নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মজ্ঝিমনিকাযে

মূলপণ্ণাস-টীকা

(পঠমো ভাগো)

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা

১. সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৱা মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সমাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা. অথ ৱা ৰতনত্তযপণামকৰণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৱিসেসনিব্বত্তনত্থং. তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানত্থং. অন্তৰা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং. তদুভযং অনন্তৰাযেন অট্ঠকথায পৰিসমাপনত্থং. ইদমেৱ চ পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে… তস্সানুভাৱেনা’’তি. ৱত্থুত্তযপূজাহি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি. ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. যথাহ –

‘‘পূজাৰহে পূজযতো. বুদ্ধে যদি ৱ সাৱকে’’তিআদি (ধ. প. ১৯৫; অপ. ১.১০.১), তথা –

‘‘যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না, অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তিআদি (ইতিৱু. ৯০, ৯১),

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;

ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.

ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্স;

সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্সা’’তি. (ইতিৱু. অট্ঠ. ৯০),

তথা –

‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১),

‘‘অৰঞ্ঞে ৰুক্খমূলে ৱা…পে…

ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা,

লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি চ. (সং. নি. ২.২৪৯);

তত্থ যস্স ৱত্থুত্তযস্স ৱন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথাত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতং পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা দেসনায সংৱণ্ণনং কত্তুকামো. সা ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৱ তাৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধতীতি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি অত্থো. কৰুণায সীতলং কৰুণাসীতলং, কৰুণাসীতলং হদযং অস্সাতি কৰুণাসীতলহদযো, তং কৰুণাসীতলহদযং.

তত্থ কিঞ্চাপি পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিচ্ছনসভাৱতায, ব্যাপাদাৰতীনং উজুৱিপচ্চনীকতায চ পৰসত্তসন্তানগতসন্তাপৱিচ্ছেদনাকাৰপ্পৱত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা উপলব্ভতি, তথাপি পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিযা পৰূপতাপাসহনৰসা অৱিহিংসাভূতা কৰুণাৱ ৱিসেসেন ভগৱতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৱিয সীতিভাৱনিমিত্তন্তি ৱুত্তং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. কৰুণামুখেন ৱা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা অসাধাৰণঞাণৱিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিৰৱসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সৱিসযব্যাপিতায মহাকৰুণাভাৱং উপগতা কৰুণাৱ ভগৱতো অতিসযেন হদযসীতলভাৱহেতূতি আহ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. অথ ৱা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতিভাৱনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৱিসেসকাৰণতায তাসম্পি কাৰণন্তি কৰুণাৱ ভগৱতো ‘‘হদযসীতলভাৱকাৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. কৰুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. কৰুণানুভাৱনিব্বাপিযমানসংসাৰদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৱতো পৰদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তৰূপস্সেৱ নিৰৱসেসবুদ্ধকৰধম্মসম্ভৰণনিৰতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খাৰসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৱস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে তীসুপি অৱত্থাসু ভগৱতো কৰুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.

পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানতো পকাৰেহি ধম্মসভাৱজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. সৱাসনপ্পহানতো ৱিসেসেন হতং সমুগ্ঘাতিতং ৱিহতং, পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৱিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতং. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো, অৱিজ্জা, স্ৱেৱ ৱিসযসভাৱপটিচ্ছাদনতো অন্ধকাৰসৰিক্খতায তমো ৱিযাতি তমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৱিজ্জন্ধকাৰস্স ৱিহতভাৱে সদ্ধাৱিমুত্তেহি ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৱকেহি পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৱাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৱিসেসো ৱিজ্জতীতি সাতিসযেন অৱিজ্জাপহানেন ভগৱন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.

অথ ৱা অন্তৰেন পৰোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৱিজ্জন্ধকাৰৱিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তথা সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৱসীভাৱস্স সমধিগতত্তা, পৰসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৱেন সম্মদেৱ তস্স পৱত্তিতত্তা ভগৱাৱ ৱিসেসতো মোহতমৱিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৱতো পটিৱেধপঞ্ঞা ৱিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.

অথ ৱা ভগৱতো ঞাণস্স ঞেয্যপৰিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৱাৱবোধনসমত্থেন অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৱচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স ৱিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণো ভগৱতো মোহতমৱিনাসোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৱিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৱৰণঞাণং কাৰণূপচাৰেন সসন্তানে মোহতমৱিধমনন্তি দট্ঠব্বং. অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সৱাসনপ্পহানমেৱ হি কিলেসানং ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি, পৰসন্তানে পন মোহতমৱিধমনস্স কাৰণভাৱতো অনাৱৰণঞাণং ‘‘মোহতমৱিধমন’’ন্তি ৱুচ্চতীতি.

কিং পন কাৰণং অৱিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৱেকো পহানসম্পত্তিৱসেন ভগৱতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিৰৱসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৱচনেনেৱ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৱতো. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিৰৱসেসঅৱিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি.

অথ ৱা ৱিজ্জা ৱিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিৰৱসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা সংসাৰপ্পৱত্তিযা চ অৱিজ্জা পধানকাৰণন্তি তব্বিঘাতৱচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৱুত্তোযেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.

নৰা চ অমৰা চ নৰামৰা, সহ নৰামৰেহীতি সনৰামৰো, সনৰামৰো চ সো লোকো চাতি সনৰামৰলোকো. তস্স গৰূতি সনৰামৰলোকগৰু, তং সনৰামৰলোকগৰুং. এতেন দেৱমনুস্সানং ৱিয তদৱসিট্ঠসত্তানম্পি যথাৰহং গুণৱিসেসাৱহতায ভগৱতো উপকাৰিতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানাপ্পধানভাৱো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৱিয নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘সৰাজিকায পৰিসাযা’’তি (চূড়ৱ. ৩৩৬). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰোকাসৱসেন তিৱিধো লোকো, গৰুভাৱস্স পন অধিপ্পেতত্তা গৰুকৰণসমত্থস্সেৱ যুজ্জনতো সত্তলোকস্স ৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৱুচ্চতি. অমৰগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা.

