৪. দীঘনখসুত্তৱণ্ণনা

২০১. খননং খতং, সূকৰস্স খতং এত্থ অত্থীতি সূকৰখতা, সূকৰস্স ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পঠমং খতং উপাদায সূকৰখতা, তায. এৱংনামকেতি এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামকে. পংসুধোতেতি ধোতপংসুকে. ওতৰিত্ৱা অভিৰুহিতব্বন্তি পকতিভূমিতো অনেকেহি সোপানফলকেহি ওতৰিত্ৱা পুন লেণদ্ৱাৰং কতিপযেহি অভিৰুহিতব্বং.

ঠিতকোৱাতি মাতুলস্স ঠিতত্তা তত্থ সগাৰৱসপতিস্সৱসেন ঠিতকোৱ. কিঞ্চাপি সব্ব-সদ্দো অৱিসেসতো অনৱসেসপৰিযাদাযকো, ৱত্থুঅধিপ্পাযানুৰোধী পন সদ্দপ্পযোগোতি তমত্থং সন্ধায পৰিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ. যা লোকে মনুস্সউপপত্তিযোতিআদিকা উপপত্তিযো, তা অনত্থসমুদাগতা তত্থ তত্থেৱ সত্তানং উচ্ছিজ্জনতো, তস্মা সমযৱাদীহি ৱুচ্চমানা সব্বা আযতিং উপ্পজ্জনউপপত্তি ন হোতি. জলবুব্বুড়কা ৱিয হি ইমে সত্তা তত্থ তত্থ সমযে উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তি, তেসং তত্থ পটিসন্ধি নত্থীতি অস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিযো’’তিআদি. অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৱাতি যেনাধিপ্পাযেন পৰিব্বাজকো ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি আহ, তং তস্স অধিপ্পাযং জানন্তোপি অজানন্তো ৱিয হুত্ৱা তস্স অক্খৰে তাৱ দোসং দস্সেন্তোতি পদেসসব্বং সন্ধায তেন ৱুত্তং, সব্বসব্বৱিসযং কত্ৱা তত্থ দোসং গণ্হন্তো. যথা লোকে কেনচি ‘‘সব্বং ৱুত্তং, তং মুসা’’তি ৱুত্তে তস্স ৱচনস্স সব্বন্তোগধত্তা মুসাভাৱো আপজ্জেয্য, এৱং ইমস্সপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৱদতো তথা পৱত্তা দিট্ঠিপি নক্খমতীতি অত্থতো আপন্নমেৱ হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতী’’তি. যথা পন কেনচি ‘‘সব্বং ৱুত্তং মুসা’’তি ৱুত্তে অধিপ্পাযানুৰোধিনী সদ্দপ্পৱত্তি, তস্স ৱচনং মুঞ্চিত্ৱা তদঞ্ঞেসমেৱ মুসাভাৱো ঞাযাগতো, এৱমিধাপি ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৱচনতো যস্সা দিট্ঠিযা ৱসেন ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি তেন ৱুত্তং, তং দিট্ঠিং মুঞ্চিত্ৱা তদঞ্ঞমেৱ যথাধিপ্পেতং সব্বং নক্খমতীতি অযমত্থো ঞাযাগতো, ভগৱা পন ৱাদীৱৰো সুখুমায আণিযা থূলং আণিং নীহৰন্তো ৱিয উপাযেন তস্স দিট্ঠিগতং নীহৰিতুং তস্স অধিপ্পাযেন অৱত্ৱা সদ্দৱসেন তাৱ লব্ভমানং দোসং দস্সেন্তো ‘‘যাপি খো তে’’তিআদিমাহ. তেন ৱুত্তং – ‘‘অস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৱা অক্খৰে তাৱ দোসং দস্সেন্তো’’তি.

