৩. মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনা

৪৪৯. গৰুভাৱো গাৰৱং, পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণীযতা. সহ গাৰৱেনাতি সগাৰৱো, গৰুনা কিস্মিঞ্চি ৱুত্তে গাৰৱৱসেন পতিস্সৱনং পতিস্সৱো, সহ পতিস্সৱেন সপ্পতিস্সৱো, পতিস্সৱভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গৰুকৰণং. সগাৰৱে সপ্পতিস্সৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. গৰুকৰণং ৱা গাৰৱো, সগাৰৱস্স সপ্পতিস্সৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. এতেন সভাৱেনেৱ সগাৰৱস্স তথাপৱত্তং ৱচনন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞত্থ দু-সদ্দো গৰহত্থোপি হোতি ‘‘দুক্খং দুপ্পুত্তো’’তিআদীসু ৱিয, ইধ পন সো ন সম্ভৱতি কুচ্ছিতায পঞ্ঞায অভাৱতোতি আহ ‘‘পঞ্ঞায দুট্ঠং নাম নত্থী’’তি. ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৱিয অভাৱত্থো দু-সদ্দোতি ৱুত্তং ‘‘অপ্পঞ্ঞো নিপ্পঞ্ঞোতি অত্থো’’তি. কিত্তকেনাতি কেন পৰিমাণেন. তং পন পৰিমাণং যস্মা পৰিমেয্যস্স অত্থস্স পৰিচ্ছিন্দনং হোতি, নু-সদ্দো চ পুচ্ছায জোতকো, তস্মা ‘‘কিত্তাৱতা নু খোতি কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কিত্তকেন নু খো এৱং ৱুচ্চতীতি অত্থো’’তি আহ. ‘‘কাৰণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা’’তি ইমিনা ‘‘কিত্তাৱতা’’তি সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো দস্সিতো, ন ৱিসেসতো, তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱঞাপনত্থং মহানিদ্দেসে আগতা সব্বাৱ পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পুচ্ছা চ নামা’’তিআদিনা. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা, পুচ্ছা. দিট্ঠসংসন্দনা সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতি ছিজ্জতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কিং তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুং কম্যতায পুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা.

লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন পচ্চক্খং ৱিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলনভূতেন অতুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং. ইধ দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা অধিপ্পেতা, ন অদিট্ঠজোতনা ৱিমতিচ্ছেদনা চাতি.

কথমযং অত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘থেৰো হী’’তিআদি. সযং ৱিনিচ্ছিনন্তোতি সযমেৱ তেসং পঞ্হানং অত্থং ৱিসেসেন নিচ্ছিনন্তো. ইদং সুত্তন্তি ইদং পঞ্চৱীসতিপঞ্হপটিমণ্ডিতসুত্তং, ন যং কিঞ্চি অনৱসেসেনেৱ মত্থকং পাপেসীতি. ‘‘সযমেৱ পঞ্হং সমুট্ঠাপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছিনন্তো’’তি এত্থ চতুক্কোটিকং ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘একচ্চো হী’’তিআদিমাহ. পঞ্হং সমুট্ঠাপেতুংযেৱ সক্কোতীতি পুচ্ছনৱিধিংযেৱ জানাতি. ন নিচ্ছেতুন্তি নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৱিস্সজ্জনৱিধিং ন জানাতীতি অত্থো. ৱিসেসট্ঠানন্তি অঞ্ঞেহি অসদিসট্ঠানং. থেৰেন সদিসোতি থেৰেন সদিসো সাৱকো নত্থি.

সংসন্দিত্ৱাতি সংযোজেত্ৱা সমানং কত্ৱা, যথা তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পৱত্তং, তথা তং অৱিলোমেত্ৱাতি অত্থো. লীড়াযন্তোতি লীড়ং কৰোন্তো. ধম্মকথিকতায অগ্গভাৱপ্পত্তিযা তত্থ অপ্পটিহতঞাণতায বুদ্ধলীড়ায ৱিয চতুন্নং পৰিসানং গমনং গণ্হন্তো ধম্মকথং কথেতি.

ইতো ৱা এত্তো ৱা অনুক্কমিত্ৱাতি উগ্গহিতকথামগ্গতো যত্থ কত্থচি ঈসকম্পি অনুক্কমিত্ৱা উগ্গহিতনিযামেনেৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যট্ঠিকোটি’’ন্তিআদি. একপদিকন্তি একপদনিক্খেপমত্তং. দণ্ডকসেতুন্তি একদণ্ডকমযং সেতুং. হেট্ঠা চ উপৰি চ সুত্তপদানং আহৰণেন তেপিটকং বুদ্ধৱচনং হেট্ঠুপৰিযং কৰোন্তো. জাতস্সৰসদিসঞ্চ গাথং, সুত্তপদং ৱা নিক্খিপিত্ৱা তত্থ নানাউপমাকাৰণানি আহৰন্তো তানি চ তেহি সুত্তপদেহি বোধেন্তো সমুট্ঠাপেন্তো ‘‘জাতস্সৰে পঞ্চৱণ্ণানি কুসুমানি ফুল্লাপেন্তো ৱিয সিনেৰুমত্থকে ৱট্টিসহস্সং জালেন্তো ৱিযা’’তি ৱুত্তো.

একপদুদ্ধাৰেতি একস্মিং পদুদ্ধাৰণক্খণে. পদৱসেন সট্ঠি পদসতসহস্সানি গাথাৱসেন পন্নৰস গাথাসহস্সানি. আকড্ঢিত্ৱা গণ্হন্তো ৱিযাতি পচ্চেকং পুপ্ফানি অনোচিনিত্ৱা ৱল্লিমেৱ আকড্ঢিত্ৱা একজ্ঝং পুপ্ফানি কত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয. তেনাহ ‘‘একপ্পহাৰেনেৱা’’তি. গতিমন্তানন্তি অতিসযায ঞাণগতিযা যুত্তানং. ধিতিমন্তানন্তি ধাৰণবলেন যুত্তানং.

