্তং, সৰণগমনৱসেনেৱ গহিতসৰণোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অয’’ন্তিআদি. ওগাহন্তোতিআদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা সুত্তং অনুস্সৰন্তো অত্থং উপধাৰেন্তো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
জীৱকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. উপালিসুত্তৱণ্ণনা
৫৬. পাৱাৰং পাৰুপতীতি পাৱাৰিকো, ইদং তস্স কুলসমুদাগতং নামং, সো পন মহদ্ধনো মহাভোগো নগৰে সেট্ঠিট্ঠানে ঠিতো. তেনাহ ‘‘দুস্সপাৱাৰিকসেট্ঠিনো’’তি. দীঘত্তা দীঘতমত্তা. সো কিৰ পমাণতো উপৱচ্ছযতো দিযড্ঢৰতনং অতিক্কম্ম ঠিতো. এৱংলদ্ধনামোতি ‘‘দীঘতপস্সী’’তি লদ্ধসমঞ্ঞো. বাহিৰাযতনেতি তিত্থিযসমযে পিণ্ডপাতোতি ৱোহাৰো নত্থি, তস্মা সাসনৱোহাৰেন ‘‘পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো’’তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
দস্সেতীতি দেসেতি. ঠপেতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰতো ৱৱত্থপেতি. কিৰিযাযাতি কৰণেন. পৱত্তিযাতি পৱত্তনেন. দণ্ডানি পঞ্ঞপেতীতি এত্থ কস্মা ভগৱতা আদিতোৱ তথা ন পুচ্ছিতন্তি? যস্মা সা তস্মিং অত্থে সভাৱনিৰুত্তি ন হোতি, সাসনে লোকে সমযন্তৰেসু চ তাদিসো সমুদাচাৰো নত্থি, কেৱলং পন তস্সেৱ নিগণ্ঠস্সাযং কোট্ঠালকসদিসো সমুদাচাৰোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কম্মানি পঞ্ঞপেতি’’ ইচ্চেৱাহ. অচিত্তকন্তি চিত্তৰহিতং, চিত্তেন অসমুট্ঠাপিতন্তি অত্থো. কথং পন তদুভযস্স চিত্তেন ৱিনা সম্ভৱোতি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনমাহ ‘‘যথা কিৰা’’তিআদি. পটিৱিভত্তানন্তি অত্থতো ভিন্নানং. পটিৱিসিট্ঠানন্তি ৱিসেসনপদৱসেন সদ্দতোপি ভিন্নানং. ৱচনং পতিট্ঠপেতুকামোতি দীঘতপস্সিনো যথাৱুত্তৱচনং পতিট্ঠপেতুকামো. তস্মিঞ্হি পতিট্ঠাপিতে তেনপ্পসঙ্গেন আগতো, উপালি গহপতি তস্মিং পদেসে ধম্মং দিস্ৱা সাসনে অভিপ্পসীদিস্সতি.
কথা এৱ উপৰি ৱাদাৰোপনস্স ৱত্থুভাৱতো কথাৱত্থু. কথাযং পতিট্ঠপেসীতি কথাৱত্থুস্মিং, তদত্থে ৱা পতিট্ঠপেসি. যথা তং ৱাদাৰোপনভযেন ন অৱজানাতি, এৱং তস্সং কথাযং, তস্মিং ৱা অত্থে দীঘতপস্সিং যাৱততিযং ৱাদে পতিট্ঠপেসি. ৱাদন্তি দোসং.
৫৭. ইদানি চেতনাসম্পযুত্তধম্মম্পি গহেত্ৱা কাযকম্মাদিৱসেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং কাযকম্মং নামাতিআদি ‘‘কম্মস্স কিৰিযাযা’’তি পাড়িযং অকুসলকম্মস্স অধিগতত্তা ৱুত্তং, পুব্বে পন অট্ঠকামাৱচৰকুসলচেতনাতিআদি সাৱজ্জং অনৱজ্জঞ্চ সামঞ্ঞতো একজ্ঝং কত্ৱা দস্সিতং. কস্মা পনেত্থ চেতনা ন গহিতাতি আহ ‘‘ইমস্মিং সুত্তে কম্মং ধুৰ’’ন্তি. কাযকম্মাদিভেদং কম্মমেৱ ধুৰং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং, ন চেতনামত্তমেৱ. এৱমাগতেপীতি কম্মানীতি এৱং নামেন আগতেপি চেতনা ধুৰং, তত্থ চেতনং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. কথং পন তত্থ কম্মন্তি ৱা কম্মানীতি ৱা আগতে তেসং চেতনায ধুৰভাৱোতি আহ ‘‘যত্থ কত্থচি…পে… লভতী’’তি. তত্থ যত্থ কত্থচীতি যস্মিং কিস্মিঞ্চি দ্ৱাৰে. সা ৱুত্তাৱাতি সা চেতনা ৱুত্তাৱ, যা কাযসঙ্খাৰাদিপৰিযাযেন (যস্স কস্সচি কম্মস্স কাযদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তাপনচেতনা) সম্পযুত্তধম্মাপি তদগ্গেন লোকিযাপি লোকুত্তৰাপি কম্মমেৱ, অভিজ্ঝাদযো পন চেতনাপক্খিকাতি দট্ঠব্বং.