পৰিব্বাজকো পন যং সন্ধায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি মযা ৱুত্তং, ‘‘অযং সো’’তি যথাৱুত্তদোসপৰিহৰণত্থং তস্মিং অত্থে ৱুচ্চমানে এস দোসো সব্বো ন হোতি, এৱম্পি সমণো গোতমো মম ৱাদে দোসমেৱ আৰোপেয্যাতি অত্তনো অজ্ঝাসযং নিগুহিত্ৱা যথাৱুত্তদোসং পৰিহৰিতুকামো ‘‘এসা মে’’তিআদিমাহ. তত্থ তম্পস্স তাদিসমেৱাতি যং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি গহিতং ৱত্থু, তম্পি তাদিসমেৱ ভৱেয্যাতি. অযঞ্চ সব্বন্তোগধদিট্ঠি ময্হম্পি দিট্ঠিৱত্থু, তং মে খমেয্যৱাতি. যস্মা পন ‘‘এসাপি দিট্ঠি তুয্হং নক্খমতী’’তি যাপি দিট্ঠি ৱুত্তা ভৱতা গোতমেন, সাপি ময্হং নক্খমতি, তস্মা সব্বং মে নক্খমতেৱাতি পৰিব্বাজকস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তং পৰিহৰামীতি সঞ্ঞায ৱদতী’’তি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘তস্মাপি উচ্ছেদদিট্ঠি ময্হং নক্খমতী’’তি. ‘‘এসা মে দিট্ঠী’’তি যা ঠিতিভূতা দিট্ঠি, তায ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি পনেত্থ সব্বগ্গহণেন গহিতত্তা আহ – ‘‘অত্থতো পনস্স এসা দিট্ঠি ন মে খমতীতি আপজ্জতী’’তি. অযং দোসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স পনা’’তিআদি. এসাতি দিট্ঠি. ৰুচিতন্তি দিট্ঠিদস্সনেন অভিনিৱিসিত্ৱা ৰোচেত্ৱা গহিতং. তেন হি দিট্ঠিঅক্খমেন অৰুচিতেন ভৱিতব্বন্তি সতি দিট্ঠিযা অক্খমভাৱে ততো তায গহিতায খমেয্য ৰুচ্চেয্য যথা, এৱং সব্বস্স অক্খমভাৱেতি অপৰভাগে সব্বং খমতি ৰুচ্চতীতি আপজ্জতি. ন পনেস তং সম্পটিচ্ছতীতি এস ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি এৱং ৱদন্তো উচ্ছেদৱাদী তং ৱুত্তনযেন সব্বস্স খমনং ৰুচ্চনং ন সম্পটিচ্ছতি. ঞাযেন ৱুত্তমত্থং কথং ন সম্পটিচ্ছতীতি আহ ‘‘কেৱলং তস্সাপি উচ্ছেদদিট্ঠিযা উচ্ছেদমেৱ গণ্হাতী’’তি. সব্বেসঞ্হি ধম্মানং আযতিং উপ্পাদং অৰুচ্চিত্ৱা তং সন্ধায অযং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৱদতি, উচ্ছেদদিট্ঠিকেসু চ উচ্ছিন্নেসু কুতো উচ্ছেদদিট্ঠিসভাৱোতি.

তেনাতি তেন কাৰণেন, যস্মা ইধেকচ্চে সত্তা ঈদিসং দিট্ঠিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি, তস্মাতি ৱুত্তং হোতি. পজহনকেন ৱা চিত্তেন একজ্ঝং গহেত্ৱা পজহনকেহি অপ্পজহনকে নিদ্ধাৰেতুং ভগৱা ‘‘অতো…পে… বহুতৰা’’তি অৱোচাতি আহ – ‘‘পজহনকেসু নিস্সক্ক’’ন্তি যথা ‘‘পঞ্চসীলেহি পভাৱনা পঞ্ঞৱন্ততৰা’’তি. ‘‘বহূ’’তি ৱত্ৱা ন কেৱলং বহূ, অথ খো অতিৱিয বহূতি দস্সেন্তো ‘‘বহুতৰা’’তি আহ. ‘‘বহূ হী’’তি নযিদং নিস্সক্কৱচনং, অথ খো পচ্চত্তৱচনং. কথং হি-সদ্দোতি আহ ‘‘হি-কাৰো নিপাতমত্ত’’ন্তি. অনিস্সক্কৱচনং তাৱ তস্স পজহনকানং বহুভাৱতো তেপি পৰতো ‘‘বহুতৰা’’তি ৱুচ্চীযন্তি. মূলদস্সনন্তি যে তাদিসং দস্সনং পঠমং উপাদিযন্তি, তজ্জাতিকমেৱ পচ্ছা গহিতদস্সনং. ৱিজাতিযঞ্হি পঠমং গহিতদস্সনং অপ্পহায ৱিজাতিযস্স গহণং ন সম্ভৱতি ৱিৰুদ্ধস্স অভিনিৱেসস্স সহ অনৱট্ঠানতো. অৱিৰুদ্ধং পন মূলদস্সনং অৱিস্সজ্জিত্ৱা ৱিসযাদিভেদভিন্নং অপৰদস্সনং গহেতুং লব্ভতি. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি.

