৫. চূড়যমকৱগ্গো

১. সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনা

৪৩৯. মহাজনকাযে সন্নিপতিতেতি কেচি ‘‘পহংসনৱিধিং দস্সেত্ৱা ৰাজকুমাৰং হাসেস্সামা’’তি, কেচি ‘‘তং কীড়নং পস্সিস্সামা’’তি এৱং মহাজনসমূহে সন্নিপতিতে. দেৱনটন্তি দিব্বগন্ধব্বং. কুসলং কুসলন্তি ৱচনং উপাদাযাতি ‘‘কচ্চি কুসলং? আম কুসল’’ন্তি ৱচনপটিৱচনৱসেন পৱত্তকুসলৱাদিতায তে মনুস্সা আদিতো কুসলাতি সমঞ্ঞং লভিংসু. তেসং কুসলানং ইস্সৰাতি ৰাজকুমাৰা কোসলা. কোসলে জাতা. তেসং নিৱাসোতি সব্বং পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ. তেনাহ ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৱুচ্চতী’’তি.

চাৰিকং চৰমানোতি সামঞ্ঞৱচনম্পি ‘‘মহতা…পে… তদৱসৰী’’তি ৱচনতো ৱিসেসং নিৱিট্ঠমেৱাতি আহ ‘‘অতুৰিতচাৰিকং চৰমানো’’তি. মহতাতি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. তস্মিঞ্হি ভিক্খুসমূহে কেচি অধিসীলসিক্খাৱসেন সীলসম্পন্না, তথা কেচি সীলসমাধিসম্পন্না, কেচি সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পন্নাতি গুণমহত্তেনপি সো ভিক্খুসমূহো মহাতি. তং অনামসিত্ৱা সঙ্খ্যামহত্তমেৱ দস্সেন্তো ‘‘সতং ৱা’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞগামপটিবদ্ধজীৱিকাৱসেন সমোসৰন্তি এত্থাতি সমোসৰণং, গামো নিৱাসগামো. ন্তি সালং ব্ৰাহ্মণগামং. ৱিহাৰোতি ভগৱতো ৱিহৰণট্ঠানং. এত্থাতি এতস্মিং সালেয্যকসুত্তে. অনিযমিতোতি অসুকস্মিং আৰামে পব্বতে ৰুক্খমূলে ৱাতি ন নিযমিতো, সৰূপগ্গহণৱসেন ন নিযমিত্ৱা ৱুত্তো. তস্মাতি অনিযমিতত্তা. অত্থাপত্তিসিদ্ধমত্থং পৰিকপ্পনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘ৱনসণ্ডো ভৱিস্সতী’’তি আহ, অদ্ধা ভৱেয্যাতি অত্থো.

উপলভিংসূতি (সাৰত্থ. টী. ১.১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.২৫৫; অ. নি. টী. ২.৩.৬৪) সৱনৱসেন উপলভিংসূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোতদ্ৱাৰ…পে… জানিংসূ’’তি আহ. অৱধাৰণফলত্তা সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণন্তি আহ ‘‘পদপূৰণমত্তে ৱা নিপাতো’’তি. অৱধাৰণত্থেতি পন ইমিনা ইট্ঠত্থাৱধাৰণত্থং খো-সদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. ‘‘অস্সোসু’’ন্তি পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং ৱিয হোন্তং পূৰিতং নাম হোতি, তেন চ পুৰিমপচ্ছিমপদানি সংসিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতেতি আহ ‘‘পদপূৰণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱা’’তি. মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো. তেনস্স অনত্থন্তৰদীপনতং দস্সেতি, এৱ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতং. সালাযং জাতা সংৱড্ঢকা সালেয্যকা যথা ‘‘কত্তেয্যকা উব্ভেয্যকা’’তি.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৱসেসতো সৱাসনং সমিতপাপত্তা. এৱঞ্হি বাহিৰকৱীতৰাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৱতো পাপসমনং ৱিসেসিতং হোতি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৱত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো’’তি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৱচনং. পিযসমুদাহাৰা হেতে ‘‘ভো’’তি ৱা ‘‘আৱুসো’’তি ৱা ‘‘দেৱানংপিযা’’তি ৱা. গোত্তৱসেনাতি এত্থ তং তাযতীতি গোত্তং. গোতমোতি হি পৱত্তমানং অভিধানং বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৱিসযতায তাযতি ৰক্খতীতি গোতমগোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন ৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো তানি তাযতি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি. সো পন অত্থতো অঞ্ঞকুলপৰম্পৰাসাধাৰণং তস্স কুলস্স আদিপুৰিসসমুদাগতং তংকুলপৰিযাপন্নসাধাৰণং সামঞ্ঞৰূপন্তি দট্ঠব্বং. উচ্চাকুলপৰিদীপনং উদিতোদিতৱিপুলখত্তিযকুলৱিভাৱনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহাৰাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উড়াৰতমং সক্যৰাজকুলং. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞভোগপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচিপি পাৰিজুঞ্ঞেন পৰিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি কদাচিপি তস্স কুলস্স তাদিসপাৰিজুঞ্ঞাভাৱো, অভিনিক্খমনকালে চ ততো সমিদ্ধতমভাৱো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতোতি. সক্যকুলা পব্বজিতোতি ইদং ৱচনং ভগৱতো সদ্ধাপব্বজিতভাৱদীপনং ৱুত্তং মহন্তং ঞাতিপৰিৱট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৱদীপনতো. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা পৰিক্খকজনেহি ভগৱতো বহুমতভাৱো দস্সিতো সমিতপাপতাদীপনতো, গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উড়াৰতমকুলীনতাদীপনতো.

অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানে, তংযোগতো পন ‘‘ভৱন্তং গোতম’’ন্তি উপযোগৱচনং সামিঅত্থেপি সমানং ইত্থম্ভূতযোগদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. কল্যাণোতি ভদ্দকো. সা চস্স কল্যাণতা উড়াৰৱিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি. তংৱিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৱ নযো যথা ‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠ’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২; উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; মহানি. অট্ঠ. ৫০). ‘‘ভগৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো সংসদ্দনতো চ কিত্তিসদ্দো ৱণ্ণোতি আহ ‘‘কিত্তিযেৱা’’তি. কিত্তিপৰিযাযোপি হি সদ্দ-সদ্দো যথা তং ‘‘উড়াৰসদ্দা ইসযো গুণৱন্তো তপস্সিনো’’তি. থুতিঘোসোতি অভিত্থৱুদাহাৰো. অজ্ঝোত্থৰিত্ৱাতি পটিপক্খাভাৱেন অনঞ্ঞসাধাৰণতায চ অভিভৱিত্ৱা.

সো ভগৱাতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৱানং অতিদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱাতি লদ্ধনামো, সো ভগৱা. ‘‘ভগৱা’’তি হি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ১৪৯, ১৯৮, ২১০; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২). পৰতো পন ‘‘ভগৱা’’তি গুণকিত্তনমেৱ. এৱং ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীহি পদেহি যে সদেৱকে লোকে অতিৱিয পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকাৰতো ৱিভাৱিতাতি দস্সেতুং পচ্চেকং ইতিপি-সদ্দো যোজেতব্বোতি আহ ‘‘ইতিপি অৰহং, ইতিপি সমাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱা’’তি. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৱিয হি ইধ ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকাৰণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো তেন তেসং গুণানং বহুভাৱদীপনতো. তানি গুণসল্লক্খণকাৰণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৱিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তিআদি. ততো ৱিসুদ্ধিমগ্গতো. তেসন্তি ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীনং. ৱিত্থাৰো অত্থনিদ্দেসো গহেতব্বো. ততো এৱ তংসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০) ৱুত্তো ‘‘আৰকাতি অৰহং সুৱিদূৰভাৱতো, আৰকাতি অৰহং আসন্নভাৱতো, ৰহিতব্বস্স অভাৱতো, সযঞ্চ অৰহিতব্বতো, নত্থি এতস্স ৰহোগমনং গতীসু পচ্চাজাতি, পাসংসভাৱতো ৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীনং পদানং অত্থো ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বো.

ভৱন্তি চেত্থ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০; সাৰত্থ. টী. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) –

‘‘সম্মা নপ্পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নৰা;

আৰকা তেহি ভগৱা, দূৰে তেনাৰহং মতো.

যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;

ভগৱা তেহি আসন্নো, তেনাপি অৰহং জিনো.

পাপধম্মা ৰহা নাম, সাধূহি ৰহিতব্বতো;

তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৱা অৰহং মতো.

যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অৰিযা সুদ্ধগোচৰা;

ন তেহি ৰহিতো হোতি, নাথো তেনাৰহং মতো.

ৰহো ৱা গমনং যস্স, সংসাৰে নত্থি সব্বসো;

পহীনজাতিমৰণো, অৰহং সুগতো মতো.

গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৱকে;

তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অৰহং দ্ৱিপদুত্তমো.

আৰকা মন্দবুদ্ধীনং, আসন্না চ ৱিজানতং;

ৰহানং সুপ্পহীনত্তা, ৱিদূনমৰহেয্যতো;

ভৱেসু চ ৰহাভাৱা, পাসংসা অৰহং জিনো’’তি.

সুন্দৰন্তি ভদ্দকং. তঞ্চ পস্সন্তস্স হিতসুখাৱহভাৱেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘অত্থাৱহং সুখাৱহ’’ন্তি. তত্থ অত্থাৱহন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থসঞ্হিতহিতাৱহং. সুখাৱহন্তি তপ্পৰিযাপন্নতিৱিধসুখাৱহং. তথাৰূপানন্তি তাদিসানং. যাদিসেহি পন গুণেহি ভগৱা সমন্নাগতো, তেহি চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বথাপি অচ্চন্তায পসাদনীযোতি দস্সেতুং ‘‘অনেকেহিপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথাভূত…পে… অৰহতন্তি ইমিনা ধম্মপ্পমাণানং লূখপ্পমাণানং সত্তানং ভগৱতো পসাদাৱহতমাহ, ইতৰেন ইতৰেসং. দস্সনমত্তম্পিসাধু হোতীতি এত্থ কোসিযসকুণস্স ৱত্থু কথেতব্বং. একং পদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতৰংযেৱ ভৱিস্সতীতি এত্থ মণ্ডূকদেৱপুত্তৱত্থু কথেতব্বং.

ইমিনা নযেন অগাৰিকপুচ্ছা আগতাতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. যেভুয্যেন হি অগাৰিকা এৱং পুচ্ছন্তি. অনগাৰিকপুচ্ছাযপি এসেৱ নযো. যথা ন সক্কোন্তি…পে… ৱিস্সজ্জেন্তোতি ইমিনা সত্থু তেসং ব্ৰাহ্মণগহপতিকানং নিগ্গণ্হনৱিধিং দস্সেতি. তেসঞ্হি সংখিত্তৰুচিতায সঙ্খেপদেসনা, তায অত্থং অজানন্তা ৱিত্থাৰদেসনং আযাচন্তি, সা চ নেসং সংখিত্তৰুচিতা পণ্ডিতমানিতায, সো চ মানো যথাদেসিতস্স অত্থস্স অজানন্তে অপ্পতিট্ঠো হোতি, ইতি ভগৱা তেসং মাননিগ্গহৱিধিং চিন্তেত্ৱা সঙ্খেপেনেৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি, ন সব্বসো দেসনায অসল্লক্খণত্থং. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতমানিকা হী’’তিআদি. যস্মা মং তুম্হে যাচথ, সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ন জানিত্থাতি অধিপ্পাযো.

৪৪০. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থু’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১) ৱিয কোট্ঠাসত্থো ৱিধ-সদ্দো, সো চ ৱিভত্তিৱচনৱিপল্লাসং কত্ৱা পচ্চত্তে কৰণৱচনৱসেন ‘‘তিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তো. অত্থো পন কৰণপুথুৱচনৱসেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘তিৱিধন্তি তীহি কোট্ঠাসেহী’’তি. পকাৰত্থো ৱা ৱিধ-সদ্দো, পকাৰত্থত্তাযেৱ লব্ভমানং অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাভাৱসামঞ্ঞং, কাযদ্ৱাৰিকভাৱসামঞ্ঞং ৱা উপাদায একত্তং নেত্ৱা ‘‘তিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. পকাৰভেদে পন অপেক্খিতে ‘‘তিৱিধা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. কাযেনাতি এত্থ কাযোতি চোপনকাযো অধিপ্পেতো, সো চ অধম্মচৰিযায দ্ৱাৰভূতো তেন ৱিনা তস্সা অপ্পৱত্তনতো. কাযেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং. কিঞ্চাপি হি অধম্মচৰিযাসঙ্খাতচেতনাসমুট্ঠানা সা ৱিঞ্ঞত্তি, ন চ সা পট্ঠানে আগতেসু চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু একেনপি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযো হোতি, তস্সা পন তথাপৱত্তমানায কাযকম্মসঞ্ঞিতায চেতনায পৱত্তি হোতীতি তেন দ্ৱাৰেন লক্খিতব্বভাৱতো তস্সা কাৰণং ৱিয চ সব্বোহাৰমত্তং হোতি. কাযদ্ৱাৰেনাতি ৱা কাযেন দ্ৱাৰভূতেন কাযদ্ৱাৰভূতেনাতি তং ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. অধম্মং চৰতি এতাযাতি অধম্মচৰিযা, তথাপৱত্তা চেতনা. অধম্মোতি পন তংসমুট্ঠানো পযোগো দট্ঠব্বো. ধম্মতো অনপেতাতি ধম্মা, ন ধম্মাতি অধম্মা, অধম্মা চ সা চৰিযা চাতি অধম্মচৰিযা. পচ্চনীকসমনট্ঠেন সমং, সমানং সদিসং যুত্তন্তি ৱা সমং, সুচৰিতং. সমতো ৱিগতং, ৱিৰুদ্ধং ৱা তস্সাতি ৱিসমং, দুচ্চৰিতং. সা এৱ ৱিসমা চৰিযাতি ৱিসমচৰিযা. সব্বেসু কণ্হসুক্কপদেসূতি ‘‘চতুব্বিধং ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন আগতেসু সব্বেসু কণ্হপদেসু – ‘‘তিৱিধং খো গহপতযো কাযেন ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন আগতেসু সব্বেসু সুক্কপদেসু চ.

ৰোদেতি কুৰূৰকম্মন্ততায পৰপটিবদ্ধে সত্তে অস্সূনি মোচেতীতি ৰুদ্দো, সো এৱ লুদ্দো ৰ-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা. কক্খড়োতি লুদ্দো. দাৰুণোতি ফৰুসো. সাহসিকোতি সাহস্সকাৰী. সচেপি ন লিপ্পন্তি. তথাৱিধো পৰেসং ঘাতনসীলো লোহিতপাণীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি যথা দানসীলো পৰেসং দানত্থং অধোতহত্থোপি ‘‘পযতপাণী’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. পহৰণং পহাৰদানমত্তং হতং, পৱুদ্ধং পহৰণং পৰস্স মাৰণং পহতন্তি দস্সেন্তো ‘‘হতে’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৱিট্ঠোতি অভিনিৱিট্ঠো পসুতো.

যস্স ৱসেন ‘‘পৰস্সা’’তি সামিনিদ্দেসো, তং সাপতেয্যং. যঞ্হি সামঞ্ঞতো গহিতং, তং তেনেৱ সামিনিদ্দেসেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘পৰস্স সন্তক’’ন্তি. পৰস্সপৰৱিত্তূপকৰণন্তি ৱা একমেৱেতং সমাসপদং, যং কিঞ্চি পৰসন্তকং ৱিসেসতো পৰস্স ৱিত্তূপকৰণং ৱাতি অত্থো. তেহি পৰেহীতি যেসং সন্তকং, তেহি. যস্স ৱসেন পুৰিসো ‘‘থেনো’’তি ৱুচ্চতি, তং থেয্যন্তি আহ ‘‘অৱহৰণচিত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. থেয্যসঙ্খাতেন, ন ৱিস্সাসতাৱকালিকাদিৱসেনাতি অত্থো.

মতে ৱাতি ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পত্থো. তেন পব্বজিতাদিভাৱং সঙ্গণ্হাতি. এতেনুপাযেনাতি যং মাতৰি মতায, নট্ঠায ৱা পিতা ৰক্খতি, সা পিতুৰক্খিতা. যং উভোসু অসন্তেসু ভাতা ৰক্খতি, সা ভাতুৰক্খিতাতি এৱমাদিং সন্ধাযাহ. সভাগকুলানীতি আৱাহকিৰিযায সভাগানি কুলানি. দস্সুকৱিধিং ৱা উদ্দিস্স ঠপিতদণ্ডাৰাজাদীহি. সম্মাদিট্ঠিসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৯) ‘‘অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা’’তি এৱং ৱুত্তমিচ্ছাচাৰলক্খণৱসেন.

হত্থপাদাদিহেতূতি হত্থপাদাদিভেদনহেতু. ধনহেতূতি ধনস্স লাভহেতু জানিহেতু চ. লাভোতি ঘাসচ্ছাদনানি লব্ভতীতি লাভো. কিঞ্চিক্খন্তি কিঞ্চিমত্তকং আমিসজাতং. তেনাহ ‘‘যং ৱা’’তিআদি. জানন্তোযেৱাতি মুসাভাৱং তস্স ৱত্থুনো অত্থি, তং জানন্তো এৱ.

অণ্ডকাতি ৱুচ্চতি ৰুক্খে অণ্ডসদিসা গণ্ঠিযো. যথা থদ্ধা ৱিসমা দুব্বিনীতা চ হোন্তি, এৱমেৱং খুংসনৱম্ভনৱসেন পৱত্তৱাচাপি হি ‘‘অণ্ডকা’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘যথা সদোসে ৰুক্খে’’তিআদি. কক্কসাতি ফৰুসা এৱ, সো পনস্সা কক্কসভাৱো ব্যাপাদনিমিত্ততায ততো পূতিকাতি. তেনাহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি. কটুকাতি অনিট্ঠা. অমনাপাতি ন মনৱড্ঢনী, ততো এৱ দোসজননী, চিত্তসন্দোসুপ্পত্তিকাৰিকা. মম্মেসূতি ঘট্টনেন দুক্খুপ্পত্তিতো মম্মসদিসেসু জাতিআদীসু. লগ্গনকাৰীতি এৱং ৱদন্তস্স এৱং ৱদামীতি অত্থাধিপ্পাযেন লগ্গনকাৰী, ন ব্যঞ্জনৱসেন. কোধস্স আসন্না তস্স কাৰণভাৱতো. সদোসৱাচাযাতি অত্তনো সমুট্ঠাপকদোসস্স ৱসেন সদোসৱাচায ৱেৱচনানি.

অকালেনাতি অযুত্তকালেন. অকাৰণনিস্সিতন্তি নিপ্ফলং. ফলঞ্হি কাৰণনিস্সিতং নাম তদৱিনাভাৱতো. অকাৰণনিস্সিতং নিপ্ফলং, সম্ফন্তি অত্থো. অসভাৱৱত্তাতি অযাথাৱৱাদী. অসংৱৰৱিনযপটিসংযুত্তস্সাতি সংৱৰৱিনযৰহিতস্স, অত্তনো সুণন্তস্স চ ন সংৱৰৱিনযাৱহস্স ৱত্তা. হদযমঞ্জূসাযং নিধেতুন্তি অহিতসংহিতত্তা চিত্তং অনুপ্পৱিসেত্ৱা নিধেতুং. অযুত্তকালেতি ধম্মং কথেন্তেন যো অত্থো যস্মিং কালে ৱত্তব্বো, ততো পুব্বে পচ্ছা তস্স অকালো, তস্মিং অযুত্তকালে ৱত্তা হোতি. অনপদেসন্তি ভগৱতা অসুকসুত্তে এৱং ৱুত্তন্তি সুত্তাপদেসৱিৰহিতং. অপৰিচ্ছেদন্তি পৰিচ্ছেদৰহিতং. যথা পন ৱাচা পৰিচ্ছেদৰহিতা হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. উপলব্ভন্তি অনুযোগং. বাহিৰকথংযেৱাতি যং সুত্তং, জাতকং ৱা নিক্খিত্তং, তস্স সৰীৰভূতং কথং অনামসিত্ৱা ততো বহিভূতংযেৱ কথং. সম্পজ্জিত্ৱাতি ৱিৰুড়্হং আপজ্জিত্ৱা. পৱেণিজাতকাৱাতি অনুজাতপাৰোহমূলানিযেৱ তিট্ঠন্তি. আহৰিত্ৱাতি নিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞম্পি অনুযোগউপমাৱত্থুৱসেন তদনুপযোগিনং আহৰিত্ৱা. জানাপেতুন্তি এতদত্থমিদং ৱুত্তন্তি জানাপেতুং যো সক্কোতি. তস্স কথেতুন্তি তস্স তথাৰূপস্স ধম্মকথিকস্স বহুম্পি কথেতুং ৱট্টতি. ন অত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো পৰেসঞ্চ ন হিতাৱহং.

