৪. চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা
৪৬০. অযং দেসনা যস্মা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তা, তস্মা পুচ্ছকৱিস্সজ্জকে পুচ্ছানিমিত্তঞ্চ সমুদাযতো ৱিভাৱেতুং ‘‘কো পনায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. উপাসকত্তন্তি অমগ্গাগতং উপাসকত্তং. তেসন্তি একাদসনহুতানং. মগ্গাগতেন উপসমেন সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো.
‘‘কিং নু খো অজ্জ ভৱিস্সতি অয্যপুত্তো’’তি ৱীথিং ওলোকযমানা. ওলম্বনত্থন্তি তস্স হত্থাৱলম্বনত্থং পুব্বাচিণ্ণৱসেন অত্তনো হত্থং পসাৰেসি. বহিদ্ধাতি অত্তনা অঞ্ঞং ৱিসভাগৱত্থুং সন্ধায ৱদতি. পৰিভেদকেনাতি পেসুঞ্ঞৱাদিনা.
অধিগমপ্পিচ্ছতায ‘‘ন পকাসেতব্বো’’তি চিন্তেসি. পুন তং অনুকম্পন্তো ‘‘সচে খো পনাহ’’ন্তিআদিং চিন্তেসি. এসো ধম্মোতি এসো লোকুত্তৰধম্মো. ৱিৱট্টং উদ্দিস্স উপচিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং উপনিস্সযো. ‘‘যদি মে উপনিস্সযো অত্থি, সক্কা এতং পটিলদ্ধুং. সচেপি নত্থি, আযতিং উপনিস্সযো ভৱিস্সতী’’তি চিৰকালপৰিভাৱিতায ঘটে পদীপজালা ৱিয অব্ভন্তৰে দিপ্পমানায হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানা আহ ‘‘এৱং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথা’’তি.
লাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি সুচিৰকালং কতূপচিতপুঞ্ঞতায. অভিনীহাৰসম্পন্নত্তাতি সুজাতত্থেৰস্স পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো অগ্গসাৱকস্স নিপচ্চকাৰং কত্ৱা – ‘‘তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স ভাগী অস্স’’ন্তি নিব্বেধভাগিযং দানং দত্ৱা কতপত্থনাসঙ্খাতসম্পন্নাভিনীহাৰত্তা. নাতিচিৰং কিলমিত্থাতি কম্মট্ঠানং ভাৱেন্তী ৱিপস্সনায পৰিপাকৱসেন চিৰং ন কিলমিত্থ. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইতো পট্ঠাযা’’তিআদি ৱুত্তং. দুতিযগমনেনাতি পব্বাজনত্থং গমনতো দুতিযগমনেন.
উপনেত্ৱাতি পঞ্হস্স অত্থভাৱেন উপনেত্ৱা. সক্কাযন্তি সকাযং. উপনিক্খিত্তং কিঞ্চি ৱত্থুং সম্পটিচ্ছমানা, ৱিয সম্পটিচ্ছন্তী ৱিয. একো এৱ পাসো এতিস্সাতি একপাসকা, গণ্ঠি. সা হি সুমোচিযা, অনেকপাসা পন দুম্মোচিযা, একপাসগ্গহণং ৱিস্সজ্জনস্স সুকৰভাৱদস্সনত্থং. পটিসম্ভিদাৱিসযে ঠত্ৱাতি এতেন থেৰিযা পভিন্নপটিসম্ভিদতং দস্সেতি. পচ্চযভূতাতি আৰম্মণাদিৱসেন পচ্চযভূতা.
থেৰিযা ৱিসেসাধিগমস্স অত্তনো অৱিসযতায ৱিসাখো ‘‘ন সক্কা’’তিআদিনা চিন্তেসীতি দট্ঠব্বং. সচ্চৱিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকৰণেনাতি সচ্চপৰিযাপন্নস্স ধম্মস্স দস্সনতো অঞ্ঞানঞ্ঞত্থনিদ্ধাৰণভেদনাসঙ্খাতস্স ৱিনিব্ভোগপঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনেন. দ্ৱে সচ্চানীতি দুক্খসমুদযসচ্চানি. পটিনিৱত্তেত্ৱাতি পৰিৱত্তেত্ৱা. গণ্ঠিপঞ্হন্তি দুব্বিনিব্বেধতায গণ্ঠিভূতং পঞ্হং.