মহন্তন্তি কটুকফলং. ন কিলমতি সপ্পাটিহাৰিযত্তা পটিঞ্ঞায. ইদানি তেসং সপ্পাটিহাৰিযতং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. যদি অকুসলং পত্ৱা কাযকম্মং ৱচীকম্মং মহন্তন্তি ৱদন্তো ন কিলমতি, অথ কস্মা ভগৱা ইধ অকুসলং মনোকম্মং মহাসাৱজ্জং কথেসীতি আহ ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে’’তিআদি. যাৱততিযং পতিট্ঠাপনমত্তেন গতমগ্গং পটিপজ্জন্তো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চি অত্থনিপ্ফত্তিং অপস্সন্তোপী’’তি.
৫৮. নিৱাসট্ঠানভূতো বালকো এতিস্সা অত্থীতি বালকিনী. সত্থুপটিঞ্ঞাততায নিগণ্ঠানং মহাতি সম্ভাৱিতত্তা মহানিগণ্ঠো.
৬০. আৱট্টেতি পুৰিমাকাৰতো নিৱত্তেতি অত্তনো ৱসে ৱত্তেতি এতাযাতি আৱট্টনী, মাযা. তেনাহ ‘‘আৱট্টেত্ৱা গহণমায’’ন্তি. সত্থুপটিঞ্ঞানং বুদ্ধদস্সনে চিত্তমেৱ ন উপ্পজ্জতি, অযমেত্থ ধম্মতা. সচে পন সো তং পটিঞ্ঞং অপ্পহায বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱং উপগচ্ছেয্য, সত্তধা মুদ্ধা ফলেয্য, তস্মা ভগৱা ‘‘মা অযং বালো ৱিনস্সী’’তিআদিতোৱ যথা সম্মুখীভাৱং ন লভতি, তথা কৰোতি. স্ৱাযমত্থো পাথিকপুত্তসমাগমেন দীপেতব্বো. দস্সনসম্পত্তিনিযামমাহ ‘‘তথাগতং হী’’তিআদি. আগমা নু খো ইধ তুম্হাকং সন্তিকং.
৬১. ৱচীসচ্চে পতিট্ঠহিত্ৱাতি যথাপটিঞ্ঞাতায পটিঞ্ঞায ঠত্ৱা.
৬২. সীতোদকে অমতা পাণা পানকালে পন মৰন্তি, তেপি তেন সীতোদকপৰিভোগেন মাৰিতা হোন্তি, তস্মা তপস্সিনা নাম সব্বেন সব্বং সীতোদকং ন পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি তেসং লদ্ধি. পাকতিকং ৱা উদকং সত্তোতি পুৰাতনানং নিগণ্ঠানং লদ্ধি. তেনাহ ‘‘সত্তসঞ্ঞায সীতোদকং পটিক্খিপন্তী’’তি. তেসং তং অধুনাতননিগণ্ঠানং ৱাদেন ৱিৰুজ্ঝতি. তে হি পথৱীআদিনৱপদত্থতো অঞ্ঞমেৱ জীৱিতং পটিজানন্তি. চিত্তেন সীতোদকং পাতুকামো পৰিভুঞ্জিতুকামো হোতি ৰোগে ঠত্ৱাপি সত্তানং চিত্তস্স তথা ন ৱিতততা. তেনাহ – ‘‘তেনস্স মনোদণ্ডো তত্থেৱ ভিজ্জতী’’তি. তেনাতি সীতোদকং পাতুং পৰিভুঞ্জিতুঞ্চ ইচ্ছনেন. অস্সাতি যথাৱুত্তস্স নিগণ্ঠস্স. তত্থেৱাতি তথাচিত্তুপ্পাদনে এৱ. ভিজ্জতি সংৱৰস্স ৱিকোপিতত্তা. তথাভূতো সো নিগণ্ঠো সীতোদকং চে লভেয্য, কতিপযং কালং জীৱেয্য, অলাভেন পন পৰিসুস্সমানকণ্ঠোট্ঠতালুজিৱ্হাআদিকো সব্বসো পৰিদাহাভিভূতো মৰেয্য. তেনাহ – ‘‘সীতোদকং অলভমানো কালং কৰেয্যা’’তি. কস্মা? যস্মা সীতোদকং পিৱায সন্নিস্সিতচিত্তস্স মৰণং হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি চুতিম্পি আকড্ঢতী’’তি. যস্মা পন তথাভূতচিত্তস্স নিগণ্ঠস্স মনোসত্তেসু নাম দেৱেসু উপপত্তি হোতীতি তিত্থিযানং লদ্ধি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মনোদণ্ডো পন ভিন্নোপি পটিসন্ধিম্পি আকড্ঢতী’’তি. ইতীতি এৱং ‘‘ইধাস্স নিগণ্ঠো’’তিআদিআকাৰেন. নন্তি উপালিং গহপতিং. মহন্তোতি ৱদাপেসি ‘‘মনোপটিবদ্ধো কালঙ্কৰোতী’’তি ৱদন্তোতি অধিপ্পাযো.