অভিজ্ঝাযনং যেভুয্যেন পৰসন্তকস্স দস্সনৱসেন হোতীতি ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি ৱুত্তং. অভিজ্ঝাযন্তো ৱা অভিজ্ঝাযিতং ৱত্থুং যত্থ কত্থচি ঠিতম্পি পচ্চক্খতো পস্সন্তো ৱিয অভিজ্ঝাযতীতি ৱুত্তং ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি. কম্মপথভেদো ন হোতি, কেৱলং লোভমত্তোৱ হোতি পৰিণামনৱসেন অপ্পৱত্তত্তা. যথা পন কম্মপথভেদো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘যদা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিণামেতীতি অত্তনো সন্তকভাৱেন পৰিগ্গয্হ নামেতি.

ৱিপন্নচিত্তোতি ব্যাপাদেন ৱিপত্তিং আপাদিতচিত্তো. তেনাহ ‘‘পূতিভূতচিত্তো’’তি. ব্যাপাদো হি ৱিসং ৱিয লোহিতস্স চিত্তং পূতিভাৱং জনেতি. দোসেন দুট্ঠচিত্তসঙ্কপ্পোতি ৱিসেন ৱিয সপ্পিআদিকোপেন দূসিতচিত্তসঙ্কপ্পো. ঘাতীযন্তূতি হনীযন্তু. ৱধং পাপুণন্তূতি মৰণং পাপুণন্তু. মা ৱা অহেসুন্তি সব্বেন সব্বং ন হোন্তু. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিপি মা অহেসু’’ন্তি, অনৱসেসৱিনাসং পাপুণন্তূতি অত্থো. হঞ্ঞন্তূতি আদিচিন্তনেনেৱাতি একন্ততো ৱিনাসচিন্তায এৱ.

মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অযোনিসো উপ্পন্নদিট্ঠিকো. সো চ একন্ততো কুসলপটিপক্খদিট্ঠিকোতি আহ ‘‘অকুসলদস্সনো’’তি. ৱিপল্লত্থদস্সনোতি ধম্মতায ৱিপৰিযাসগ্গাহী. নত্থি দিন্নন্তি দেয্যধম্মসীসেন দানং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘দিন্নস্স ফলাভাৱং সন্ধায ৱদতী’’তি. দিন্নং পন অন্নাদিৱত্থুং কথং পটিক্খিপতি. এস নযো ‘‘যিট্ঠং হুত’’ন্তি এত্থাপি. মহাযাগোতি সব্বসাধাৰণং মহাদানং. পহেণকসক্কাৰোতি পাহুনকানং কত্তব্বসক্কাৰো. ফলন্তি আনিসংসফলঞ্চ নিস্সন্দফলঞ্চ. ৱিপাকোতি সদিসং ফলং. পৰলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থীতি পৰলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো অযং লোকো ন হোতি. ইধলোকে ঠিতস্সপি পৰলোকো নত্থীতি ইধলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো পৰলোকো ন হোতি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সব্বে তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তী’’তি. ইমে সত্তা যত্থ যত্থ ভৱযোনিগতিআদীসু ঠিতা তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তি নিৰুদযৱিনাসৱসেন ৱিনস্সন্তি. ফলাভাৱৱসেনাতি মাতাপিতূসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলস্স অভাৱৱসেন ‘‘নত্থি মাতা, নত্থি পিতা’’তি ৱদতি, ন মাতাপিতূনং, নাপি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং অভাৱৱসেন তেসং লোকপচ্চক্খত্তা. বুব্বুড়কস্স ৱিয ইমেসং সত্তানং উপ্পাদো নাম কেৱলোৱ, ন চৱিত্ৱা আগমনপুব্বকোতি দস্সনত্থং ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘চৱিত্ৱা উপপজ্জনকসত্তা নাম নত্থীতি ৱদতী’’তি. সমণেন নাম যাথাৱতো জানন্তেন কস্সচি কিঞ্চি অকথেত্ৱা সঞ্ঞতেন ভৱিতব্বং, অঞ্ঞথা অহোপুৰিসিকা নাম সিযা, কিং পৰো পৰস্স কৰিস্সতি, তথা অত্তনো সম্পাদনস্স কস্সচি অৱসৰো এৱ নত্থি তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জনতোতি আহ ‘‘যে ইমঞ্চ…পে… পৱেদেন্তী’’তি. এত্তাৱতাতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ব্যপদেসেন. দসৱত্থুকাতি পটিক্খিপিতব্বানি দস ৱত্থূনি এতিস্সাতি দসৱত্থুকা.

৪৪১. অনভিজ্ঝাদযো হেট্ঠা অত্থতো পকাসিতত্তা উত্তানত্থাযেৱ.

৪৪২. সহ ব্যযতি গচ্ছতীতি সহব্যো, সহৱত্তনকো, তস্স ভাৱো সহব্যতা, সহপৱত্তীতি আহ ‘‘সহভাৱং উপগচ্ছেয্য’’ন্তি. ব্ৰহ্মানং কাযো সমূহোতি ব্ৰহ্মকাযো, তপ্পৰিযাপন্নতায তত্থ গতাতি ব্ৰহ্মকাযিকা. কামং চেতায সব্বস্সপি ব্ৰহ্মনিকাযস্স সমঞ্ঞায ভৱিতব্বং, ‘‘আভান’’ন্তিআদিনা পন দুতিযজ্ঝানভূমিকাদীনং উপৰি গহিতত্তা গোবলীবদ্দঞাযেন তদৱসেসানং অযং সমঞ্ঞাতি আহ ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানন্তি পঠমজ্ঝানভূমিদেৱান’’ন্তি. আভা নাম ৱিসুং দেৱা নত্থি, পৰিত্তাভাদীনংযেৱ পন আভাৱন্ততাসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা পৱত্তং এতং অধিৱচনং, যদিদং ‘‘আভা’’তি যথা ‘‘ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতমহাব্ৰহ্মানং ব্ৰহ্মকাযিকা’’তি. পৰিত্তাভানন্তিআদি পনাতি আদি-সদ্দেন অপ্পমাণাভানং দেৱানং আভস্সৰানং দেৱানন্তি ইমং পাড়িং সঙ্গণ্হাতি. একতো অগ্গহেত্ৱাতি আভাতি ৱা, একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞাতি ৱা একতো অগ্গহেত্ৱা. তেসংযেৱাতি আভাতি ৱুত্তদেৱানংযেৱ. ভেদতো গহণন্তি কাৰণস্স হীনাদিভেদভিন্নতাদস্সনৱসেন পৰিত্তাভাদিগ্গহণং. ইতি ভগৱা আসৱক্খযং দস্সেত্ৱাতি এৱং ভগৱা ধম্মচৰিযং, সমচৰিযং, ৱট্টনিস্সিতং সুগতিগামিপটিপদং, ৱিৱট্টনিস্সিতং আসৱক্খযগামিপটিপদং কত্ৱা তিভৱভঞ্জনতো আসৱক্খযং দস্সেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি.

ইধ ঠত্ৱাতি ইমস্মিং ধম্মচৰিযাসমচৰিযায নিদ্দেসে ঠত্ৱা. দেৱলোকা সমানেতব্বাতি ছব্বীসতিপি দেৱলোকা সমোধানেতব্বা. ৱীসতি ব্ৰহ্মলোকাতি তংতংভৱপৰিযাপন্ননিকাযৱসেন ৱীসতি ব্ৰহ্মলোকা, ৱীসতি ব্ৰহ্মনিকাযাতি অত্থো. দসকুসলকম্মপথেহীতি যথাৰহং দসকুসলকম্মপথেহি কম্মূপনিস্সযপচ্চযভূতেহি কেৱলং উপনিস্সযভূতেহি চ নিব্বত্তি দস্সিতা.

তিণ্ণং সুচৰিতানন্তি তিণ্ণং কামাৱচৰসুচৰিতানং. কামাৱচৰগ্গহণঞ্চেত্থ মনোসুচৰিতাপেক্খায. ৱিপাকেনেৱাতি ইমিনা ৱিপাকুপ্পাদেনেৱ নিব্বত্তি হোতি, ন উপনিস্সযতামত্তেনাতি দস্সেতি. ‘‘উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘দস কুসলকম্মপথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. দুতিযাদীনি ভাৱেত্ৱাতিআদীসুপি ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. কস্মা পনেত্থ ‘‘উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ননু পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৪১) – ‘‘পঠমেন ঝানেন নীৱৰণানং পহানং সীলং, ৱেৰমণি সীলং, চেতনা সীলং, সংৱৰো সীলং, অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তিআদিনা সব্বেসুপি ঝানেসু সীলং উদ্ধটন্তি তস্স ৱসেন উপৰিদেৱলোকানম্পি ৱিপাকেন নিব্বত্তি ৱত্তব্বাতি? ন, তস্স পৰিঞ্ঞায দেসনত্তা, পৰিঞ্ঞায দেসনতা চস্স ‘‘যত্থ চ পহান’’ন্তিআদিনা ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮৩৭, ৮৩৯) পকাসিতা এৱ. তথা হি ইধাপি ‘‘দস কুসলকম্মপথা হি সীল’’ন্তিআদিনা সীলস্স ৰূপাৰূপভৱানং উপনিস্সযতা ৱিভাৱিতা, ন নিব্বত্তকতায. কস্মা পনেত্থ ভাৱনালক্খণায ধম্মচৰিযায ভৱৱিসেসে ৱিভজিযমানে অসঞ্ঞভৱো ন গহিতোতি আহ ‘‘অসঞ্ঞভৱো পন…পে… ন নিদ্দিট্ঠো’’তি. বাহিৰকা হি অযথাভূতদস্সিতায অসঞ্ঞভৱং ভৱৱিপ্পমোক্খং মঞ্ঞমানা তদুপগজ্ঝানং ভাৱেত্ৱা অসঞ্ঞেসু নিব্বত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালট্ঠকথাযং তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. ৱেৰঞ্জকসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৪. ৱেৰঞ্জৱাসিনোতি ৱেৰঞ্জগামৱাসিনো. কেচি পন ‘‘ৱিৱিধৰট্ঠৱাসিনো ৱেৰঞ্জকা’’তি এতমত্থং ৱদন্তি, তেসং মতেন ‘‘ৱেৰজ্জকা’’তি পাড়িযা ভৱিতব্বন্তি. অনিযমিতকিচ্চেনাতি ‘‘ইমিনা নামা’’তি এৱং ন নিযমিতেন কিচ্চেন. অযং ৱিসেসোতি অযং পুগ্গলাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানকতো ইমেসু দ্ৱীসু সুত্তেসু দেসনায ৱিসেসো, অত্থো পন দেসনানযো চ মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয অৱিসিট্ঠোতি দস্সেতি. কস্মা পন ভগৱা কত্থচি পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনং দেসেতি, কত্থচি ধম্মাধিট্ঠানন্তি? দেসনাৱিলাসতো ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো চ. দেসনাৱিলাসপ্পত্তা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, তে যথাৰুচি কত্থচি পুগ্গলাধিট্ঠানং কত্ৱা, কত্থচি ধম্মাধিট্ঠানং কত্ৱা ধম্মং দেসেন্তি. যে পন ৱেনেয্যা সাসনক্কমং অনোতিণ্ণা, তেসং পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনং দেসেন্তি. যে ওতিণ্ণা, তেসং ধম্মাধিট্ঠানং. সম্মুতিসচ্চৱিসযা পুগ্গলাধিট্ঠানা, ইতৰা পৰমত্থসচ্চৱিসযা. পুৰিমা কৰুণানুকূলা, ইতৰা পঞ্ঞানুকূলা. সদ্ধানুসাৰিগোত্তানং ৱা পুৰিমা. তে হি পুগ্গলপ্পমাণা, পচ্ছিমা ধম্মানুসাৰীনং. সদ্ধাচৰিততায ৱা লোকাধিপতীনং ৱসেন পুগ্গলাধিট্ঠানা, পঞ্ঞাচৰিততায ধম্মাধিপতীনং ৱসেন ধম্মাধিট্ঠানা. পুৰিমা চ নেয্যত্থা, পচ্ছিমা নীতত্থা. ইতি ভগৱা তং তং ৱিসেসং অৱেক্খিত্ৱা তত্থ তত্থ দুৱিধং দেসনং দেসেতীতি ৱেদিতব্বং.

ৱেৰঞ্জকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৯. গৰুভাৱো গাৰৱং, পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণীযতা. সহ গাৰৱেনাতি সগাৰৱো, গৰুনা কিস্মিঞ্চি ৱুত্তে গাৰৱৱসেন পতিস্সৱনং পতিস্সৱো, সহ পতিস্সৱেন সপ্পতিস্সৱো, পতিস্সৱভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গৰুকৰণং. সগাৰৱে সপ্পতিস্সৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. গৰুকৰণং ৱা গাৰৱো, সগাৰৱস্স সপ্পতিস্সৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. এতেন সভাৱেনেৱ সগাৰৱস্স তথাপৱত্তং ৱচনন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞত্থ দু-সদ্দো গৰহত্থোপি হোতি ‘‘দুক্খং দুপ্পুত্তো’’তিআদীসু ৱিয, ইধ পন সো ন সম্ভৱতি কুচ্ছিতায পঞ্ঞায অভাৱতোতি আহ ‘‘পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থী’’তি. ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৱিয অভাৱত্থো দু-সদ্দোতি ৱুত্তং ‘‘অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো’’তি. কিত্তকেনাতি কেন পৰিমাণেন. তং পন পৰিমাণং যস্মা পৰিমেয্যস্স অত্থস্স পৰিচ্ছিন্দনং হোতি, নু-সদ্দো চ পুচ্ছায জোতকো, তস্মা ‘‘কিত্তাৱতা নু খোতি কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কিত্তকেন নু খো এৱং ৱুচ্চতীতি অত্থো’’তি আহ. ‘‘কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা’’তি ইমিনা ‘‘কিত্তাৱতা’’তি সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো দস্সিতো, ন ৱিসেসতো, তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱঞাপনত্থং মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাৱ পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পুচ্ছা চ নামা’’তিআদিনা. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা, পুচ্ছা. দিট্ঠসংসন্দনা সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতি ছিজ্জতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কিং তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুং কম্যতায পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা.

লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন পচ্চক্খং ৱিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন অতুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং. ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা, ন অদিট্ঠজোতনা ৱিমতিচ্ছেদনা চাতি.

কথমযং অত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘থেৰো হী’’তিআদি. সযং ৱিনিচ্ছিনন্তোতি সযমেৱ তেসং পঞ্হানং অত্থং ৱিসেসেন নিচ্ছিনন্তো. ইদং সুত্তন্তি ইদং পঞ্চৱীসতিপঞ্হপটিমণ্ডিতসুত্তং, ন যং কিঞ্চি অনৱসেসেনেৱ মত্থকং পাপেসীতি. ‘‘সযমেৱ পঞ্হং সমুট্ঠাপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো’’তি এত্থ চতুক্কোটিকং ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘একচ্চো হী’’তিআদিমাহ. পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৱ সক্কোতীতি পুচ্ছনৱিধিংযেৱ জানাতি. ন নিচ্ছেতুন্তি নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৱিস্সজ্জনৱিধিং ন জানাতীতি অত্থো. ৱিসেসট্ঠানন্তি অঞ্ঞেহি অসদিসট্ঠানং. থেৰেন সদিসোতি থেৰেন সদিসো সাৱকো নত্থি.

সংসন্দিত্ৱাতি সংযোজেত্ৱা সমানং কত্ৱা, যথা তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পৱত্তং, তথা তং অৱিলোমেত্ৱাতি অত্থো. লীড়াযন্তোতি লীড়ং কৰোন্তো. ধম্মকথিকতায অগ্গভাৱপ্পত্তিযা তত্থ অপ্পটিহতঞাণতায বুদ্ধলীড়ায ৱিয চতুন্নং পৰিসানং গমনং গণ্হন্তো ধম্মকথং কথেতি.

ইতো ৱা এত্তো ৱা অনুক্কমিত্ৱাতি উগ্গহিতকথামগ্গতো যত্থ কত্থচি ঈসকম্পি অনুক্কমিত্ৱা উগ্গহিতনিযামেনেৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যট্ঠিকোটি’’ন্তিআদি. একপদিকন্তি একপদনিক্খেপমত্তং. দণ্ডকসেতুন্তি একদণ্ডকমযং সেতুং. হেট্ঠা চ উপৰি চ সুত্তপদানং আহৰণেন তেপিটকং বুদ্ধৱচনং হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো. জাতস্সৰসদিসঞ্চ গাথং, সুত্তপদং ৱা নিক্খিপিত্ৱা তত্থ নানাউপমাকাৰণানি আহৰন্তো তানি চ তেহি সুত্তপদেহি বোধেন্তো সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘জাতস্সৰে পঞ্চৱণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৱিয সিনেৰুমত্থকে ৱট্টিসহস্সং জালেন্তো ৱিযা’’তি ৱুত্তো.

একপদুদ্ধাৰেতি একস্মিং পদুদ্ধাৰণক্খণে. পদৱসেন সট্ঠি পদসতসহস্সানি গাথাৱসেন পন্নৰস গাথাসহস্সানি. আকড্ঢিত্ৱা গণ্হন্তো ৱিযাতি পচ্চেকং পুপ্ফানি অনোচিনিত্ৱা ৱল্লিমেৱ আকড্ঢিত্ৱা একজ্ঝং পুপ্ফানি কত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয. তেনাহ ‘‘একপ্পহাৰেনেৱা’’তি. গতিমন্তানন্তি অতিসযায ঞাণগতিযা যুত্তানং. ধিতিমন্তানন্তি ধাৰণবলেন যুত্তানং.

অনন্তনযুস্সদন্তি পচ্চযুপ্পন্নভাসিতত্থনিব্বানৱিপাককিৰিযাদিৱসেন অনন্তপভেদে ৱিসযে পৱত্তিযা অনন্তনযেহি উস্সন্নং উপচিতং. চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৱা ৱিযাতি যোজনা. সহস্সযুত্তআজঞ্ঞৰথোতি ৱেজযন্তৰথং সন্ধায ৱদতি.

যস্মা পুচ্ছাযং ব্যাপনিচ্ছানযেন ‘‘দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞো’’তি আমেডিতৱসেন ৱুত্তং, তস্মা ধম্মসেনাপতি পুচ্ছিতমত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো পুচ্ছাসভাগেন ‘‘নপ্পজানাতি নপ্পজানাতী’’তি আমেডিতৱসেনেৱাহ. তত্থ ইতি-সদ্দো কাৰণত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৱুচ্চতী’’তি আহ. ইদং দুক্খন্তি ইদং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খং অৰিযসচ্চং. তঞ্চ খো ৰুপ্পনং ৱেদিযনং সঞ্জাননং অভিসঙ্খৰণং ৱিজাননন্তি সঙ্খেপতো এত্তকং. ইতো উদ্ধং কিঞ্চি ধম্মজাতং দুক্খং অৰিযসচ্চং নাম নত্থীতি যাথাৱসৰসলক্খণতো পৱত্তিক্কমতো চেৱ পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামলক্খণতো চ যথাভূতং অৰিযমগ্গপঞ্ঞায নপ্পজানাতি. অৱসেসপচ্চযসমাগমে উদযতি উপ্পজ্জতি, স্ৱাযং সমুদযো সংসাৰপৱত্তিভাৱেনাতি আহ ‘‘পৱত্তিদুক্খপভাৱিকা’’তি, দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদিকাতি অত্থো. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং অনুপচ্ছেদকৰণৰসতো চেৱ সম্পিণ্ডননিদানসংযোগপলিবোধলক্খণতো চ.

ইদং নাম ঠানং পত্ৱাতি ইদং নাম অপ্পৱত্তিকাৰণং আগম্ম. নিৰুজ্ঝতীতি অনুপ্পাদনিৰোধৱসেন নিৰুজ্ঝতি, তেনাহ ‘‘উভিন্নং অপ্পৱত্তী’’তি. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং অচ্চুতিৰসতো চেৱ নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খতামতলক্খণতো চ. অযং পটিপদাতি অযং সম্মাদিট্ঠিআদিকা সমোধানলক্খণা পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা. দুক্খনিৰোধং গচ্ছতীতি দুক্খনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন গচ্ছতি আৰব্ভ পৱত্ততি. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং কিলেসপ্পহানকৰণসৰসতো চেৱ নিয্যানহেতুদস্সনাধিপতেয্যলক্খণতো চ নপ্পজানাতি. অনন্তৰৱাৰেতি দুতিযৱাৰে. ইমিনাৱ নযেনাতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পঠমৱাৰে ৱুত্তনযেন. তত্থ হি দুপ্পঞ্ঞনিদ্দেসত্তা পজাননপটিক্খেপৱসেন দেসনা আগতা, ইধ পঞ্ঞৱন্তনিদ্দেসত্তা পজাননৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো. এত্থাতি দুতিযৱাৰে.

সৱনতোতি কম্মট্ঠানস্স সৱনতো উগ্গণ্হাতি. গন্থসৱনমুখেন হি তদত্থস্স উগ্গহণং. ঠপেত্ৱা তণ্হন্তিআদি তস্স উগ্গহণাকাৰনিদস্সনং. অভিনিৱিসতীতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসৱসেন অভিনিৱিসতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং পট্ঠপেতি. নো ৱিৱট্টেতি ৱিৱট্টে অভিনিৱেসো ন হোতি অৱিসযত্তা. অযন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো.

পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. খন্ধৱসেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স চক্খাদিৱসেন ৱেদনাদিৱসেন চ সতিপি অনেকৱিধত্তে সুকৰং সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি চতুধাতুমুখেন তং দস্সেতুং ‘‘ধাতুকম্মট্ঠানৱসেন ওতৰিত্ৱা’’তি আহ. ৰূপন্তি ৱৱত্থপেতীতি ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপন্তি অসঙ্কৰতো পৰিচ্ছিন্দতি. তদাৰম্মণাতি তং ৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনকা. নামন্তি ৱেদনাদিচতুক্কং নমনট্ঠেন নামন্তি ৱৱত্থাপেতি. যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৱিয যমকং ভিন্দিত্ৱা ‘‘অৰূপং, ৰূপঞ্চা’’তি দ্ৱেৱ ইমে ধম্মা, ন এত্থ কোচি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি নামৰূপং ৱৱত্থপেতি পৰিচ্ছিন্দতি পৰিগ্গণ্হাতি. এত্তাৱতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি দস্সিতা. তং পনেতং নামৰূপং ন অহেতুকং. যস্মা সব্বং সব্বত্থ সব্বদা চ নত্থি, তস্মা সহেতুকং. কীদিসেন হেতুনা? ন ইস্সৰাদিৱিসমহেতুনা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৪৪৭) ৱুত্তনযেন গহেতব্বং. সহেতুকত্তা এৱ সপচ্চযং. অৱিজ্জাদযোতি অৱিজ্জাতণ্হুপাদানকম্মাহাৰাদযো. এৱন্তি ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন অৱিজ্জাদিকে পচ্চযে চেৱ ৰূপৱেদনাদিকে পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৱৱত্থপেত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিগ্গহেত্ৱা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০). এত্তাৱতা কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিং দস্সেতি.

হুত্ৱাতি হেতুপচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জিত্ৱা. অভাৱট্ঠেনাতি তদনন্তৰমেৱ ৱিনস্সনট্ঠেন. অনিচ্চাতি অনিচ্চা অদ্ধুৱা. অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতীতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অনিচ্চতাসঙ্খাতং সামঞ্ঞলক্খণং নিৰোপেতি. ততোতি অনিচ্চলক্খণাৰোপনতো পৰং, ততো ৱা অনিচ্চভাৱতো. উদযব্বযপ্পটিপীড়নাকাৰেনাতি উপ্পাদনিৰোধেহি পতি পতি অভিক্খণং পীড়নাকাৰেন হেতুনা দুক্খা অনিট্ঠা, দুক্খমা ৱা. অৱসৱত্তনাকাৰেনাতি কস্সচি ৱসেন অৱসৱত্তনাকাৰেন. অনত্তাতি ন সযং অত্তা, নাপি নেসং কোচি অত্তা অত্থীতি অনত্তাতি. তিলক্খণংআৰোপেত্ৱাতি এৱং অনিচ্চস্স দুক্খভাৱতো, দুক্খস্স চ অনত্তভাৱতো খন্ধপঞ্চকে তিৱিধম্পি সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা. সম্মসন্তোতি উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ৱিপস্সনুপক্কিলেসে পহায মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা উদযব্বযঞাণাদিৱিপস্সনাপটিপাটিযা সঙ্খাৰে সম্মসন্তো গোত্ৰভুঞাণানন্তৰং লোকুত্তৰমগ্গং পাপুণাতি.

একপটিৱেধেনাতি একেনেৱ ঞাণেন পটিৱিজ্ঝনেন. পটিৱেধো পটিঘাতাভাৱেন ৱিসযে নিস্সঙ্গচাৰসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং. অভিসমযো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা অধিগমনসঙ্খাতো অৱবোধো. ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা যাথাৱতো জাননমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো, ইদঞ্চ যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সৰূপাদিপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘তস্মিঞ্চস্স খণে’’তিআদি. পহীনস্স পুন অপহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং পহানং, পহানমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পহানপটিৱেধো. অযম্পি যেন কিলেসেন অপ্পহীযমানেন মগ্গভাৱনায ন ভৱিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৱনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স পদঘাতং কৰোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৱত্তিযা পটিঘাতাভাৱেন নিস্সঙ্গচাৰং উপাদায এৱং ৱুত্তো. সচ্ছিকিৰিযা পচ্চক্খকৰণং অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৱাৱ সৰূপতো আৰম্মণকৰণং ‘‘ইদং ত’’ন্তি যাথাৱসভাৱতো গহণং, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো. অযম্পি যস্স আৱৰণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিৰোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সৰূপতো ৱিভাৱিতমেৱ পৱত্ততীতি এৱং ৱুত্তো.

ভাৱনা উপ্পাদনা ৱড্ঢনা চ. তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা, দুতিযাদীসু ৱড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৱা উভযং ৱেদিতব্বং. পঠমমগ্গোপি হি যথাৰহং ৱুট্ঠানগামিনিযং পৱত্তং পৰিজাননাদিং ৱড্ঢেন্তো পৱত্তোতি তত্থাপি ৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো পুগ্গলন্তৰসাধনতো চ উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি ভাৱনাপটিৱেধো. অযম্পি যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সৰূপপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তো. তিট্ঠন্তু তাৱ যথাধিগতা মগ্গধম্মা, যথাপৱত্তেসু ফলেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৱিয ৱিগতসম্মোহোৱ হোতি সেক্খোপি সমানো. তেন ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো’’তি (মহাৱ. ২৭). যথা চস্স ধম্মা তাসং জোতিতা যথাধিগতসচ্চধম্মাৱলম্বিনিযো মগ্গৱীথিতো পৰতো মগ্গফলপহীনাৱসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৱেক্খণা পৱত্তন্তি. দুক্খসচ্চধম্মা হি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা পৰিঞ্ঞাভিসমযেনাতিআদীসুপি ৱিভাৱেতব্বা. কিচ্চতোতি অসম্মোহতো. নিৰোধং আৰম্মণতোতি এত্থ ‘‘আৰম্মণতোপী’’তি পি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো নিৰোধেপি অসম্মোহপটিৱেধস্স লব্ভনতো. এতস্সাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকস্স পুগ্গলস্স.

পঞ্ঞৱাতি নিদ্দিট্ঠো নিপ্পৰিযাযতো পঞ্ঞৱন্ততায ইধ অধিপ্পেতত্তা. পাড়িতোতি ধম্মতো. অত্থতোতি অট্ঠকথাতো. অনুসন্ধিতোতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে তংতংঅনুসন্ধিতো. পুব্বাপৰতোতি পুব্বেনাপৰস্স সংসন্দনতো. সঙ্গীতিক্কমেন চেত্থ পুব্বাপৰতা ৱেদিতব্বা. তংতংদেসনাযমেৱ ৱা পুব্বভাগেন অপৰভাগস্স সংসন্দনতো. ৱিঞ্ঞাণচৰিতোতি ৱিজাননচৰিতো ৱীমংসনচৰিতো তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ৱিচাৰণাচাৰৱেপুল্লতো. পঞ্ঞৱাতি ন ৱত্তব্বো মগ্গেনাগতায পঞ্ঞায অভাৱতো. অজ্জ অজ্জেৱ অৰহত্তন্তি ইত্তৰং অতিখিপ্পমেৱাতি অধিপ্পাযো. পঞ্ঞৱাপক্খং ভজতি সেক্খপৰিযাযসব্ভাৱতো. সুত্তে পন পটিৱেধোৱ কথিতো সচ্চাভিসমযৱসেন আগতত্তা.

এসাতি অনন্তৰে ৱুত্তো অৰিযপুগ্গলো. কম্মকাৰকচিত্তন্তি ভাৱনাকম্মস্স পৱত্তনকচিত্তং. সুখৱেদনম্পি ৱিজানাতীতি কো ৱেদিযতি, কস্স ৱেদনা, কিংকাৰণা ৱেদনা, সোপি কস্সচি অভাৱগ্গহণমুখেন সুখং ৱেদনং সভাৱতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো চ যথাভূতং পৰিচ্ছিন্দন্তো পৰিগ্গণ্হন্তো সুখং ৱেদনং ৱিজানাতি নাম. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যস্মা ‘‘সতিপট্ঠানে’’তি ইমিনা সতিপট্ঠানকথং উপলক্খেতি. তায হি তদত্থো ৱেদিতব্বো, তস্মা তংসংৱণ্ণনাযম্পি (দী. নি. টী. ২.৩৮০) ৱুত্তনযেন তস্সত্থো ৱেদিতব্বো. কামঞ্চেতং ৱিঞ্ঞাণং ৱেদনাতো অঞ্ঞম্পি আৰম্মণং ৱিজানাতি, অনন্তৰৱাৰে পন ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স দস্সিতত্তা ইধ অৰূপমুখেন দস্সেতুং ‘‘সুখন্তিপি ৱিজানাতী’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠং, পুচ্ছন্তস্স ৱা অজ্ঝাসযৱসেন.

সংসট্ঠাতি সম্পযুত্তা. তেনাহ ‘‘একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেনা’’তি. ৱিসংসট্ঠাতি ৱিপ্পযুত্তা. ভিন্দিত্ৱাতি অঞ্ঞভূমিকস্স অঞ্ঞভূমিদস্সনেনেৱ ৱিনাসেত্ৱা, সংভিন্দিত্ৱা ৱা. সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতীতি তংচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতি. যদি এৱং কথং পুচ্ছায অৱসৰো ৱিসংসট্ঠভাৱাসঙ্কায এৱ অভাৱতো? ন, চিত্তুপ্পাদন্তৰগতানং মগ্গপঞ্ঞামগ্গৱিঞ্ঞাণানং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণানঞ্চ ৱোমিস্সকসংসট্ঠভাৱস্স লব্ভমানত্তা. ৱিনিৱট্টেত্ৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞতো ৱিৱেচেত্ৱা. নানাকৰণং দস্সেতুং ন সক্কাতি ইদং কেৱলং সংসট্ঠভাৱমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন সভাৱভেদং, সভাৱভেদতো পন নানাকৰণং নেসং পাকটমেৱ. তেনাহ ‘‘আৰম্মণতো ৱা ৱত্থুতো ৱা উপ্পাদতো ৱা নিৰোধতো ৱা’’তি. ইদানি তমেৱ সভাৱভেদং ৱিসযভেদেন সুট্ঠু পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসযোতি পৱত্তিট্ঠানং ইস্সৰিযভূমি, যেন চিত্তপঞ্ঞানং তত্থ তত্থ পুব্বঙ্গমতা ৱুচ্চতি.

কামঞ্চ ৱিপস্সনাপি পঞ্ঞাৱসেনেৱ কিচ্চকাৰী, মগ্গোপি ৱিঞ্ঞাণসহিতোৱ, ন কেৱলো, যথা পন লোকিযধম্মেসু চিত্তং পধানং তত্থস্স ধোৰয্হভাৱেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. তথা হি তং ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮১) ৱুচ্চতি, এৱং লোকুত্তৰধম্মেসু পঞ্ঞা পধানা পটিপক্খৱিধমনস্স ৱিসেসতো তদধীনত্তা. তথা হি মগ্গধম্মে সম্মাদিট্ঠি এৱ পঠমং গহিতা. অযঞ্চ নেসং ৱিসযৱসেন পৱত্তিভেদো, তথা চ পঞ্ঞাপনৱিধি ন কেৱলং থেৰেহেৱ দস্সিতো, অপিচ খো ভগৱতাপি দস্সিতোতি ৱিভাৱেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. যত্থ পঞ্ঞা ন লব্ভতি, তত্থ চিত্তৱসেন পুচ্ছনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি যথা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তিআদীসু (পাৰা. ১৩২-১৩৫). যত্থ পন পঞ্ঞা লব্ভতি, তত্থাপি চিত্তৱসেন জোতনা হোতি যথা – ‘‘অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং কৰোতি সমাদহতি (সং. নি. ৪.৩৩২), যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১). অট্ঠকথাযং পন লোকিযধম্মেসু চিত্তৱসেন, লোকুত্তৰধম্মেসু পঞ্ঞাৱসেন চোদনং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘কতমা তে ভিক্খু পঞ্ঞা অধিগতা’’তিআদি ৱুত্তং. যেভুয্যৱসেন চেতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি কত্থচি লোকিযধম্মা পঞ্ঞাসীসেনপি নিদ্দিসীযন্তি – ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিনো কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১). সঞ্ঞাসীসেনপি – ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি ৱা সেসৰূপাৰূপসঞ্ঞাতি ৱা ইমে ধম্মা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তিআদীসু (পাৰা. অট্ঠ. ৪৫.পদভাজনীযৱণ্ণনা). তথা লোকুত্তৰধম্মাপি কত্থচি চিত্তসীসেন নিদ্দিসীযন্তি – ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং চিত্তং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ২৭৭), তথা ফস্সাদিসীসেনপি – ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ফস্সং ভাৱেতি, ৱেদনং সঞ্ঞং চেতনং ভাৱেতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২৭৭).

চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি সপ্পুৰিসসেৱনা, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তীতি ইমেসু চতূসু সোতাপত্তিমগ্গস্স কাৰণেসু. কামং চেতেসু সতিআদযোপি ধম্মা ইচ্ছিতব্বাৱ তেহি ৱিনা তেসং অসম্ভৱতো, তথাপি চেত্থ সদ্ধা ৱিসেসতো কিচ্চকাৰীতি ৱেদিতব্বা. সদ্দো এৱ হি সপ্পুৰিসে পযিৰুপাসতি, সদ্ধম্মং সুণাতি, যোনিসো চ মনসি কৰোতি, অৰিযমগ্গস্স চ অনুধম্মং পটিপজ্জতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি অত্থো দট্ঠব্বো. চতূসু সম্মপ্পধানেসূতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানভাৱনায. চতূসু সতিপট্ঠানেসূতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধা ৱিয সম্মপ্পধানভাৱনায ৱীৰিযং ৱিয চ সতিপট্ঠানভাৱনায – ‘‘সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৭) ৱচনতো পুব্বভাগে কিচ্চতো সতি অধিকা ইচ্ছিতব্বা. এৱং সমাধিকম্মিকস্স সমাধি, ‘‘অৰিযসচ্চভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনা’’তি কত্ৱা তত্থ পঞ্ঞা পুব্বভাগে অধিকা ইচ্ছিতব্বাতি পাকটোযমত্থো, অধিগমক্খণে পন সমাধিপঞ্ঞানং ৱিয সব্বেসম্পি ইন্দ্ৰিযানং সদ্ধাদীনং সমৰসতাৱ ইচ্ছিতব্বা. তথা হি ‘‘এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিনা তত্থ তত্থ এত্থগ্গহণং কতং. এৱন্তি যং ঠানং, তং ইন্দ্ৰিযসমত্তাদিং পচ্চামসতি. সৱিসযস্মিংযেৱাতি অত্তনো অত্তনো ৱিসযে এৱ. লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা কথিতাতি লোকিযধম্মা লোকুত্তৰধম্মা চ তেন তেন পৱত্তিৱিসেসেন কথিতা. ইদং ৱুত্তং হোতি – সদ্ধাপঞ্চমেসু ইন্দ্ৰিযেসু সহ পৱত্তমানেসু তত্থ তত্থ ৱিসযে সদ্ধাদীনং কিচ্চাধিকতায তস্স তস্সেৱ দট্ঠব্বতা ৱুত্তা, ন সব্বেসং. এৱং অঞ্ঞেপি লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা যথাসকং ৱিসযে পৱত্তিৱিসেসৱসেন বোধিতাতি.

ইদানি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং তত্থ তত্থ অতিৰেককিচ্চতং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰিদং উপমাসংসন্দনং ৰাজপঞ্চমা সহাযা ৱিয ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. নেসং কীড়নত্থং একজ্ঝং ৱীথিওতৰণং ৱিয ইন্দ্ৰিযানং একজ্ঝং ৱিপস্সনাৱীথিওতৰণং. সহাযেসু পঠমাদীনং যথাসকগেহেৱ ৱিচাৰণা ৱিয সদ্ধাদীনং সোতাপত্তিঅঙ্গাদীনি পত্ৱা পুব্বঙ্গমতা. সহাযেসু ইতৰেসং তত্থ তত্থ তুণ্হীভাৱো ৱিয সেসিন্দ্ৰিযানং তত্থ তত্থ তদন্ৱযতা. তস্স পুব্বঙ্গমভূতস্স ইন্দ্ৰিযস্স কিচ্চানুগততা. ন হি তদা তেসং সসম্ভাৰপথৱীআদীসু আপাদীনং ৱিয কিচ্চং পাকটং হোতি, সদ্ধাদীনংযেৱ পন কিচ্চং ৱিভূতং হুত্ৱা তিট্ঠতি পুৰেতৰং তথাপচ্চযেহি চিত্তসন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা. এত্থ চ ৱিপস্সনাকম্মিকস্স ভাৱনা ৱিসেসতো পঞ্ঞুত্তৰাতি দস্সনত্থং ৰাজানং নিদস্সনং কত্ৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ইতীতিআদি যথাধিগতস্স অত্থস্স নিগমনং.

মগ্গৱিঞ্ঞাণম্পীতি অৰিযমগ্গসহগতং অপচযগামিৱিঞ্ঞাণম্পি. তথেৱ তং ৱিজানাতীতি সচ্চধম্মং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা নযেনেৱ ৱিজানাতি একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা মগ্গানুকূলত্তা চ. যং ৱিজানাতীতি এত্থ ৱিজাননপজাননানি ৱিপস্সনাচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানি অধিপ্পেতানি, ন ‘‘যং পজানাতী’’তি এত্থ ৱিয মগ্গচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নাতি আহ ‘‘যং সঙ্খাৰগত’’ন্তিআদি. তথেৱাতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন. একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা ৱিপস্সনাভাৱতো চ সমানপচ্চযেহি সহ পৱত্তিকতা একুপ্পাদতা, ততো এৱ একজ্ঝং সহেৱ নিৰুজ্ঝনং একনিৰোধতা, একংযেৱ ৱত্থুং নিস্সায পৱত্তি একৱত্থুকতা, একংযেৱ আৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তি একাৰম্মণতা. হেতুম্হি চেতং কৰণৱচনং. তেন একুপ্পাদাদিতায সংসট্ঠভাৱং সাধেতি. অনৱসেসপৰিযাদানঞ্চেতং, ইতো তীহিপি সম্পযুত্তলক্খণং হোতিযেৱ.

মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং, সা হি একন্ততো ভাৱেতব্বা, ন পৰিঞ্ঞেয্যা, পঞ্ঞায পন ভাৱেতব্বতায তংসম্পযুত্তধম্মাপি তগ্গতিকাৱ হোন্তীতি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তং পনা’’তিআদি. কিঞ্চাপি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ভাৱনাৱসেন পৱত্তনতো তংসম্পযুত্তৱিঞ্ঞাণম্পি তথেৱ পৱত্ততি, তস্স পন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱানতিৱত্তনতো পৰিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা. তেনেৱাহ – ‘‘যম্পি তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.

৪৫০. এৱং সন্তেপীতি ৱেদনাতি এৱং সামঞ্ঞগ্গহণে সতিপি. তেভূমিকসম্মসনচাৰৱেদনাৱাতি ভূমিত্তযপৰিযাপন্না, ততো এৱ সম্মসনঞাণস্স গোচৰভূতা ৱেদনা এৱ অধিপ্পেতা সব্ৰহ্মচাৰীনং উপকাৰাৱহভাৱেন দেসনায আৰদ্ধত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকান’’ন্তিআদি. এস নযো পঞ্ঞাযপি. ইধ সুখাদিসদ্দা তদাৰম্মণৱিসযাতি ইমমত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘ৰূপঞ্চ হী’’তিআদি ৱুত্তং. একন্তদুক্খন্তি একন্তেনেৱ অনিট্ঠং, ততো এৱ দুক্খমতায দুক্খং. আৰম্মণকৰণৱসেন দুক্খৱেদনায অনুপতিতং, ওতিণ্ণঞ্চাতি দুক্খানুপতিতং, দুক্খাৱক্কন্তং. সুখেন অনৱক্কন্তং অভৱিস্সাতি যোজনা. নযিদন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. সাৰজ্জেয্যুন্তি সাৰাগং উপ্পাদেয্যুং. সুখন্তি সভাৱতো চ ইট্ঠং. সাৰাগা সংযুজ্জন্তীতি বহলৰাগহেতু যথাৰহং দসহিপি সংযোজনেহি সংযুজ্জন্তি. সংযোগা সংকিলিস্সন্তীতি তথা সংযুত্ততায তণ্হাসংকিলেসাদিৱসেন সংকিলিস্সন্তি, ৱিবাধীযন্তি উপতাপীযন্তি চাতি অত্থো. আৰম্মণন্তি ইট্ঠং, অনিট্ঠং, মজ্ঝত্তঞ্চ আৰম্মণং যথাক্কমং সুখং, দুক্খং, অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. এৱং অৱিসেসেন পঞ্চপি খন্ধে সুখাদিআৰম্মণভাৱেন দস্সেত্ৱা ইদানি ৱেদনা এৱ সুখাদিআৰম্মণভাৱেন দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পাকতিকপচুৰজনৱসেনাযং কথিতাতি কত্ৱা ‘‘পুৰিমং সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ৱিসেসলাভী পন অনাগতম্পি সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কৰোতেৱ. ৱুত্তমেতং সতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮০; ম. নি. অট্ঠ. ১.৭৯). ৱেদনায হি আৰম্মণং ৱেদিযন্তিযা তংসমঙ্গীপুগ্গলো ৱেদেতীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি.