অথ ৱা সমূহত্থো লোকসদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নৰেহীতি সনৰা, সনৰা চ তে অমৰা চাতি সনৰামৰা, তেসং লোকোতি সনৰামৰলোকোতি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. অমৰসদ্দেন চেত্থ ৱিসুদ্ধিদেৱাপি সঙ্গয্হন্তি. তে হি মৰণাভাৱতো পৰমত্থতো অমৰা. নৰামৰানংযেৱ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমগাৰৱট্ঠানং. তেন ৱুত্তং ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তি.

সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিত-খলিতানুকড্ঢন-নিপ্পীড়নুক্কুটিক-কুটিলাকুলতাদি-দোসৰহিত-মৱহসিত-ৰাজহংস- ৱসভৱাৰণ-মিগৰাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণা-সতিৱীৰিযাদি-গুণৱিসেসসহিতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধিং অনৱজ্জতায সোভনমেৱাতি. অথ ৱা সযম্ভুঞাণেন সকলমপি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তিআদিনা (মহানি. ৩৮; চূড়নি. ২৭) নযেন অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. অথ ৱা সুন্দৰং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৱ ৱা গতো অধিগতোতি সুগতো. যস্মা ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৱেনেয্যানং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতি ৱদতীতি সুগতো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.

পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসা. তা পন নিৰযাদিৱসেন পঞ্চৱিধা. তাহি সকলস্সপি ভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গাধিগমেন অৱিপাকাৰহভাৱকৰণেন নিৱত্তিতত্তা ভগৱা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৱিসংযুত্তোতি আহ ‘‘গতিৱিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৱতো কত্থচিপি গতিযা অপৰিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৱা ‘‘দেৱাতিদেৱো’’তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ –

‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);

তংতংগতিসংৱত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৱতো গতিপৰিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৱ ভগৱা সব্বভৱযোনিগতি-ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি-সত্তাৱাস-সত্তনিকাযেহি পৰিমুত্তো, তং গতিৱিমুত্তং. ৱন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৱা অত্থো.

অথ ৱা গতিৱিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৱন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৱীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো পৰহিতপটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমতো সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৱেদিতব্বা, পৰহিতপটিপত্তি লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো ৱিৰুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো ঞাণপৰিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৱিধা পৰহিতপটিপত্তি, তিৱিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পৰহিতপটিপত্তি, সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পৰহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং গতিৱিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৱসিট্ঠট্ঠেন তেন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চাপি সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তিপৰহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.

অথ ৱা তীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা – হেতুতো ফলতো উপকাৰতো চ. তত্থ হেতু মহাকৰুণা, সা পঠমপদেন দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা পহানসম্পদা আনুভাৱসম্পদা ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা হোন্তি, আনুভাৱসম্পদা পন ততিযপদেন, ৰূপকাযসম্পদা যথাৱুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা ৱিনা তদভাৱতো. উপকাৰো অনন্তৰং অবাহিৰং কৰিত্ৱা তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মদেসনা. সো সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.

তত্থ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতীতি. সম্মাগমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসাদি অন্তদ্ৱযৰহিতায কৰুণাপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগতসদ্দস্স. ইতৰেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণঞ্হেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পৰহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতৰেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং উত্তমৱন্দনীযভাৱং অত্তনো চ ৱন্দনকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.

এত্থ চ কৰুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো ভগৱতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদিনা ৱিপঞ্চীযতীতি. কৰুণাগহণেন চ উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন অপগমনং. তথা কৰুণাগহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৱনং সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিপৰামসনং হোতীতি. তথা কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং চতুৱেসাৰজ্জঞাণং.

কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধাৰণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোড়স ঞাণচৰিযা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, সত্তসত্ততিঞাণৱত্থূনীতি এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি. তথা কৰুণাগহণেন চৰণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তিং. কৰুণাগহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগহণেন পুব্বকাৰিভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন কতঞ্ঞুতা. তথা কৰুণাগহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগহণেন পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞাগহণেন সযং তৰণং. তথা কৰুণাগহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি.

সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তন্নিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাগহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং;

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো.

খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে;

ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৫; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; অপ. অট্ঠ. ২.৭.২০; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.৪; চৰিযা. অট্ঠ. ৩.১২২ পকিণ্ণককথা);

তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৱুত্তং.

২. এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৱন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱাতি চ পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপৰকালকিৰিযানিদ্দেসো. ৱন্দেতি কিৰিযানিদ্দেসো. তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৱন্দনকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং অনুত্তৰন্তি চ তব্বিসেসনং.

তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৭) অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধস্তনিৰৱসেসকিলেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ. অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৭; পটি. ম. ৩.১৬১).

অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে. তেন ‘‘এৱং গুণৱিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৱা’’তি ৱক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৱনং দীপেতি. বুদ্ধভাৱন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা চ. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৱ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৱিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৱন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৱা. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং, লোকুত্তৰন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ সংসাৰতো চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৱং ৱিৱিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৱা যং অৰিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং ভাৱেত্ৱা, ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন সচ্ছিকত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৱহেতুভূতং সব্বদোসমলৰহিতং অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰং পটিৱেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পৰিযত্তিসদ্ধম্মস্সাপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অথ ৱা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা পৰিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিৰিযাসম্মসনপৰিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা সচ্চিকত্ৱা’’তি চ ৱুত্তত্তা বুদ্ধকৰধম্মভূতাহি পাৰমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্মসদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বং. তাপি হি মলপটিপক্খতায গতমলা অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থায কতমহাভিনীহাৰো মহাকৰুণাধিৱাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৱিসেসপৰিধোতনিম্মলানং দানদমসংযমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসানং ভাৱনাপচ্চক্খকৰণেহি কম্মাদীসু অধিগতৱসীভাৱো অচ্ছৰিযাচিন্তেয্যমহানুভাৱো অধিসীলাধিচিত্তানং পৰমুক্কংসপাৰমিপ্পত্তো ভগৱা পচ্চযাকাৰে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং পেসেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.