উপাসকস্সাতি উপালিস্স গহপতিস্স. মুচ্ছাৱসেনাতিআদিনা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ মনোদণ্ডস্স মহন্ততং ৱিভাৱেতি. চিত্তসন্ততিপ্পৱত্তিমত্তেনেৱাতি ৱিনা কাযদণ্ডেন ৱচীদণ্ডেন চ কেৱলং চিত্তসন্ততিপ্পৱত্তিমত্তেন. ভিজ্জিত্ৱাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন অভিজ্জিত্ৱাপি. অনিয্যানিকাতি অপ্পাটিহীৰা, অযুত্তাতি অত্থো. সল্লক্খেসি উপাসকোতি ৱিভত্তিং ৱিপৰিণামেত্ৱা যোজনা. পঞ্হপটিভানানীতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে উপ্পজ্জনকপটিভানানি.
‘‘মনোপটিবদ্ধো কালং কৰোতী’’তি ৱদন্তেন অত্থতো মনোদণ্ডস্স তদুত্তৰভাৱো পটিঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘ইদানি মনোদণ্ডো মহন্তোতি ইদং ৱচন’’ন্তি. তথা চেৱ ৱুত্তং – ‘‘মনোদণ্ডোৱ বলৱা মহন্তোতি ৱদাপেসী’’তি.
৬৩. পাণাতিপাতাদিতো যমনং যামো, চতুব্বিধো যামো চতুযামো, চতুযামসঙ্খাতেন সংৱৰেন সংৱুতো চাতুযামসংৱৰসংৱুতো. অট্ঠকথাযং পন যাম-সদ্দো কোট্ঠাসপৰিযাযোতি ‘‘ইমিনা চতুকোট্ঠাসেনা’’তি ৱুত্তং. পিযজাতিকং ৰূপাদিআৰম্মণং ৰাগৱসেন বালেহি ভাৱনীযত্তা ‘‘ভাৱিত’’ন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ভাৱিতন্তি পঞ্চ কামগুণা’’তি.
যো সব্বং পাপং আসৱঞ্চ ৱাৰেতীতি সব্বৱাৰী, তস্স নৱসু পদত্থেসু সত্তমো পদত্থো, তেন সব্বৱাৰিনা পাপং ৱাৰিত্ৱা ঠিতোতি সব্বৱাৰিৱাৰিতো. তেনাহ ‘‘সব্বেন পাপৱাৰণেন ৱাৰিতপাপো’’তি. ততো এৱ সব্বস্স ৱাৰিতব্বস্স আসৱস্স ধুননতো সব্বৱাৰিধুতো. ৱাৰিতব্বস্স নিৱাৰণৱসেন সব্বৱাৰিনো ফুটো ফুসিতোতি সব্বৱাৰিফুটো. সঙ্ঘাতন্তি সহসা হননং, অসঞ্চেতনিকৱধন্তি অত্থো. কতৰস্মিং কোট্ঠাসেতি তীসু দণ্ডকোট্ঠাসেসু কতৰকোট্ঠাসে.