ন তংযেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা একদেসস্স সমুদাযতাভাৱতো, সমুদাযস্স চ একদেসতাভাৱতো. নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং তস্স তদেকদেসভাৱতো. ন হি একদেসো সমুদাযৱিনিমুত্তো হোতি. যদি হি তঞ্ঞেৱাতিআদিনা উভযপক্খেপি দোসং দস্সেতি. ৰূপাদিসভাৱম্পীতি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণসভাৱম্পি, ফস্সচেতনাদিসভাৱম্পি উপাদানং সিযা. অঞ্ঞত্ৰ সিযাতি পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি ৱিসুংযেৱ উপাদানং যদি সিযা. পৰসমযেতি নিকাযৱাদে. চিত্তৱিপ্পযুত্তো অনুসযোতি নিদস্সনমত্তমেতং নিকাযৱাদে চিত্তসভাৱাভাৱৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি চিত্তৱিপ্পযুত্তভাৱপটিজাননতো. এৱং ব্যাকাসীতি ‘‘ন খো, আৱুসো’’তিআদিনা খন্ধগতছন্দৰাগভাৱেন ব্যাকাসি. অত্থধম্মনিচ্ছযসম্ভৱতো অসম্বন্ধেন. তেসু কত্থচিপি অসম্মুয্হনতো অৱিত্থাযন্তেন. পুচ্ছাৱিসযে মোহন্ধকাৰৱিগমনেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৱিয. সউপাদানুপাদানট্ঠানং অনুত্তানতায পচুৰজনস্স গূড়্হো. অগ্গহিতসঙ্কেতানং কেসঞ্চি পটিচ্ছাদিতসদিসত্তা পটিচ্ছন্নো. তিলক্খণব্ভাহতধম্মৱিসযতায তিলক্খণাহতো. গম্ভীৰঞাণগোচৰতায গম্ভীৰো. লদ্ধপতিট্ঠা অৰিযসচ্চসম্পটিৱেধনতো. এৱং দিট্ঠধম্মাদিভাৱতো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা. সব্বসো নিৱুত্থব্ৰহ্মচৰিযতায তিণ্ণং ভৱানম্পি অপৰভাগে নিব্বানে নিৱুত্থৱতীতি ভৱমত্থকে ঠিতা.
৪৬১. ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা ‘‘ইধেকচ্চো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৩০) পটিসম্ভিদাপাঠেন তদত্থং ৱিৱৰতি. তত্থ অত্ততো সমনুপস্সতীতি অত্তাতি সমনুপস্সতি, অত্তভাৱেন সমনুপস্সতি. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. অহংবুদ্ধিনিবন্ধনঞ্হি অত্তানং অত্তৱাদী পঞ্ঞপেতি, তস্মা যং ৰূপং সো অহন্তি যদেতং মম ৰূপং নাম, সো অহন্তি ৱুচ্চমানো মম অত্তা তং মম ৰূপন্তি ৰূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং অনঞ্ঞং সমনুপস্সতি. তথা পস্সতো চ অত্তা ৱিয ৰূপং, ৰূপং ৱিয ৱা অত্তা অনিচ্চোতি আপন্নমেৱ. অচ্চীতি জালসিখা. সা চে ৱণ্ণো, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাৱ সিযা, ন কাযৱিঞ্ঞেয্যা, ৱণ্ণোপি ৱা কাযাদিৱিঞ্ঞেয্যো অচ্চিযা অনঞ্ঞত্তাতি উপমেয্যং ৱিয উপমাপি দিট্ঠিগতিকস্স অযুত্তাৱ. দিট্ঠিপস্সনাযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতায পস্সনায পস্সতি, ন তণ্হামানপঞ্ঞানুপস্সনায. অৰূপং ৱেদনাদিং অত্তাতি গহেত্ৱা ছাযায ৰুক্খাধীনতায ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয, ৰূপস্স সন্তকভাৱেন অত্তাধীনতায ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. পুপ্ফাধীনতায পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৱিয আধেয্যভাৱেন অত্তাধীনতায ৰূপস্স অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. যথা কৰণ্ডো মণিনো আধাৰো, এৱং ৰূপম্পি অত্তনো আধাৰোতি কত্ৱা অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. এসেৱ নযোতি ইমিনা অত্তনো ৱেদনাদীহি অনঞ্ঞত্তং তেসঞ্চাধাৰণতং নিস্সিততঞ্চ যথাৱুত্তং অতিদিসতি.
অৰূপং অত্তাতি কথিতং ‘‘ৱেদনাৱন্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয ৰূপেন ৱোমিস্সকতায অভাৱতো. ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো ৰূপেন সদ্ধিং সেসাৰূপধম্মানং অত্তাতি গহিতত্তা. উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা ৰূপাদীনং ৱিনাসদস্সনতো. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপং অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চাতি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতী’’তিআদি. অৱসেসেসূতি পন্নৰসসু ঠানেসু. সস্সতদিট্ঠি কথিতা ৰূপৱন্তাদিভাৱেন গহিতস্স অনিদ্ধাৰিতৰূপত্তা.
দিট্ঠিগতিকো যং ৱত্থুং অত্তাতি সমনুপস্সতি, যেভুয্যেন তং নিচ্চং সুখন্তি চ সমনুপস্সতেৱ. সাৱকো পন তপ্পটিক্খেপেন সব্বে ধম্মা অনত্তাতি সুদিট্ঠত্তা ৰূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি, তথাভূতো চ অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সমনুপস্সতি, তথা ৱেদনাদযোতি দস্সেন্তো ‘‘ন ৰূপং অত্ততো’’তিআদিমাহ. এৱং ভৱদিট্ঠিপি অৱিজ্জাভৱতণ্হা ৱিয ৱট্টস্স সমুদযোযেৱাতি দিট্ঠিকথাযং ‘‘এত্তকেন গমনং হোতী’’তিআদি. দিট্ঠিপ্পহানকথাযঞ্চ ‘‘এত্তকেন গমনং ন হোতী’’তিআদি ৱুত্তং.