এত্থ চ ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন ৱিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন ৱিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৱা পঠমেন খযেঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদেঞাণভাৱেন. পুৰিমেন ৱা ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰূপমতায. পুৰিমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্স্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা বুদ্ধভাৱং উপগতো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি. ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুৰিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুৰিমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি. ‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৱদীপনেন ধম্মস্স পৰিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন ৱিপুলপৰিপুণ্ণতং. পঠমেন ৱা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন সভাৱসম্পদং. ভাৱেতব্বতায ৱা ধম্মস্স গতমলভাৱো যোজেতব্বো. ভাৱনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৱেন অনুত্তৰভাৱো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিৰিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তৰিকৰণীযাভাৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰোতি. তথা ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.

৩. এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওৰসানন্তি পুত্তৱিসেসনং. মাৰসেনমথনানন্তি ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণনিদ্দেসো. তেন কিলেসপ্পহানমেৱ ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. তেন সতিপি তেসং সত্তৱিসেসভাৱেন অনেকসহস্সসঙ্খাভাৱে ইমং গণনপৰিচ্ছেদং নাতিৱত্তন্তীতি দস্সেতি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱানাতিৱত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অৰিযসঙ্ঘন্তি গুণৱিসিট্ঠসঙ্ঘাটভাৱনিদ্দেসো. তেন অসভিপি অৰিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অৰিযসঙ্ঘভাৱং দস্সেতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱতো.

তত্থ উৰসি ভৱা জাতা সংৱদ্ধা চ ওৰসা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্তজাততায পিতু সন্তকস্স দাযজ্জস্স ৱিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৱমেৱ তেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায ভগৱতো সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স অৰিযধম্মৰতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওৰসা ৱিয ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা ভগৱতো উৰেন ৱাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ওৰসপুত্তা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. সাৱকেহি পৱত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ‘‘ভগৱতো ধম্মদেসনা’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি তংমূলিকত্তা লক্খণাদিৱিসেসাভাৱতো চ.

যদিপি অৰিযসাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৱতো ৱিয তদন্তৰায কৰণত্থং দেৱপুত্তমাৰো, মাৰৱাহিনী ৱা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কাৰণে ৱিমথিতে তেপি ৱিমথিতা এৱ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘মাৰমাৰসেনমথনান’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি একদেসসৰূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা খন্ধাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিয দেৱপুত্তমাৰস্সপি গুণমাৰণে সহাযভাৱূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা অনন্তভেদা ৱা কিলেসৱাহিনী সতিধম্মৱিচযৱীৰিযসমথাদিগুণপহৰণেহি ওধিসো ৱিমথিতা ৱিহতা ৱিদ্ধস্তা চাতি মাৰসেনমথনা, অৰিযসাৱকা. এতেন তেসং ভগৱতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.

আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা, অৰিযানং সঙ্ঘোতি অৰিযসঙ্ঘো, অৰিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি ৱা অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা ৱন্দে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱদীপনতো. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভাৱসম্পদং দস্সেতি সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো. অথ ৱা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি অৰিযসঙ্ঘস্স ৱিসুদ্ধনিস্সযভাৱদীপনং, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৱদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং, ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসব্ভাৱং দীপেতি. লোকুত্তৰসৰণগমনেন হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা জাতা. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহাৰসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহাৰা হি সম্মাপটিপন্না মাৰং মাৰপৰিসং ৱা অভিৱিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন পটিৱিদ্ধস্তৱিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং দস্সেতি. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অৰিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.

৪. এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তংনিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৱজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –

‘‘যস্মিং মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি…পে… উজুগতচিত্তো খো মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).

চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০);

চিত্তিকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসু এৱ লব্ভন্তীতি.

ৱন্দনাৱ ৱন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০). ৱন্দনা চেত্থ কাযৱাচাচিত্তেহি তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৱা. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৱা. সুৱিহতন্তৰাযোতি সুট্ঠু ৱিহতন্তৰাযো. এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা. তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৱেনাতি বলেন.

৫. এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰে পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৱ গুণাভিত্থৱনৱসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্স. যথা হি দীঘাগমে দীঘপমাণানি সুত্তানি, যথা চ সংযুত্তঙ্গুত্তৰাগমেসু দ্ৱীসু খুদ্দকপমাণানি, ন এৱং ইধ. ইধ পন পমাণতো মজ্ঝিমানি সুত্তানি. তেন ৱুত্তং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্সতি অত্থো’’তি. এতেন ‘‘মজ্ঝিমো’’তি অযং ইমস্স অত্থানুগতসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানি এৱ আগমো, কস্স পন সুত্তেহি অঙ্কনন্তি? সচ্চমেতং পৰমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদায পঞ্ঞত্তো আগমো. যথেৱ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱোহাৰো, এৱং সুত্তসমুদাযে অযং ‘‘আগমো’’তি ৱোহাৰো. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন এতস্মা ৱা অত্তত্থপৰত্থাদযোতি আগমো, আদিকল্যাণাদিগুণসম্পত্তিযা উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৱৰিতব্বতো ৱৰো, আগমো চ সো ৱৰো চাতি আগমৱৰো. আগমসম্মতেহি ৱা ৱৰোতি আগমৱৰো, মজ্ঝিমো চ সো আগমৱৰো চাতি মজ্ঝিমাগমৱৰো, তস্স.

বুদ্ধানং অনুবুদ্ধানং বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৱেধং অনুগম্ম পটিৱিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৱকাদযো অৰিযা. তেহি অত্থসংৱণ্ণনাগুণসংৱণ্ণনানং ৱসেন সংৱণ্ণিতস্স. অথ ৱা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ হি ৱিনযসুত্তাভিধম্মানং পকিণ্ণকদেসনাদিৱসেন যো পঠমং অত্থো ৱিভত্তো, সো এৱ পচ্ছা তস্স তস্স সংৱণ্ণনাৱসেন সঙ্গীতিকাৰেহি সঙ্গহং আৰোপিতোতি. পৰৱাদমথনস্সাতি অঞ্ঞতিত্থিযানং ৱাদনিম্মথনস্স, তেসং দিট্ঠিগতভঞ্জনস্সাতি অত্থো. অযঞ্হি আগমো মূলপৰিযাযসুত্তসব্বাসৱসুত্তাদীসু দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠিগতদোসৱিভাৱনতো সচ্চকসুত্তং (ম. নি. ১.৩৫৩) উপালিসুত্তাদীসু (ম. নি. ২.৫৬) সচ্চকাদীনং মিচ্ছাৱাদনিম্মথনদীপনতো ৱিসেসতো ‘‘পৰৱাদমথনো’’তি থোমিতোতি. সংৱণ্ণনাসু চাযং আচৰিযস্স পকতি, যা তংতংসংৱণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৱিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি সুমঙ্গলৱিলাসিনীসাৰত্থপকাসিনীমনোৰথপূৰণীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘সদ্ধাৱহগুণস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৱানং ৱিচিত্তপটিভানজননস্স, তস্স গম্ভীৰঞাণেহি ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৱিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.