৬৪. খলিযতি সমাদিযতীতি খলং, ৰাসীতি আহ – ‘‘একং মংসখলন্তি একং মংসৰাসি’’ন্তি. ৱিজ্জাধৰইদ্ধিযা ইদ্ধিমা. সা পন ইদ্ধি যস্মা আনুভাৱসম্পন্নস্সেৱ ইজ্ঝতি, ন যস্স কস্সচি. তস্মা আহ ‘‘আনুভাৱসম্পন্নো’’তি. ৱিজ্জানুভাৱৱসেনেৱ আনুভাৱসম্পন্নো. চিত্তে ৱসীভাৱপ্পত্তো আনুভাৱায এৱ ৱিজ্জায পগুণভাৱাপাদনেন. এতেন ৱসীভাৱং লোকিযসমঞ্ঞাৱসেন ভগৱা উপালিং গহপতিং পঞ্ঞপেতুকামো এৱমাহ. লোকিকা হি ‘‘ভাৱনামযইদ্ধিযা ইদ্ধিমা চেতোৱসীভাৱপ্পত্তো পৰূপঘাতং কৰোতী’’তি মঞ্ঞন্তি. তথা হি তে ইসযো পৰেসং সংৱণ্ণেন্তি, ইসীনং আনুভাৱং কিত্তেন্তি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আগমিস্সতীতি.
৬৫. অৰঞ্ঞমেৱ হুত্ৱাতি সব্বসো অৰঞ্ঞমেৱ হুত্ৱা. অৰঞ্ঞভাৱেন অৰঞ্ঞং জাতং, ন নামমত্তেন. ইসীনং অত্থাযাতি ইসীনং আসাদনত্থায.
গোধাৱৰীতীৰতো নাতিদূৰে. উসূযমানোতি ‘‘ন মং এস জনো পৰিৱাৰেতী’’তি উসূযং কৰোন্তো. কিলিট্ঠো ৱতাতি পঙ্কদন্তৰজসিৰতাদীহি কিলিট্ঠসৰীৰো. অনঞ্জিতমণ্ডিতোতি অনঞ্জিতক্খিকো সব্বেন, সব্বং অমণ্ডিতো চ. তস্মিং কালে ‘‘কালস্সেৱ অক্খীনং অঞ্জনং মঙ্গল’’ন্তি মনুস্সানং লদ্ধি, তস্মা অনঞ্জনং ৱিসুং গহিতং.
ৰাজা তস্স ৱচনং গহেত্ৱাতি ‘‘ৱেদেসু ঈদিসং আগতং ভৱিস্সতীতি এৱং, ভন্তে’’তি ৰাজা তস্স পুৰোহিতস্স ৱচনং গহেত্ৱা. উসুমজাতহদযোতি উত্তত্তহদযো. নাসিকানং অপ্পহোন্তে মুখেন অস্সসন্তো.
ৱিজিতজযেহি আগন্ত্ৱা নক্খত্তযুত্তং আগমেন্তেহি নিসীদিতব্বট্ঠানং জযখন্ধাৱাৰট্ঠানং. উদকৱুট্ঠিপাতনাদি তস্মিং পাপকম্মে অসমঙ্গিভূতানম্পি সমনুঞ্ঞতায অন্তোকৰণত্থং কতং. কতভণ্ডৱুট্ঠীতি আভৰণৱস্সং. মহাজনো সমনুঞ্ঞো জাতোতি যোজনা. মাতুপোসকৰামোতি মাতৰি সম্মাপটিপন্নো ৰামো নাম একো পুৰিসো. অসমঙ্গিভূতানন্তি অসমনুঞ্ঞানং.
অৱকিৰিযাতি অসুস্সূসতং পটিচ্চ. ফুলিঙ্গানীতি অগ্গিকণানি. পতন্তি কাযেতি কাযে ইতো চিতো নিপতন্তি. এতে কিৰ নিৰযং ৱিৱৰিত্ৱা মহাজনস্স দস্সেন্তি.
যথাফাসুকট্ঠানন্তি মযং কঞ্চিপি দেসং উদ্দিস্স ন গচ্ছাম, যত্থ পন ৱসন্তস্স পব্বজিতস্স ফাসু হোতি, তং যথাফাসুকট্ঠানং গচ্ছামাতি অধিপ্পাযো. সঙ্ঘাতি সংহতা. গণাতি তংতংসেণিভাৱেন গণিতব্বতায গণা. গণীভূতাতি একজ্ঝাসযা হুত্ৱা ৰাসিভূতা. অদিন্নাদানন্তিআদীসুপি নিৰযে পচ্চিত্ৱা মনুস্সলোকং আগতস্স ৱিপাকাৱসেসেনাতি আনেত্ৱা যোজেতব্বং.
পগ্গণ্হিস্সামীতি সম্ভাৱনং উপ্পাদেস্সামি. নেসং কত্তব্বন্তি চিন্তেসীতি যোজনা. কিং চিন্তেসি? আঘাতং উপ্পাদেত্ৱা অনত্থকৰণূপাযং. তেনাহ ‘‘সো ধম্মকথাপৰিযোসানে’’তিআদি. নাগবলপিচ্ছিল্লাদীনন্তি নাগবলসাসপঅঙ্কোলতেলকণিকাৰনিয্যাসাদীনং চিক্খল্লানং. ৱিহেঠযিংসু নিৰযাদিকথাহি ঘট্টেন্তা. ছদ্ৱাৰাৰম্মণেতি চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৱাৰানং আৰম্মণভূতে ৰূপাদিৱিসযে.