৪৬২. হেট্ঠা ৱুত্তমত্থমেৱ পুচ্ছিতত্তা ‘‘থেৰিযা পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো’’তি ৱত্ৱা পটিপুচ্ছনৱিধিং দস্সেতুং ‘‘উপাসকা’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপত্তিৱসেনাতি সক্কাযনিৰোধগামিনিপটিপদাভাৱেন. সঙ্খতাসঙ্খতৱসেন লোকিযলোকুত্তৰৱসেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতৱসেনাতি ‘‘ৱসেনা’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. তত্থ কামং অসঙ্খতো নাম মগ্গো নত্থি, কিং সঙ্খতো, উদাহু অসঙ্খতোতি পন পুচ্ছাৱসেন তথা ৱুত্তং? ‘‘অৰিযো’’তি ৱচনেনেৱ মগ্গস্স লোকুত্তৰতো সিদ্ধা, সঙ্গাহকখন্ধপৰিযাপন্নানং পন মগ্গধম্মানম্পি সিযা লোকিযতাতি ইধ লোকিযগ্গহণং. কিঞ্চাপি সঙ্গহিতপদমেৱ পাড়িযং আগতং, ন অসঙ্গহিতপদং, যে পন সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তা, তে সঙ্গহিতা ন হোন্তীতি অট্ঠকথাযং অসঙ্গহিতগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্খতোতিআদীসু সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতোতি সঙ্খতো. তথাভূতো চ তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স পুব্বভাগচেতনাতি ময্হং মগ্গো অট্ঠঙ্গিকো হোতু সত্তঙ্গিকো ৱাতি চেতিতভাৱেন চেতিতো. সহজাতচেতনাযপি চেতিতোৱ তস্সা সহকাৰীকাৰণভাৱতো, ততো এৱ পকপ্পিতো আযূহিতো. পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতত্তা কতো নিব্বত্তিতো চ. সমাপজ্জন্তেন অত্তনো সন্তানে সম্মদেৱ আপজ্জন্তেন উপ্পাদেন্তেন. ইতি সত্তহিপি পদেহি পচ্চযনিব্বত্তিতংযেৱ অৰিযমগ্গস্স দস্সেতি.
অসঙ্গহিতো খন্ধানং পদেসো এতস্স অত্থীতি মগ্গো সপ্পদেসো. নত্থি এতেসং পদেসাতি খন্ধা নিপ্পদেসা. পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি হি পদেসো, অৱযৱো. অযন্তি মগ্গো. সপ্পদেসত্তা একদেসত্তা. নিপ্পদেসেহি সমুদাযভাৱতো নিৰৱসেসপদেসেহি. যথা নগৰং ৰজ্জেকদেসভূতং তদন্তোগধত্তা ৰজ্জেন সঙ্গহিতং, এৱং অৰিযমগ্গো খন্ধত্তযেকদেসভূতো তদন্তোগধত্তা তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতোতি দস্সেতি ‘‘নগৰং ৱিয ৰজ্জেনা’’তি ইমিনা. সজাতিতোতি সমানজাতিতায, সমানসভাৱত্তা এৱাতি অত্থো. এত্থ চ সীলক্খন্ধো ‘‘নৱ কোটিসহস্সানী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২০; অপ. অট্ঠ. ২.৫৫.৫৫; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭) ৱুত্তপভেদৱসেন চেৱ সম্পত্তসমাদানৱিৰতিআদিৱসেন চ গয্হমানো নিপ্পদেসো, মগ্গসীলং পন আজীৱট্ঠমকমেৱ সমুচ্ছেদৱিৰতিমত্তমেৱাতি সপ্পদেসং. সমাধিক্খন্ধো পৰিত্তমহগ্গতাদিৱসেন চেৱ উপচাৰপ্পনাসমাধিৱসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গসমাধি পন লোকুত্তৰোৱ, অপ্পনাসমাধি এৱাতি সপ্পদেসো. তথা পঞ্ঞাক্খন্ধো পৰিত্তমহগ্গতাদিৱসেন চেৱ সুতমযঞাণাদিৱসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গপঞ্ঞা পন লোকুত্তৰাৱ, ভাৱনামযা এৱাতি সপ্পদেসা. অত্তনো ধম্মতাযাতি সহকাৰীকাৰণং অনপেক্খিত্ৱা অত্তনো সভাৱেন অত্তনো বলেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি ৱীৰিযেন অনুপত্থম্ভিতং, সতিযা চ অনুপট্ঠিতং. পগ্গহকিচ্চন্তি যথা কোসজ্জপক্খে ন পতিতা চিত্তট্ঠিতি, তথা পগ্গণ্হনকিচ্চং. অপিলাপনকিচ্চন্তি যথা আৰম্মণে ন পিলৱতি, এৱং অপিলাপনকিচ্চং.
একতো জাতাতি সহজাতা. পিট্ঠিং দত্ৱা ওনতসহাযো ৱিয ৱাযামো সমাধিস্স আৰম্মণে অপ্পনায ৱিসেসপচ্চযভাৱতো. অংসকূটং দত্ৱা ঠিতসহাযো ৱিয সতি সমাধিস্স আৰম্মণে দড়্হপৱত্তিযা পচ্চযভাৱতো. কিৰিযতোতি উপকাৰকিৰিযতো.
আকোটেত্ৱাতি আৰম্মণং আহনিত্ৱা. তথা হি ৱিতক্কো ‘‘আহননৰসো’’তি, যোগাৱচৰো চ ‘‘কম্মট্ঠানং তক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. ইধাপীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পেসু. কিৰিযতোতি ৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰকিৰিযতো.