অনন্তনযুস্সদন্তি পচ্চযুপ্পন্নভাসিতত্থনিব্বানৱিপাককিৰিযাদিৱসেন অনন্তপভেদে ৱিসযে পৱত্তিযা অনন্তনযেহি উস্সন্নং উপচিতং. চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকানং তিত্থে ঠপিতনাৱা ৱিযাতি যোজনা. সহস্সযুত্তআজঞ্ঞৰথোতি ৱেজযন্তৰথং সন্ধায ৱদতি.

যস্মা পুচ্ছাযং ব্যাপনিচ্ছানযেন ‘‘দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞো’’তি আমেডিতৱসেন ৱুত্তং, তস্মা ধম্মসেনাপতি পুচ্ছিতমত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো পুচ্ছাসভাগেন ‘‘নপ্পজানাতি নপ্পজানাতী’’তি আমেডিতৱসেনেৱাহ. তত্থ ইতি-সদ্দো কাৰণত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা নপ্পজানাতি, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৱুচ্চতী’’তি আহ. ইদং দুক্খন্তি ইদং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খং অৰিযসচ্চং. তঞ্চ খো ৰুপ্পনং ৱেদিযনং সঞ্জাননং অভিসঙ্খৰণং ৱিজাননন্তি সঙ্খেপতো এত্তকং. ইতো উদ্ধং কিঞ্চি ধম্মজাতং দুক্খং অৰিযসচ্চং নাম নত্থীতি যাথাৱসৰসলক্খণতো পৱত্তিক্কমতো চেৱ পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামলক্খণতো চ যথাভূতং অৰিযমগ্গপঞ্ঞায নপ্পজানাতি. অৱসেসপচ্চযসমাগমে উদযতি উপ্পজ্জতি, স্ৱাযং সমুদযো সংসাৰপৱত্তিভাৱেনাতি আহ ‘‘পৱত্তিদুক্খপভাৱিকা’’তি, দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদিকাতি অত্থো. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং অনুপচ্ছেদকৰণৰসতো চেৱ সম্পিণ্ডননিদানসংযোগপলিবোধলক্খণতো চ.

ইদং নাম ঠানং পত্ৱাতি ইদং নাম অপ্পৱত্তিকাৰণং আগম্ম. নিৰুজ্ঝতীতি অনুপ্পাদনিৰোধৱসেন নিৰুজ্ঝতি, তেনাহ ‘‘উভিন্নং অপ্পৱত্তী’’তি. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং অচ্চুতিৰসতো চেৱ নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খতামতলক্খণতো চ. অযং পটিপদাতি অযং সম্মাদিট্ঠিআদিকা সমোধানলক্খণা পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা. দুক্খনিৰোধং গচ্ছতীতি দুক্খনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন গচ্ছতি আৰব্ভ পৱত্ততি. যাথাৱসৰসলক্খণতোতি যথাভূতং কিলেসপ্পহানকৰণসৰসতো চেৱ নিয্যানহেতুদস্সনাধিপতেয্যলক্খণতো চ নপ্পজানাতি. অনন্তৰৱাৰেতি দুতিযৱাৰে. ইমিনাৱ নযেনাতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পঠমৱাৰে ৱুত্তনযেন. তত্থ হি দুপ্পঞ্ঞনিদ্দেসত্তা পজাননপটিক্খেপৱসেন দেসনা আগতা, ইধ পঞ্ঞৱন্তনিদ্দেসত্তা পজাননৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো. এত্থাতি দুতিযৱাৰে.

সৱনতোতি কম্মট্ঠানস্স সৱনতো উগ্গণ্হাতি. গন্থসৱনমুখেন হি তদত্থস্স উগ্গহণং. ঠপেত্ৱা তণ্হন্তিআদি তস্স উগ্গহণাকাৰনিদস্সনং. অভিনিৱিসতীতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসৱসেন অভিনিৱিসতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং পট্ঠপেতি. নো ৱিৱট্টেতি ৱিৱট্টে অভিনিৱেসো ন হোতি অৱিসযত্তা. অযন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো.

পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. খন্ধৱসেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স চক্খাদিৱসেন ৱেদনাদিৱসেন চ সতিপি অনেকৱিধত্তে সুকৰং সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি চতুধাতুমুখেন তং দস্সেতুং ‘‘ধাতুকম্মট্ঠানৱসেন ওতৰিত্ৱা’’তি আহ. ৰূপন্তি ৱৱত্থপেতীতি ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপন্তি অসঙ্কৰতো পৰিচ্ছিন্দতি. তদাৰম্মণাতি তং ৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনকা. নামন্তি ৱেদনাদিচতুক্কং নমনট্ঠেন নামন্তি ৱৱত্থাপেতি. যমকতালক্খন্ধং ভিন্দন্তো ৱিয যমকং ভিন্দিত্ৱা ‘‘অৰূপং, ৰূপঞ্চা’’তি দ্ৱেৱ ইমে ধম্মা, ন এত্থ কোচি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি নামৰূপং ৱৱত্থপেতি পৰিচ্ছিন্দতি পৰিগ্গণ্হাতি. এত্তাৱতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি দস্সিতা. তং পনেতং নামৰূপং ন অহেতুকং. যস্মা সব্বং সব্বত্থ সব্বদা চ নত্থি, তস্মা সহেতুকং. কীদিসেন হেতুনা? ন ইস্সৰাদিৱিসমহেতুনা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৪৪৭) ৱুত্তনযেন গহেতব্বং. সহেতুকত্তা এৱ সপচ্চযং. অৱিজ্জাদযোতি অৱিজ্জাতণ্হুপাদানকম্মাহাৰাদযো. এৱন্তি ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন অৱিজ্জাদিকে পচ্চযে চেৱ ৰূপৱেদনাদিকে পচ্চযুপ্পন্নধম্মে চ ৱৱত্থপেত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিগ্গহেত্ৱা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০). এত্তাৱতা কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিং দস্সেতি.