নৱ ৱুট্ঠিযোতি উদকৱুট্ঠি সুমনপুপ্ফৱুট্ঠি মাসকৱুট্ঠি কহাপণৱুট্ঠি আভৰণৱুট্ঠি আৱুধৱুট্ঠি অঙ্গাৰৱুট্ঠি পাসাণৱুট্ঠি ৱালিকাৱুট্ঠীতি ইমা নৱ ৱুট্ঠিযো. অৱঞ্চযীতি সক্কাৰং কৰোন্তো ৱিয হুত্ৱা অসক্কাৰং কৰোন্তো অনত্থচৰণেন ৱঞ্চযি. অদূসকেতি অনপৰাধে.
‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকা ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞা’’তি জাতকট্ঠকথাদীসু (জা. অট্ঠ. ৪.১৫.মাতঙ্গজাতকৱণ্ণনা) আগতং, ইধ পন ‘‘সেট্ঠিধীতা’’তি. ৱাৰেয্যত্থাযাতি আৱাহত্থায, অস্সাতি পেসিতপুগ্গলস্স. তাদিসেন নীচকুলসংৱত্তনিযেন কম্মুনা লদ্ধোকাসেন চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তো.
চম্মগেহেতি চম্মেন ছাদিতে গেহে. মাতঙ্গোত্ৱেৱস্স নামং অহোসি জাতিসমুদাগতং. তন্তি ঘণ্টং. ৱাদেন্তো তালনেন সদ্দং কৰোন্তো. মহাপথং পটিপজ্জি দিট্ঠমঙ্গলিকায গেহদ্ৱাৰসমীপেন.
তস্সা ৱেয্যাৱচ্চকৰা চেৱ উপট্ঠাকমনুস্সা পটিবদ্ধা চ সুৰাসোণ্ডাদযো জাণুকপ্পৰাদীহি সুকোট্টিতং কোট্টিতভাৱেন মুচ্ছং আপন্নত্তা মতোতি সঞ্ঞায ছড্ডেসুং.
অথ বোধিসত্তো আযুঅৱসেসস্স অত্থিতায মন্দমন্দে ৱাতে ৱাযন্তে চিৰেন সঞ্ঞং পটিলভতি. তেনাহ ‘‘মহাপুৰিসো’’তিআদি. গেহঙ্গণেতি গেহস্স মহাদ্ৱাৰতো বহি ৱিৱটঙ্গণে. পতিতোতি পাতং কত্ৱা ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তিং অন্তৰং কত্ৱা অনুপ্পৱেসেন নিপন্নো. দিট্ঠমঙ্গলিকাযাতি দিট্ঠমঙ্গলিকাকাৰণেন.
যসন্তি ৱিভৱং কিত্তিসদ্দঞ্চ. চন্দন্তি চন্দমণ্ডলং, চন্দৱিমানন্তি অত্থো. উচ্ছিট্ঠগেহেতি পৰেহি পৰিভুত্তগেহে. মণ্ডপেতি নগৰমজ্ঝে মহামণ্ডপে.
খীৰমণিমূলন্তি খীৰমূলং, পাদেসু বদ্ধমণিমূলঞ্চ. যাৱতা ৱাচুগ্গতা পৰিযত্তীতি যত্তকো মনুস্সৱচীদ্ৱাৰতো উগ্গতো নিক্খন্তো পৱত্তো, যংকিঞ্চি ৱচীমযন্তি অত্থো. আকাসঙ্গণেতি ৱিৱটঙ্গণে.
দুম্মৱাসীতি ধূমো ধূসৰো, অনঞ্জিতামণ্ডিতোতি অধিপ্পাযো. ওতল্লকোতি নিহীনজ্ঝাসযো, অপ্পানুভাৱোতি অত্থো. পটিমুঞ্চ কণ্ঠেতি যাৱ গলৱাটকা পাৰুপিত্ৱা. কো ৰে তুৱন্তি অৰে কো নাম ত্ৱং.
পকতন্তি পটিযত্তং নানপ্পকাৰতো অভিসঙ্খতং. উত্তিট্ঠপিণ্ডন্তি অন্তৰঘৰং উপগম্ম ঠত্ৱা লদ্ধব্বপিণ্ডং, ভিক্খাহাৰন্তি অত্থো. লভতন্তি লচ্ছতু. সপাকোতি মহাসত্তো জাতিৱসেন যথাভূতং অত্তানং আৱিকৰোতি.