সুভসুখাদিনিমিত্তগ্গাহৱিধমনং চতুকিচ্চসাধনং. পচ্চযত্তেনাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন. চতুকিচ্চসাধনৱসেনেৱাতি ইদং মগ্গৱীৰিযস্সেৱ গহিতভাৱদস্সনং. তঞ্হি একংযেৱ হুত্ৱা চতুকিচ্চং যথাৱুত্তউপকাৰকসভাৱেন চ পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিক্খাৰো হোতি. মগ্গসম্পযুত্তধম্মানন্তি ইমিনা মগ্গধম্মানম্পি গহণং, ন তংসম্পযুত্তফস্সাদীনংযেৱ. একচিত্তক্খণিকাতি মগ্গচিত্তুপ্পাদৱসেন একচিত্তক্খণিকা.
সত্তহি ঞাণেহীতি পৰমুক্কংসগতেহি সত্তহি জৱনেহি সম্পযুত্তঞাণেহি, সত্তহি ৱা অনুপস্সনাঞাণেহি. আদিতো সেৱনা আসেৱনা, ততো পৰং ৱড্ঢনা ভাৱনা, পুনপ্পুনং কৰণং বহুলীকম্মন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেনা’’তিআদি. অধিপ্পাযৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বত্থং সুত্তং নেয্যত্থং. যথাৰুতৱসেন গহেতব্বত্থং নীতত্থং. এৱং সন্তেতি যদি ইদং সুত্তং নীতত্থং, আসেৱনাদি চ ৱিসুং ৱিসুং চিত্তেহি হোতি, এৱং সন্তে. আসেৱনাদি নাম চিত্তস্স অনেকৱাৰং উপ্পত্তিযা হোতি, ন একৱাৰমেৱাতি আহ ‘‘একং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – আসেৱনাৱসেন পৱত্তমানং চিত্তং সুচিৰম্পি কালং আসেৱনাৱসেনেৱ পৱত্তেয্য, তথা ভাৱনাবহুলীকম্মৱসেন পৱত্তমানানিপি, ন চেত্থ এত্তকানেৱ চিত্তানি আসেৱনাৱসেন পৱত্তন্তি, এত্তকানি ভাৱনাৱসেন, বহুলীকম্মৱসেনাতি নিযমো লব্ভতি. ইতি অনেকচিত্তক্খণিকঅৰিযমগ্গং ৱদন্তস্স দুন্নিৱাৰিযোৱাযং দোসো. যথা পন পুব্বভাগেপি নানাচিত্তেসু পৱত্তপৰিঞ্ঞাদিকিচ্চানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং পটিৱেধকালে যথাৰহং চতুকিচ্চসাধনং, একচিত্তক্খণিকা চ পৱত্তি, এৱং ৱিপস্সনায পৱত্তাভিসঙ্খাৰৱসেন আসেৱনাভাৱনাবহুলীকম্মানি পটিৱেধকালে একচিত্তক্খণিকানেৱ হোন্তীতি ৱদন্তানং আচৰিযানং ন কোচি দোসো আসেৱনাদীহি কাতব্বকিচ্চস্স তদা একচিত্তক্খণেযেৱ সিজ্ঝনতো. তেনাহ ‘‘একচিত্তক্খণিকাৱা’’তিআদি. সচে সঞ্জানাতীতি সচে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি. যাগুং পিৱাহীতি উয্যোজেতব্বো ধম্মসাকচ্ছায অভব্বভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
৪৬৩. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঞ্চেতনাদি লক্খণে কাযসঙ্খাৰাদিকেপি সঙ্গণ্হাতি, ন অপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰে এৱ. কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খৰীযতি, ন কাযসমুট্ঠানত্তা. চিত্তসমুট্ঠানা হি তে ধম্মাতি. নিব্বত্তীযতীতি চ ইদং কাযে সতি সব্ভাৱং, অসতি চ অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱাচন্তি ৱচীঘোসং. সঙ্খৰোতীতি জনেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বত্তেতী’’তি. ন হি তং ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতচিত্তং ৱচীঘোসং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি. চিত্তপটিবদ্ধত্তাতি এতেন চিত্তস্স নিস্সযাদিপচ্চযভাৱো চিত্তসঙ্খাৰসঙ্খৰণন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সাতি অত্থতো ভিন্নাপি কাযসঙ্খাৰাদিৱচনৱচনীযভাৱেন অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সিতা অভিন্না ৱিয, ততো এৱ আলুড়িতা সংকিণ্ণা অৱিভূতা অপাকটা দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপযা. আদানগ্গহণমুঞ্চনচোপনানীতি যস্স কস্সচি কাযেন আদাতব্বস্স আদানসঙ্খাতং গহণং, ৱিস্সজ্জনসঙ্খাতং মুঞ্চনং, যথাতথাচলনসঙ্খাতং চোপনন্তি ইমানি পাপেত্ৱা সাধেত্ৱা উপ্পন্না. কাযতো পৱত্তা সঙ্খাৰা, কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি চ কাযসঙ্খাৰাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. হনুসংচোপনন্তি হনুসঞ্চলনং. ৱচীভেদন্তি ৱাচানিচ্ছাৰণং. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি কত্ৱা ইধ ৱচীসঙ্খাৰাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি.
৪৬৪. সমাপজ্জিস্সন্তি পদং নিৰোধস্স আসন্নানাগতভাৱৱিসযং আসন্নং ৱজ্জেত্ৱা দূৰস্স গহণে পযোজনাভাৱতো. নিৰোধপাদকস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচিত্তস্স চ গহণতো পট্ঠায নিৰোধং সমাপজ্জতি নামাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পদদ্ৱযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো’’তি ৱুত্তং. তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি এত্থ অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তগ্গহণং ইতৰেসং নানন্তৰিযভাৱতো. ন হি বলদ্ৱযঞাণসমাধিচৰিযানং ৱসীভাৱাপাদনচিত্তেহি ৱিনা অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তং অচিত্তকভাৱায হোতি.