৬. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৱ অট্ঠকথা ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছড়ভিঞ্ঞতায পৰমেন চিত্তিস্সৰিযভাৱেন সমন্নাগতত্তা ঝানাদীসু পঞ্চৱিধৱসিতাসব্ভাৱতো চ ৱসিনো, থেৰা মহাকস্সপাদযো. তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেৰাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু. ইমিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি.

৭. সীহস্স লানতো গহণতো সীহড়ো, সীহকুমাৰো. তংৱংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৱাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহড়ভাৱো ৱেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপৰভাগে হি নিকাযন্তৰলদ্ধীহি অসঙ্কৰত্থং সীহড়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেন মূলট্ঠকথা সব্বসাধাৰণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন কৰণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি. তত্থ দীপৱাসীনন্তি জম্বুদীপৱাসীনং, সীহড়দীপৱাসীনং ৱা অত্থায সীহড়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.

৮. অপনেত্ৱানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহড়ভাসং অপনেত্ৱা. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি, মনোৰমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৱনিৰুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং ৰমযতীতি. তেনেৱাহ ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৱিক’’ন্তি, পাড়িগতিযা অনুলোমিকং পাড়িভাসাযানুৱিধাযিনিন্তি অত্থো. ৱিগতদোসন্তি অসভাৱনিৰুত্তিভাসন্তৰৰহিতং.

৯. সমযং অৱিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৱিৰোধেন্তো. এতেন অত্থদোসাভাৱমাহ. অৱিৰুদ্ধত্তা এৱ হি থেৰৱাদাপি ইধ পকাসীযিস্সন্তি. থেৰৱংসদীপানন্তি থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰা, মহাকস্সপাদযো. তেহি আগতা আচৰিযপৰম্পৰা থেৰৱংসো, তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেৰৱংসদীপা, মহাৱিহাৰৱাসিনো, তেসং. ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নিচ্ছীযতীতি ৱিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদনী কথা. সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. অথ ৱা ৱিনিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো, যথাৱুত্তত্থৱিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি যোজেতব্বং. এতেন মহাকস্সপাদিথেৰপৰম্পৰাভতো, ততো এৱ চ অৱিপৰীতো সণ্হো সুখুমো মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.

১০. সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৱলং জম্বুদীপৱাসীনমেৱ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চা’’তি দস্সেতি. তেন চ ‘‘তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনম্পি অত্থাযা’’তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকৰতায তেসম্পি বহুকাৰত্তা. চিৰট্ঠিতত্থন্তি চিৰট্ঠিতিঅত্থং, চিৰকালট্ঠিতিযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৱিপৰীতপদব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৱতো সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিযা সংৱত্ততি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২০).

১১. যং অত্থৱণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পৰিহৰিতুং ‘‘সীলকথা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামী’’তি. অথ ৱা যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৱেন ৱিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং কৰোন্তো তত্থ ৱিচাৰিতধম্মে উদ্দেসৱসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিৱসেন সীলস্স ৱিত্থাৰকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেৰস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাড়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৱেতি নিৰৱসেসানি যোগকম্মস্স ভাৱনায পৱত্তিট্ঠানানি. চৰিযাৱিধানসহিতোতি ৰাগচৰিতাদীনং সভাৱাদিৱিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৱা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৱসীভাৱপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৱা ৰূপাৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিৰোধসমাপত্তিযো.

১২. লোকিযলোকুত্তৰভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ৭৫১) আগতনযেন একৱিধাদিনা পঞ্ঞায সংকলেত্ৱা সম্পিণ্ডেত্ৱা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.

১৩. পচ্চযধম্মানং হেতাদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো, তস্স দেসনা পচ্চযাকাৰদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰৰহিততায সুট্ঠু পৰিসুদ্ধা, ঘনৱিনিব্ভোগস্স সুদুক্কৰতায নিপুণা সণ্হসুখুমা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৱিচাৰিতাতি আহ ‘‘সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিচাৰিতত্তা অৱিমুত্ততন্তিমগ্গা.

১৪. ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে, পন-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথায. ন তং ৱিচাৰযিস্সামি পুনৰুত্তিভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

১৫. ইদানি তস্সেৱ অৱিচাৰণস্স একন্তকাৰণং নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৱা’’তি এতেন মজ্ঝট্ঠভাৱদীপনেন ৱিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধাৰণট্ঠকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদযো ৱিয অসাধাৰণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৱিসেসতো’’তি চ ইদং ৱিনযাভিধম্মানম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গো যথাৰহং অত্থৱণ্ণনা হোতি এৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং.

১৬. ইচ্চেৱাতি ইতি এৱ. তম্পীতি ৱিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি পপঞ্চসূদনিযা. এত্থ চ ‘‘সীহড়দীপং আভতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাকৰণস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৱাসীনমত্থায, সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, ‘‘মজ্ঝিমাগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন পিণ্ডত্থং, ‘‘অপনেত্ৱান ততোহং সীহড়ভাস’’ন্তিআদিনা, ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা চ কৰণপ্পকাৰং. সীলকথাদীনং অৱিচাৰণম্পি হি ইধ কৰণপ্পকাৰো এৱাতি.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানকথাৱণ্ণনা

১. ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনমুখেনেৱ হোতীতি পঠমং তাৱ পণ্ণাসৱগ্গসুত্তাদিৱসেন মজ্ঝিমাগমস্স ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি যং ৱুত্তং ‘‘মজ্ঝিমাগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি, তস্মিং ৱচনে. যা মজ্ঝিমাগমপৰিযাযেন মজ্ঝিমসঙ্গীতি ৱুত্তা, সা পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি ‘‘মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিনা. তত্থাতি ৱা ‘‘এতায অট্ঠকথায ৱিজানাথ মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থ’’ন্তি এত্থ যস্সা মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থং ৱিজানাথাতি ৱুত্তং, সা মজ্ঝিমসঙ্গীতি নাম পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি. পঞ্চ দসকা পণ্ণাসা, মূলে আদিম্হি পণ্ণাসা, মূলভূতা ৱা পণ্ণাসা মূলপণ্ণাসা. মজ্ঝে ভৱা মজ্ঝিমা, মজ্ঝিমা চ সা পণ্ণাসা চাতি মজ্ঝিমপণ্ণাসা. উপৰি উদ্ধং পণ্ণাসা উপৰিপণ্ণাসা. পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপৰিগণনা.