অত্থত্থিতং সদ্দহতোতি সম্পৰাযিকস্স অত্থস্স অত্থিভাৱং সদ্দহন্তস্স. অপেহীতি অপগচ্ছ. এত্তোতি ইমস্মা ঠানা. জম্মাতি লামক.
অনূপখেত্তেতি অজঙ্গলে উদকসম্পন্নে খেত্তে ফলৱিসেসং পচ্চাসীসন্তা. এতায সদ্ধায দদাহি দানন্তি নিন্নং থলঞ্চ পূৰেন্তো মেঘো ৱিয গুণৱন্তে নিগ্গুণে চ দানং দেহি, এৱং দেন্তো চ অপ্পেৱ আৰাধযে দক্খিণেয্যেতি. দক্খিণেয্যেতি সীলাদিগুণসমন্নাগতে.
তানীতি তে ব্ৰাহ্মণা. ৱেণুপদৰেনাতি ৱেড়ুৱিলীৱেন.
গিৰিং নখেন খণসীতি পব্বতং অত্তনো নখেন খণন্তো ৱিয অহোসি. অযোতি কাললোহং. পদহসীতি অভিভৱসি, অত্তনো সৰীৰেন অভিভৱন্তো ৱিয অহোসি.
আৱেধিতন্তি চলিতং ৱিপৰিৱত্তেত্ৱা ঠিতং. পিট্ঠিতোতি পিট্ঠিপস্সেন. বাহুং পসাৰেতি অকম্মনেয্যন্তি অকম্মক্খমং বাহুদ্ৱযং থদ্ধং সুক্খদণ্ডকং ৱিয কেৱলং পসাৰেতি, ন সমিঞ্জেতি, সেতানি অক্খীনি পৰিৱত্তনেন কণ্হমণ্ডলস্স অদিস্সনতো.
জীৱিতন্তি জীৱনং.
ৱেহাযসন্তি আকাসে. পথদ্ধুনোতি পথভূতদ্ধুনো ৱিয.
সঞ্ঞম্পি ন কৰোতীতি ‘‘ইমে কুলপ্পসুতা’’তি সঞ্ঞামত্তম্পি ন কৰোতি. দন্তকট্ঠকুচ্ছিট্ঠকন্তি খাদিতদন্তকট্ঠত্তা ৱুত্তং. এতস্সেৱ উপৰি পতিস্সতি অপ্পদুট্ঠপদোসভাৱতো, মহাসত্তস্স তদা উক্কংসগতখেত্তভাৱতো. ইদ্ধিৱিসযো নাম অচিন্তেয্যো, তস্মা কথং সূৰিযস্স উগ্গন্তুং নাদাসীতি ন চিন্তেতব্বং. অৰুণুগ্গং ন পঞ্ঞাযতীতি তস্মিং পদেসে অৰুণপভা ন পঞ্ঞাযতি, অন্ধকাৰো এৱ হোতি.
যক্খাৱট্টো নু খো অযং কালৱিপৰিযাযো. মহাপঞ্ঞন্তি মহন্তানং পঞ্ঞানং অধিট্ঠানভূতং. জনপদস্স মুখং পস্সথাতি ইমস্স জনপদৱাসিনো জনস্স উপদ্দৱেন মঙ্কুভূতং মুখং পস্সথ.
এতস্স কথা এতস্সেৱ উপৰি পতিস্সতীতি যাহি তেন পাৰমিতাপৰিভাৱনসমিদ্ধাহি নানাসমাপত্তিৱিহাৰপৰিপূৰিতাহি সীলদিট্ঠিসম্পদাহি সুসঙ্খতসন্তানে মহাকৰুণাধিৱাসে মহাসত্তে অৰিযূপৱাদকম্মঅভিসপসঙ্খাতা ফৰুসৱাচা পৱত্তিতা, সা অভিসপি তস্স খেত্তৱিসেসভাৱতো তস্স চ অজ্ঝাসযফৰুসতায দিট্ঠধম্মৱেদনিযকম্মং হুত্ৱা সচে সো মহাসত্তং ন খমাপেতি, সত্তমে দিৱসে ৱিপচ্চনসভাৱং জাতং, খমাপিতে পন মহাসত্তে পযোগসম্পত্তি পটিবাহিতত্তা অৱিপাকধম্মতং আপজ্জতি অহোসিকম্মভাৱতো. অযঞ্হি অৰিযূপৱাদপাপস্স দিট্ঠধম্মৱেদনিযস্স ধম্মতা, তেন ৱুত্তং ‘এতস্স কথা এতস্সেৱ উপৰি পতিস্সতী’তিআদি. মহাসত্তো পন তং তস্স উপৰি পতিতুং ন অদাসি, উপাযেন মোচেসি. তেন ৱুত্তং চৰিযাপিটকে (চৰিযা. ২.৬৪) –
‘‘যং সো তদা মং অভিসপি, কুপিতো দুট্ঠমানসো;
তস্সেৱ মত্থকে নিপতি, যোগেন তং পমোচযি’’ন্তি.