সেসসঙ্খাৰেহীতি কাযসঙ্খাৰচিত্তসঙ্খাৰেহি. দুতিযজ্ঝানেযেৱ নিৰুজ্ঝতি অনুপ্পত্তিনিৰোধেন. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. ৱুট্ঠহিস্সন্তি পদং ৱুট্ঠহনস্স আসন্নানাগতভাৱৱিসযং আসন্নং ৱজ্জেত্ৱা দূৰস্স গহণে পযোজনাভাৱতো. নিৰোধতো ৱুট্ঠানস্স চ চিত্তুপ্পাদেন পৰিচ্ছিন্নত্তা ততো ওৰমেৱাতি আহ ‘‘পদদ্ৱযেন অন্তোনিৰোধকালো কথিতো’’তি. তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি যথা যথাপৰিচ্ছিন্নকালমেৱ অচিত্তকভাৱো, ততো পৰং সচিত্তকভাৱো হোতি, তথা নিৰোধস্স পৰিকম্মচিত্তং উপ্পাদিতং হোতি.
পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খায ইদমেৱ কাতব্বং জানিত্ৱা অপ্পৱত্তিমত্তং. সমাপজ্জন্তীতি অচিত্তকভাৱং সম্পদেৱ আপজ্জন্তি. অথ কস্মা সত্তাহমেৱ সমাপজ্জন্তীতি? যথাকালপৰিচ্ছেদকৰণতো, তঞ্চ যেভুয্যেন আহাৰূপজীৱীনং সত্তানং উপাদিন্নকপৱত্তস্স একদিৱসং ভুত্তাহাৰস্স সত্তাহমেৱ যাপনতো.
সব্বা ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি ইদং নত্থীতি আহ ‘‘সমুট্ঠাপেতী’’তি. যা পন ন সমুট্ঠাপেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্স পন…পে… ন সমুট্ঠাপেতী’’তি আহ. তত্থ ইমস্সাতি ইধ পাড়িযং ৱুত্তনিৰোধসমাপজ্জনভিক্খুনো. তস্স পন ফলসমাপত্তি চতুত্থজ্ঝানিকাৱাতি নিযমো নত্থীতি আহ ‘‘কিং ৱা এতেনা’’তিআদি. অব্বোহাৰিকাতি সুখুমত্তভাৱপ্পত্তিযা ‘‘অত্থী’’তি ৱোহৰিতুং অসক্কুণেয্যাতি কেচি. নিৰোধস্স পন পাদকভূতায চতুত্থজ্ঝানাদিসমাধিচৰিযায ৱসেন অচতুত্থজ্ঝানিকাপি নিৰোধানন্তৰফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি অভাৱতো এৱ তে অব্বোহাৰিকা ৱুত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা সঞ্জীৱত্থেৰৱত্থুম্হি আনীতসমাপত্তিফলনিদস্সনম্পি সুট্ঠু উপপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ভৱঙ্গসমযেনেৱেতং কথিত’’ন্তি. কিৰিযমযপৱত্তৱড়ঞ্জনকালেতি এত্থ কিৰিযমযপৱত্তং কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিৱিপ্ফাৰো, তস্স ৱড়ঞ্জনকালে পৱত্তনসমযে. ৱাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তি অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তা তেসং ৱিতক্কৱিচাৰানং.
সগুণেনাতি সৰসেন, সভাৱেনাতি অত্থো. সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি ৰাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা. তথা ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱা অনিমিত্তা, ৰাগপণিধিআদীনং অভাৱা অপ্পণিহিতাতি আহ ‘‘অনিমিত্তঅপ্পণিহিতেসুপি এসেৱ নযো’’তি. অনিমিত্তং অপ্পণিহিতঞ্চ নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো নামাতি ইমমত্থং ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি.
অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনতো অনত্তানুপস্সনা সুঞ্ঞতা, নিচ্চনিমিত্তুগ্ঘাটনতো অনিচ্চানুপস্সনা অনিমিত্তা, সুখপ্পণিধিপটিক্খেপতো দুক্খানুপস্সনা অপ্পণিহিতাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতা…পে… ৱিপস্সনাপি ৱুচ্চতী’’তি. অনিচ্চতো ৱুট্ঠাতীতি সঙ্খাৰানং অনিচ্চাকাৰগ্গাহিনিযা ৱুট্ঠানগামিনিযা পৰতো একতোৱুট্ঠানউভতোৱুট্ঠানেহি নিমিত্তপৱত্ততো ৱুট্ঠাতি. অনিচ্চতো পৰিগ্গহেত্ৱাতি চ ইদং ‘‘ন একন্তিকং এৱম্পি হোতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং. এস নযো সেসেসুপি. অপ্পণিহিতৱিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা, সুঞ্ঞতৱিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা চ যোজনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৱ নযো’’তি. ৱিকপ্পো আপজ্জেয্য আগমনস্স ৱৱত্থানস্স অভাৱেন অৱৱত্থানকৰত্তা. এৱঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি এৱং সগুণতো আৰম্মণতো চ নামলাভে সুঞ্ঞতাদিনামকা তযো ফস্সা ফুসন্তীতি অনিযমৱচনং. সমেতি যুজ্জতি একস্সেৱ ফস্সস্স নামত্তযযোগতো.