সব্বসঞ্ঞাযাতি সব্বাযপি চতুভূমিকসঞ্ঞায. সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি সব্বস্মিং চিত্তুপ্পাদে পৱত্তনকসঞ্ঞায. ৱত্থে ৱাতি ৱা-সদ্দেন ৱণ্ণধাতুং সঙ্গণ্হাতি. পাপেন্তোতি ভাৱনং উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা উপনেন্তো. উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপীতি ‘‘নীলং ৰূপং, ৰূপাৰম্মণং নীল’’ন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি.

অসব্বসঙ্গাহিকত্তাতি সব্বেসং ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানং অসঙ্গহিতত্তা. তক্কগতন্তি সুত্তকন্তনকতক্কম্হি, সুত্তৱত্তনকতক্কম্হি ৱা ৱেঠনৱসেন ঠিতং. পৰিৱট্টকাদিগতন্তি সুত্তৱেঠনপৰিৱট্টকাদিগতং. ৱিস্সট্ঠত্তাৱ ন গহিতা, যদগ্গেন পঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা, তদগ্গেন ৱেদনাসঞ্ঞাহিপি সম্পযোগং লভাপিতা এৱাতি. তদেৱ সঞ্জানাতি সংসট্ঠভাৱতো.

সঞ্জানাতি ৱিজানাতীতি এত্থ ‘‘পজানাতী’’তি পদং আনেত্ৱা ৱত্তব্বং পজাননৱসেনপি ৱিসেসস্স ৱক্খমানত্তা. জানাতীতি অযং সদ্দো চ লদ্দতোযেৱেত্থ অৱিসেসো, অত্থতো পন ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বো. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং তেন আখ্যাতপদেন নামপদেন চ ৱুত্তমত্থং উপসগ্গপদং জোতকভাৱেন ৱিসেসেতি, ন ৱাচকভাৱেন. তেনাহ ‘‘তস্সপি জাননত্থে ৱিসেসো ৱেদিতব্বো’’তি. এতেন সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞাপদানি অন্তোগধজাননত্থে যথাসকং ৱিসিট্ঠৱিসযে চ নিট্ঠানীতি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘সঞ্ঞা হী’’তিআদি. সঞ্জাননমত্তমেৱাতি এত্থ মত্ত-সদ্দেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন ৱিজাননপজাননাকাৰে নিৱত্তেতি, এৱ-সদ্দেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৱিসেসা নত্থেৱাতি অৱধাৰেতি. তেনেৱাহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং অসক্কোন্তী সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং কৰেয্যাতি ‘‘লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘মগ্গপাতুভাৱ’’ন্তি.

আৰম্মণে পৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং ন সঞ্ঞা ৱিয নীলপীতাদিমত্তসঞ্জাননৱসেন পৱত্ততি, অথ খো তত্থ অঞ্ঞম্পি তাদিসং ৱিসেসং জানন্তমেৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি. কথং পন ৱিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৱেধং পাপেতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায হি অনেকৱাৰং লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তমানায পগুণভাৱতো পৰিচযৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৱিপস্সনা সম্ভৱতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স অজ্ঝযনে তত্থ তত্থ গতাপি ৱাৰা ন উপধাৰীযন্তি. ‘‘লক্খণপটিৱেধ’’ন্তি চ লক্খণানং আৰম্মণকৰণমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন পটিৱিজ্ঝনং. উস্সক্কিত্ৱাতি উদযব্বযঞাণাদিঞাণপটিপাটিযা আৰভিত্ৱা. মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৱত্তা. আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি অৱবুজ্ঝনৱসেনেৱ, ন সঞ্জাননমত্তেন. তথা লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, ন ৱিজাননমত্তেন, অত্তনো পন অঞ্ঞাসাধাৰণেন আনুভাৱেন উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱম্পি পাপেতি.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অজাতবুদ্ধীতি অসঞ্জাতব্যৱহাৰবুদ্ধি. উপভোগপৰিভোগন্তি উপভোগপৰিভোগাৰহং, উপভোগপৰিভোগৱত্থূনং পটিলাভযোগ্গন্তি অত্থো. কূটোতি কহাপণপতিৰূপকো তম্বকংসাদিমযো. ছেকোতি মহাসাৰো. কৰতোতি অড্ঢসাৰো. সণ্হোতি মুদুজাতিকো সমসাৰো. ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন পাদসাৰপৰোপাদসাৰঅড্ঢসাৰাদীনং সঙ্গহো. জানন্তো চ পন নং ৰূপং দিস্ৱাপি…পে… অসুকাচৰিযেন কতোতিপি জানাতি তথা হেৰঞ্ঞিকগন্থস্স সুগ্গহিতত্তা. এৱমেৱন্তিআদি উপমাসংসন্দনং. সঞ্ঞাৱিভাগং অকত্ৱা পিণ্ডৱসেনেৱ আৰম্মণস্স গহণতো দাৰকস্স কহাপণদস্সনসদিসা ৱুত্তা. তথা হি সা যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণং আৰম্মণে একচ্চৱিসেসগ্গহণসমত্থভাৱতো গামিকপুৰিসকহাপণদস্সনসদিসং ৱুত্তং. পঞ্ঞা পন আৰম্মণে অনৱসেসাৱবোধতো হেৰঞ্ঞিককহাপণদস্সনসদিসা ৱুত্তা. নেসন্তি সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং. ৱিসেসোতি সভাৱৱিসেসো. দুপ্পটিৱিজ্ঝো পকতিপঞ্ঞায. ইমিনাৱ নেসং অচ্চন্তসুখুমতং দস্সেতি.

একাৰম্মণে পৱত্তমানানন্তি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে পৱত্তমানানং. তেন অভিন্নৱিসযাভিন্নকালতাদস্সনেন অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতং ৱিভাৱেন্তো দুপ্পটিৱিজ্ঝতংযেৱ উল্লিঙ্গেতি. ৱৱত্থানন্তি অসঙ্কৰতো ঠপনং. অযং ফস্সো…পে… ইদং চিত্তন্তি নিদস্সনমত্তমেতং. ইতি-সদ্দো ৱা আদিঅত্থো. তেন সেসধম্মানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইদন্তি অৰূপীনং ধম্মানং ৱৱত্থানকৰণং. ততোতি যং ৱুত্তং তিলতেলাদিউদ্ধৰণং, ততো. যদি দুক্কৰতৰং, কথং তন্তি আহ ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি.

৪৫১. নিস্সটেনাতি নিক্খন্তেন অতংসম্বন্ধেন. পৰিচ্চত্তেনাতি পৰিচ্চত্তসদিসেন পচ্চযভাৱানুপগমনেন পচ্চযুপ্পন্নসম্বন্ধাভাৱতো. নিস্সক্কৱচনং অপাদানদীপনতো. কৰণৱচনং কত্তুঅত্থদীপনতো. কামাৱচৰমনোৱিঞ্ঞাণং ন নিযমতো ‘‘ইদং নাম পঞ্চদ্ৱাৰিকাসম্বন্ধা’’তি সক্কা ৱত্তুং, ৰূপাৱচৰৱিঞ্ঞাণং পন ন তথাতি, তস্সেৱ পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি নিস্সটতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানগ্গহণং তস্সেৱ অৰূপাৱচৰস্স পদট্ঠানভাৱতো. পৰিসুদ্ধেনাতি ৱিসেসতো অসংকিলেসিকত্তাৱ. তঞ্হি ৱিগতূপক্কিলেসতায ৱিসেসতো পৰিসুদ্ধং. তেনাহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসেনা’’তি. জানিতব্বং নেয্যং, সপৰসন্তানেসু ইদং অতিসযং জানিতব্বতো বুজ্ঝিতব্বং বোধেতব্বং ৱাতি অত্থো. নেয্যন্তি ৱা অত্তনো সন্তানে নেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতী’’তি. পাটিযেক্কন্তি ৱিসুং ৱিসুং, অনুপদধম্মৱসেনাতি অত্থো. অভিনিৱেসাভাৱতোতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স অসম্ভৱতো. কলাপতো নযতোতি কলাপসম্মসনসঙ্খাততো নযৱিপস্সনতো. ভিক্খুনোতি সাৱকস্স. সাৱকস্সেৱ হি তত্ৰ অনুপদধম্মৱিপস্সনা ন সম্ভৱতি, ন সত্থু. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ৱিস্সজ্জেসীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহতি.

হত্থগতত্তাতি হত্থগতসদিসত্তা, আসন্নত্তাতি অত্থো. যদা হি লোকনাথো বোধিমূলে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো – ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০) পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং কত্ৱা অধিগন্তব্বসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানুৰূপং ছত্তিংসকোটিসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং নাম মহাবোধিসত্তসম্মসনং পৱত্তেন্তো অনেকাকাৰসমাপত্তিধম্মসম্মসনে অনুপদমেৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মেপি অপৰাপৰং সম্মসি. তেনাহ ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি. পৰোপঞ্ঞাসাতি দ্ৱেপঞ্ঞাসং. কামঞ্চেত্থ কেচি ধম্মা ৱেদনাদযো ফস্সপঞ্চমকাদীসু ৱুত্তাপি ঝানকোট্ঠাসাদীসুপি সঙ্গহিতা, তংতংপচ্চযভাৱৱিসিট্ঠেন পন অত্থৱিসেসেন ধম্মন্তৰানি ৱিয হোন্তীতি এৱং ৱুত্তং. তথা হি লোকুত্তৰচিত্তুপ্পাদেসু নৱিন্দ্ৰিযতা ৱুচ্চতি. অঙ্গুদ্ধাৰেনাতি তত্থ লব্ভমানঝানঙ্গবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানং উদ্ধৰণেন. অঙ্গ-সদ্দো ৱা কোট্ঠাসপৰিযাযো, তস্মা অঙ্গুদ্ধাৰেনাতি ফস্সপঞ্চমকাদিকোট্ঠাসানং সমুদ্ধৰণেন. যাৱতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযোতি যত্তকা সঞ্ঞাসহগতা ঝানসমাপত্তিযো, তাহি ৱুট্ঠায অধিগন্ধব্বত্তা তাৱতিকা ৱেনেয্যানং অঞ্ঞাপটিৱেধো অৰহত্তসমধিগমো.

দস্সনপৰিণাযকট্ঠেনাতি অন্ধস্স যট্ঠিকোটিং গহেত্ৱা মগ্গদেসকো ৱিয ধম্মানং যথাসভাৱদস্সনসঙ্খাতেন পৰিণাযকভাৱেন. যথা ৱা সো তস্স চক্খুভূতো, এৱং সত্তানং পঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘চক্খুভূতায পঞ্ঞাযা’’তি. সমাধিসম্পযুত্তা পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা. সমাধি চেত্থ আৰুপ্পসমাধীতি ৱদন্তি, সম্মসনপযোগো পন কোচি ঝানসমাধীতি যুত্তং. ৱিপস্সনাভূতা পঞ্ঞা ৱিপস্সনাপঞ্ঞা. সমাধিপঞ্ঞায অন্তোসমাপত্তিযং কিচ্চতো পজানাতি, ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি পন ৱচনতো (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯-১০০; ৩.৫.১০৭১-১০৭২; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪) অসম্মোহতো পজানাতি. তত্থ কিচ্চতোতি গোচৰজ্ঝত্তে আৰম্মণকৰণকিচ্চতো. অসম্মোহতোতি সম্পযুত্তধম্মেসু সম্মোহৱিধমনতো যথা পীতিপটিসংৱেদনাদীসু. কিমত্থিযাতি কিংপযোজনাতি আহ ‘‘কো এতিস্সা অত্থো’’তি. অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি যাথাৱসৰসলক্খণাৱবোধৱসেন অভিমুখং ঞেয্যে জানিতব্বে খন্ধাযতনাদিধম্মে. অভিজানাতীতি সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ অভিমুখং অৱিৰজ্ঝনৱসেন জানাতি. এতেন ঞাতপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. পৰিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাতিপি দুক্খাতিপি অনত্তাতিপি পৰিচ্ছিজ্জ জানিতব্বে. পৰিজানাতীতি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং…পে… অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জানাতি. ইমিনা তীৰণপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. পহাতব্বে ধম্মেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিকে যাৱ অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা সব্বে পাপধম্মে. পজহতি পকট্ঠতো জহতি, ৱিক্খম্ভেতি চেৱ সমুচ্ছিন্দতি চাতি অত্থো. ইমিনা পহানপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. সা পনেসা পঞ্ঞা লোকিযাপি তিপ্পকাৰা লোকুত্তৰাপি, তাসং ৱিসেসং সযমেৱাহ. কিচ্চতোতি অভিজাননৱসেন আৰম্মণকিচ্চতো. অসম্মোহতোতি যথাবলং অভিঞ্ঞেয্যাদীসু সম্মোহৱিধমনতো. নিব্বানমাৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনতো অভিঞ্ঞেয্যাদীসু ৱিগতসম্মোহতো এৱাতি আহ ‘‘লোকুত্তৰা অসম্মোহতো’’তি.

৪৫২. কম্মস্সকতা সম্মাদিট্ঠি চ ৱট্টনিস্সিতত্তা ইধ নাধিপ্পেতা, ৱিৱট্টকথা হেসাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চা’’তি. পৰতো ঘোসোতি পৰতো সত্থুতো, সাৱকতো ৱা লব্ভমানো ধম্মঘোসো. তেনাহ ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৱন’’ন্তি. তঞ্হি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, ন যো কোচি পৰতোঘোসো. উপাযমনসিকাৰোতি যেন নামৰূপপৰিগ্গহাদি সিজ্ঝতি, তাদিসো পথমনসিকাৰো. অযঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযোতি নিযমপক্খিকো, ন সব্বসংগাহকোতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধানং পনা’’তিআদিমাহ. যোনিসোমনসিকাৰস্মিংযেৱাতি অৱধাৰণেন পৰতোঘোসমেৱ নিৱত্তেতি, ন পদট্ঠানৱিসেসং পটিযোগীনিৱত্তনত্থত্তা এৱ-সদ্দস্স.

লদ্ধুপকাৰাতি (অ. নি. টী. ৩.৫.২৫) যথাৰহং নিস্সযাদিৱসেন লদ্ধপচ্চযা. ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা অনুগ্গহিতভাৱেন গহিতত্তা মগ্গসম্মাদিট্ঠীসু চ অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি, অনন্তৰস্স হি ৱিধি, পটিসেধো ৱা. অগ্গফলসমাধিম্হি তপ্পৰিক্খাৰধম্মেসুযেৱ চ কেৱলো চেতোপৰিযাযো নিৰুড়্হোতি সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণেতি অনন্তৰে কালন্তৰে চাতি দুৱিধে ফলক্খণে. পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন সব্বসংকিলেসেহি চেতো ৱিমুচ্চতি এতাযাতি চেতোৱিমুত্তি, অগ্গফলপঞ্ঞং ঠপেত্ৱা অৱসেসা ফলধম্মা. তেনাহ ‘‘চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি. চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো’’তি, সব্বসংকিলেসেহি চেতসো ৱিমুচ্চনসঙ্খাতং পটিপ্পস্সম্ভনসঞ্ঞিতং পহানং ফলং আনিসংসো চাতি যোজনা. ইধ চ চেতোৱিমুত্তি-সদ্দেন পহানমত্তং গহিতং, পুব্বে পহাযকধম্মা, অঞ্ঞথা ফলধম্মা এৱ আনিসংসোতি গয্হমানে পুনৱচনং নিৰত্থকং সিযা.

পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলানিসংসাতি এত্থাপি এৱমেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা সীলসভাৱত্তা ৱিসেসতো সমাধিস্স উপকাৰা, তথা সম্মাসঙ্কপ্পো ঝানসভাৱত্তা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো. সম্মাসতিসম্মাৱাযামা পন সমাধিপক্খিযা এৱাতি আহ ‘‘অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা’’তি. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলন্তি অৰিযমগ্গাধিগমস্স পদট্ঠানভূতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতাদীসুপি এসেৱ নযো. অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিআৰোচনৱসেন সহ কথনং সংকথা, সংকথাৱ সাকচ্ছা. ইধ পন কম্মট্ঠানপটিবদ্ধাতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানে…পে… কথা’’তি. তত্থ কম্মট্ঠানস্স একৱাৰং ৱীথিযা অপ্পটিপজ্জনং খলনং, অনেকৱাৰং পক্খলনং, তদুভযস্স ৱিচ্ছেদনীকথা খলনপক্খলনছেদনকথা. পূৰেন্তস্সাতি ৱিৱট্টনিস্সিতং কত্ৱা পালেন্তস্স ব্ৰূহেন্তস্স চ. সুণন্তস্সাতি ‘‘যথাউগ্গহিতকম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি এৱং সুণন্তস্স. তেনেৱ হি ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৱন’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মং কৰোন্তস্সাতি ভাৱনানুযোগকম্মং কৰোন্তস্স.

পঞ্চসুপি ঠানেসু অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থজোতনো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৱুচ্চমানা অম্বুপমা চ যুজ্জেয্য. উদককোট্ঠকন্তি আলৱালং. থিৰং কত্ৱা বন্ধতীতি অসিথিলং দড়্হং নাতিমহন্তং নাতিখুদ্দকং কত্ৱা যোজেতি. থিৰং কৰোতীতি উদকসিঞ্চনকালে ততো ততো ৱিস্সৰিত্ৱা উদকস্স অনিক্খমনত্থং আলৱালং থিৰতৰং কৰোতি. সুক্খদণ্ডকোতি তস্সেৱ অম্বগচ্ছকস্স সুক্খো সাখাসীসকো. কিপিল্লিকপুটোতি তম্বকিপিল্লিককুটজং. খণিত্তিন্তি কুদালং. কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয সীলং সম্মাদিট্ঠিযা ৱড্ঢনুপাযস্স মূলভাৱতো. উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং ভাৱনায পৰিব্ৰূহনতো. মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো যথাৱুত্তভাৱনাধিট্ঠানায সীলমৰিযাদায দড়্হভাৱাপাদনতো. সমাহিতস্স হি সীলং থিৰতৰং হোতি. সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং ইজ্ঝিতব্বভাৱনায ৱিবন্ধাপনযনতো. মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা তস্সা ৱিবন্ধস্স মূলকানং তণ্হামানদিট্ঠীনং পলিখণনতো. এত্থ চ যস্মা সুপৰিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তস্স সপ্পাযধম্মস্সৱনং ইচ্ছিতব্বং, ততো যথাসুতে অত্থে সাকচ্ছাসমাপজ্জনং, ততো কম্মট্ঠানৱিসোধনেন সমথনিপ্ফত্তি, ততো সমাহিতস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাপাৰিপূৰি. পৰিপুণ্ণৱিপস্সনো মগ্গসম্মাদিট্ঠিং পৰিব্ৰূহেতীতি এৱমেতেসং অঙ্গানং পৰম্পৰায সম্মুখা চ অনুগ্গণ্হনতো অযমানুপুব্বী কথিতাতি ৱেদিতব্বং.

৪৫৩. ইধ কিং পুচ্ছতীতি ইধ এৱং অৰহত্তফলং পাপিতায দেসনায ‘‘কতি পনাৱুসো, ভৱা’’তি ভৱং পুচ্ছন্তো কীদিসং অনুসন্ধিং উপাদায পুচ্ছতীতি অত্থো. তেনেৱ হি ‘‘মূলমেৱ গতো অনুসন্ধী’’তি ৱত্ৱা অধিপ্পাযং পকাসেন্তো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদিমাহ. দুপ্পঞ্ঞোতি হি ইধ অপ্পটিৱিদ্ধসচ্চো অধিপ্পেতো, ন জড়ো এৱ. কামভৱোতিআদীসু কম্মোপপত্তিভেদতো দুৱিধোপি ভৱো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘কামভৱূপগং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গেতংসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৭; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৬৪৬-৬৪৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. পুনব্ভৱস্সাতি পুনপ্পুনং অপৰাপৰং ভৱনতো জাযনতো পুনব্ভৱোতি লদ্ধনামস্স ৱট্টপবন্ধস্স. তেনাহ ‘‘ইধ ৱট্টং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অভিনিব্বত্তীতি ভৱযোনিগতিআদিৱসেন নিব্বত্তি. তহিং তহিং তস্মিং তস্মিং ভৱাদিকে. অভিনন্দনাতি তণ্হাঅভিনন্দনহেতু. গমনাগমনং হোতীতিআদিনা ভৱাদীসু সত্তানং অপৰাপৰং চুতিপটিসন্ধিযো দস্সেতি. খযনিৰোধেনাতি অচ্চন্তখযসঙ্খাতেন অনুপ্পাদনিৰোধেন. উভযমেতং ন ৱত্তব্বং পহানাভিসমযভাৱনাভিসমযানং অচ্চাসন্নকালত্তা. ৱত্তব্বং তং হেতুফলধম্মূপচাৰৱসেন. যথা হি পদীপুজ্জলনহেতুকো অন্ধকাৰৱিগমো, এৱং ৱিজ্জুপ্পাদহেতুকো অৱিজ্জানিৰোধো, হেতুফলধম্মা চ সমানকালাপি পুব্বাপৰকালা ৱিয ৱোহৰীযন্তি যথা – ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২০, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নকিৰিযা. গমনং উপচ্ছিজ্জতি ইধ কামভৱে পৰিনিব্বানেন. আগমনং উপচ্ছিজ্জতি তত্থ ৰূপাৰূপেসু পৰিনিব্বানেন. গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি সব্বসো অপৰাপৰুপ্পত্তিযা অভাৱতো.