যঞ্হি তত্থ সত্তমে দিৱসে বোধিসত্তেন সূৰিযুগ্গমননিৱাৰণং কতং, অযমেত্থ যোগোতি অধিপ্পেতো. যোগেন হি উব্বড়্হা সৰাজিকা পৰিসা নগৰৱাসিনো নেগমা চেৱ জানপদা চ বোধিসত্তস্স সন্তিকং তাপসং আনেত্ৱা খমাপেসুং. সো চ বোধিসত্তস্স গুণে জানিত্ৱা তস্মিং চিত্তং পসাদেসি. যং পনস্স মত্থকে মত্তিকাপিণ্ডস্স ঠপনং, তস্স চ সত্তধা ফালনং কতং, তং মনুস্সানং চিত্তানুৰক্খণত্থং. অঞ্ঞথা হি – ‘‘ইমে পব্বজিতা সমানা চিত্তস্স ৱসে ৱত্তন্তি, ন পন চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তাপেন্তী’’তি মহাসত্তম্পি তেন সদিসং কত্ৱা গণ্হেয্যুং, তদস্স তেসং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযাতি. তেনাহ ‘‘অথস্সা’’তিআদি.
লোহকূটৱস্সন্তি অযগুড়ৱস্সং. তদা হি ৰতনমত্তানি দিযড্ঢৰতনমত্তানিপি তিখিণংসানি অযগুড়মণ্ডলানি ইতো চিতো চ নিপতন্তা মনুস্সানং সৰীৰানি খণ্ডখণ্ডকানি অকংসু. কললৱস্সন্তি তনুককদ্দমপটলকদ্দমং. উপহচ্চাতি আঘাটেত্ৱা. তদেৱ মজ্ঝাৰঞ্ঞং.
৬৭. অনুৱিচ্চকাৰন্তি অনুৱিচ্চকৰণং. কাৰণেহি দ্ৱীহি অনিয্যানিকসাসনে ঠিতানং অত্তনো সাৱকত্তং উপগতে পগ্গহনিগ্গহানি দস্সেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.
৬৯. অনুপুব্বিং কথন্তি (দী. নি. টী. ২.৭৫-৭৬; অ. নি. টী. ৩.৮.১২) অনুপুব্বিযা অনুপুব্বং কথেতব্বকথং, কা পন সা? দানাদিকথা. দানকথা তাৱ পচুৰজনেসুপি পৱত্তিযা সব্বসাধাৰণত্তা সুকৰত্তা সীলে পতিট্ঠানস্স উপাযভাৱতো চ আদিতোৱ কথিতা. পৰিচ্চাগসীলো হি পুগ্গলো পৰিগ্গহৱত্থূসু নিস্সঙ্গভাৱতো সুখেনেৱ সীলানি সমাদিযতি, তত্থ চ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি. সীলেন দাযকপটিগ্গহণৱিসুদ্ধিতো পৰানুগ্গহং ৱত্ৱা পৰপীড়ানিৱত্তিৱচনতো, কিৰিযধম্মং ৱত্ৱা অকিৰিযধম্মৱচনতো, ভোগযসসম্পত্তিহেতুং ৱত্ৱা ভৱসম্পত্তিহেতুৱচনতো চ দানকথানন্তৰং সীলকথা কথিতা. তঞ্চ সীলং ৱট্টনিস্সিতং, অযং ভৱসম্পত্তি তস্স ফলন্তি দস্সনত্থং, ইমেহি চ দানসীলমযেহি পণীতচৰিযভেদভিন্নেহি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূহি এতা চাতুমহাৰাজিকাদীসু পণীততৰাদিভেদভিন্না অপৰিমেয্যা ভোগভৱসম্পত্তিযোতি দস্সনত্থং তদনন্তৰং সগ্গকথা. স্ৱাযং সগ্গো ৰাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠো সব্বদা অনুপক্কিলিট্ঠো অৰিযমগ্গোতি দস্সনত্থং সগ্গানন্তৰং মগ্গো, মগ্গঞ্চ কথেন্তেন তদধিগমূপাযসন্দস্সনত্থং সগ্গপৰিযাপন্নাপি পগেৱ ইতৰে সব্বেপি কামা নাম বহ্ৱাদীনৱা অনিচ্চা অদ্ধুৱা ৱিপৰিণামধম্মাতি কামানং আদীনৱো. হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনৰিযা অনত্থসঞ্হিতাতি তেসং ওকাৰো লামকভাৱো, সব্বেপি ভৱা কিলেসানং ৱত্থুভূতাতি তত্থ সংকিলেসো. সব্বসো কিলেসৱিপ্পমুত্তং নিব্বানন্তি নেক্খম্মে আনিসংসো চ কথেতব্বোতি অযমত্থো মগ্গন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দেন দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.