সব্বসঙ্খতৱিৱিত্ততায নিব্বানং ৱিৱেকো নাম উপধিৱিৱেকোতি কত্ৱা. নিন্নতা তপ্পটিপক্খৱিমুখস্স তদভিমুখতা. পোণতা ওনমনং, পব্ভাৰতা ততো ৱিস্সট্ঠভাৱো.
৪৬৫. চক্খাদিতো ৰূপাদীসু পৱত্তৰূপকাযতো উপ্পজ্জনতো পঞ্চদ্ৱাৰিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৱাৰিকং চেতোফস্সজাতায চেতসিকং নাম. সভাৱনিদ্দেসো সুখযতীতি কত্ৱা. মধুৰভাৱদীপকন্তি ইট্ঠভাৱজোতনং. ৱেদযিতভাৱদীপকন্তি ৱেদকভাৱৱিভাৱকং. ৱেদনা এৱ হি পৰমত্থতো আৰম্মণং ৱেদেতি, আৰম্মণং পন ৱেদিতব্বন্তি. দুক্খন্তি সভাৱনিদ্দেসোতিএৱমাদিঅত্থৱচনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৱ নযো’’তি. ঠিতিসুখাতি ঠিতিযা ধৰমানতায সুখা, ন ঠিতিক্খণমত্তেন. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. ৱিপৰিণামদুক্খাতি ৱিপৰিণমনেন ৱিগমনেন দুক্খা, ন নিৰোধক্খণেন. তেনাহ ‘‘নত্থিভাৱো দুক্খ’’ন্তি. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানঞ্হি সুখৱেদনুপৰমো দুক্খতো উপট্ঠাতি. স্ৱাযমত্থো পিযৱিপ্পযোগেন দীপেতব্বো. ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৱো দুক্খং, নত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. দুক্খৱেদনুপৰমো হি সত্তানং সুখতো উপট্ঠাতি. এৱঞ্হি ৱদন্তি – ‘‘তস্স ৰোগস্স ৱূপসমেন অহো সুখং জাত’’ন্তি. জাননভাৱোতি যাথাৱসভাৱতো অৱবুজ্ঝনং. অদুক্খমসুখঞ্হি ৱেদনং জানন্তস্স সুখং হোতি তস্স সুখুমভাৱতো, যথা তদঞ্ঞে ধম্মে সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ সম্মদেৱ অৱবোধো পৰমং সুখং. তেনেৱাহ –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
অজাননভাৱোতি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. দুক্খঞ্হি সম্মোহৱিহাৰোতি. অপৰো নযো জাননভাৱোতি জাননস্স ঞাণস্স সব্ভাৱো. ঞাণসম্পযুত্তা হি ঞাণোপনিস্সযা চ অদুক্খমসুখা ৱেদনা সুখা ইট্ঠাকাৰা. যথাহ ‘‘ইট্ঠা চেৱ ইট্ঠফলা চা’’তি. অজাননভাৱো দুক্খন্তি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
কতমো অনুসযো অনুসেতীতি কামৰাগানুসযাদীসু সত্তসু অনুসযেসু কতমো অনুসযো অনুসযৱসেন পৱত্ততি? অপ্পহীনভাৱেন হি সন্তানে অনুসযন্তীতি অনুসযা, অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহতা নেসং দস্সিতা. অপ্পহীনা হি কিলেসা কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. তেনাহ ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৱিয হোতী’’তি. তে চ নিপ্পৰিযাযতো অনাগতা কিলেসা দট্ঠব্বা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তংসভাৱত্তা তথা ৱুচ্চন্তি. ন হি ধম্মানং কালভেদেন সভাৱভেদো অত্থি. যদি অপ্পহীনট্ঠো অনুসযট্ঠো, ননু সব্বেপি কিলেসা অপ্পহীনা অনুসযা ভৱেয্যুন্তি? ন মযং অপ্পহীনতামত্তেন অনুসযট্ঠং ৱদাম, অথ খো পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা অনুসযা. ইদং থামগমনঞ্চ ৰাগাদীনমেৱ আৱেণিকো সভাৱো দট্ঠব্বো, যতো অভিধম্মে – ‘‘থামগতং অনুসযং পজহতী’’তি ৱুত্তং. সোতি ৰাগানুসযো. অপ্পহীনোতি অপ্পহীনভাৱমুখেন অনুসযনট্ঠমাহ. সো চ অপৰিঞ্ঞাতক্খন্ধৱত্থুতো, পৰিঞ্ঞাতেসু পতিট্ঠং ন লভতি. তেনাহ ‘‘ন সব্বায সুখায ৱেদনায সো অপ্পহীনো’’তি. আৰম্মণৱসেন চাযং অনুসযট্ঠো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ন সব্বং সুখং ৱেদনং আৰব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো’’তি.
ৱত্থুৱসেনপি পন অনুসযট্ঠো ৱেদিতব্বো, যো ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেন হি অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৮৩৪) ৱুত্তং –
‘‘ভূমীতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিৰহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি, সা চ খো ন আৰম্মণৱসেন. আৰম্মণৱসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পৰিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৱানং খন্ধে আৰব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চানউপ্পলৱণ্ণাদীনং খন্ধে আৰব্ভ সোৰেয্যসেট্ঠিনন্দমাণৱকাদীনং ৱিয. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৱমূলং পজহেয্য, ৱত্থুৱসেন পন ভূমিলদ্ধং ৱেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৱিপস্সনায অপৰিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৱট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তিআদি.