৪৫৪. ৱিৱট্টকথায পৰতো জোতিতং পঠমং ঝানং ৱিৱট্টং পত্ৱা ঠিতস্স উক্কট্ঠনিদ্দেসেন উভতোভাগৱিমুত্তস্স নিৰোধসাধকং ৱিভাৱিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘কতমং পনাৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতী’’তিআদি. তথা হি অনন্তৰং নিৰোধসমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা জানিতব্বানি পঠমস্স ঝানস্স সম্পযোগপহানঙ্গানি পুচ্ছিতানি. অঙ্গৱৱত্থানন্তি ঝানঙ্গৱৱত্থানং. কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদোতি তত্থ লব্ভমানফস্সপঞ্চমকাদিধম্মকোট্ঠাসপৰিচ্ছেদো জানিতব্বো. ইমস্মিং ঝানে এত্তকা ধম্মা সংৱিজ্জন্তি, এত্তকা নিৰোধিতাতি জানিতব্বং. উপকাৰানুপকাৰানি অঙ্গানীতি নিৰোধসমাপত্তিযা উপকাৰানি চ অনুপকাৰানি চ অঙ্গানি. নিৰোধসমাপত্তিযা হি সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি চ পত্তব্বত্তা তংতংঞাণস্স সমাধিচৰিযাহি সমতিক্কমিতব্বা ধম্মা অনুপকাৰকঙ্গানি, সমতিক্কমকা উপকাৰকঙ্গানি. তেসঞ্হি ৱসেন যথানুপুব্বং উপসন্তুপসন্তওড়াৰিকভাৱায ভৱগ্গসমাপত্তিযা সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমতং পত্তা চিত্তচেতসিকা যথাপৰিচ্ছিন্নং কালং নিৰুজ্ঝন্তি, অপ্পৱত্তিং গচ্ছন্তি. তস্সাতি নিৰোধস্স. অনন্তৰপচ্চযন্তি অনন্তৰপচ্চযসদিসং. ন হি নিৰোধস্স কোচি ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো নাম অত্থি. যঞ্হি তদা চিত্তচেতসিকানং তথা নিৰুজ্ঝনং, তং যথাৱুত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰহেতুকায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা অহোসীতি সা তস্স অনন্তৰপচ্চযো ৱিয হোতীতি তং ৱুত্তং. ছ সমাপত্তিযোতি সুত্তন্তনযেন ৱুত্তসুত্তন্তপিটকসংৱণ্ণনাতি কত্ৱা. ‘‘সত্ত সমাপত্তিযো’’তি পন ৱত্তব্বং, অঞ্ঞথা ইদং ‘‘চতুৰঙ্গিক’’ন্তি ন ৱত্তব্বং সিযা. নযং ৱা দস্সেত্ৱাতি আদিঅন্তদস্সনৱসেন নযদস্সনং কত্ৱা.

৪৫৫. এৱং নিৰোধস্স পাদকং ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি অন্তোনিৰোধে অনুপবন্ধভাৱতো পঞ্চন্নং পসাদানং পচ্চযপুচ্ছনে পঠমং তাৱ তে সৰূপতো আৱেণিকতো আৱেণিকৱিসযতো পটিস্সৰণতো চ পুচ্ছনৱসেন পাড়ি পৱত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ৱিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো’’তি আহ. গোচৰৱিসযন্তি এত্থ কামং তব্বহুলচাৰিতাপেক্খং গোচৰগ্গহণং, অনঞ্ঞত্থভাৱাপেক্খং ৱিসযগ্গহণন্তি অত্থেৱ গোচৰৱিসযভাৱানং ৱিসেসো, ৱিৱৰিযমানং পন উভযম্পি আৰম্মণসভাৱমেৱাতি আহ ‘‘গোচৰভূতং ৱিসয’’ন্তি. একেকস্সাতি একো একস্স, অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সাতি অত্থো. অঞ্ঞত্থো হি অযং এক-সদ্দো ‘‘ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) ৱিয. সচে হীতিআদি অভূতপৰিকপ্পনৱচনমেতং. তত্থ সমোধানেত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা. ৱিনাপি মুখেনাতিআদিনা অত্থসল্লাপিকনিদস্সনং নাম দস্সেতি. যথা ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতমেৱ চক্খু ৰূপং পস্সতি, ন কেৱলং, এৱং চক্খুনিস্সযমেৱ ৱিঞ্ঞাণং তং পস্সতি, ন ইতৰন্তি আহ ‘‘চক্খুপসাদে উপনেহী’’তি. তেন তেসং তত্থ সংহচ্চকাৰিতং দস্সেতি. যদি ৱা নীলং যদি ৱা পীতকন্তি ইদং নীলপীতাদিসভাৱজাননমত্তং সন্ধাযাহ. নীলং পীতকন্তি পজাননং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নত্থেৱ অৱিকপ্পকভাৱতো. এতেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং. নিস্সযসীসেন নিস্সিতপুচ্ছা হেসা, এৱঞ্হি ৱিসযানুভৱনচোদনা সমত্থিতা হোতি. তেনাহ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং হী’’তিআদি. যথাসকং ৱিসযং ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভৱিতুং অসমত্থানি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি, তত্থ সমত্থতাযেৱ চ নত্থি, ন কিঞ্চি অত্থতো পটিসৰন্তানি ৱিয হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘কিং এতানি পটিসৰন্তী’’তি. জৱনমনো পটিসৰণন্তি পঞ্চদ্ৱাৰিকং ইতৰঞ্চ সাধাৰণতো ৱত্ৱা পুন যায’স্স ৰজ্জনাদিপৱত্তিযা পটিসৰণতা, সা সৱিসেসা যত্থ লব্ভতি, তং দস্সেন্তো ‘‘মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা’’তি আহ. এতস্মিং পন দ্ৱাৰেতি চক্খুদ্ৱাৰে জৱনং ৰজ্জতি ৱা দুস্সতি ৱা মুয্হতি ৱা, যতো তত্থ অঞ্ঞাণাদিঅসংৱৰো পৱত্ততি.

তত্ৰাতি তস্মিং জৱনমনস্সেৱ পটিসৰণভাৱে. দুব্বলভোজকাতি হীনসামত্থিযা ৰাজভোগ্গা. সেৱকানং গণনায যোজিতদিৱসে লব্ভমানকহাপণো যুত্তিকহাপণো. অন্দুবন্ধনেন বদ্ধস্স ৱিস্সজ্জনেন লব্ভমানকহাপণো বন্ধকহাপণো. কিঞ্চি পহৰন্তে মা পহৰন্তূতি পটিক্খিপতো দাতব্বদণ্ডো মাপহাৰকহাপণো. সো সব্বোপি পৰিত্তকেসু গামিকমনুস্সেসু তথা লব্ভমানো এত্তকো হোতীতি আহ ‘‘অট্ঠকহাপণো ৱা’’তিআদি. সতৱত্থুকন্তি সতকৰীসৱত্থুকং. এস নযো সেসপদদ্ৱযেপি. তত্থাতিআদি উপমাসংসন্ধনং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

৪৫৬. অন্তোনিৰোধস্মিং পঞ্চ পসাদেতি নিৰোধসমাপন্নস্স পৱত্তমানে পঞ্চ পসাদে. কিৰিযমযপৱত্তস্মিন্তি জৱনাদিকিৰিযানিব্বত্তকধম্মপ্পৱত্তিযং. বলৱপচ্চযা হোন্তীতি পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযা হোন্তি, উপত্থম্ভকভাৱেন বলৱপচ্চযা হোন্তি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চাতি ইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযৱসেন পচ্চযভূতং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ পঞ্চৱিধোপি পসাদো তিট্ঠতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৱিনা ন তিট্ঠতি জীৱিতিন্দ্ৰিযৰহিতস্স কম্মসমুট্ঠানৰূপকলাপস্স অভাৱতো. তস্মাতি যস্মা অনুপালনলক্খণেন জীৱিতেন অনুপালিতা এৱ উস্মা পৱত্ততি, ন তেন অননুপালিতা, তস্মা উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জালসিখং পটিচ্চ আভা পঞ্ঞাযতীতি জালসিখাসঙ্খাতভূতসঙ্ঘাতং সহেৱ পৱত্তমানং নিস্সায ‘‘আভা’’তি লদ্ধনামা ৱণ্ণধাতু ‘‘উজ্জলতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, ৰূপগতানি চ ৱিদংসেতী’’তিআদীহি পকাৰেহি ঞাযতি. তং আলোকং পটিচ্চাতি তং ৱুত্তপ্পকাৰং আলোকং পচ্চযং লভিত্ৱা. জালসিখা পঞ্ঞাযতীতি ‘‘অপ্পিকা, মহতী, উজু, কুটিলা’’তিআদিনা পাকটা হোতি.

জালসিখা ৱিয কম্মজতেজো নিস্সযভাৱতো. আলোকো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং তন্নিস্সিতভাৱতো. ইদানি উপমোপমিতব্বানং সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘জালসিখা হী’’তিআদি ৱুত্তং. আলোকং গহেত্ৱাৱ উপ্পজ্জতীতি ইমিনা যথা জালসিখায সহেৱ আলোকো উপ্পজ্জতি, এৱং কম্মজুস্মনা সহেৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি দস্সেতি. জালসিখাসন্নিস্সযো তস্সা সতিযেৱ হোন্তো আলোকো তায উপ্পাদিতো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘অত্তনা জনিতআলোকেনেৱা’’তি. উস্মা নামেত্থ কম্মসমুট্ঠানা তেজোধাতু তন্নিস্সিতঞ্চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং তদনুপালকঞ্চাতি আহ ‘‘কম্মজমহাভূতসম্ভৱেন জীৱিতিন্দ্ৰিযেন উস্মায অনুপালন’’ন্তি. ন কেৱলং খণট্ঠিতিযা এৱ, অথ খো পবন্ধানুপচ্ছেদস্সপি জীৱিতিন্দ্ৰিযং কাৰণন্তি আহ ‘‘ৱস্সসতম্পি কম্মজতেজপৱত্তং পালেতী’’তি. উস্মা আযুনো পচ্চযো হোন্তো সেসভূতসহিতো এৱ হোতীতি আহ ‘‘মহাভূতানী’’তি. তথা আযুপি সহজাতৰূপং পালেন্তমেৱ উস্মায পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘মহাভূতানি পালেতী’’তি.

৪৫৭. আযু এৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযাদিৱসেন সহজাতধম্মানং অনুপালনৱসেন সঙ্খৰণতো আযুসঙ্খাৰো. বহুৱচননিদ্দেসো পন অনেকসতসহস্সভেদেসু ৰূপকলাপেসু পৱত্তিযা অনেকভেদন্তি কত্ৱা. আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তীতি ৱেদনিযা যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱেদনা ধম্মাৱা’’তি. সুখাদিভেদভিন্নত্তা বহুৱচননিদ্দেসো. ইমেসং আযুসঙ্খাৰৱেদনানং একন্তনিৰোধং সমাপন্নস্স মৰণেন ভৱিতব্বং ৱেদনায নিৰুদ্ধত্তা. আযুসঙ্খাৰানং তথা অনিৰুদ্ধত্তা নিৰোধস্স সমাপজ্জনমেৱ ন সিযা, কুতো ৱুট্ঠানং. তেন ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘তে চ হাৱুসো’’তিআদি. ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি সঞ্ঞাৱেদনাদীনং উপ্পত্তিযা. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. উক্কণ্ঠিত্ৱাতি নানাৰম্মণাপাততো নিব্বিন্দিত্ৱা. যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেনাতি যথাপৰিচ্ছিন্নে কালে সম্পত্তে. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযাতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযভূতা. জালাপৱত্তং ৱিয অৰূপধম্মা তেজুস্সদভাৱতো ৱিসযোভাসনতো চ. উদকপ্পহাৰো ৱিয নিৰোধসমাপত্তিযা পুব্বাভিসঙ্খাৰো. পিহিতঅঙ্গাৰা ৱিয ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং উস্মামত্ততায অনোভাসনতো. যথাপৰিচ্ছিন্নকালাগমনন্তি যথাপৰিচ্ছিন্নকালস্স উপগমনং. অনুৰূপপত্তিৱসেনেৱ ৰূপপৱত্তিগ্গহণং. ইমং ৰূপকাযং জহন্তীতি ইমস্মা ৰূপকাযা কড়েৱৰা ৱিগচ্ছন্তি নপ্পৱত্তন্তি.

কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি ৱচীসঙ্খাৰা. ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা হি ৱাচং ভিন্দতি কথেতি. চিত্তেন সঙ্খৰীযন্তীতি চিত্তসঙ্খাৰা তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতো. চিত্তসঙ্খাৰনিৰোধচোদনায ৰূপনিৰোধো ৱিয চিত্তনিৰোধো অচোদিতো তেসং ততো অঞ্ঞত্তাতি ন চিত্তসম্পযুত্তনিৰোধো একন্তিকো ৱিতক্কাদিনিৰোধে তদভাৱতো. যং পন ৱুত্তং ‘‘ৱাচা অনিৰুদ্ধা হোতী’’তি, তম্পি ন. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি হি ৱচীসঙ্খাৰা, তেসু নিৰুদ্ধেসু কথং ৱাচায অনিৰোধো. চিত্তং পন নিৰুদ্ধেসুপি চিত্তসঙ্খাৰেসু তেহি অনভিসঙ্খতত্তা ৱিতক্কাদিনিৰোধো ৱিয পৱত্ততিযেৱাতি অযমেত্থ পৰস্স অধিপ্পাযো. আনন্তৰিযকম্মং কতং ভৱেয্য, চিত্তস্স অনিৰুদ্ধত্তা তং নিস্সায চ ৰূপধম্মানং অনপগতত্তা তে জীৱন্তি এৱ নামাতি. ব্যঞ্জনে অভিনিৱেসং অকত্ৱাতি ‘‘চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো তেৱ নিৰুদ্ধা, ন চিত্তন্তি এৱং নেয্যত্থং সুত্তং ‘‘নীতত্থ’’ন্তি অভিনিৱেসং অকত্ৱা. আচৰিযানং নযে ঠত্ৱাতি পৰম্পৰাগতানং আচৰিযানং অধিপ্পাযে ঠত্ৱাতি অত্থো. উপপৰিক্খিতব্বোতি সুত্তন্তৰাগমতো সুত্তন্তৰপদস্স অৱিপৰীতো অত্থো ৱীমংসিতব্বো. যথা হি ‘‘অসঞ্ঞভৱো’’তি ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞাৱ তত্থ নত্থি, ইতৰে পন চিত্তচেতসিকা সন্তী’’তি অযমেত্থ অত্থো ন গয্হতি. যথা চ ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞাৱ তত্থ তাদিসী, ন ফস্সাদযো’’তি অযমেত্থ অত্থো ন গয্হতি সঞ্ঞাসীসেন দেসনাতি কত্ৱা, এৱমিধাপি ‘‘চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি, ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধো’’তি চ দেসনাসীসমেৱ. সব্বেপি পন চিত্তচেতসিকা তত্থ নিৰুজ্ঝন্তেৱাতি অযমেত্থ অৱিপৰীতো অত্থো ৱেদিতব্বো, তথাপুব্বাভিসঙ্খাৰেন সব্বেসংযেৱ চিত্তচেতসিকানং তত্থ নিৰুজ্ঝনতো. এতেন যং পুব্বে ‘‘অঞ্ঞত্তা, তদভাৱতো’’তি চ যুত্তিৱচনং, তদযুত্তং অধিপ্পাযানৱবোধতোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অত্থো হি পটিসৰণং, ন ব্যঞ্জন’’ন্তি.

উপহতানীতি বাধিতানি. মক্খিতানীতি ধংসিতানি. আৰম্মণঘট্টনায ইন্দ্ৰিযানং কিলমথো চক্খুনা ভাসুৰৰূপসুখুমৰজদস্সনেন ৱিভাৱেতব্বো. তথা হি উণ্হকালে পুৰতো অগ্গিম্হি জলন্তে খৰস্সৰে চ পণৱে আকোটিতে অক্খীনি ভেদানি ৱিয ন সহন্তি সোতানি ‘‘সিখৰেন ৱিয অভিহঞ্ঞন্তী’’তি ৱত্তাৰো হোন্তি.

৪৫৮. ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানমেৱ ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱসেন পৱত্তং অৰূপজ্ঝানন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৱিস্সজ্জেন্তো ধম্মসেনাপতি ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জেসি. অপগমনেন ৱিগমেন পচ্চযা অপগমনপচ্চযা সুখাদিপ্পহানানি. অধিগমপচ্চযা পন কসিণেসু ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং হেট্ঠিমা তযো চ আৰুপ্পা. ন হি সক্কা তানি অনধিগন্ত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনমধিগন্তুং. নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিন্তি নিৰোধতো ৱুট্ঠানভূতং অনিচ্চানুপস্সনাসমুদাগতফলসমাপত্তিং. সা হি ‘‘অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি. যথা সমথনিস্সন্দো অভিঞ্ঞা, মেত্তাকৰুণামুদিতাব্ৰহ্মৱিহাৰনিস্সন্দো উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো, কসিণনিস্সন্দো আৰুপ্পা, সমথৱিপস্সনানিস্সন্দো নিৰোধসমাপত্তি, এৱং ৱিপস্সনায নিস্সন্দফলভূতং সামঞ্ঞফলন্তি আহ ‘‘ৱিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযা’’তি. আৰম্মণা নাম সাৰম্মণধম্মানং ৱিসেসতো উপ্পত্তিনিমিত্তন্তি আহ ‘‘সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সব্বাৰম্মণান’’ন্তি. নত্থি এত্থ কিঞ্চি সঙ্খাৰনিমিত্তন্তি অনিমিত্তা, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা’’তি. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকাৰং সন্ধাযাহ, ন আৱজ্জনমনসিকাৰং. ন হেত্থ তস্স সম্ভৱো অনুলোমানন্তৰং উপ্পজ্জনতো.

ইমস্মিং ঠানেতি ইধ ৱুত্তনিৰোধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং গহিতানং ইমস্মিং পৰিযোসানস্স গহিতট্ঠানে. দ্ৱীহি বলেহীতি সমথৱিপস্সনাবলেহি. তযো চ সঙ্খাৰানন্তি কাযসঙ্খাৰাদীনং তিণ্ণং সঙ্খাৰানং. সোড়সহি ঞাণচৰিযাহীতি অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খা, অনত্তা, নিব্বিদা, ৱিৰাগা, নিৰোধা, পটিনিস্সগ্গা, ৱিৱট্টানুপস্সনা, সোতাপত্তিমগ্গো…পে… অৰহত্তফলসমাপত্তীতি ইমাহি সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি. নৱহি সমাধিচৰিযাহীতি পঠমজ্ঝানসমাধিআদীহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি. যো যথাৱুত্তাসু চৰিযাসু পুগ্গলস্স ৱসীভাৱো, সা ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা. অস্সা সা কথিতাতি যোজনা. ৱিনিচ্ছযকথাতি ৱিনিচ্ছযৱসেন পৱত্তা অট্ঠকথা কথিতা. তস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৮৬৮-৮৬৯) তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮৬৮) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.

ৱলঞ্জনসমাপত্তি অৰিযৱিহাৰৱসেন ৱিহৰণসমাপত্তি. ঠিতিযাতি এত্থ পবন্ধট্ঠিতি অধিপ্পেতা, ন খণট্ঠিতি. কস্মা? সমাপজ্জনত্তা. তেনাহ ‘‘ঠিতিযাতি চিৰট্ঠিতত্থ’’ন্তি. অদ্ধানপৰিচ্ছেদোতি এত্তকং কালং সমাপত্তিযা ৱীতিনামেস্সামীতি পগেৱ কালপৰিচ্ছেদো. ৰূপাদিনিমিত্তৱসেনাতি কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তেসু যথাৰহং লব্ভমানৰূপাদিনিমিত্তৱসেন. তত্থ যস্মা কম্মনিমিত্তে ছব্বিধম্পি আৰম্মণং লব্ভতি, তস্মা ‘‘সব্বনিমিত্তান’’ন্তি ৱুত্তং, ন সব্বেসং আৰম্মণানং একজ্ঝং, একন্ততো ৱা মনসিকাতব্বতো. লক্খণৱচনঞ্হেতং যথা ‘‘দাতব্বমেতং ভেসজ্জং, যদি মে ব্যাধিতা সিযু’’ন্তি.