সুখানং নিদানন্তি দিট্ঠধম্মিকানং সম্পৰাযিকানং নিব্বানসঞ্হিতানঞ্চাতি সব্বেসম্পি সুখানং কাৰণং. যঞ্হি কিঞ্চি লোকে ভোগসুখং নাম, তং সব্বং দাননিদানন্তি পাকটো অযমত্থো. যং পন ঝানৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানপটিসংযুত্তং সুখং, তস্সপি দানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতিযেৱ. সম্পত্তীনং মূলন্তি যা ইমা লোকে পদেসৰজ্জসিৰিস্সৰিযসত্তৰতনসমুজ্জলচক্কৱত্তিসম্পদাতি এৱংপভেদা মানুসিকা সম্পত্তিযো, যা চ চাতুমহাৰাজাদিগতা দিব্বা সম্পত্তিযো, যা ৱা পনঞ্ঞাপি সম্পত্তিযো, তাসং সব্বাসং ইদং মূলকাৰণং. ভোগানন্তি ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগো’’ন্তি লদ্ধনামানং মনাপিযৰূপাদীনং, তন্নিস্সযানং ৱা উপভোগসুখানং, পতিট্ঠা নিচ্চলাধিট্ঠানতায. ৱিসমগতস্সাতি ব্যসনপ্পত্তস্স. তাণন্তি ৰক্খা ততো পৰিপালনতো. লেণন্তি ব্যসনেহি পৰিপাতিযমানস্স ওলীযনপদেসো. গতীতি গন্তব্বট্ঠানং. পৰাযণন্তি পটিসৰণং. অৱস্সযোতি ৱিনিপতিতুং অদেন্তো নিস্সযো. আৰম্মণন্তি ওলুব্ভাৰম্মণং.
ৰতনমযসীহাসনসদিসন্তি সব্বৰতনমযসত্তঙ্গমহাসীহাসনসদিসং, মহগ্ঘং হুত্ৱা সব্বসো ৱিনিপতিতুং অপ্পদানতো. মহাপথৱিসদিসং গতগতট্ঠানে পতিট্ঠাসম্ভৱতো. যথা দুব্বলস্স পুৰিসস্স আলম্বনৰজ্জু উত্তিট্ঠতো তিট্ঠতো চ উপত্থম্ভো, এৱং দানং সত্তানং সম্পত্তিভৱে উপপত্তিযা ঠিতিযা চ পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘আলম্বনট্ঠেন আলম্বনৰজ্জুসদিস’’ন্তি. দুক্খনিত্থৰণট্ঠেনাতি দুগ্গতিদুক্খনিত্থৰণট্ঠেন. সমস্সাসনট্ঠেনাতি লোভমচ্ছৰিযাদিপটিসত্তুপদ্দৱতো সম্মদেৱ অস্সাসনট্ঠেন. ভযপৰিত্তাণট্ঠেনাতি দালিদ্দিযভযতো পৰিপালনট্ঠেন. মচ্ছেৰমলাদীহীতি মচ্ছেৰলোভদোসইস্সামিচ্ছাদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদি চিত্তমলেহি. অনুপলিত্তট্ঠেনাতি অনুপক্কিলিট্ঠতায. তেসন্তি মচ্ছেৰমলাদীনং. এতেসং এৱ দুৰাসদট্ঠেন. অসন্তাসনট্ঠেনাতি অসন্তাসহেতুভাৱেন. যো হি দাযকো দানপতি, সো সম্পতিপি ন কুতোচি সন্তসতি, পগেৱ আযতিং. বলৱন্তট্ঠেনাতি মহাবলৱতায. দাযকো হি দানপতি সম্পতি পক্খবলেন বলৱা হোতি, আযতিং পন কাযবলাদীহি. অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেনাতি ‘‘ৱুড্ঢিকাৰণ’’ন্তি অভিসম্মতভাৱেন. ৱিপত্তিতো সম্পত্তিযা নযনং খেমন্তভূমিসম্পাপনং.