তত্থ কিঞ্চাপি একচ্চসস্সতৱাদো সস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসানং ৱসেন যথাক্কমং সস্সতুচ্ছেদগ্গাহনজাতিকো, উচ্ছেদগ্গাহেন পন সস্সতাভিনিৱেসস্স তংগাহেন চ অসস্সতাভিনিৱেসস্স ৱিৰুজ্ঝনতো উভযত্থপি ‘‘একচ্চসস্সতং ৱা গহেতুং ন সক্কা’’তি ৱুত্তং, তথা ‘‘সস্সতং ৱা উচ্ছেদং ৱা ন সক্কা গহেতু’’ন্তি চ. মূলসস্সতঞ্হি পঠমং গহিতং. আযতনেসুপি যোজেতব্বন্তি পঠমং চক্খাযতনং সস্সতন্তি গহেত্ৱা অপৰভাগে ন কেৱলং চক্খাযতনমেৱ সস্সতং, সোতাযতনম্পি সস্সতং, ঘানাযতনাদিপি সস্সতন্তি গণ্হাতীতিআদিনা যোজেতব্বং. আযতনেসুপীতি পি-সদ্দেন ধাতূনং ইন্দ্ৰিযানম্পি গাহো দট্ঠব্বো. ইদং সন্ধাযাতি ‘‘মূলে সস্সত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপঠমগ্গাহস্স সমানজাতিযং অপৰগ্গাহং সন্ধায.

দুতিযৱাৰে পঠমৱাৰে ৱুত্তসদিসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. তত্থ আদীনৱং দিস্ৱাতি ‘‘যদি ৰূপং সস্সতং সিযা, নযিদং আবাধায সংৱত্তেয্য. যস্মা চ খো ইদং ৰূপং অসস্সতং, তস্মা অভিণ্হপটিপীড়নট্ঠেন উদযৱযৱন্ততায ৰূপং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, সস্সতাভিনিৱেসো মিচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ সস্সতৱাদে আদীনৱং দোসং দিস্ৱা. ওড়াৰিকন্তি তস্মা পটিপীড়নট্ঠেন অযাথাৱগ্গাহতায ৰূপং ন সণ্হং ওড়াৰিকমেৱ. ৱেদনাদীনম্পি অনিচ্চাদিভাৱদস্সনং ৰূপৱেদনাআদীনং সমানযোগক্খমত্তা. ৱিস্সজ্জেতীতি পজহতি.

তিস্সো লদ্ধিযোতি সস্সতুচ্ছেদএকচ্চসস্সতদিট্ঠিযো. যস্মা সস্সতদিট্ঠিকা ৱট্টে ৰজ্জনস্স আসন্না. তথা হি তে ওলীযন্তীতি ৱুচ্চন্তি, ভৱাভৱদিট্ঠীনং ৱসেন ইমেসং সত্তানং সংসাৰতো সীসুক্খিপনং নত্থীতি এতাৱ তিস্সো ৱিসেসতো গহেতব্বা.