হুত্ৱাতি হেতুপচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জিত্ৱা. অভাৱট্ঠেনাতি তদনন্তৰমেৱ ৱিনস্সনট্ঠেন. অনিচ্চাতি অনিচ্চা অদ্ধুৱা. অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতীতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অনিচ্চতাসঙ্খাতং সামঞ্ঞলক্খণং নিৰোপেতি. ততোতি অনিচ্চলক্খণাৰোপনতো পৰং, ততো ৱা অনিচ্চভাৱতো. উদযব্বযপ্পটিপীড়নাকাৰেনাতি উপ্পাদনিৰোধেহি পতি পতি অভিক্খণং পীড়নাকাৰেন হেতুনা দুক্খা অনিট্ঠা, দুক্খমা ৱা. অৱসৱত্তনাকাৰেনাতি কস্সচি ৱসেন অৱসৱত্তনাকাৰেন. অনত্তাতি ন সযং অত্তা, নাপি নেসং কোচি অত্তা অত্থীতি অনত্তাতি. তিলক্খণংআৰোপেত্ৱাতি এৱং অনিচ্চস্স দুক্খভাৱতো, দুক্খস্স চ অনত্তভাৱতো খন্ধপঞ্চকে তিৱিধম্পি সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা. সম্মসন্তোতি উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ৱিপস্সনুপক্কিলেসে পহায মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা উদযব্বযঞাণাদিৱিপস্সনাপটিপাটিযা সঙ্খাৰে সম্মসন্তো গোত্ৰভুঞাণানন্তৰং লোকুত্তৰমগ্গং পাপুণাতি.

একপটিৱেধেনাতি একেনেৱ ঞাণেন পটিৱিজ্ঝনেন. পটিৱেধো পটিঘাতাভাৱেন ৱিসযে নিস্সঙ্গচাৰসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং. অভিসমযো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা অধিগমনসঙ্খাতো অৱবোধো. ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা যাথাৱতো জাননমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো, ইদঞ্চ যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সৰূপাদিপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘তস্মিঞ্চস্স খণে’’তিআদি. পহীনস্স পুন অপহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং পহানং, পহানমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পহানপটিৱেধো. অযম্পি যেন কিলেসেন অপ্পহীযমানেন মগ্গভাৱনায ন ভৱিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৱনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স পদঘাতং কৰোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৱত্তিযা পটিঘাতাভাৱেন নিস্সঙ্গচাৰং উপাদায এৱং ৱুত্তো. সচ্ছিকিৰিযা পচ্চক্খকৰণং অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৱাৱ সৰূপতো আৰম্মণকৰণং ‘‘ইদং ত’’ন্তি যাথাৱসভাৱতো গহণং, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো. অযম্পি যস্স আৱৰণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিৰোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সৰূপতো ৱিভাৱিতমেৱ পৱত্ততীতি এৱং ৱুত্তো.

ভাৱনা উপ্পাদনা ৱড্ঢনা চ. তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা, দুতিযাদীসু ৱড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৱা উভযং ৱেদিতব্বং. পঠমমগ্গোপি হি যথাৰহং ৱুট্ঠানগামিনিযং পৱত্তং পৰিজাননাদিং ৱড্ঢেন্তো পৱত্তোতি তত্থাপি ৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো পুগ্গলন্তৰসাধনতো চ উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি ভাৱনাপটিৱেধো. অযম্পি যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সৰূপপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তো. তিট্ঠন্তু তাৱ যথাধিগতা মগ্গধম্মা, যথাপৱত্তেসু ফলেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৱিয ৱিগতসম্মোহোৱ হোতি সেক্খোপি সমানো. তেন ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো’’তি (মহাৱ. ২৭). যথা চস্স ধম্মা তাসং জোতিতা যথাধিগতসচ্চধম্মাৱলম্বিনিযো মগ্গৱীথিতো পৰতো মগ্গফলপহীনাৱসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৱেক্খণা পৱত্তন্তি. দুক্খসচ্চধম্মা হি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা পৰিঞ্ঞাভিসমযেনাতিআদীসুপি ৱিভাৱেতব্বা. কিচ্চতোতি অসম্মোহতো. নিৰোধং আৰম্মণতোতি এত্থ ‘‘আৰম্মণতোপী’’তি পি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো নিৰোধেপি অসম্মোহপটিৱেধস্স লব্ভনতো. এতস্সাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকস্স পুগ্গলস্স.

পঞ্ঞৱাতি নিদ্দিট্ঠো নিপ্পৰিযাযতো পঞ্ঞৱন্ততায ইধ অধিপ্পেতত্তা. পাড়িতোতি ধম্মতো. অত্থতোতি অট্ঠকথাতো. অনুসন্ধিতোতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে তংতংঅনুসন্ধিতো. পুব্বাপৰতোতি পুব্বেনাপৰস্স সংসন্দনতো. সঙ্গীতিক্কমেন চেত্থ পুব্বাপৰতা ৱেদিতব্বা. তংতংদেসনাযমেৱ ৱা পুব্বভাগেন অপৰভাগস্স সংসন্দনতো. ৱিঞ্ঞাণচৰিতোতি ৱিজাননচৰিতো ৱীমংসনচৰিতো তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ৱিচাৰণাচাৰৱেপুল্লতো. পঞ্ঞৱাতি ন ৱত্তব্বো মগ্গেনাগতায পঞ্ঞায অভাৱতো. অজ্জ অজ্জেৱ অৰহত্তন্তি ইত্তৰং অতিখিপ্পমেৱাতি অধিপ্পাযো. পঞ্ঞৱাপক্খং ভজতি সেক্খপৰিযাযসব্ভাৱতো. সুত্তে পন পটিৱেধোৱ কথিতো সচ্চাভিসমযৱসেন আগতত্তা.