৪৫৯. নীলম্পি সঞ্জানাতীতিআদিনা নীলাদিগ্গহণমুখেন তংৱণ্ণানং সত্তানং সঞ্জাননং অৱেৰাদিভাৱমনসিকৰণং জোতিতন্তি আহ ‘‘এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি কথিতা’’তি. এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং কথিতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্থ সুঞ্ঞতা’’তি, ‘‘এত্থ অনিমিত্তা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ন্তি ‘‘ইধ অঞ্ঞং অভিনৱং নাম নত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তং অত্থৱচনং. এতাতি অপ্পমাণচেতোৱিমুত্তিআদযো. একনামকাতি একেকনামকা, যে নানাব্যঞ্জনাতি অধিপ্পেতা. একো ধম্মোতি অৰহত্তফলসমাপত্তি. চতুনামকোতি অপ্পমাণচেতোৱিমুত্তিআদিনামকো. এতন্তি এতমত্থং. অপ্পমাণাতি অনোধিসো, ওধিসোপি ৱা ‘‘এত্তকা’’তি অপৰিমিতা. অসেসেত্ৱাতি অসুভসমাপত্তি ৱিয একস্সেৱ অগ্গহণতো.

কিঞ্চাপি অসুভনিমিত্তাৰম্মণম্পি কিঞ্চনং হোতি, আৰম্মণসঙ্ঘট্টনস্স কিঞ্চনস্স অসুভসমাপত্তীনম্পি পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং আৰম্মণং সবিম্বং ৱিয ৱিগ্গহং কিঞ্চনং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, ন তথা ইমস্সাতি. ননু ব্ৰহ্মৱিহাৰপঠমাৰুপ্পানম্পি পটিভাগনিমিত্তভূতং কিঞ্চি আৰম্মণং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, অযং পন পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং ৱিয ন পটিভাগনিমিত্তভূতআৰম্মণতায এৱং ৱুত্তা. অত্তেনাতি অত্তনা. ভৱতি এতেন অত্তাতি অভিধানং বুদ্ধি চাতি ভাৱো, অত্তা. ভাৱ-সদ্দোপি অত্তপৰিযাযোতি আহ ‘‘ভাৱপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেনা’’তি. নেসং অপ্পমাণসমাধিআদীনং চতুন্নং. ‘‘নানতা পাকটাৱা’’তি ৱুত্তং নানত্তং ভূমিতো আৰম্মণতো চ দস্সেতুং ‘‘অত্থো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিত্তাদিভাৱেন অতীতাদিভাৱেন অজ্ঝত্তাদিভাৱেন চ ন ৱত্তব্বং আৰম্মণং এতিস্সাতি নৱত্তব্বাৰম্মণা নিব্বানাৰম্মণফলসমাপত্তিভাৱতো.

এত্তকোতি ৰাগাদীহি সংকিলিট্ঠতায এত্তকপ্পমাণো, উত্তানো পৰিত্তচেতসোতি অত্থো. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৱ পমাণকৰণানং অভাৱেনাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. অকুপ্পাতি অৰহত্তফলচেতোৱিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায. কিঞ্চতীতি কত্তৰি পঠিতো ধাতু মদ্দনত্থোতি আহ ‘‘কিঞ্চতি মদ্দতী’’তি. তস্স পযোগং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং.

সমূহাদিঘনৱসেন সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায চ সৱিগ্গহা ৱিয উপট্ঠিতা সঙ্খাৰা নিচ্চাদিগ্গাহস্স ৱত্থুতায ‘‘নিচ্চনিমিত্তং সুখাদিনিমিত্ত’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনা পন তত্থ ঘনৱিনিব্ভোগং কৰোন্তী নিচ্চাদিগ্গাহং ৱিধমেন্তী ‘‘নিমিত্তং সমুগ্ঘাতেতী’’তি ৱুত্তা ঘননিমিত্তস্স আৰম্মণভূতস্স অভাৱা. ন গহিতাতি একত্থপদনিদ্দেসে পাড়িযং কস্মা ন গহিতা? সাতি সুঞ্ঞতা চেতোৱিমুত্তি. সব্বত্থাতি অপ্পমাণাচেতোৱিমুত্তিআদিনিদ্দেসেসু. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণৱসেনপি একত্থা, ন কেৱলং সভাৱসৰসতোৱ. ইমিনা পৰিযাযেনাতি অপ্পমাণতোতিআদিনা আৰম্মণতো লদ্ধপৰিযাযেন. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানেতি আকিঞ্চঞ্ঞাদিসদ্দপৱত্তিহেতুতো অঞ্ঞেন হেতুনা অপ্পমাণাতিসদ্দপ্পৱত্তিযং এতস্স চেতোৱিমুত্তিযা হোন্তি. এস নযো সেসেসুপি. ইমিনা পৰিযাযেনাতি ইমিনা তায তায সমঞ্ঞায ৱোহৰিতব্বতাপৰিযাযেন. সচ্চানং দস্সনমুখেন ৱট্টৱসেন উট্ঠিতদেসনং অৰহত্তেন কূটং গণ্হন্তো যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৬০. অযং দেসনা যস্মা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তা, তস্মা পুচ্ছকৱিস্সজ্জকে পুচ্ছানিমিত্তঞ্চ সমুদাযতো ৱিভাৱেতুং ‘‘কো পনায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. উপাসকত্তন্তি অমগ্গাগতং উপাসকত্তং. তেসন্তি একাদসনহুতানং. মগ্গাগতেন উপসমেন সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো.

‘‘কিং নু খো অজ্জ ভৱিস্সতি অয্যপুত্তো’’তি ৱীথিং ওলোকযমানা. ওলম্বনত্থন্তি তস্স হত্থাৱলম্বনত্থং পুব্বাচিণ্ণৱসেন অত্তনো হত্থং পসাৰেসি. বহিদ্ধাতি অত্তনা অঞ্ঞং ৱিসভাগৱত্থুং সন্ধায ৱদতি. পৰিভেদকেনাতি পেসুঞ্ঞৱাদিনা.

অধিগমপ্পিচ্ছতায ‘‘ন পকাসেতব্বো’’তি চিন্তেসি. পুন তং অনুকম্পন্তো ‘‘সচে খো পনাহ’’ন্তিআদিং চিন্তেসি. এসো ধম্মোতি এসো লোকুত্তৰধম্মো. ৱিৱট্টং উদ্দিস্স উপচিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং উপনিস্সযো. ‘‘যদি মে উপনিস্সযো অত্থি, সক্কা এতং পটিলদ্ধুং. সচেপি নত্থি, আযতিং উপনিস্সযো ভৱিস্সতী’’তি চিৰকালপৰিভাৱিতায ঘটে পদীপজালা ৱিয অব্ভন্তৰে দিপ্পমানায হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানা আহ ‘‘এৱং সন্তে ময্হং পব্বজ্জং অনুজানাথা’’তি.

লাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি সুচিৰকালং কতূপচিতপুঞ্ঞতায. অভিনীহাৰসম্পন্নত্তাতি সুজাতত্থেৰস্স পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো অগ্গসাৱকস্স নিপচ্চকাৰং কত্ৱা – ‘‘তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স ভাগী অস্স’’ন্তি নিব্বেধভাগিযং দানং দত্ৱা কতপত্থনাসঙ্খাতসম্পন্নাভিনীহাৰত্তা. নাতিচিৰং কিলমিত্থাতি কম্মট্ঠানং ভাৱেন্তী ৱিপস্সনায পৰিপাকৱসেন চিৰং ন কিলমিত্থ. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইতো পট্ঠাযা’’তিআদি ৱুত্তং. দুতিযগমনেনাতি পব্বাজনত্থং গমনতো দুতিযগমনেন.

উপনেত্ৱাতি পঞ্হস্স অত্থভাৱেন উপনেত্ৱা. সক্কাযন্তি সকাযং. উপনিক্খিত্তং কিঞ্চি ৱত্থুং সম্পটিচ্ছমানা, ৱিয সম্পটিচ্ছন্তী ৱিয. একো এৱ পাসো এতিস্সাতি একপাসকা, গণ্ঠি. সা হি সুমোচিযা, অনেকপাসা পন দুম্মোচিযা, একপাসগ্গহণং ৱিস্সজ্জনস্স সুকৰভাৱদস্সনত্থং. পটিসম্ভিদাৱিসযে ঠত্ৱাতি এতেন থেৰিযা পভিন্নপটিসম্ভিদতং দস্সেতি. পচ্চযভূতাতি আৰম্মণাদিৱসেন পচ্চযভূতা.

থেৰিযা ৱিসেসাধিগমস্স অত্তনো অৱিসযতায ৱিসাখো ‘‘ন সক্কা’’তিআদিনা চিন্তেসীতি দট্ঠব্বং. সচ্চৱিনিব্ভোগপঞ্হব্যাকৰণেনাতি সচ্চপৰিযাপন্নস্স ধম্মস্স দস্সনতো অঞ্ঞানঞ্ঞত্থনিদ্ধাৰণভেদনাসঙ্খাতস্স ৱিনিব্ভোগপঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনেন. দ্ৱে সচ্চানীতি দুক্খসমুদযসচ্চানি. পটিনিৱত্তেত্ৱাতি পৰিৱত্তেত্ৱা. গণ্ঠিপঞ্হন্তি দুব্বিনিব্বেধতায গণ্ঠিভূতং পঞ্হং.

ন তংযেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা একদেসস্স সমুদাযতাভাৱতো, সমুদাযস্স চ একদেসতাভাৱতো. নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং তস্স তদেকদেসভাৱতো. ন হি একদেসো সমুদাযৱিনিমুত্তো হোতি. যদি হি তঞ্ঞেৱাতিআদিনা উভযপক্খেপি দোসং দস্সেতি. ৰূপাদিসভাৱম্পীতি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণসভাৱম্পি, ফস্সচেতনাদিসভাৱম্পি উপাদানং সিযা. অঞ্ঞত্ৰ সিযাতি পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি ৱিসুংযেৱ উপাদানং যদি সিযা. পৰসমযেতি নিকাযৱাদে. চিত্তৱিপ্পযুত্তো অনুসযোতি নিদস্সনমত্তমেতং নিকাযৱাদে চিত্তসভাৱাভাৱৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি চিত্তৱিপ্পযুত্তভাৱপটিজাননতো. এৱং ব্যাকাসীতি ‘‘ন খো, আৱুসো’’তিআদিনা খন্ধগতছন্দৰাগভাৱেন ব্যাকাসি. অত্থধম্মনিচ্ছযসম্ভৱতো অসম্বন্ধেন. তেসু কত্থচিপি অসম্মুয্হনতো অৱিত্থাযন্তেন. পুচ্ছাৱিসযে মোহন্ধকাৰৱিগমনেন পদীপসহস্সং জালেন্তেন ৱিয. সউপাদানুপাদানট্ঠানং অনুত্তানতায পচুৰজনস্স গূড়্হো. অগ্গহিতসঙ্কেতানং কেসঞ্চি পটিচ্ছাদিতসদিসত্তা পটিচ্ছন্নো. তিলক্খণব্ভাহতধম্মৱিসযতায তিলক্খণাহতো. গম্ভীৰঞাণগোচৰতায গম্ভীৰো. লদ্ধপতিট্ঠা অৰিযসচ্চসম্পটিৱেধনতো. এৱং দিট্ঠধম্মাদিভাৱতো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তা. সব্বসো নিৱুত্থব্ৰহ্মচৰিযতায তিণ্ণং ভৱানম্পি অপৰভাগে নিব্বানে নিৱুত্থৱতীতি ভৱমত্থকে ঠিতা.

৪৬১. ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা ‘‘ইধেকচ্চো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৩০) পটিসম্ভিদাপাঠেন তদত্থং ৱিৱৰতি. তত্থ অত্ততো সমনুপস্সতীতি অত্তাতি সমনুপস্সতি, অত্তভাৱেন সমনুপস্সতি. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. অহংবুদ্ধিনিবন্ধনঞ্হি অত্তানং অত্তৱাদী পঞ্ঞপেতি, তস্মা যং ৰূপং সো অহন্তি যদেতং মম ৰূপং নাম, সো অহন্তি ৱুচ্চমানো মম অত্তা তং মম ৰূপন্তি ৰূপঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং অনঞ্ঞং সমনুপস্সতি. তথা পস্সতো চ অত্তা ৱিয ৰূপং, ৰূপং ৱিয ৱা অত্তা অনিচ্চোতি আপন্নমেৱ. অচ্চীতি জালসিখা. সা চে ৱণ্ণো, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাৱ সিযা, ন কাযৱিঞ্ঞেয্যা, ৱণ্ণোপি ৱা কাযাদিৱিঞ্ঞেয্যো অচ্চিযা অনঞ্ঞত্তাতি উপমেয্যং ৱিয উপমাপি দিট্ঠিগতিকস্স অযুত্তাৱ. দিট্ঠিপস্সনাযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতায পস্সনায পস্সতি, ন তণ্হামানপঞ্ঞানুপস্সনায. অৰূপং ৱেদনাদিং অত্তাতি গহেত্ৱা ছাযায ৰুক্খাধীনতায ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয, ৰূপস্স সন্তকভাৱেন অত্তাধীনতায ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. পুপ্ফাধীনতায পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৱিয আধেয্যভাৱেন অত্তাধীনতায ৰূপস্স অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. যথা কৰণ্ডো মণিনো আধাৰো, এৱং ৰূপম্পি অত্তনো আধাৰোতি কত্ৱা অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. এসেৱ নযোতি ইমিনা অত্তনো ৱেদনাদীহি অনঞ্ঞত্তং তেসঞ্চাধাৰণতং নিস্সিততঞ্চ যথাৱুত্তং অতিদিসতি.

অৰূপং অত্তাতি কথিতং ‘‘ৱেদনাৱন্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয ৰূপেন ৱোমিস্সকতায অভাৱতো. ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো ৰূপেন সদ্ধিং সেসাৰূপধম্মানং অত্তাতি গহিতত্তা. উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা ৰূপাদীনং ৱিনাসদস্সনতো. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপং অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতি, অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চাতি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতী’’তিআদি. অৱসেসেসূতি পন্নৰসসু ঠানেসু. সস্সতদিট্ঠি কথিতা ৰূপৱন্তাদিভাৱেন গহিতস্স অনিদ্ধাৰিতৰূপত্তা.

দিট্ঠিগতিকো যং ৱত্থুং অত্তাতি সমনুপস্সতি, যেভুয্যেন তং নিচ্চং সুখন্তি চ সমনুপস্সতেৱ. সাৱকো পন তপ্পটিক্খেপেন সব্বে ধম্মা অনত্তাতি সুদিট্ঠত্তা ৰূপং অত্তাতি ন সমনুপস্সতি, তথাভূতো চ অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সমনুপস্সতি, তথা ৱেদনাদযোতি দস্সেন্তো ‘‘ন ৰূপং অত্ততো’’তিআদিমাহ. এৱং ভৱদিট্ঠিপি অৱিজ্জাভৱতণ্হা ৱিয ৱট্টস্স সমুদযোযেৱাতি দিট্ঠিকথাযং ‘‘এত্তকেন গমনং হোতী’’তিআদি. দিট্ঠিপ্পহানকথাযঞ্চ ‘‘এত্তকেন গমনং ন হোতী’’তিআদি ৱুত্তং.

৪৬২. হেট্ঠা ৱুত্তমত্থমেৱ পুচ্ছিতত্তা ‘‘থেৰিযা পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো’’তি ৱত্ৱা পটিপুচ্ছনৱিধিং দস্সেতুং ‘‘উপাসকা’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপত্তিৱসেনাতি সক্কাযনিৰোধগামিনিপটিপদাভাৱেন. সঙ্খতাসঙ্খতৱসেন লোকিযলোকুত্তৰৱসেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতৱসেনাতি ‘‘ৱসেনা’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. তত্থ কামং অসঙ্খতো নাম মগ্গো নত্থি, কিং সঙ্খতো, উদাহু অসঙ্খতোতি পন পুচ্ছাৱসেন তথা ৱুত্তং? ‘‘অৰিযো’’তি ৱচনেনেৱ মগ্গস্স লোকুত্তৰতো সিদ্ধা, সঙ্গাহকখন্ধপৰিযাপন্নানং পন মগ্গধম্মানম্পি সিযা লোকিযতাতি ইধ লোকিযগ্গহণং. কিঞ্চাপি সঙ্গহিতপদমেৱ পাড়িযং আগতং, ন অসঙ্গহিতপদং, যে পন সঙ্গাহকভাৱেন ৱুত্তা, তে সঙ্গহিতা ন হোন্তীতি অট্ঠকথাযং অসঙ্গহিতগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্খতোতিআদীসু সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতোতি সঙ্খতো. তথাভূতো চ তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স পুব্বভাগচেতনাতি ময্হং মগ্গো অট্ঠঙ্গিকো হোতু সত্তঙ্গিকো ৱাতি চেতিতভাৱেন চেতিতো. সহজাতচেতনাযপি চেতিতোৱ তস্সা সহকাৰীকাৰণভাৱতো, ততো এৱ পকপ্পিতো আযূহিতো. পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতত্তা কতো নিব্বত্তিতো চ. সমাপজ্জন্তেন অত্তনো সন্তানে সম্মদেৱ আপজ্জন্তেন উপ্পাদেন্তেন. ইতি সত্তহিপি পদেহি পচ্চযনিব্বত্তিতংযেৱ অৰিযমগ্গস্স দস্সেতি.

অসঙ্গহিতো খন্ধানং পদেসো এতস্স অত্থীতি মগ্গো সপ্পদেসো. নত্থি এতেসং পদেসাতি খন্ধা নিপ্পদেসা. পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি হি পদেসো, অৱযৱো. অযন্তি মগ্গো. সপ্পদেসত্তা একদেসত্তা. নিপ্পদেসেহি সমুদাযভাৱতো নিৰৱসেসপদেসেহি. যথা নগৰং ৰজ্জেকদেসভূতং তদন্তোগধত্তা ৰজ্জেন সঙ্গহিতং, এৱং অৰিযমগ্গো খন্ধত্তযেকদেসভূতো তদন্তোগধত্তা তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতোতি দস্সেতি ‘‘নগৰং ৱিয ৰজ্জেনা’’তি ইমিনা. সজাতিতোতি সমানজাতিতায, সমানসভাৱত্তা এৱাতি অত্থো. এত্থ চ সীলক্খন্ধো ‘‘নৱ কোটিসহস্সানী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২০; অপ. অট্ঠ. ২.৫৫.৫৫; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭) ৱুত্তপভেদৱসেন চেৱ সম্পত্তসমাদানৱিৰতিআদিৱসেন চ গয্হমানো নিপ্পদেসো, মগ্গসীলং পন আজীৱট্ঠমকমেৱ সমুচ্ছেদৱিৰতিমত্তমেৱাতি সপ্পদেসং. সমাধিক্খন্ধো পৰিত্তমহগ্গতাদিৱসেন চেৱ উপচাৰপ্পনাসমাধিৱসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গসমাধি পন লোকুত্তৰোৱ, অপ্পনাসমাধি এৱাতি সপ্পদেসো. তথা পঞ্ঞাক্খন্ধো পৰিত্তমহগ্গতাদিৱসেন চেৱ সুতমযঞাণাদিৱসেন চ অনেকভেদতায নিপ্পদেসো, মগ্গপঞ্ঞা পন লোকুত্তৰাৱ, ভাৱনামযা এৱাতি সপ্পদেসা. অত্তনো ধম্মতাযাতি সহকাৰীকাৰণং অনপেক্খিত্ৱা অত্তনো সভাৱেন অত্তনো বলেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি ৱীৰিযেন অনুপত্থম্ভিতং, সতিযা চ অনুপট্ঠিতং. পগ্গহকিচ্চন্তি যথা কোসজ্জপক্খে ন পতিতা চিত্তট্ঠিতি, তথা পগ্গণ্হনকিচ্চং. অপিলাপনকিচ্চন্তি যথা আৰম্মণে ন পিলৱতি, এৱং অপিলাপনকিচ্চং.

একতো জাতাতি সহজাতা. পিট্ঠিং দত্ৱা ওনতসহাযো ৱিয ৱাযামো সমাধিস্স আৰম্মণে অপ্পনায ৱিসেসপচ্চযভাৱতো. অংসকূটং দত্ৱা ঠিতসহাযো ৱিয সতি সমাধিস্স আৰম্মণে দড়্হপৱত্তিযা পচ্চযভাৱতো. কিৰিযতোতি উপকাৰকিৰিযতো.

আকোটেত্ৱাতি আৰম্মণং আহনিত্ৱা. তথা হি ৱিতক্কো ‘‘আহননৰসো’’তি, যোগাৱচৰো চ ‘‘কম্মট্ঠানং তক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. ইধাপীতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পেসু. কিৰিযতোতি ৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰকিৰিযতো.

সুভসুখাদিনিমিত্তগ্গাহৱিধমনং চতুকিচ্চসাধনং. পচ্চযত্তেনাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন. চতুকিচ্চসাধনৱসেনেৱাতি ইদং মগ্গৱীৰিযস্সেৱ গহিতভাৱদস্সনং. তঞ্হি একংযেৱ হুত্ৱা চতুকিচ্চং যথাৱুত্তউপকাৰকসভাৱেন চ পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিক্খাৰো হোতি. মগ্গসম্পযুত্তধম্মানন্তি ইমিনা মগ্গধম্মানম্পি গহণং, ন তংসম্পযুত্তফস্সাদীনংযেৱ. একচিত্তক্খণিকাতি মগ্গচিত্তুপ্পাদৱসেন একচিত্তক্খণিকা.