ইধলোকং পৰলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি এত্তাৱতা সস্সতদস্সনস্স অপ্পসাৱজ্জতাকাৰণমাহ, ৱট্টং অস্সাদেতি, অভিনন্দতীতি ইমিনা দন্ধৱিৰাগতায. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ইধলোকং পৰলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা তাসু তাসু গতীসু সত্তানং সংসৰণং পটিক্খিপতীতি দস্সেতি, সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং অত্থীতি জানাতীতি ইমিনা কম্মফলং. কুসলং ন কৰোতীতি ইমিনা কম্মং, অকুসলং কৰোন্তো ন ভাযতীতি ইমিনা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি সভাৱতো জাযন্তীতি দস্সেতি. ৱট্টং অস্সাদেতি অভিনন্দতি তন্নিন্নভাৱতো. সীঘং লদ্ধিং জহিতুং ন সক্কোতি ৱট্টুপচ্ছেদস্স অৰুচ্চনতো. উচ্ছেদৱাদী হি তস্মিং ভৱে উচ্ছেদং মঞ্ঞতি. ততো পৰং ইধলোকং পৰলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতি সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি কম্মফলৱাদীভাৱতো. যেভুয্যেন হি উচ্ছেদৱাদী সভাৱনিযতিযদিচ্ছাভিনিৱেসেসু অঞ্ঞত্ৰাভিনিৱেসো হোতি. সীঘং দস্সনং পজহতি ৱট্টাভিৰতিযা অভাৱতো. পাৰমিযো পূৰেতুং সক্কোন্তো পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৱা, লোকৱোহাৰমত্তেনেৱ সো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতীতি যোজনা. অসক্কোন্তোতি বুদ্ধো হোতুং অসক্কোন্তো. অভিনীহাৰং কত্ৱা অগ্গসাৱকাদিভাৱস্স অভিনীহাৰং সম্পাদেত্ৱা. সাৱকো হুত্ৱাতি অগ্গসাৱকো মহাসাৱকো হুত্ৱা, তত্থাপি তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো ৱা সুক্খৱিপস্সকো এৱ ৱা বুদ্ধসাৱকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি. সব্বমিদং উচ্ছেদৱাদিনো কল্যাণমিত্তনিস্সযেন সম্মত্তনিযামোক্কমনে খিপ্পৱিৰাগতাদস্সনত্থং আগতং. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

২০২. কঞ্জিযেনেৱাতি আৰনাড়েন. কঞ্জিযসদিসেন উচ্ছেদদস্সনেন. পূৰিতোতি পৰিপুণ্ণজ্ঝাসযো. সোতি পৰিব্বাজকো. অপ্পহাযাতি অভিন্দিত্ৱা. ৱিগ্গহোতি কলহো ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধগ্গাহোতি কত্ৱা. ৱিৱাদন্তি ৱিৰুদ্ধৱাদং. ৱিঘাতন্তি ৱিৰোধহেতুকং চিত্তৱিঘাতং. ৱিহেসন্তি ৱিগ্গহৱিৱাদনিমিত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ কিলমথং. আদীনৱং দিস্ৱাতি এতাসং দিট্ঠীনং এৱৰূপো আদীনৱো, অনিয্যানিকভাৱতায পন সম্পতি আযতিঞ্চ মহাদীনৱোতি এৱং আদীনৱং দিস্ৱা.

২০৫. ‘‘এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪১; সং. নি. ৩.৮) কাযং অন্ৱেতীতি কাযন্ৱযো, সোযেৱ, তস্স ৱা সমূহো কাযন্ৱযতা, কাযপটিবদ্ধো কিলেসো. তেনাহ ‘‘কাযং…পে… অত্থো’’তি.

অসম্মিস্সভাৱন্তি অসঙ্কৰতো ৱৱত্থিতভাৱং. তেন তাসং যথাসকং পচ্চযানং উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিগমং দস্সেতি. এৱঞ্হি তাসং কদাচিপি সঙ্কৰো নত্থি. তেনাহ ‘‘তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো’’তিআদি. সৰূপং অগ্গহেত্ৱা ‘‘অঞ্ঞা ৱেদনা’’তি অনিযমেন ৱুত্তত্তা তমেৱ ৱিগমং দস্সেন্তো ‘‘অনুপ্পন্নাৱ হোন্তি অন্তৰহিতা ৱা’’তি আহ. সৰূপতো নিযমেত্ৱা ৱুচ্চমানে কাচি অনুপ্পন্না ৱা হোতি, কাচি অন্তৰহিতা ৱাতি. চুণ্ণৱিচুণ্ণভাৱদস্সনত্থন্তি খণে খণে ভিজ্জমানভাৱদস্সনত্থং.