এস নযো সব্বত্থাতি ইমিনা ‘‘ন সব্বায দুক্খায ৱেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং দুক্খং ৱেদনং আৰব্ভ উপ্পজ্জতী’’তিআদিং অতিদিসতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘যো অনুসযো যত্থ অনুসেতি, সো পহীযমানো তত্থ পহীনো নাম হোতী’’তি তত্থ তত্থ পহানপুচ্ছা, তং সন্ধাযাহ ‘‘কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নামা’’তি.
একেনেৱ ব্যাকৰণেনাতি ‘‘ইধাৱুসো, ৱিসাখ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৭৪) একেনেৱ ৱিস্সজ্জনেন. দ্ৱে পুচ্ছাতি অনুসযপুচ্ছা পহানপুচ্ছাতি দ্ৱেপি পুচ্ছা ৱিস্সজ্জেসি. ‘‘ৰাগং তেন পজহতী’’তি ইদমেকং ৱিস্সজ্জনং, ‘‘ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ইদমেকং ৱিস্সজ্জনং, পুচ্ছানুক্কমঞ্চেত্থ অনাদিযিত্ৱা পহানক্কমেন ৱিস্সজ্জনা পৱত্তা. ‘‘দ্ৱে পুচ্ছা ৱিস্সজ্জেসী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইধা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তথাৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱাতি ইমিনা যো ৰাগং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পুন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো তথাৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা মগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি, তস্স ৱসেন ‘‘ৰাগং তেন পজহতি, ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. কামোঘাদীহি চতূহি ওঘেহি সংসাৰভৱোঘেনেৱ ৱা ৱেগসা ৱুয্হমানেসু সত্তেসু তং উত্তৰিত্ৱা পত্তব্বং, তস্স পন গাধভাৱতো পতিট্ঠানভূতং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তিণ্ণো পাৰঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮; ইতিৱু. ৬৯; পু. প. ১৮৭).
সুঞ্ঞতাদিভেদেন অনেকভেদত্তা পাড়িযং ‘‘অনুত্তৰেসূ’’তি বহুৱচননিদ্দেসোতি ‘‘অনুত্তৰা ৱিমোক্খা’’তি ৱত্ৱা পুন তেসং সব্বেসম্পি অৰহত্তভাৱসামঞ্ঞেন ‘‘অৰহত্তে’’তি ৱুত্তং. ৱিসযে চেতং ভুম্মং. পত্থনং পট্ঠপেন্তস্সাতি ‘‘অহো ৱতাহং অৰহত্তং লভেয্য’’ন্তি পত্থনং উপট্ঠপেন্তস্স, পত্থেন্তস্সাতি অত্থো. পট্ঠপেন্তস্সাতি চেত্থ হেতুম্হি অন্তসদ্দো. কথং পন অৰহত্তৱিসযা পত্থনা উপ্পজ্জতীতি? ন কাচি অৰহত্তং আৰম্মণং কত্ৱা পত্থনা উপ্পজ্জতি অনধিগতত্তা অৱিসযভাৱতো. পৰিকপ্পিতৰূপং পন তং উদ্দিস্স পত্থনা উপ্পজ্জতি. ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৱুত্তং পৰম্পৰপচ্চযতং সন্ধায, উজুকং পন পচ্চযভাৱো নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতী’’তি. ইদং পন সেৱিতব্বং দোমনস্সং অকুসলপ্পহানস্স কুসলাভিৱুড্ঢিযা চ নিমিত্তভাৱতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘দোমনস্সম্পাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পী’’তি (দী. নি. ২.৩৫৯-৩৬২). তীহি মাসেহি সম্পজ্জনকা তেমাসিকা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং ৱাৰেতি ইমস্মিং পৱাৰণৱাৰে. ৱিসুদ্ধিপৱাৰণন্তি ‘‘পৰিসুদ্ধো অহ’’ন্তি এৱং পৱত্তং ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং. অৰহন্তানমেৱ হেস পৱাৰণা.
ন কদাচি পহাতব্বস্স পহাযকতা অত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন দোমনস্সেন ৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা পৰিযাযেনেতং ৱুত্তং, তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো ৱিত্থাৰেন আগমিস্সতি. পটিপদং গহেত্ৱা পত্থনং কত্ৱা পত্থনং ঠপেত্ৱা. পটিসঞ্চিক্খতীতি ওৱাদৱসেন অত্তানং সমুত্তেজেন্তো কথেতি. সীলেন হীনট্ঠানন্তি অঞ্ঞেহি অৰহত্তায পটিপজ্জন্তেহি সীলেন হীনট্ঠানং কিং তুয্হং অত্থীতি অধিপ্পাযো. সুপৰিসুদ্ধন্তি অখণ্ডাদিভাৱতো সুধোতজাতিমণি ৱিয সুট্ঠু পৰিসুদ্ধং. সুপগ্গহিতন্তি কদাচিপি সঙ্কোচাভাৱতো ৱীৰিযং সুট্ঠু পগ্গহিতং. পঞ্ঞাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞা পটিপক্খেহি অনধিভূততায অকুণ্ঠা তিক্খৱিসদা সঙ্খাৰানং সম্মসনে সূৰা হুত্ৱা ৱহতি পৱত্ততি. পৰিযাযেনাতি তস্স দোমনস্সস্স অৰহত্তুপনিস্সযতাপৰিযাযেন. আৰম্মণৱসেন অনুসযনং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ন তং আৰব্ভ উপ্পজ্জতী’’তি. অনুপ্পজ্জনমেত্থ পহানং নামাতি ৱুত্তং ‘‘পহীনোৱ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো’’তি. ততিযজ্ঝানেন ৱিক্খম্ভেতব্বা অৱিজ্জা, সা এৱ অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দীযতীতি ‘‘অৱিজ্জানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং, অনুসযসদিসতায ৱা. ‘‘ৰাগানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম তত্থ কাতব্বকিচ্চাকৰণতো.