অযং সঙ্গহো নাম জাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো. ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো. যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো. ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং কিৰিযাসঙ্গহো. ‘‘হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো. অযমেৱ চ ইধাধিপ্পেতো. তেন ৱুত্তং ‘‘পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপৰিগণনা’’তি.

ৱগ্গতোতি সমূহতো, সো পনেত্থ দসকৱসেন ৱেদিতব্বো. যেভুয্যেন হি সাসনে দসকে ৱগ্গৱোহাৰো. তেনেৱাহ ‘‘একেকায পণ্ণাসায পঞ্চ পঞ্চ ৱগ্গে কত্ৱা’’তি. পন্নৰসৱগ্গসমাযোগাতি পন্নৰসৱগ্গসংযোগাতি অত্থো. কেচি পন সমাযোগসদ্দং সমুদাযত্থং ৱদন্তি. পদতোতি এত্থ অট্ঠক্খৰো গাথাপাদো ‘‘পদ’’ন্তি অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অক্খৰতো ছ অক্খৰসতসহস্সানি চতুৰাসীতুত্তৰসতাধিকানি চতুচত্তালীস সহস্সানি চ অক্খৰানী’’তি পাঠেন ভৱিতব্বন্তি ৱদন্তি. যস্মা পন নৱক্খৰো যাৱ দ্ৱাদসক্খৰো চ গাথাপাদো সংৱিজ্জতি, তস্মা তাদিসানম্পি গাথানং ৱসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং ভাণৱাৰো হোতীতি কত্ৱা ‘‘অক্খৰতো সত্ত অক্খৰসতসহস্সানি চত্তালীসঞ্চ সহস্সানি তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খৰানী’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি পদভাণৱাৰগণনাহি অক্খৰগণনা সংসন্দতি, নেতৰথা. ভাণৱাৰোতি চ দ্ৱত্তিংসক্খৰানং গাথানং ৱসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং, অযঞ্চ অক্খৰগণনা ভাণৱাৰগণনা চ পদগণনানুসাৰেন লদ্ধাতি ৱেদিতব্বা. ইমমেৱ হি অত্থং ঞাপেতুং সুত্তগণনানন্তৰং ভাণৱাৰে অগণেত্ৱা পদানি গণিতানি. তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

‘‘ভাণৱাৰা যথাপি হি, মজ্ঝিমস্স পকাসিতা;

উপড্ঢভাণৱাৰো চ, তেৱীসতিপদাধিকো.

সত্ত সতসহস্সানি, অক্খৰানং ৱিভাৱযে;

চত্তালীস সহস্সানি, তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খৰ’’ন্তি.

অনুসন্ধিতোতি দেসনানুসন্ধিতো. একস্মিং এৱ হি সুত্তে পুৰিমপচ্ছিমানং দেসনাভাগানং সম্বন্ধো অনুসন্ধানতো অনুসন্ধি. এত্থ চ অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি পৰজ্ঝাসযানুসন্ধীতি দুৱিধো অজ্ঝাসযানুসন্ধি. সো পন কত্থচি দেসনায ৱিপ্পকতায ধম্মং সুণন্তানং পুচ্ছাৱসেন, কত্থচি দেসেন্তস্স সত্থু সাৱকস্স ধম্মপটিগ্গাহকানঞ্চ অজ্ঝাসযৱসেন, কত্থচি দেসেতব্বস্স ধম্মস্স ৱসেন হোতীতি সমাসতো তিপ্পকাৰো. তেন ৱুত্তং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধো অনুসন্ধী’’তি. সঙ্খেপেনেৱ চ চতুব্বিধো অনুসন্ধি ৱেদিতব্বো. তত্থ ‘‘এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘কিং নু খো, ভন্তে, ওৰিমং তীৰং, কিং পাৰিমং তীৰং, কো মজ্ঝে সংসীদো, কো থলে উস্সাদো, কো মনুস্সগ্গাহো, কো অমনুস্সগ্গাহো, কো আৱত্তগ্গাহো, কো অন্তোপূতিভাৱো’তি’’ (সং. নি. ৪.২৪১)? এৱং পুচ্ছন্তানং ৱিস্সজ্জেন্তেন ভগৱতা পৱত্তিতদেসনাৱসেন পুচ্ছানুসন্ধী ৱেদিতব্বো. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘ইতি কিৰ ভো ৰূপং অনত্তা… ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং ফুসিস্সন্তী’তি. অথ খো ভগৱা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি, যং ইধেকচ্চো মোঘপুৰিসো অৱিদ্ৱা অৱিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৱিতব্বং মঞ্ঞেয্য ‘ইতি কিৰ ভো ৰূপং অনত্তা…পে… ফুসিস্সন্তী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি (ম. নি. ৩.৯০) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ভগৱতা পৱত্তিতদেসনাৱসেন পৰজ্ঝাসযানুসন্ধি ৱেদিতব্বো.