এসাতি অনন্তৰে ৱুত্তো অৰিযপুগ্গলো. কম্মকাৰকচিত্তন্তি ভাৱনাকম্মস্স পৱত্তনকচিত্তং. সুখৱেদনম্পি ৱিজানাতীতি কো ৱেদিযতি, কস্স ৱেদনা, কিংকাৰণা ৱেদনা, সোপি কস্সচি অভাৱগ্গহণমুখেন সুখং ৱেদনং সভাৱতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো চ যথাভূতং পৰিচ্ছিন্দন্তো পৰিগ্গণ্হন্তো সুখং ৱেদনং ৱিজানাতি নাম. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যস্মা ‘‘সতিপট্ঠানে’’তি ইমিনা সতিপট্ঠানকথং উপলক্খেতি. তায হি তদত্থো ৱেদিতব্বো, তস্মা তংসংৱণ্ণনাযম্পি (দী. নি. টী. ২.৩৮০) ৱুত্তনযেন তস্সত্থো ৱেদিতব্বো. কামঞ্চেতং ৱিঞ্ঞাণং ৱেদনাতো অঞ্ঞম্পি আৰম্মণং ৱিজানাতি, অনন্তৰৱাৰে পন ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স দস্সিতত্তা ইধ অৰূপমুখেন দস্সেতুং ‘‘সুখন্তিপি ৱিজানাতী’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠং, পুচ্ছন্তস্স ৱা অজ্ঝাসযৱসেন.

সংসট্ঠাতি সম্পযুত্তা. তেনাহ ‘‘একুপ্পাদাদিলক্খণেন সংযোগট্ঠেনা’’তি. ৱিসংসট্ঠাতি ৱিপ্পযুত্তা. ভিন্দিত্ৱাতি অঞ্ঞভূমিকস্স অঞ্ঞভূমিদস্সনেনেৱ ৱিনাসেত্ৱা, সংভিন্দিত্ৱা ৱা. সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতীতি তংচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং সংসট্ঠভাৱং পুচ্ছতি. যদি এৱং কথং পুচ্ছায অৱসৰো ৱিসংসট্ঠভাৱাসঙ্কায এৱ অভাৱতো? ন, চিত্তুপ্পাদন্তৰগতানং মগ্গপঞ্ঞামগ্গৱিঞ্ঞাণানং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণানঞ্চ ৱোমিস্সকসংসট্ঠভাৱস্স লব্ভমানত্তা. ৱিনিৱট্টেত্ৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞতো ৱিৱেচেত্ৱা. নানাকৰণং দস্সেতুং ন সক্কাতি ইদং কেৱলং সংসট্ঠভাৱমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন সভাৱভেদং, সভাৱভেদতো পন নানাকৰণং নেসং পাকটমেৱ. তেনাহ ‘‘আৰম্মণতো ৱা ৱত্থুতো ৱা উপ্পাদতো ৱা নিৰোধতো ৱা’’তি. ইদানি তমেৱ সভাৱভেদং ৱিসযভেদেন সুট্ঠু পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসযোতি পৱত্তিট্ঠানং ইস্সৰিযভূমি, যেন চিত্তপঞ্ঞানং তত্থ তত্থ পুব্বঙ্গমতা ৱুচ্চতি.

কামঞ্চ ৱিপস্সনাপি পঞ্ঞাৱসেনেৱ কিচ্চকাৰী, মগ্গোপি ৱিঞ্ঞাণসহিতোৱ, ন কেৱলো, যথা পন লোকিযধম্মেসু চিত্তং পধানং তত্থস্স ধোৰয্হভাৱেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. তথা হি তং ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮১) ৱুচ্চতি, এৱং লোকুত্তৰধম্মেসু পঞ্ঞা পধানা পটিপক্খৱিধমনস্স ৱিসেসতো তদধীনত্তা. তথা হি মগ্গধম্মে সম্মাদিট্ঠি এৱ পঠমং গহিতা. অযঞ্চ নেসং ৱিসযৱসেন পৱত্তিভেদো, তথা চ পঞ্ঞাপনৱিধি ন কেৱলং থেৰেহেৱ দস্সিতো, অপিচ খো ভগৱতাপি দস্সিতোতি ৱিভাৱেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. যত্থ পঞ্ঞা ন লব্ভতি, তত্থ চিত্তৱসেন পুচ্ছনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি যথা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তিআদীসু (পাৰা. ১৩২-১৩৫). যত্থ পন পঞ্ঞা লব্ভতি, তত্থাপি চিত্তৱসেন জোতনা হোতি যথা – ‘‘অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং কৰোতি সমাদহতি (সং. নি. ৪.৩৩২), যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১). অট্ঠকথাযং পন লোকিযধম্মেসু চিত্তৱসেন, লোকুত্তৰধম্মেসু পঞ্ঞাৱসেন চোদনং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘কতমা তে ভিক্খু পঞ্ঞা অধিগতা’’তিআদি ৱুত্তং. যেভুয্যৱসেন চেতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি কত্থচি লোকিযধম্মা পঞ্ঞাসীসেনপি নিদ্দিসীযন্তি – ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিনো কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১). সঞ্ঞাসীসেনপি – ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি ৱা সেসৰূপাৰূপসঞ্ঞাতি ৱা ইমে ধম্মা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তিআদীসু (পাৰা. অট্ঠ. ৪৫.পদভাজনীযৱণ্ণনা). তথা লোকুত্তৰধম্মাপি কত্থচি চিত্তসীসেন নিদ্দিসীযন্তি – ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং চিত্তং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ২৭৭), তথা ফস্সাদিসীসেনপি – ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ফস্সং ভাৱেতি, ৱেদনং সঞ্ঞং চেতনং ভাৱেতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২৭৭).

চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি সপ্পুৰিসসেৱনা, সদ্ধম্মস্সৱনং, যোনিসোমনসিকাৰো, ধম্মানুধম্মপটিপত্তীতি ইমেসু চতূসু সোতাপত্তিমগ্গস্স কাৰণেসু. কামং চেতেসু সতিআদযোপি ধম্মা ইচ্ছিতব্বাৱ তেহি ৱিনা তেসং অসম্ভৱতো, তথাপি চেত্থ সদ্ধা ৱিসেসতো কিচ্চকাৰীতি ৱেদিতব্বা. সদ্দো এৱ হি সপ্পুৰিসে পযিৰুপাসতি, সদ্ধম্মং সুণাতি, যোনিসো চ মনসি কৰোতি, অৰিযমগ্গস্স চ অনুধম্মং পটিপজ্জতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্ব’’ন্তি. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি অত্থো দট্ঠব্বো. চতূসু সম্মপ্পধানেসূতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানভাৱনায. চতূসু সতিপট্ঠানেসূতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধা ৱিয সম্মপ্পধানভাৱনায ৱীৰিযং ৱিয চ সতিপট্ঠানভাৱনায – ‘‘সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৭) ৱচনতো পুব্বভাগে কিচ্চতো সতি অধিকা ইচ্ছিতব্বা. এৱং সমাধিকম্মিকস্স সমাধি, ‘‘অৰিযসচ্চভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনা’’তি কত্ৱা তত্থ পঞ্ঞা পুব্বভাগে অধিকা ইচ্ছিতব্বাতি পাকটোযমত্থো, অধিগমক্খণে পন সমাধিপঞ্ঞানং ৱিয সব্বেসম্পি ইন্দ্ৰিযানং সদ্ধাদীনং সমৰসতাৱ ইচ্ছিতব্বা. তথা হি ‘‘এত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিনা তত্থ তত্থ এত্থগ্গহণং কতং. এৱন্তি যং ঠানং, তং ইন্দ্ৰিযসমত্তাদিং পচ্চামসতি. সৱিসযস্মিংযেৱাতি অত্তনো অত্তনো ৱিসযে এৱ. লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা কথিতাতি লোকিযধম্মা লোকুত্তৰধম্মা চ তেন তেন পৱত্তিৱিসেসেন কথিতা. ইদং ৱুত্তং হোতি – সদ্ধাপঞ্চমেসু ইন্দ্ৰিযেসু সহ পৱত্তমানেসু তত্থ তত্থ ৱিসযে সদ্ধাদীনং কিচ্চাধিকতায তস্স তস্সেৱ দট্ঠব্বতা ৱুত্তা, ন সব্বেসং. এৱং অঞ্ঞেপি লোকিযলোকুত্তৰা ধম্মা যথাসকং ৱিসযে পৱত্তিৱিসেসৱসেন বোধিতাতি.

ইদানি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং তত্থ তত্থ অতিৰেককিচ্চতং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰিদং উপমাসংসন্দনং ৰাজপঞ্চমা সহাযা ৱিয ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. নেসং কীড়নত্থং একজ্ঝং ৱীথিওতৰণং ৱিয ইন্দ্ৰিযানং একজ্ঝং ৱিপস্সনাৱীথিওতৰণং. সহাযেসু পঠমাদীনং যথাসকগেহেৱ ৱিচাৰণা ৱিয সদ্ধাদীনং সোতাপত্তিঅঙ্গাদীনি পত্ৱা পুব্বঙ্গমতা. সহাযেসু ইতৰেসং তত্থ তত্থ তুণ্হীভাৱো ৱিয সেসিন্দ্ৰিযানং তত্থ তত্থ তদন্ৱযতা. তস্স পুব্বঙ্গমভূতস্স ইন্দ্ৰিযস্স কিচ্চানুগততা. ন হি তদা তেসং সসম্ভাৰপথৱীআদীসু আপাদীনং ৱিয কিচ্চং পাকটং হোতি, সদ্ধাদীনংযেৱ পন কিচ্চং ৱিভূতং হুত্ৱা তিট্ঠতি পুৰেতৰং তথাপচ্চযেহি চিত্তসন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা. এত্থ চ ৱিপস্সনাকম্মিকস্স ভাৱনা ৱিসেসতো পঞ্ঞুত্তৰাতি দস্সনত্থং ৰাজানং নিদস্সনং কত্ৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ইতীতিআদি যথাধিগতস্স অত্থস্স নিগমনং.

মগ্গৱিঞ্ঞাণম্পীতি অৰিযমগ্গসহগতং অপচযগামিৱিঞ্ঞাণম্পি. তথেৱ তং ৱিজানাতীতি সচ্চধম্মং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা নযেনেৱ ৱিজানাতি একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা মগ্গানুকূলত্তা চ. যং ৱিজানাতীতি এত্থ ৱিজাননপজাননানি ৱিপস্সনাচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানি অধিপ্পেতানি, ন ‘‘যং পজানাতী’’তি এত্থ ৱিয মগ্গচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নাতি আহ ‘‘যং সঙ্খাৰগত’’ন্তিআদি. তথেৱাতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন. একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা ৱিপস্সনাভাৱতো চ সমানপচ্চযেহি সহ পৱত্তিকতা একুপ্পাদতা, ততো এৱ একজ্ঝং সহেৱ নিৰুজ্ঝনং একনিৰোধতা, একংযেৱ ৱত্থুং নিস্সায পৱত্তি একৱত্থুকতা, একংযেৱ আৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তি একাৰম্মণতা. হেতুম্হি চেতং কৰণৱচনং. তেন একুপ্পাদাদিতায সংসট্ঠভাৱং সাধেতি. অনৱসেসপৰিযাদানঞ্চেতং, ইতো তীহিপি সম্পযুত্তলক্খণং হোতিযেৱ.

মগ্গপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং, সা হি একন্ততো ভাৱেতব্বা, ন পৰিঞ্ঞেয্যা, পঞ্ঞায পন ভাৱেতব্বতায তংসম্পযুত্তধম্মাপি তগ্গতিকাৱ হোন্তীতি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তং পনা’’তিআদি. কিঞ্চাপি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ভাৱনাৱসেন পৱত্তনতো তংসম্পযুত্তৱিঞ্ঞাণম্পি তথেৱ পৱত্ততি, তস্স পন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱানতিৱত্তনতো পৰিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা. তেনেৱাহ – ‘‘যম্পি তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.