৪৬৬. তস্মাতি পচ্চনীকত্তা সভাৱতো কিচ্চতো পচ্চযতো চাতি অধিপ্পাযো. ৱিসভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিয. অন্ধকাৰাতি অন্ধকাৰসদিসা অপ্পকা সভাৱতো. অৱিভূতা অপাকটা অনোড়াৰিকভাৱতো. ততো এৱ দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপনা. তাদিসাৱাতি উপেক্খাসদিসাৱ. যথা উপেক্খা সুখদুক্খানি ৱিয ন ওড়াৰিকা, এৱং অৱিজ্জা ৰাগদোসা ৱিয ন ওড়াৰিকা. অথ খো অন্ধকাৰা অৱিভূতা দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপনাতি অত্থো. সভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘পণিধি পটিঘোসো’’তিআদীসু ৱিয. যত্তকেসু ঠানেসূতি দুক্খাদীসু যত্তকেসু ঠানেসু, যত্থ ৱা ঞেয্যট্ঠানেসু. ৱিসভাগপটিভাগোতি অন্ধকাৰস্স ৱিয আলোকো ৱিঘাতকপটিভাগো. ৱিজ্জাতি মগ্গঞাণং অধিপ্পেতং, ৱিমুত্তীতি ফলন্তি আহ ‘‘উভোপেতে ধম্মা অনাসৱা’’তি. অনাসৱট্ঠেনাতিআদীসু পণীতট্ঠেনাতিপি ৱত্তব্বং. সোপি হি ৱিমুত্তিনিব্বানানং সাধাৰণো, ৱিমুত্তিযা অসঙ্খতট্ঠেন নিব্বানস্স ৱিসভাগতাপি লব্ভতেৱ. পঞ্হং অতিক্কমিত্ৱা গতোসি, অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তোতি অধিপ্পাযো. পঞ্হানং পৰিচ্ছেদপমাণং গহেতুং যুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৱা ততো পৰং পুচ্ছন্তো নাসক্খি পঞ্হানং পৰিযন্তং গহেতুং. অপ্পটিভাগধম্মস্সাতি নিপ্পৰিযাযতো সভাগপটিভাগেন অপ্পটিভাগধম্মস্স. অনাগতাদিপৰিযাযেন নিব্বানস্স সভাগপটিভাগো ৱুত্তো, ৱিসভাগে চ অত্থেৱ সঙ্খতধম্মা, তস্মা নিপ্পৰিযাযতো কিঞ্চি সভাগপটিভাগং সন্ধায পুচ্ছতীতি কত্ৱা ‘‘অচ্চযাসী’’তিআদি ৱুত্তং. অসঙ্খতস্স হি অপ্পতিট্ঠস্স একন্তনিচ্চস্স সতো নিব্বানস্স কুতো নিপ্পৰিযাযেন সভাগস্স সম্ভৱো. তেনাহ ‘‘নিব্বানং নামেত’’ন্তিআদি.
ৱিৰদ্ধোতি এত্থ সভাগপটিভাগং পুচ্ছিস্সামীতি নিচ্ছযাভাৱতো পুচ্ছিতমত্থং ৱিৰজ্ঝিত্ৱাৱ পুচ্ছি, ন অজানিত্ৱাতি অত্থো. এতেন হেট্ঠা সব্বপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দননযেন জানিত্ৱাৱ পৱত্তাতি দীপিতং হোতি. থেৰী পন তং তং পুচ্ছিতমত্থং সভাৱতো ৱিভাৱেন্তী সত্থু দেসনাঞাণং অনুগন্ত্ৱাৱ ৱিস্সজ্জেসি. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানং ওগাহিত্ৱা ঠিতং নিব্বানন্তোগধং. তেনাহ ‘‘নিব্বানব্ভন্তৰং নিব্বানং অনুপৱিট্ঠ’’ন্তি. অস্সাতি ব্ৰহ্মচৰিযস্স.
৪৬৭. পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতাতি এত্থ ৱুত্তপণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘ধাতুকুসলা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতি, আযতনকুসলো চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো চ ঠানাট্ঠানকুসলো চ. এত্তাৱতা নু খো, আনন্দ, ভিক্খু পণ্ডিতো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৪). পঞ্ঞামহত্তং নাম থেৰিযা অসেক্খপ্পটিসম্ভিদপ্পত্তায পটিসম্ভিদাযো পূৰেত্ৱা ঠিততাতি তং দস্সেতুং ‘‘মহন্তে অত্থে’’তিআদি ৱুত্তং. ৰাজযুত্তেহীতি ৰঞ্ঞো কম্মে নিযুত্তপুৰিসেহি. আহচ্চৱচনেনাতি সত্থাৰা কৰণাদীনি আহনিত্ৱা পৱত্তিতৱচনেন. যদেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.