‘‘তস্স ময্হং ব্ৰাহ্মণ এতদহোসি ‘যংনূনাহং যা তা ৰত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা চাতুদ্দসী পঞ্চদসী অট্ঠমী চ পক্খস্স, তথাৰূপাসু ৰত্তীসু যানি তানি আৰামচেতিযানি ৱনচেতিযানি ৰুক্খচেতিযানি ভিংসনকানি সলোমহংসানি, তথাৰূপেসু সেনাসনেসু ৱিহৰেয্যং অপ্পেৱ নামাহং ভযভেৰৱং পস্সেয্য’ন্তি’’ (ম. নি. ১.৪৯) এৱং ভগৱতা, ‘‘তত্ৰাৱুসো লোভো চ পাপকো দোসো চ পাপকো লোভস্স চ পহানায দোসস্স চ পহানায অত্থি মজ্ঝিমা পটিপদা, চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততী’’তি (ম. নি. ১.৩৩) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ পৱত্তিতদেসনাৱসেন অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি ৱেদিতব্বো. যেন পন ধম্মেন আদিম্হি দেসনা উট্ঠিতা, তস্স অনুৰূপধম্মৱসেন ৱা পটিপক্খধম্মৱসেন ৱা যেসু সুত্তেসু উপৰি দেসনা আগচ্ছতি, তেসং ৱসেন যথানুসন্ধি ৱেদিতব্বো. সেয্যথিদং আকঙ্খেয্যসুত্তে (ম. নি. ১.৬৫) হেট্ঠা সীলেন দেসনা উট্ঠিতা, উপৰি অভিঞ্ঞা আগতা. ৱত্থুসুত্তে (ম. নি. ১.৭০) হেট্ঠা কিলেসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপৰি ব্ৰহ্মৱিহাৰা আগতা. কোসম্বকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৯১) হেট্ঠা ভণ্ডনেন দেসনা উট্ঠিতা, উপৰি সাৰণীযধম্মা আগতা. ককচূপমে (ম. নি. ১.২২২) হেট্ঠা অক্খন্তিযা ৱসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপৰি ককচূপমা আগতাতি.

ৱিত্থাৰতো পনেত্থাতি এৱং সঙ্খেপতো তিৱিধো চতুব্বিধো চ অনুসন্ধি এত্থ এতস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে তস্মিং তস্মিং সুত্তে যথাৰহং ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা ৱিঞ্ঞাযমানা নৱসতাধিকানি তীণি অনুসন্ধিসহস্সানি হোন্তি. যথা চেতং পণ্ণাসাদিৱিভাগৱচনং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা সৰূপদস্সনত্থং হোতি, এৱং পক্খেপদোসপৰিহৰণত্থঞ্চ হোতি. এৱঞ্হি পণ্ণাসাদীসু ৱৱত্থিতেসু তব্বিনিমুত্তং কিঞ্চি সুত্তং যাৱ একং পদম্পি আনেত্ৱা ইমং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযাতি কস্সচি ৱত্তুং ওকাসো ন সিযাতি.

এৱং পণ্ণাসৱগ্গসুত্তভাণৱাৰানুসন্ধিব্যঞ্জনতো মজ্ঝিমসঙ্গীতিং ৱৱত্থপেত্ৱা ইদানি নং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণেতুকামো অত্তনো সংৱণ্ণনায তস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৱ পৱত্তভাৱং দস্সেতুং ‘‘তত্থ পণ্ণাসাসু মূলপণ্ণাসা আদী’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৱিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৱত্তিতকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং, যো লোকিযেহি ‘‘উপোগ্ঘাতো’’তি ৱুচ্চতি, স্ৱাযমেত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকো গন্থো ৱেদিতব্বো, ন পন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৱিয অজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৱাহ ‘‘এৱং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি. কামঞ্চেত্থ যস্সং পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বা. সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং (দী. নি. টী. ১.নিদানকথাৱণ্ণনা) পন অত্তনা ৱিত্থাৰিতত্তা তত্থেৱ গহেতব্বাতি ইমিস্সা সংৱণ্ণনায মহন্ততং পৰিহৰন্তো ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ.

নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলপৰিযাযৱগ্গো

১. মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা

অব্ভন্তৰনিদানৱণ্ণনা

১. এৱং বাহিৰনিদানে ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা ইদানি অভন্তৰনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৱিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং পিণ্ডত্তাদিদস্সনৱসেন সংৱণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৱিভাগোতি পদানং ৱিসেসো, ন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো, পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহা পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘সুভগঞ্চ তং ৱনঞ্চাতি সুভগৱনং, সালানং ৰাজা, সালো চ সো ৰাজা চ ইতিপি সালৰাজা’’তিআদিৱসেন সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱং-সদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩), এৱৱিধো এৱমাকাৰো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দা চ. তথা হি ৱিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱংলহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮) এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে.

ননু চ ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা, এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দোতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হি এৱং-সদ্দো আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৱং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪, ৩৯৬), ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদিউদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তি-সপ্পুৰিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৱন-যোনিসোমনসিকাৰ- ভোগসম্পত্তি-আদিদানাদি-পুঞ্ঞকিৰিযহেতুসমুদাযতো সোভা-সুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা, তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি ‘‘এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্তুং যুত্তং. সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং.

এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং, সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো দট্ঠব্বং. এৱং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৱুত্তো. তেন এৱং, ভন্তে সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ‘‘যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহী’’তি যো এৱং ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো. সো এৱংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনে’’তি ৱুত্তোতি. এৱং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৱসেন ‘‘সংৱত্তন্তি ৱা নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱত্ততিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা, নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ঠপনাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো, সঙ্কাসনপকাসন-ৱিৱৰণ-ৱিভজন-উত্তানীকৰণ-পঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰ-পদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.১ দেৱতাসংযুত্ত) ‘‘পটিপক্খহৰণতো, ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি, ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পাটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পাটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপকিলেসহৰণানি হোন্তীতি পাটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পাটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পাটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একমেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পাটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি, ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং একৱিসযত্তা. ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৱ তং তমত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱ-কাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৱধাৰণেন নিৰাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৱাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৱা’’তি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা কৰীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৱং সৱনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকাৰেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং. মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ আকাৰপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৱ ধম্মানং পৱত্তিআকাৰূপাদানৱসেন তথা ৱুত্তা. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স পৰমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৱিয তংসমঙ্গিং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি. সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো, সৱনৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিযা এৱ ৱা সৱনকিৰিযাভাৱতো তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তুৱিসযে’’তি. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মানিচ্ছিতভাৱতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৱা অৱধাৰণত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স, অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিউপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপবন্ধব্যাপাৰতায ৱুত্তং – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৱনকিৰিযা পন পুগ্গলৱাদিনোপি ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থীতি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ‘‘মে’’তি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৱা যথাক্কমং এৱং-সদ্দ – সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথাৰূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপবন্ধব্যাপাৰভাৱেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ কৰণকিৰিযাকত্তুকম্মৱিসেসপ্পকাসনৱসেন পুগ্গলব্যাপাৰৱিসযপুগ্গলব্যাপাৰনিদস্সনৱসেন গহণাকাৰগাহকতব্বিসযৱিসেসনিদ্দেসৱসেন কত্তুকৰণব্যাপাৰকত্তুনিদ্দেসৱসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ ‘‘এৱ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৱুচ্চমানস্সত্থস্স আকাৰাদিনো ধম্মানং অসল্লক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ – ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৱসেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো, ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো চাতি ৱুচ্চতি, ন তথা ‘‘এৱং মে’’তি পদানং অত্থোতি. এতমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং, ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৱুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি.