সত্তহি ঞাণেহীতি পৰমুক্কংসগতেহি সত্তহি জৱনেহি সম্পযুত্তঞাণেহি, সত্তহি ৱা অনুপস্সনাঞাণেহি. আদিতো সেৱনা আসেৱনা, ততো পৰং ৱড্ঢনা ভাৱনা, পুনপ্পুনং কৰণং বহুলীকম্মন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অঞ্ঞেন চিত্তেনা’’তিআদি. অধিপ্পাযৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বত্থং সুত্তং নেয্যত্থং. যথাৰুতৱসেন গহেতব্বত্থং নীতত্থং. এৱং সন্তেতি যদি ইদং সুত্তং নীতত্থং, আসেৱনাদি চ ৱিসুং ৱিসুং চিত্তেহি হোতি, এৱং সন্তে. আসেৱনাদি নাম চিত্তস্স অনেকৱাৰং উপ্পত্তিযা হোতি, ন একৱাৰমেৱাতি আহ ‘‘একং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – আসেৱনাৱসেন পৱত্তমানং চিত্তং সুচিৰম্পি কালং আসেৱনাৱসেনেৱ পৱত্তেয্য, তথা ভাৱনাবহুলীকম্মৱসেন পৱত্তমানানিপি, ন চেত্থ এত্তকানেৱ চিত্তানি আসেৱনাৱসেন পৱত্তন্তি, এত্তকানি ভাৱনাৱসেন, বহুলীকম্মৱসেনাতি নিযমো লব্ভতি. ইতি অনেকচিত্তক্খণিকঅৰিযমগ্গং ৱদন্তস্স দুন্নিৱাৰিযোৱাযং দোসো. যথা পন পুব্বভাগেপি নানাচিত্তেসু পৱত্তপৰিঞ্ঞাদিকিচ্চানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং পটিৱেধকালে যথাৰহং চতুকিচ্চসাধনং, একচিত্তক্খণিকা চ পৱত্তি, এৱং ৱিপস্সনায পৱত্তাভিসঙ্খাৰৱসেন আসেৱনাভাৱনাবহুলীকম্মানি পটিৱেধকালে একচিত্তক্খণিকানেৱ হোন্তীতি ৱদন্তানং আচৰিযানং ন কোচি দোসো আসেৱনাদীহি কাতব্বকিচ্চস্স তদা একচিত্তক্খণেযেৱ সিজ্ঝনতো. তেনাহ ‘‘একচিত্তক্খণিকাৱা’’তিআদি. সচে সঞ্জানাতীতি সচে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি. যাগুং পিৱাহীতি উয্যোজেতব্বো ধম্মসাকচ্ছায অভব্বভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

৪৬৩. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঞ্চেতনাদি লক্খণে কাযসঙ্খাৰাদিকেপি সঙ্গণ্হাতি, ন অপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰে এৱ. কাযপটিবদ্ধত্তা কাযেন সঙ্খৰীযতি, ন কাযসমুট্ঠানত্তা. চিত্তসমুট্ঠানা হি তে ধম্মাতি. নিব্বত্তীযতীতি চ ইদং কাযে সতি সব্ভাৱং, অসতি চ অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱাচন্তি ৱচীঘোসং. সঙ্খৰোতীতি জনেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বত্তেতী’’তি. ন হি তং ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতচিত্তং ৱচীঘোসং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি. চিত্তপটিবদ্ধত্তাতি এতেন চিত্তস্স নিস্সযাদিপচ্চযভাৱো চিত্তসঙ্খাৰসঙ্খৰণন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সাতি অত্থতো ভিন্নাপি কাযসঙ্খাৰাদিৱচনৱচনীযভাৱেন অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সিতা অভিন্না ৱিয, ততো এৱ আলুড়িতা সংকিণ্ণা অৱিভূতা অপাকটা দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপযা. আদানগ্গহণমুঞ্চনচোপনানীতি যস্স কস্সচি কাযেন আদাতব্বস্স আদানসঙ্খাতং গহণং, ৱিস্সজ্জনসঙ্খাতং মুঞ্চনং, যথাতথাচলনসঙ্খাতং চোপনন্তি ইমানি পাপেত্ৱা সাধেত্ৱা উপ্পন্না. কাযতো পৱত্তা সঙ্খাৰা, কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি চ কাযসঙ্খাৰাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. হনুসংচোপনন্তি হনুসঞ্চলনং. ৱচীভেদন্তি ৱাচানিচ্ছাৰণং. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি কত্ৱা ইধ ৱচীসঙ্খাৰাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি.

৪৬৪. সমাপজ্জিস্সন্তি পদং নিৰোধস্স আসন্নানাগতভাৱৱিসযং আসন্নং ৱজ্জেত্ৱা দূৰস্স গহণে পযোজনাভাৱতো. নিৰোধপাদকস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচিত্তস্স চ গহণতো পট্ঠায নিৰোধং সমাপজ্জতি নামাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পদদ্ৱযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিকালো কথিতো’’তি ৱুত্তং. তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি এত্থ অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তগ্গহণং ইতৰেসং নানন্তৰিযভাৱতো. ন হি বলদ্ৱযঞাণসমাধিচৰিযানং ৱসীভাৱাপাদনচিত্তেহি ৱিনা অদ্ধানপৰিচ্ছেদচিত্তং অচিত্তকভাৱায হোতি.

সেসসঙ্খাৰেহীতি কাযসঙ্খাৰচিত্তসঙ্খাৰেহি. দুতিযজ্ঝানেযেৱ নিৰুজ্ঝতি অনুপ্পত্তিনিৰোধেন. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. ৱুট্ঠহিস্সন্তি পদং ৱুট্ঠহনস্স আসন্নানাগতভাৱৱিসযং আসন্নং ৱজ্জেত্ৱা দূৰস্স গহণে পযোজনাভাৱতো. নিৰোধতো ৱুট্ঠানস্স চ চিত্তুপ্পাদেন পৰিচ্ছিন্নত্তা ততো ওৰমেৱাতি আহ ‘‘পদদ্ৱযেন অন্তোনিৰোধকালো কথিতো’’তি. তথা চিত্তং ভাৱিতং হোতীতি যথা যথাপৰিচ্ছিন্নকালমেৱ অচিত্তকভাৱো, ততো পৰং সচিত্তকভাৱো হোতি, তথা নিৰোধস্স পৰিকম্মচিত্তং উপ্পাদিতং হোতি.

পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খায ইদমেৱ কাতব্বং জানিত্ৱা অপ্পৱত্তিমত্তং. সমাপজ্জন্তীতি অচিত্তকভাৱং সম্পদেৱ আপজ্জন্তি. অথ কস্মা সত্তাহমেৱ সমাপজ্জন্তীতি? যথাকালপৰিচ্ছেদকৰণতো, তঞ্চ যেভুয্যেন আহাৰূপজীৱীনং সত্তানং উপাদিন্নকপৱত্তস্স একদিৱসং ভুত্তাহাৰস্স সত্তাহমেৱ যাপনতো.

সব্বা ফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি ইদং নত্থীতি আহ ‘‘সমুট্ঠাপেতী’’তি. যা পন ন সমুট্ঠাপেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্স পন…পে… ন সমুট্ঠাপেতী’’তি আহ. তত্থ ইমস্সাতি ইধ পাড়িযং ৱুত্তনিৰোধসমাপজ্জনভিক্খুনো. তস্স পন ফলসমাপত্তি চতুত্থজ্ঝানিকাৱাতি নিযমো নত্থীতি আহ ‘‘কিং ৱা এতেনা’’তিআদি. অব্বোহাৰিকাতি সুখুমত্তভাৱপ্পত্তিযা ‘‘অত্থী’’তি ৱোহৰিতুং অসক্কুণেয্যাতি কেচি. নিৰোধস্স পন পাদকভূতায চতুত্থজ্ঝানাদিসমাধিচৰিযায ৱসেন অচতুত্থজ্ঝানিকাপি নিৰোধানন্তৰফলসমাপত্তি অস্সাসপস্সাসে ন সমুট্ঠাপেতীতি অভাৱতো এৱ তে অব্বোহাৰিকা ৱুত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা সঞ্জীৱত্থেৰৱত্থুম্হি আনীতসমাপত্তিফলনিদস্সনম্পি সুট্ঠু উপপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ভৱঙ্গসমযেনেৱেতং কথিত’’ন্তি. কিৰিযমযপৱত্তৱড়ঞ্জনকালেতি এত্থ কিৰিযমযপৱত্তং কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিৱিপ্ফাৰো, তস্স ৱড়ঞ্জনকালে পৱত্তনসমযে. ৱাচং অভিসঙ্খাতুং ন সক্কোন্তি অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তা তেসং ৱিতক্কৱিচাৰানং.

সগুণেনাতি সৰসেন, সভাৱেনাতি অত্থো. সুঞ্ঞতা নাম ফলসমাপত্তি ৰাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা. তথা ৰাগনিমিত্তাদীনং অভাৱা অনিমিত্তা, ৰাগপণিধিআদীনং অভাৱা অপ্পণিহিতাতি আহ ‘‘অনিমিত্তঅপ্পণিহিতেসুপি এসেৱ নযো’’তি. অনিমিত্তং অপ্পণিহিতঞ্চ নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নফলসমাপত্তিযং ফস্সো অনিমিত্তো ফস্সো অপ্পণিহিতো ফস্সো নামাতি ইমমত্থং ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি.

অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনতো অনত্তানুপস্সনা সুঞ্ঞতা, নিচ্চনিমিত্তুগ্ঘাটনতো অনিচ্চানুপস্সনা অনিমিত্তা, সুখপ্পণিধিপটিক্খেপতো দুক্খানুপস্সনা অপ্পণিহিতাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতা…পে… ৱিপস্সনাপি ৱুচ্চতী’’তি. অনিচ্চতো ৱুট্ঠাতীতি সঙ্খাৰানং অনিচ্চাকাৰগ্গাহিনিযা ৱুট্ঠানগামিনিযা পৰতো একতোৱুট্ঠানউভতোৱুট্ঠানেহি নিমিত্তপৱত্ততো ৱুট্ঠাতি. অনিচ্চতো পৰিগ্গহেত্ৱাতি চ ইদং ‘‘ন একন্তিকং এৱম্পি হোতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং. এস নযো সেসেসুপি. অপ্পণিহিতৱিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা, সুঞ্ঞতৱিপস্সনায মগ্গোতিআদিনা চ যোজনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৱ নযো’’তি. ৱিকপ্পো আপজ্জেয্য আগমনস্স ৱৱত্থানস্স অভাৱেন অৱৱত্থানকৰত্তা. এৱঞ্হি তযো ফস্সা ফুসন্তীতি এৱং সগুণতো আৰম্মণতো চ নামলাভে সুঞ্ঞতাদিনামকা তযো ফস্সা ফুসন্তীতি অনিযমৱচনং. সমেতি যুজ্জতি একস্সেৱ ফস্সস্স নামত্তযযোগতো.

সব্বসঙ্খতৱিৱিত্ততায নিব্বানং ৱিৱেকো নাম উপধিৱিৱেকোতি কত্ৱা. নিন্নতা তপ্পটিপক্খৱিমুখস্স তদভিমুখতা. পোণতা ওনমনং, পব্ভাৰতা ততো ৱিস্সট্ঠভাৱো.

৪৬৫. চক্খাদিতো ৰূপাদীসু পৱত্তৰূপকাযতো উপ্পজ্জনতো পঞ্চদ্ৱাৰিকং সুখং কাযিকং নাম, মনোদ্ৱাৰিকং চেতোফস্সজাতায চেতসিকং নাম. সভাৱনিদ্দেসো সুখযতীতি কত্ৱা. মধুৰভাৱদীপকন্তি ইট্ঠভাৱজোতনং. ৱেদযিতভাৱদীপকন্তি ৱেদকভাৱৱিভাৱকং. ৱেদনা এৱ হি পৰমত্থতো আৰম্মণং ৱেদেতি, আৰম্মণং পন ৱেদিতব্বন্তি. দুক্খন্তি সভাৱনিদ্দেসোতিএৱমাদিঅত্থৱচনং সন্ধাযাহ ‘‘এসেৱ নযো’’তি. ঠিতিসুখাতি ঠিতিযা ধৰমানতায সুখা, ন ঠিতিক্খণমত্তেন. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. ৱিপৰিণামদুক্খাতি ৱিপৰিণমনেন ৱিগমনেন দুক্খা, ন নিৰোধক্খণেন. তেনাহ ‘‘নত্থিভাৱো দুক্খ’’ন্তি. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানঞ্হি সুখৱেদনুপৰমো দুক্খতো উপট্ঠাতি. স্ৱাযমত্থো পিযৱিপ্পযোগেন দীপেতব্বো. ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘অত্থিভাৱো দুক্খং, নত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. দুক্খৱেদনুপৰমো হি সত্তানং সুখতো উপট্ঠাতি. এৱঞ্হি ৱদন্তি – ‘‘তস্স ৰোগস্স ৱূপসমেন অহো সুখং জাত’’ন্তি. জাননভাৱোতি যাথাৱসভাৱতো অৱবুজ্ঝনং. অদুক্খমসুখঞ্হি ৱেদনং জানন্তস্স সুখং হোতি তস্স সুখুমভাৱতো, যথা তদঞ্ঞে ধম্মে সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ সম্মদেৱ অৱবোধো পৰমং সুখং. তেনেৱাহ –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);

অজাননভাৱোতি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. দুক্খঞ্হি সম্মোহৱিহাৰোতি. অপৰো নযো জাননভাৱোতি জাননস্স ঞাণস্স সব্ভাৱো. ঞাণসম্পযুত্তা হি ঞাণোপনিস্সযা চ অদুক্খমসুখা ৱেদনা সুখা ইট্ঠাকাৰা. যথাহ ‘‘ইট্ঠা চেৱ ইট্ঠফলা চা’’তি. অজাননভাৱো দুক্খন্তি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

কতমো অনুসযো অনুসেতীতি কামৰাগানুসযাদীসু সত্তসু অনুসযেসু কতমো অনুসযো অনুসযৱসেন পৱত্ততি? অপ্পহীনভাৱেন হি সন্তানে অনুসযন্তীতি অনুসযা, অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহতা নেসং দস্সিতা. অপ্পহীনা হি কিলেসা কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. তেনাহ ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন সযিতো ৱিয হোতী’’তি. তে চ নিপ্পৰিযাযতো অনাগতা কিলেসা দট্ঠব্বা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তংসভাৱত্তা তথা ৱুচ্চন্তি. ন হি ধম্মানং কালভেদেন সভাৱভেদো অত্থি. যদি অপ্পহীনট্ঠো অনুসযট্ঠো, ননু সব্বেপি কিলেসা অপ্পহীনা অনুসযা ভৱেয্যুন্তি? ন মযং অপ্পহীনতামত্তেন অনুসযট্ঠং ৱদাম, অথ খো পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা অনুসযা. ইদং থামগমনঞ্চ ৰাগাদীনমেৱ আৱেণিকো সভাৱো দট্ঠব্বো, যতো অভিধম্মে – ‘‘থামগতং অনুসযং পজহতী’’তি ৱুত্তং. সোতি ৰাগানুসযো. অপ্পহীনোতি অপ্পহীনভাৱমুখেন অনুসযনট্ঠমাহ. সো চ অপৰিঞ্ঞাতক্খন্ধৱত্থুতো, পৰিঞ্ঞাতেসু পতিট্ঠং ন লভতি. তেনাহ ‘‘ন সব্বায সুখায ৱেদনায সো অপ্পহীনো’’তি. আৰম্মণৱসেন চাযং অনুসযট্ঠো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ন সব্বং সুখং ৱেদনং আৰব্ভ উপ্পজ্জতীতি অত্থো’’তি.

ৱত্থুৱসেনপি পন অনুসযট্ঠো ৱেদিতব্বো, যো ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেন হি অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৮৩৪) ৱুত্তং –

‘‘ভূমীতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিৰহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি, সা চ খো ন আৰম্মণৱসেন. আৰম্মণৱসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পৰিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৱানং খন্ধে আৰব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চানউপ্পলৱণ্ণাদীনং খন্ধে আৰব্ভ সোৰেয্যসেট্ঠিনন্দমাণৱকাদীনং ৱিয. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৱমূলং পজহেয্য, ৱত্থুৱসেন পন ভূমিলদ্ধং ৱেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৱিপস্সনায অপৰিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৱট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তিআদি.

এস নযো সব্বত্থাতি ইমিনা ‘‘ন সব্বায দুক্খায ৱেদনায সো অপ্পহীনো, ন সব্বং দুক্খং ৱেদনং আৰব্ভ উপ্পজ্জতী’’তিআদিং অতিদিসতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘যো অনুসযো যত্থ অনুসেতি, সো পহীযমানো তত্থ পহীনো নাম হোতী’’তি তত্থ তত্থ পহানপুচ্ছা, তং সন্ধাযাহ ‘‘কিং পহাতব্বন্তি অযং পহানপুচ্ছা নামা’’তি.

একেনেৱ ব্যাকৰণেনাতি ‘‘ইধাৱুসো, ৱিসাখ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৭৪) একেনেৱ ৱিস্সজ্জনেন. দ্ৱে পুচ্ছাতি অনুসযপুচ্ছা পহানপুচ্ছাতি দ্ৱেপি পুচ্ছা ৱিস্সজ্জেসি. ‘‘ৰাগং তেন পজহতী’’তি ইদমেকং ৱিস্সজ্জনং, ‘‘ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ইদমেকং ৱিস্সজ্জনং, পুচ্ছানুক্কমঞ্চেত্থ অনাদিযিত্ৱা পহানক্কমেন ৱিস্সজ্জনা পৱত্তা. ‘‘দ্ৱে পুচ্ছা ৱিস্সজ্জেসী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইধা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তথাৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱাতি ইমিনা যো ৰাগং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পুন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো তথাৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা মগ্গেন সমুগ্ঘাতেতি, তস্স ৱসেন ‘‘ৰাগং তেন পজহতি, ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. কামোঘাদীহি চতূহি ওঘেহি সংসাৰভৱোঘেনেৱ ৱা ৱেগসা ৱুয্হমানেসু সত্তেসু তং উত্তৰিত্ৱা পত্তব্বং, তস্স পন গাধভাৱতো পতিট্ঠানভূতং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তিণ্ণো পাৰঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮; ইতিৱু. ৬৯; পু. প. ১৮৭).

সুঞ্ঞতাদিভেদেন অনেকভেদত্তা পাড়িযং ‘‘অনুত্তৰেসূ’’তি বহুৱচননিদ্দেসোতি ‘‘অনুত্তৰা ৱিমোক্খা’’তি ৱত্ৱা পুন তেসং সব্বেসম্পি অৰহত্তভাৱসামঞ্ঞেন ‘‘অৰহত্তে’’তি ৱুত্তং. ৱিসযে চেতং ভুম্মং. পত্থনং পট্ঠপেন্তস্সাতি ‘‘অহো ৱতাহং অৰহত্তং লভেয্য’’ন্তি পত্থনং উপট্ঠপেন্তস্স, পত্থেন্তস্সাতি অত্থো. পট্ঠপেন্তস্সাতি চেত্থ হেতুম্হি অন্তসদ্দো. কথং পন অৰহত্তৱিসযা পত্থনা উপ্পজ্জতীতি? ন কাচি অৰহত্তং আৰম্মণং কত্ৱা পত্থনা উপ্পজ্জতি অনধিগতত্তা অৱিসযভাৱতো. পৰিকপ্পিতৰূপং পন তং উদ্দিস্স পত্থনা উপ্পজ্জতি. ‘‘উপ্পজ্জতি পিহাপচ্চযা’’তি ৱুত্তং পৰম্পৰপচ্চযতং সন্ধায, উজুকং পন পচ্চযভাৱো নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ন পত্থনায পট্ঠপনমূলকং উপ্পজ্জতী’’তি. ইদং পন সেৱিতব্বং দোমনস্সং অকুসলপ্পহানস্স কুসলাভিৱুড্ঢিযা চ নিমিত্তভাৱতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘দোমনস্সম্পাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পী’’তি (দী. নি. ২.৩৫৯-৩৬২). তীহি মাসেহি সম্পজ্জনকা তেমাসিকা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং ৱাৰেতি ইমস্মিং পৱাৰণৱাৰে. ৱিসুদ্ধিপৱাৰণন্তি ‘‘পৰিসুদ্ধো অহ’’ন্তি এৱং পৱত্তং ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং. অৰহন্তানমেৱ হেস পৱাৰণা.