৪৫০. এৱং সন্তেপীতি ৱেদনাতি এৱং সামঞ্ঞগ্গহণে সতিপি. তেভূমিকসম্মসনচাৰৱেদনাৱাতি ভূমিত্তযপৰিযাপন্না, ততো এৱ সম্মসনঞাণস্স গোচৰভূতা ৱেদনা এৱ অধিপ্পেতা সব্ৰহ্মচাৰীনং উপকাৰাৱহভাৱেন দেসনায আৰদ্ধত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকান’’ন্তিআদি. এস নযো পঞ্ঞাযপি. ইধ সুখাদিসদ্দা তদাৰম্মণৱিসযাতি ইমমত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘ৰূপঞ্চ হী’’তিআদি ৱুত্তং. একন্তদুক্খন্তি একন্তেনেৱ অনিট্ঠং, ততো এৱ দুক্খমতায দুক্খং. আৰম্মণকৰণৱসেন দুক্খৱেদনায অনুপতিতং, ওতিণ্ণঞ্চাতি দুক্খানুপতিতং, দুক্খাৱক্কন্তং. সুখেন অনৱক্কন্তং অভৱিস্সাতি যোজনা. নযিদন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. সাৰজ্জেয্যুন্তি সাৰাগং উপ্পাদেয্যুং. সুখন্তি সভাৱতো চ ইট্ঠং. সাৰাগা সংযুজ্জন্তীতি বহলৰাগহেতু যথাৰহং দসহিপি সংযোজনেহি সংযুজ্জন্তি. সংযোগা সংকিলিস্সন্তীতি তথা সংযুত্ততায তণ্হাসংকিলেসাদিৱসেন সংকিলিস্সন্তি, ৱিবাধীযন্তি উপতাপীযন্তি চাতি অত্থো. আৰম্মণন্তি ইট্ঠং, অনিট্ঠং, মজ্ঝত্তঞ্চ আৰম্মণং যথাক্কমং সুখং, দুক্খং, অদুক্খমসুখন্তি কথিতং. এৱং অৱিসেসেন পঞ্চপি খন্ধে সুখাদিআৰম্মণভাৱেন দস্সেত্ৱা ইদানি ৱেদনা এৱ সুখাদিআৰম্মণভাৱেন দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পাকতিকপচুৰজনৱসেনাযং কথিতাতি কত্ৱা ‘‘পুৰিমং সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ৱিসেসলাভী পন অনাগতম্পি সুখং ৱেদনং আৰম্মণং কৰোতেৱ. ৱুত্তমেতং সতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮০; ম. নি. অট্ঠ. ১.৭৯). ৱেদনায হি আৰম্মণং ৱেদিযন্তিযা তংসমঙ্গীপুগ্গলো ৱেদেতীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি.

সব্বসঞ্ঞাযাতি সব্বাযপি চতুভূমিকসঞ্ঞায. সব্বত্থকসঞ্ঞাযাতি সব্বস্মিং চিত্তুপ্পাদে পৱত্তনকসঞ্ঞায. ৱত্থে ৱাতি ৱা-সদ্দেন ৱণ্ণধাতুং সঙ্গণ্হাতি. পাপেন্তোতি ভাৱনং উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা উপনেন্তো. উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপীতি ‘‘নীলং ৰূপং, ৰূপাৰম্মণং নীল’’ন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞাপি.

অসব্বসঙ্গাহিকত্তাতি সব্বেসং ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানং অসঙ্গহিতত্তা. তক্কগতন্তি সুত্তকন্তনকতক্কম্হি, সুত্তৱত্তনকতক্কম্হি ৱা ৱেঠনৱসেন ঠিতং. পৰিৱট্টকাদিগতন্তি সুত্তৱেঠনপৰিৱট্টকাদিগতং. ৱিস্সট্ঠত্তাৱ ন গহিতা, যদগ্গেন পঞ্ঞা ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সম্পযোগং লভাপিতা, তদগ্গেন ৱেদনাসঞ্ঞাহিপি সম্পযোগং লভাপিতা এৱাতি. তদেৱ সঞ্জানাতি সংসট্ঠভাৱতো.

সঞ্জানাতি ৱিজানাতীতি এত্থ ‘‘পজানাতী’’তি পদং আনেত্ৱা ৱত্তব্বং পজাননৱসেনপি ৱিসেসস্স ৱক্খমানত্তা. জানাতীতি অযং সদ্দো চ লদ্দতোযেৱেত্থ অৱিসেসো, অত্থতো পন ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বো. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং তেন আখ্যাতপদেন নামপদেন চ ৱুত্তমত্থং উপসগ্গপদং জোতকভাৱেন ৱিসেসেতি, ন ৱাচকভাৱেন. তেনাহ ‘‘তস্সপি জাননত্থে ৱিসেসো ৱেদিতব্বো’’তি. এতেন সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞাপদানি অন্তোগধজাননত্থে যথাসকং ৱিসিট্ঠৱিসযে চ নিট্ঠানীতি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘সঞ্ঞা হী’’তিআদি. সঞ্জাননমত্তমেৱাতি এত্থ মত্ত-সদ্দেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন ৱিজাননপজাননাকাৰে নিৱত্তেতি, এৱ-সদ্দেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৱিসেসা নত্থেৱাতি অৱধাৰেতি. তেনেৱাহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং অসক্কোন্তী সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং কৰেয্যাতি ‘‘লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘মগ্গপাতুভাৱ’’ন্তি.