ন কেনচি সংৱদতীতি কেনচি পুগ্গলেন সদ্ধিং দিট্ঠিৰাগৱসেন সংকিলিট্ঠচিত্তো ন ৱদতি. তেনাহ ‘‘সস্সতং গহেত্ৱা’’তিআদি. ন ৱিৱদতীতি ৱিৰুদ্ধভাৱো হুত্ৱা ন ৱিৱদতি. পৰিৱত্তেত্ৱাতি উচ্ছেদং গহেত্ৱা একচ্চসস্সতং গহেত্ৱা এৱং ৱুত্তনযেন তযোপি ৱাদা পৰিৱত্তেত্ৱা যোজেতব্বা. তেন ৱোহৰতীতি তেন লোকৱোহাৰেন লোকসমঞ্ঞং অনতিধাৱন্তো সত্তো পুৰিসো পুগ্গলোতিআদিনা ৱোহৰতি, ন পন ইতো বাহিৰকা ৱিয অভিনিৱিসতি. তেনাহ ‘‘অপৰামসন্তো’’তি. কঞ্চি ধম্মন্তি ৰূপাদীসু একং ধম্মম্পি. পৰামাসগ্গাহেন অগ্গণ্হন্তোতি ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা চ ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো আমসিত্ৱা গহণেন অগ্গণ্হন্তো.

কতাৱীতি কতকিচ্চো. সো ৱদেয্যাতি খীণাসৱো ভিক্খু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰেসু সব্বসো সমুচ্ছিন্নেসুপি অহং ৱদামীতি ৱদেয্য. তত্থ অহন্তি নিযকজ্ঝত্তসন্তানে. মমন্তি তস্স সন্তকভূতে ৱত্থুস্মিং লোকনিৰুড়্হে. সমঞ্ঞন্তি তত্থ সুকুসলতায লোকে সমঞ্ঞা কুসলো ৱিদিত্ৱা. ৱোহাৰমত্তেনাতি কেৱলং পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৱা মহাবোধিপাৰমিযো পূৰেতুং অসক্কোন্তো সাৱকো হুত্ৱা দেসৱোহাৰমত্তেন ন অপ্পহীনতণ্হো ৱিয অন্ধপুথুজ্জনো অভিনিৱেসনৱসেন.

২০৬. সস্সতাদীসূতি সস্সতাভিনিৱেসাদীসু. তেসং তেসং ধম্মানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. সস্সতং অভিঞ্ঞাযাতি সস্সতদিট্ঠিং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো নিস্সৰণতো অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. পহানন্তি অচ্চন্তপ্পহানং সমুচ্ছেদং. ৰূপস্স পহানন্তি ৰূপস্স তপ্পটিবদ্ধসঞ্ঞোজনপ্পহানেন পহানং. অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধেহি আসৱেহি অগ্গহেত্ৱাৱ চিত্তং ৱিমুচ্চি. ‘‘আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চী’’তি এত্থ কিঞ্চিপি অগ্গহেত্ৱা অসেসেত্ৱা. সোড়স পঞ্ঞাতি মহাপঞ্ঞাদিকা সোড়স পঞ্ঞা. চতুৰঙ্গসমন্নাগতোতি পুণ্ণউপোসথদিৱসতা, কেনচি অনামন্তিতমেৱ অনেকসতানংযেৱ অনেকসহস্সানং ৱা ভিক্খূনং সন্নিপতিততা, সব্বেসং এহিভিক্খুভাৱেন উপসম্পন্নতা, ছড়ভিঞ্ঞতা চাতি. তেনাহ ‘‘তত্ৰিমানি অঙ্গানী’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

দীঘনখসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.