ন কদাচি পহাতব্বস্স পহাযকতা অত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন দোমনস্সেন ৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা পৰিযাযেনেতং ৱুত্তং, তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো ৱিত্থাৰেন আগমিস্সতি. পটিপদং গহেত্ৱা পত্থনং কত্ৱা পত্থনং ঠপেত্ৱা. পটিসঞ্চিক্খতীতি ওৱাদৱসেন অত্তানং সমুত্তেজেন্তো কথেতি. সীলেন হীনট্ঠানন্তি অঞ্ঞেহি অৰহত্তায পটিপজ্জন্তেহি সীলেন হীনট্ঠানং কিং তুয্হং অত্থীতি অধিপ্পাযো. সুপৰিসুদ্ধন্তি অখণ্ডাদিভাৱতো সুধোতজাতিমণি ৱিয সুট্ঠু পৰিসুদ্ধং. সুপগ্গহিতন্তি কদাচিপি সঙ্কোচাভাৱতো ৱীৰিযং সুট্ঠু পগ্গহিতং. পঞ্ঞাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞা পটিপক্খেহি অনধিভূততায অকুণ্ঠা তিক্খৱিসদা সঙ্খাৰানং সম্মসনে সূৰা হুত্ৱা ৱহতি পৱত্ততি. পৰিযাযেনাতি তস্স দোমনস্সস্স অৰহত্তুপনিস্সযতাপৰিযাযেন. আৰম্মণৱসেন অনুসযনং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ন তং আৰব্ভ উপ্পজ্জতী’’তি. অনুপ্পজ্জনমেত্থ পহানং নামাতি ৱুত্তং ‘‘পহীনোৱ তত্থ পটিঘানুসযোতি অত্থো’’তি. ততিযজ্ঝানেন ৱিক্খম্ভেতব্বা অৱিজ্জা, সা এৱ অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দীযতীতি ‘‘অৱিজ্জানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং, অনুসযসদিসতায ৱা. ‘‘ৰাগানুসযং ৱিক্খম্ভেত্ৱা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুত্থজ্ঝানে নানুসেতি নাম তত্থ কাতব্বকিচ্চাকৰণতো.

৪৬৬. তস্মাতি পচ্চনীকত্তা সভাৱতো কিচ্চতো পচ্চযতো চাতি অধিপ্পাযো. ৱিসভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিয. অন্ধকাৰাতি অন্ধকাৰসদিসা অপ্পকা সভাৱতো. অৱিভূতা অপাকটা অনোড়াৰিকভাৱতো. ততো এৱ দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপনা. তাদিসাৱাতি উপেক্খাসদিসাৱ. যথা উপেক্খা সুখদুক্খানি ৱিয ন ওড়াৰিকা, এৱং অৱিজ্জা ৰাগদোসা ৱিয ন ওড়াৰিকা. অথ খো অন্ধকাৰা অৱিভূতা দুদ্দীপনা দুৱিঞ্ঞাপনাতি অত্থো. সভাগপটিভাগো কথিতো ‘‘পণিধি পটিঘোসো’’তিআদীসু ৱিয. যত্তকেসু ঠানেসূতি দুক্খাদীসু যত্তকেসু ঠানেসু, যত্থ ৱা ঞেয্যট্ঠানেসু. ৱিসভাগপটিভাগোতি অন্ধকাৰস্স ৱিয আলোকো ৱিঘাতকপটিভাগো. ৱিজ্জাতি মগ্গঞাণং অধিপ্পেতং, ৱিমুত্তীতি ফলন্তি আহ ‘‘উভোপেতে ধম্মা অনাসৱা’’তি. অনাসৱট্ঠেনাতিআদীসু পণীতট্ঠেনাতিপি ৱত্তব্বং. সোপি হি ৱিমুত্তিনিব্বানানং সাধাৰণো, ৱিমুত্তিযা অসঙ্খতট্ঠেন নিব্বানস্স ৱিসভাগতাপি লব্ভতেৱ. পঞ্হং অতিক্কমিত্ৱা গতোসি, অপুচ্ছিতব্বং পুচ্ছন্তোতি অধিপ্পাযো. পঞ্হানং পৰিচ্ছেদপমাণং গহেতুং যুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৱা ততো পৰং পুচ্ছন্তো নাসক্খি পঞ্হানং পৰিযন্তং গহেতুং. অপ্পটিভাগধম্মস্সাতি নিপ্পৰিযাযতো সভাগপটিভাগেন অপ্পটিভাগধম্মস্স. অনাগতাদিপৰিযাযেন নিব্বানস্স সভাগপটিভাগো ৱুত্তো, ৱিসভাগে চ অত্থেৱ সঙ্খতধম্মা, তস্মা নিপ্পৰিযাযতো কিঞ্চি সভাগপটিভাগং সন্ধায পুচ্ছতীতি কত্ৱা ‘‘অচ্চযাসী’’তিআদি ৱুত্তং. অসঙ্খতস্স হি অপ্পতিট্ঠস্স একন্তনিচ্চস্স সতো নিব্বানস্স কুতো নিপ্পৰিযাযেন সভাগস্স সম্ভৱো. তেনাহ ‘‘নিব্বানং নামেত’’ন্তিআদি.

ৱিৰদ্ধোতি এত্থ সভাগপটিভাগং পুচ্ছিস্সামীতি নিচ্ছযাভাৱতো পুচ্ছিতমত্থং ৱিৰজ্ঝিত্ৱাৱ পুচ্ছি, ন অজানিত্ৱাতি অত্থো. এতেন হেট্ঠা সব্বপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দননযেন জানিত্ৱাৱ পৱত্তাতি দীপিতং হোতি. থেৰী পন তং তং পুচ্ছিতমত্থং সভাৱতো ৱিভাৱেন্তী সত্থু দেসনাঞাণং অনুগন্ত্ৱাৱ ৱিস্সজ্জেসি. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানং ওগাহিত্ৱা ঠিতং নিব্বানন্তোগধং. তেনাহ ‘‘নিব্বানব্ভন্তৰং নিব্বানং অনুপৱিট্ঠ’’ন্তি. অস্সাতি ব্ৰহ্মচৰিযস্স.

৪৬৭. পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতাতি এত্থ ৱুত্তপণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘ধাতুকুসলা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতি, আযতনকুসলো চ পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো চ ঠানাট্ঠানকুসলো চ. এত্তাৱতা নু খো, আনন্দ, ভিক্খু পণ্ডিতো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৪). পঞ্ঞামহত্তং নাম থেৰিযা অসেক্খপ্পটিসম্ভিদপ্পত্তায পটিসম্ভিদাযো পূৰেত্ৱা ঠিততাতি তং দস্সেতুং ‘‘মহন্তে অত্থে’’তিআদি ৱুত্তং. ৰাজযুত্তেহীতি ৰঞ্ঞো কম্মে নিযুত্তপুৰিসেহি. আহচ্চৱচনেনাতি সত্থাৰা কৰণাদীনি আহনিত্ৱা পৱত্তিতৱচনেন. যদেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

চূড়ৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৫. চূড়ধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনা

৪৬৮. ধম্মোতি গহিতগহণানীতি ধম্মো ৱা হোতু ইতৰো ৱা, ধম্মোতি পগ্গহিতগ্গাহপ্পৱত্তা চৰিযাৱ. আযূহনক্খণেতি তস্স ধম্মোতি গহিতস্স পৱত্তনক্খণে. সুখন্তি অকিচ্ছং. তেনাহ ‘‘সুকৰ’’ন্তি. দুক্খৱিপাকন্তি অনিট্ঠফলৱিপচ্চনং.

৪৬৯. যথা চক্খাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং যথাসকং ৱিসযগ্গহণং সভাৱসিদ্ধং, এৱং মনসোপি. তে চ ৱিসযা ইট্ঠাকাৰতো গহণে ন কোচি দোসো, পুৰিসত্তভাৱে ন চ তে দোসং পৱত্তেন্তীতি অযং তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং লদ্ধীতি আহ ‘‘ৱত্থুকামেসুপি কিলেসকামেসুপি দোসো নত্থী’’তি, অস্সাদেত্ৱা ৱিসযপৰিভোগে নত্থি আদীনৱো, তপ্পচ্চযা ন কোচি অন্তৰাযোতি অধিপ্পাযো. পাতব্যতং আপজ্জন্তীতি পৰিভুঞ্জনকতং উপগচ্ছন্তি. পৰিভোগত্থো হি অযং পা-সদ্দো কত্তুসাধনো চ তব্য-সদ্দো, যথাৰুচি পৰিভুঞ্জন্তীতি অত্থো. কিলেসকামোপি অস্সাদিযমানো ৱত্থুকামন্তোগধোযেৱ, কিলেসকামৱসেন পন নেসং অস্সাদেতব্বতাতি আহ ‘‘ৱত্থুকামেসু কিলেসকামেন পাতব্যত’’ন্তি. কিলেসকামেনাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং. পাতব্যতং পৰিভুঞ্জিতব্বতন্তি এত্থাপি কত্তুৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. মোড়িং কত্ৱাতি ৱেণিবন্ধৱসেন মোড়িং কত্ৱা. তাপসপৰিব্বাজিকাহীতি তাপসপব্বজ্জূপগতাহি. পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তীতি ইদং ‘‘পহানমাহংসূ’’তি পদস্সেৱ ৱেৱচনন্তি ‘‘পহানং সমতিক্কমং পঞ্ঞপেন্তী’’তি ৱুত্তং. তেন কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মাতি যাথাৱতো পৰিজাননং ইধ ‘‘পহান’’ন্তি অধিপ্পেতং, ন ৱিনাভাৱমত্তন্তি দস্সেতি. মালুৱাসিপাটিকাতি মালুৱাৱিদলং মালুৱাফলে পোট্টলিকা. সন্তাসং আপজ্জেয্যাতি সালে অধিৱত্থদেৱতায পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং. তদা হি তস্সা এৱং হোতি. কোৱিড়াৰপত্তসদিসেহীতি মহাকোৱিড়াৰপত্তসণ্ঠানেহি. সণ্ঠানৱসেন হেতং ৱুত্তং, মালুৱাপত্তা পন কোৱিড়াৰপত্তেহি মহন্ততৰানি চেৱ ঘনতৰানি চ হোন্তি. ৱিপুলবহুঘনগৰুপত্ততায মহন্তং ভাৰং জনেত্ৱা. সাতি মালুৱালতা. ওঘনন্তি হেট্ঠতো ওলম্বনহেতুভূতং ঘনভাৱং.

অন্ধৱনসুভগৱনগ্গহণং তেসং অভিলক্খিতভাৱতো. নাড়িকেৰাদীসু তিণজাতীসু. খাদনুপলক্খণং উপচিকানং উট্ঠহনগ্গহণন্তি আহ ‘‘উট্ঠহেয্যু’’ন্তি. কেড়িং কৰোন্তী ৱিযাতি ৱিলম্বননদী ৱিয কেড়িং কৰোন্তী. ইদানি অহং তং অজ্ঝোত্থৰিন্তি পমোদমানা ৱিয ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দমানা ৱিলম্বন্তী. সম্ফস্সোপি সুখো মুদুতলুণকোমলভাৱতো. দস্সনম্পি সুখং ঘনবহলপত্তসংহততায. সোমনস্সজাতাতি পুব্বে অনুস্সৱৱসেন ভৱনৱিনাসভযা সন্তাসং আপজ্জি, ইদানি তস্সা সম্পত্তিদস্সনেন পলোভিতা সোমনস্সজাতা অহোসি.

ৱিটভিং কৰেয্যাতি আতানৱিতানৱসেন জটেন্তী জালং কৰেয্য. তথাভূতা চ ঘনপত্তসঞ্ছন্নতায ছত্তসদিসী হোতীতি আহ ‘‘ছত্তাকাৰেন তিট্ঠেয্যা’’তি. সকলং ৰুক্খন্তি উপৰি সব্বসাখাপসাখং সব্বৰুক্খং. ভস্সমানাতি পলিৱেঠনৱসেনেৱ ওতৰমানা. যাৱ মূলা ওতিণ্ণসাখাহীতি মালুৱা ভাৰেন ওনমিত্ৱা ৰুক্খস্স যাৱ মূলা ওতিণ্ণসাখাহি পুন অভিৰুহমানা. সব্বসাখাতি হেট্ঠা মজ্ঝে উপৰি চাতি সব্বাপি সাখাযো পলিৱেঠেন্তী. সংসিব্বিত্ৱা জালসন্তানকনিযামেন জটেত্ৱা. এৱং অপৰাপৰং সংসিব্বনেন অজ্ঝোত্থৰন্তী. সব্বসাখা হেট্ঠা কত্ৱা সযং উপৰি ঠত্ৱা মহাভাৰভাৱেন ৱাতে ৱা ৱাযন্তে দেৱে ৱা ৱস্সন্তে পদালেয্য. সাখট্ঠকৱিমানন্তি সাখাপটিবদ্ধং ৱিমানং. যস্মা ইধ সত্থাৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে’’তিআদিনা ভূতপুব্বমেৱ ৱত্থু উপমাভাৱেন আহটং, তস্মা ‘‘ইদং পন ৱিমান’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

৪৭১. বহলৰাগসভাৱোতি পচ্চৱেক্খণাহি নীহৰিতুং অসক্কুণেয্যতায বলৱা হুত্ৱা অভিভৱনৰাগধাতুকো. ৰাগজন্তি ৰাগনিমিত্তজাতং. দিট্ঠে দিট্ঠে আৰম্মণেতি দিট্ঠে দিট্ঠে ৱিসভাগাৰম্মণে. নিমিত্তং গণ্হাতীতি কিলেসুপ্পত্তিযা কাৰণভূতং অনুব্যঞ্জনসো নিমিত্তং গণ্হাতি, সিক্খাগাৰৱেন পন কিলেসেহি নিস্সিতং মগ্গং ন পটিপজ্জতি, ততো এৱ আচৰিযুপজ্ঝাযেহি আণত্তং দণ্ডকম্মং কৰোতেৱ. তেনাহ ‘‘ন ত্ৱেৱ ৱীতিক্কমং কৰোতী’’তি. হত্থপৰামাসাদীনীতি – ‘‘এহি তাৱ তযা ৱুত্তং মযা ৱুত্তঞ্চ অমুত্ৰ গন্ত্ৱা ৱীমংসিস্সামা’’তিআদিনা হত্থগ্গহণাদীনি কৰোন্তো, ন কৰুণামেত্তানিদানৱসেন. মোহজাতিকোতি বহলমোহসভাৱো.

৪৭২. কম্মনিযামেনাতি পুৰিমজাতিসিদ্ধেন লোভুস্সদতাদিনিযমিতেন কম্মনিযামেন. ইদানি তং লোভুস্সদতাদিং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যস্স হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কম্মাযূহনক্খণেতি কম্মকৰণৱেলায. লোভো বলৱাতি তজ্জায সামগ্গিযা সামত্থিযতো লোভো অধিকো হোতি. অলোভো মন্দোতি তপ্পটিপক্খো অলোভো দুব্বলো হোতি. কথং পনেতে লোভালোভা অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুৱিপচ্চনীকভূতা একক্খণে পৱত্তন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘একক্খণে পৱত্তন্তী’’তি, নিকন্তিক্খণং পন আযূহনক্খণমেৱ কত্ৱা এৱং ৱুত্তং. এস নযো সেসেসু. পৰিযাদাতুন্তি অভিভৱিতুং ন সক্কোতি. যো হি ‘‘এৱংসুন্দৰং এৱংৱিপুলং এৱংমহগ্ঘঞ্চ ন সক্কা পৰস্স দাতু’’ন্তিআদিনা অমুত্তচাগতাদিৱসেন পৱত্তায চেতনায সম্পযুত্তো অলোভো সম্মদেৱ লোভং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. দোসমোহানং অনুপ্পত্তিযং তাদিসপচ্চযলাভেনেৱ অদোসামোহা বলৱন্তো. তস্মাতি লোভাদোসামোহানং বলৱভাৱতো অলোভদোসমোহানঞ্চ দুব্বলভাৱতোতি ৱুত্তমেৱ কাৰণং পচ্চামসতি. সোতি তংসমঙ্গী. তেন কম্মেনাতি তেন লোভাদিউপনিস্সযৱতা কুসলকম্মুনা. সুখসীলোতি সখিলো. তমেৱত্থং অক্কোধনোতি পৰিযাযেন ৱদতি.

মন্দা অলোভাদোসা লোভদোসে পৰিযাদাতুং ন সক্কোন্তি, অমোহো পন বলৱা মোহং পৰিযাদাতুং সক্কোতীতি এৱং যথাৰহং পঠমৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ অতিদেসত্থো ৱেদিতব্বো. পুৰিমনযেনেৱাতি পুব্বে ৱুত্তনযানুসাৰেন. দুট্ঠোতি কোধনো. দন্ধোতি মন্দমঞ্ঞো. সুখসীলকোতি সুখসীলো.

এত্থ চ লোভৱসেন, দোসমোহ-লোভদোস-লোভমোহ-দোসমোহ-লোভদোসমোহৱসেনাতি তযো এককা, তযো দুকা, একো তিকোতি লোভাদিউস্সদৱসেন অকুসলপক্খে এৱ সত্ত ৱাৰা, তথা কুসলপক্খে অলোভাদিউস্সদৱসেনাতি চুদ্দস ৱাৰা লব্ভন্তি. তত্থ অলোভদোসমোহা, অলোভাদোসমোহা, অলোভদোসামোহা বলৱন্তোতি আগতেহি কুসলপক্খে ততিযদুতিযপঠমৱাৰেহি দোসুস্সদমোহুস্সদদোসমোহুস্সদৱাৰা গহিতা এৱ হোন্তি. তথা অকুসলপক্খে লোভাদোসামোহা, লোভদোসামোহা, লোভাদোসমোহা বলৱন্তোতি আগতেহি ততিযদুতিযপঠমৱাৰেহি অদোসুস্সদঅমোহুস্সদঅদোসামোহুস্সদৱাৰা গহিতা এৱাতি অকুসলকুসলপক্খেসু তযো তযো ৱাৰে অন্তোগধে কত্ৱা অট্ঠেৱ ৱাৰা দস্সিতা. যে পন উভযসম্মিস্সতাৱসেন লোভালোভুস্সদৱাৰাদযো অপৰে একূনপঞ্ঞাস ৱাৰা কামং দস্সেতব্বা, তেসং অসম্ভৱতো এৱ ন দস্সিতা. ন হি ‘‘একস্মিং সন্তানে অন্তৰেন অৱত্থন্তৰং লোভো চ বলৱা অলোভো চা’’তিআদি যুজ্জতি. পটিপক্খৱসেন ৱাপি এতেসং বলৱদুব্বলভাৱো সহজাতধম্মৱসেন ৱা. তত্থ লোভস্স তাৱ পটিপক্খৱসেন অনভিভূততায বলৱভাৱো, তথা দোসমোহানং অদোসামোহেহি. অলোভাদীনং পন লোভাদিঅনভিভৱনতো. সব্বেসঞ্চ সমানজাতিযসমধিভুয্য পৱত্তিৱসেন সহজাতধম্মতো বলৱভাৱো. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৪৭২) – ‘‘লোভো বলৱা, অলোভো মন্দো. অদোসামোহা বলৱন্তো, দোসমোহা মন্দা’’তিআদি, সো চ নেসং মন্দবলৱভাৱো পুৰিমূপনিস্সযতো তথা আসযস্স পৰিভাৱিততায ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘কম্মনিযামেনা’’তি. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

চূড়ধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. মহাধম্মসমাদানসুত্তৱণ্ণনা

৪৭৩. এৱং ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰো কামো কামনং ইচ্ছা এতেসন্তি এৱংকামা. এৱং ছন্দো ছন্দনং ৰোচনং অজ্ঝাসযো এতেসন্তি এৱংছন্দা. অভিমুখং, অভিনিৱিস্স ৱা পকাৰেহি এতি উপগচ্ছতীতি অধিপ্পাযো, লদ্ধি. সা হি লদ্ধব্বৱত্থুং অভিমুখং ‘‘এৱমেত’’ন্তি অভিনিৱিসন্তী তেন তেন পকাৰেন উপগচ্ছতি, হত্থগতং কত্ৱা তিট্ঠতি ন ৱিস্সজ্জেতি. এৱং ৱুচ্চমানাকাৰো অধিপ্পাযো এতেসন্তি এৱংঅধিপ্পাযা. ভগৱা মূলং কাৰণং এতেসং যাথাৱতো অধিগমাযাতি ভগৱংমূলকা. তেনাহ ‘‘ভগৱন্তঞ্হি নিস্সায মযং ইমে ধম্মে আজানাম পটিৱিজ্ঝামা’’তি. অম্হাকংধম্মাতি তেহি অত্তনা অধিগন্তব্বতায ৱুত্তং. সেৱিতব্বানঞ্হি যাথাৱতো অধিগমঞাণানি অধিগচ্ছনকসম্বন্ধীনি, তানি চ সম্মাসম্বুদ্ধমূলকানি অনঞ্ঞৱিসযত্তা. তেনাহ ‘‘পুব্বে কস্সপসম্বুদ্ধেনা’’তিআদি. ভগৱা নেতা তেসন্তি ভগৱংনেত্তিকা. নেতাতি সেৱিতব্বধম্মে ৱিনেয্যসন্তানং পাপেতা. ৱিনেতাতি অসেৱিতব্বধম্মে ৱিনেয্যসন্তানতো অপনেতা. তদঙ্গৱিনযাদিৱসেন ৱা ৱিনেতা. অনুনেতাতি ইমে ধম্মা সেৱিতব্বা, ইমে ন সেৱিতব্বাতি উভযসম্পাপনাপনযনত্থং পঞ্ঞপেতা. তেনাহ ‘‘যথাসভাৱতো’’তিআদি.