তং তং উপাদায ৱত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদিনো পচ্চামসনৱসেন ‘‘এৱ’’ন্তি, সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱাৱ পৱত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো’’তি অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি. অত্তনা পটিৱিদ্ধা সুত্তস্স পকাৰৱিসেসা ‘‘এৱ’’ন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৱক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকাৰতং দুপ্পটিৱিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা ৱুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন, পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৱং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৱত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি ‘‘পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা’’তি কত্ৱা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু (ধ. প. ১, ২) ৱিয. পুব্বঙ্গমতায ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদীনং ৱিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি. এৱং সতিপুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাসম্ভৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি এৱং-সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৱিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘মূলপৰিযাযং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৱসেন পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৱত্থস্স সমত্থনৱসেন ৱুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযেহি ৱিয আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থেহি যোনিসোমনসিকাৰস্স, সদ্ধম্মস্সৱনেন ৱিয চ অৱিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো, এৱং অৱিক্খেপেন ফলভূতেন কাৰণভূতানং সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তোতিআদিনা সমত্থনৱচনেন পন অৱিক্খেপেন কাৰণভূতেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰঙ্গত্তা, অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণন্তি. এৱম্পি অৱিক্খেপেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৱ, নো ন সমত্থিতা ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসপযিৰুপাসনাভাৱস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুৰিমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স, দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা.

ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকাৰো নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভদ্দকো আকাৰো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৱযং. অপৰাপৰৱুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৱো, চৰন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুৰিমপচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনাক্কমৱসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতোতি আহ – ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩), ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৱাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপযোগস্স ৱিসদভাৱেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন. পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতীতি.

নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেৰস্স এৱংসদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকৰণা পৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন যোনিসোমনসিকাৰদীপকেন এৱংসদ্দেন যোজেত্ৱা, সৱনধাৰণৱচীপৰিচযা পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধানপটিবদ্ধাতি তে অৱিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৱনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনু অনু পেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.

সকলেন ৱচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজিতত্তা ৱুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) এৱং ৱুত্তং অনৰিযৱোহাৰাৱত্থং, সা এৱ অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেদং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকন্তি? নযিদমেৱং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনন্তি এদিসী চোদনা অনৱকাসাৱা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ খণে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৱা চ পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৱতোযেৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি. এৱং তদাসঙ্কিতপ্পকাৰতো অসপ্পুৰিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৱিভাৱিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৱ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দড়্হতৰনিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৱিমতি. অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি ভগৱতা দেসিতত্তা, সম্মুখাৱস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুৰুত্তাদিগহণদোসাভাৱতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা চতস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং নিদস্সনত্থং অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যাযং. ইধাপি সঙ্খ্যাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি হি অত্থো মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি. তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং.

তত্থ সহকাৰীকাৰণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং এত্থ তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৱধম্মো ৱা সহজাতাদীহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহোতি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি; দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমযনং, সম্মা ৱা অযনং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসমযসদ্দস্স উদাহৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো, দেসদেসকপৰিসানং ৱিয সুত্তস্স নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমেত্ৱাতি? আহ – ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সমযসদ্দস্স ৱচনেন অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেৱসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো, ৱিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুসংকম্পনওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. যথাৱুত্তভেদেসু এৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অৰিযতুণ্হীভাৱসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো এৱ.

কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মকৰণেহি. অধিকৰণত্থো আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, তায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকৰণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৱ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৱমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতি, ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৱা ৱিহৰতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিয.

অচ্চন্তমেৱ আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৱচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং সেট্ঠগুণসহচৰণতো. তথা উত্তমন্তি এত্থাপি. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো, গৰুকৰণাৰহতায ৱা গাৰৱযুত্তো. ৱুত্তোযেৱ, ন পন ইধ ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

অপৰো নযো (সং. নি. টী. ১.১.১; সাৰত্থ. টী. ১.ৱিনযানিসংসকথাৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪; ইতিৱু. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) – ভাগৱাতি ভগৱা, ভতৱাতি ভগৱা, ভাগে ৱনীতি ভগৱা, ভগে ৱনীতি ভগৱা, ভত্তৱাতি ভগৱা, ভগে ৱমীতি ভগৱা, ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

ভগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;

ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো.

তত্থ কথং ভাগৱাতি ভগৱা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৱিমুত্তি, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিৰী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৱীৰিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৱিসুদ্ধি, দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, সমথো, ৱিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচৰিতানি, তযো সম্মাৱিতক্কা, তিস্সো অনৱজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, চত্তাৰি অৰিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপটিচ্ছেদকঞাণং, চত্তাৰো অৰিযৱংসা, চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গাৰৱা, ছ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, ছ সততৱিহাৰা, ছ অনুত্তৰিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধাৰণঞাণানি, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা, সত্ত অৰিযধম্মা, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা, সত্ত নিজ্জৰৱত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৱবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা, অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুৰিসৱিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা, নৱ পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৱ সত্তাৱাসদেসনা, নৱ আঘাতপটিৱিনযা, নৱ সঞ্ঞা, নৱ নানত্তা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অৰিযৱাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, সোড়সৱিধা আনাপানস্সতি, সোড়স অপৰন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খাসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযপচ্চৱেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনঞাণানি চাতি এৱমাদযো অনন্তাপৰিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৱুত্তৱিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৱা’’তি ৱত্তব্বে আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো. এৱং তাৱ ভাগৱাতি ভগৱা.

যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৱিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৱাতি পৱুচ্চতীতি.

কথং ভতৱাতি ভগৱা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহাৰেহি মহাবোধিসত্তেহি পৰিপূৰিতব্বা দানপাৰমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৱীৰিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপাৰমীতি দস পাৰমিযো দস উপপাৰমিযো দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো, দানাদীনি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপৰিচ্চাগো নযনধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপৰিচাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচৰিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচৰিযা, লোকত্থচৰিযা, বুদ্ধিচৰিযাতি এৱমাদযো, সঙ্খেপতো ৱা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা বুদ্ধকৰধম্মা, তে মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোন্তি, অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোন্তি, এৱং সক্কচ্চং নিৰন্তৰং অনৱসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো নিৰুত্তিনযেন ত-কাৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা. অথ ৱা ভতৱাতি তেযেৱ যথাৱুত্তে বুদ্ধকৰধম্মে ৱুত্তনযেনেৱ ভৰি সম্ভৰি, পৰিপূৰেসীতি অত্থো. এৱম্পি ভতৱাতি ভগৱা.

সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপাৰমিআদিকে;

সম্ভাৰে ভতৱা নাথো, তেনাপি ভগৱা মতোতি.

কথং ভাগে ৱনীতি ভগৱা? যে তে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৱসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং নিচ্চকপ্পং ৱনি ভজি সেৱি বহুলমকাসীতি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱসেন সঙ্খেপতো ৱা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৱিত্থাৰতো পন ‘‘চক্খু পৰিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জৰামৰণং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পৰিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জৰামৰণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধো…পে… জৰামৰণস্স নিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধগামিনী পটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৱেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৱনি ভজি যথাৰহং গোচৰভাৱনাসেৱনানং ৱসেন সেৱি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৱকেহি সাধাৰণা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, কিন্তি নু খো তে ৱিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকৰুণায ৱনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৱহা অহোসি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা.

যস্মা ঞেয্যসমাপত্তিগুণভাগে অসেসতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৱা ততোতি.

কথং ভগে ৱনীতি ভগৱা? সমাসতো তাৱ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৱিভৱং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তৰা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৱ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পৰমুক্কংসগতে ৱনি ভজি সেৱি, যত্থ পতিট্ঠায নিৰৱসেসতো বুদ্ধকৰধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পৰিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিৰৱজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে লোকুত্তৰেপি ৱনি ভজি সেৱি, ৱিত্থাৰতো পন পদেসৰজ্জইস্সৰিযচক্কৱত্তিসম্পত্তি-দেৱৰজ্জসম্পত্তিআদিৱসেন- ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনাফলসচ্ছি- কিৰিযাদি-উত্তৰিমনুস্সধম্মৱসেন চ অনেকৱিহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে ভগে ৱনি ভজি সেৱি. এৱম্পি ভগে ৱনীতি ভগৱা.

যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তৰা পুথু;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৱা মতোতি.

কথং ভত্তৱাতি ভগৱা? ভত্তা দড়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৱা. তথাগতো হি মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমিতনিৰুপমপভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিভাৱতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকাৰিতায দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণ-অসীতিঅনুব্যঞ্জন-ব্যামপ্পভাদিঅনঞ্ঞসাধাৰণ- ৱিসেসপটিমণ্ডিত-ৰূপকাযতায যথাভুচ্চ-গুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৱিপুলেন সুৱিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদিনিৰতিসযগুণৱিসেস-সমঙ্গিভাৱতো চ ৰূপপ্পমাণো ৰূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৱং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৱাসে সব্বথাপি পসাদাৱহভাৱেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপৰিমাণানং সত্তানং সদেৱমনুস্সানং আদৰবহুমানগাৰৱাযতনতায পৰমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৱাদে পতিট্ঠিতা অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহাৰিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা. তথা হি তে অত্তনো জীৱিতপৰিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পৰিচ্চজন্তি, তস্স ৱা আণং দড়্হভত্তিভাৱতো. তেনেৱাহ –

‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো;

কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫) চ.

এৱং ভত্তৱাতি ভগৱা নিৰুত্তিনযেন একস্স ত-কাৰস্স লোপং কত্ৱা ইতৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা.

গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৱো সত্থু, ভগৱা তেন ৱুচ্চতীতি.

কথং ভগে ৱমীতি ভগৱা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুৰিমাসু জাতীসু পাৰমিযো পূৰেন্তো ভগসঙ্খাতং সিৰিং ইস্সৰিযং যসঞ্চ ৱমি, উগ্গিৰি, খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডযি; পচ্ছিমত্তভাৱেপি হত্থাগতং চক্কৱত্তিসিৰিং দেৱলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সৰিযং চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তৰতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিৰপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিৰিআদিকে ভগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা, সিনেৰুযুগন্ধৰউত্তৰকুৰুহিমৱন্তাদিভাজনলোকৱিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৱতো, তেপি ভগে ৱমি তন্নিৱাসিসত্তাৱাসসমতিক্কমনতো, তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপহানেন পজহীতি. এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱা.

চক্কৱত্তিসিৰিং যস্মা, যসং ইস্সৰিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৱা ততোতি.

কথং ভাগে ৱমীতি ভগৱা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৱসেন, তত্থাপি ৰূপৱেদনাদিৱসেন, পথৱিযাদিঅতীতাদিৱসেন চ অনেকৱিধা. তে ভগৱা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৱা অমতং ধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাগমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থমেৱ পথৱিং আপং তেজং ৱাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৱ্হং কাযং মনং, ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, ৰূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, ৰূপৱিতক্কং…পে… ধম্মৱিতক্কং, ৰূপৱিচাৰং…পে… ধম্মৱিচাৰ’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৱিভাগৱসেনপি সব্বেৱ ধম্মকোট্ঠাসে অনৱসেসতো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খপৰিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৱুত্তং হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৱন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভাগে ৱমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৱজ্জানৱজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অৰিযমগ্গঞাণমুখেন ৱমি উগ্গিৰি অনপেক্খো পৰিচ্চজি পজহি, পৰেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০), কুল্লূপমং ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থৰণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগামহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৱন্তা, ততোপি ভগৱা মতোতি.

তেন ৱুত্তং –

‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;