আৰম্মণে পৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং ন সঞ্ঞা ৱিয নীলপীতাদিমত্তসঞ্জাননৱসেন পৱত্ততি, অথ খো তত্থ অঞ্ঞম্পি তাদিসং ৱিসেসং জানন্তমেৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি. কথং পন ৱিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৱেধং পাপেতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায হি অনেকৱাৰং লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তমানায পগুণভাৱতো পৰিচযৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৱিপস্সনা সম্ভৱতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স অজ্ঝযনে তত্থ তত্থ গতাপি ৱাৰা ন উপধাৰীযন্তি. ‘‘লক্খণপটিৱেধ’’ন্তি চ লক্খণানং আৰম্মণকৰণমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন পটিৱিজ্ঝনং. উস্সক্কিত্ৱাতি উদযব্বযঞাণাদিঞাণপটিপাটিযা আৰভিত্ৱা. মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৱত্তা. আৰম্মণম্পি সঞ্জানাতি অৱবুজ্ঝনৱসেনেৱ, ন সঞ্জাননমত্তেন. তথা লক্খণপটিৱেধম্পি পাপেতি, ন ৱিজাননমত্তেন, অত্তনো পন অঞ্ঞাসাধাৰণেন আনুভাৱেন উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱম্পি পাপেতি.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অজাতবুদ্ধীতি অসঞ্জাতব্যৱহাৰবুদ্ধি. উপভোগপৰিভোগন্তি উপভোগপৰিভোগাৰহং, উপভোগপৰিভোগৱত্থূনং পটিলাভযোগ্গন্তি অত্থো. কূটোতি কহাপণপতিৰূপকো তম্বকংসাদিমযো. ছেকোতি মহাসাৰো. কৰতোতি অড্ঢসাৰো. সণ্হোতি মুদুজাতিকো সমসাৰো. ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন পাদসাৰপৰোপাদসাৰঅড্ঢসাৰাদীনং সঙ্গহো. জানন্তো চ পন নং ৰূপং দিস্ৱাপি…পে… অসুকাচৰিযেন কতোতিপি জানাতি তথা হেৰঞ্ঞিকগন্থস্স সুগ্গহিতত্তা. এৱমেৱন্তিআদি উপমাসংসন্দনং. সঞ্ঞাৱিভাগং অকত্ৱা পিণ্ডৱসেনেৱ আৰম্মণস্স গহণতো দাৰকস্স কহাপণদস্সনসদিসা ৱুত্তা. তথা হি সা যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণং আৰম্মণে একচ্চৱিসেসগ্গহণসমত্থভাৱতো গামিকপুৰিসকহাপণদস্সনসদিসং ৱুত্তং. পঞ্ঞা পন আৰম্মণে অনৱসেসাৱবোধতো হেৰঞ্ঞিককহাপণদস্সনসদিসা ৱুত্তা. নেসন্তি সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং. ৱিসেসোতি সভাৱৱিসেসো. দুপ্পটিৱিজ্ঝো পকতিপঞ্ঞায. ইমিনাৱ নেসং অচ্চন্তসুখুমতং দস্সেতি.

একাৰম্মণে পৱত্তমানানন্তি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে পৱত্তমানানং. তেন অভিন্নৱিসযাভিন্নকালতাদস্সনেন অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতং ৱিভাৱেন্তো দুপ্পটিৱিজ্ঝতংযেৱ উল্লিঙ্গেতি. ৱৱত্থানন্তি অসঙ্কৰতো ঠপনং. অযং ফস্সো…পে… ইদং চিত্তন্তি নিদস্সনমত্তমেতং. ইতি-সদ্দো ৱা আদিঅত্থো. তেন সেসধম্মানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইদন্তি অৰূপীনং ধম্মানং ৱৱত্থানকৰণং. ততোতি যং ৱুত্তং তিলতেলাদিউদ্ধৰণং, ততো. যদি দুক্কৰতৰং, কথং তন্তি আহ ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি.

৪৫১. নিস্সটেনাতি নিক্খন্তেন অতংসম্বন্ধেন. পৰিচ্চত্তেনাতি পৰিচ্চত্তসদিসেন পচ্চযভাৱানুপগমনেন পচ্চযুপ্পন্নসম্বন্ধাভাৱতো. নিস্সক্কৱচনং অপাদানদীপনতো. কৰণৱচনং কত্তুঅত্থদীপনতো. কামাৱচৰমনোৱিঞ্ঞাণং ন নিযমতো ‘‘ইদং নাম পঞ্চদ্ৱাৰিকাসম্বন্ধা’’তি সক্কা ৱত্তুং, ৰূপাৱচৰৱিঞ্ঞাণং পন ন তথাতি, তস্সেৱ পঞ্চহি ইন্দ্ৰিযেহি নিস্সটতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানচিত্তেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানগ্গহণং তস্সেৱ অৰূপাৱচৰস্স পদট্ঠানভাৱতো. পৰিসুদ্ধেনাতি ৱিসেসতো অসংকিলেসিকত্তাৱ. তঞ্হি ৱিগতূপক্কিলেসতায ৱিসেসতো পৰিসুদ্ধং. তেনাহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসেনা’’তি. জানিতব্বং নেয্যং, সপৰসন্তানেসু ইদং অতিসযং জানিতব্বতো বুজ্ঝিতব্বং বোধেতব্বং ৱাতি অত্থো. নেয্যন্তি ৱা অত্তনো সন্তানে নেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিব্বত্তেতুং সক্কা হোতি. এত্থ ঠিতস্স হি সা ইজ্ঝতী’’তি. পাটিযেক্কন্তি ৱিসুং ৱিসুং, অনুপদধম্মৱসেনাতি অত্থো. অভিনিৱেসাভাৱতোতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসস্স অসম্ভৱতো. কলাপতো নযতোতি কলাপসম্মসনসঙ্খাততো নযৱিপস্সনতো. ভিক্খুনোতি সাৱকস্স. সাৱকস্সেৱ হি তত্ৰ অনুপদধম্মৱিপস্সনা ন সম্ভৱতি, ন সত্থু. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ৱিস্সজ্জেসীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহতি.

হত্থগতত্তাতি হত্থগতসদিসত্তা, আসন্নত্তাতি অত্থো. যদা হি লোকনাথো বোধিমূলে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো – ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০) পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং কত্ৱা অধিগন্তব্বসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানুৰূপং ছত্তিংসকোটিসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং নাম মহাবোধিসত্তসম্মসনং পৱত্তেন্তো অনেকাকাৰসমাপত্তিধম্মসম্মসনে অনুপদমেৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মেপি অপৰাপৰং সম্মসি. তেনাহ ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি. পৰোপঞ্ঞাসাতি দ্ৱেপঞ্ঞাসং. কামঞ্চেত্থ কেচি ধম্মা ৱেদনাদযো ফস্সপঞ্চমকাদীসু ৱুত্তাপি ঝানকোট্ঠাসাদীসুপি সঙ্গহিতা, তংতংপচ্চযভাৱৱিসিট্ঠেন পন অত্থৱিসেসেন ধম্মন্তৰানি ৱিয হোন্তীতি এৱং ৱুত্তং. তথা হি লোকুত্তৰচিত্তুপ্পাদেসু নৱিন্দ্ৰিযতা ৱুচ্চতি. অঙ্গুদ্ধাৰেনাতি তত্থ লব্ভমানঝানঙ্গবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানং উদ্ধৰণেন. অঙ্গ-সদ্দো ৱা কোট্ঠাসপৰিযাযো, তস্মা অঙ্গুদ্ধাৰেনাতি ফস্সপঞ্চমকাদিকোট্ঠাসানং সমুদ্ধৰণেন. যাৱতা সঞ্ঞাসমাপত্তিযোতি যত্তকা সঞ্ঞাসহগতা ঝানসমাপত্তিযো, তাহি ৱুট্ঠায অধিগন্ধব্বত্তা তাৱতিকা ৱেনেয্যানং অঞ্ঞাপটিৱেধো অৰহত্তসমধিগমো.

দস্সনপৰিণাযকট্ঠেনাতি অন্ধস্স যট্ঠিকোটিং গহেত্ৱা মগ্গদেসকো ৱিয ধম্মানং যথাসভাৱদস্সনসঙ্খাতেন পৰিণাযকভাৱেন. যথা ৱা সো তস্স চক্খুভূতো, এৱং সত্তানং পঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘চক্খুভূতায পঞ্ঞাযা’’তি. সমাধিসম্পযুত্তা পঞ্ঞা সমাধিপঞ্ঞা. সমাধি চেত্থ আৰুপ্পসমাধীতি ৱদন্তি, সম্মসনপযোগো পন কোচি ঝানসমাধীতি যুত্তং. ৱিপস্সনাভূতা পঞ্ঞা ৱিপস্সনাপঞ্ঞা. সমাধিপঞ্ঞায অন্তোসমাপত্তিযং কিচ্চতো পজানাতি, ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি পন ৱচনতো (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯-১০০; ৩.৫.১০৭১-১০৭২; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪) অসম্মোহতো পজানাতি. তত্থ কিচ্চতোতি গোচৰজ্ঝত্তে আৰম্মণকৰণকিচ্চতো. অসম্মোহতোতি সম্পযুত্তধম্মেসু সম্মোহৱিধমনতো যথা পীতিপটিসংৱেদনাদীসু. কিমত্থিযাতি কিংপযোজনাতি আহ ‘‘কো এতিস্সা অত্থো’’তি. অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি যাথাৱসৰসলক্খণাৱবোধৱসেন অভিমুখং ঞেয্যে জানিতব্বে খন্ধাযতনাদিধম্মে. অভিজানাতীতি সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ অভিমুখং অৱিৰজ্ঝনৱসেন জানাতি. এতেন ঞাতপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. পৰিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাতিপি দুক্খাতিপি অনত্তাতিপি পৰিচ্ছিজ্জ জানিতব্বে. পৰিজানাতীতি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং…পে… অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জানাতি. ইমিনা তীৰণপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. পহাতব্বে ধম্মেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিকে যাৱ অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা সব্বে পাপধম্মে. পজহতি পকট্ঠতো জহতি, ৱিক্খম্ভেতি চেৱ সমুচ্ছিন্দতি চাতি অত্থো. ইমিনা পহানপৰিঞ্ঞাব্যাপাৰমাহ. সা পনেসা পঞ্ঞা লোকিযাপি তিপ্পকাৰা লোকুত্তৰাপি, তাসং ৱিসেসং সযমেৱাহ. কিচ্চতোতি অভিজাননৱসেন আৰম্মণকিচ্চতো. অসম্মোহতোতি যথাবলং অভিঞ্ঞেয্যাদীসু সম্মোহৱিধমনতো. নিব্বানমাৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনতো অভিঞ্ঞেয্যাদীসু ৱিগতসম্মোহতো এৱাতি আহ ‘‘লোকুত্তৰা অসম্মোহতো’’তি.

৪৫২. কম্মস্সকতা সম্মাদিট্ঠি চ ৱট্টনিস্সিতত্তা ইধ নাধিপ্পেতা, ৱিৱট্টকথা হেসাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা চ মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা চা’’তি. পৰতো ঘোসোতি পৰতো সত্থুতো, সাৱকতো ৱা লব্ভমানো ধম্মঘোসো. তেনাহ ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৱন’’ন্তি. তঞ্হি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, ন যো কোচি পৰতোঘোসো. উপাযমনসিকাৰোতি যেন নামৰূপপৰিগ্গহাদি সিজ্ঝতি, তাদিসো পথমনসিকাৰো. অযঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযোতি নিযমপক্খিকো, ন সব্বসংগাহকোতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধানং পনা’’তিআদিমাহ. যোনিসোমনসিকাৰস্মিংযেৱাতি অৱধাৰণেন পৰতোঘোসমেৱ নিৱত্তেতি, ন পদট্ঠানৱিসেসং পটিযোগীনিৱত্তনত্থত্তা এৱ-সদ্দস্স.

লদ্ধুপকাৰাতি (অ. নি. টী. ৩.৫.২৫) যথাৰহং নিস্সযাদিৱসেন লদ্ধপচ্চযা. ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা অনুগ্গহিতভাৱেন গহিতত্তা মগ্গসম্মাদিট্ঠীসু চ অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি, অনন্তৰস্স হি ৱিধি, পটিসেধো ৱা. অগ্গফলসমাধিম্হি তপ্পৰিক্খাৰধম্মেসুযেৱ চ কেৱলো চেতোপৰিযাযো নিৰুড়্হোতি সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণেতি অনন্তৰে কালন্তৰে চাতি দুৱিধে ফলক্খণে. পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন সব্বসংকিলেসেহি চেতো ৱিমুচ্চতি এতাযাতি চেতোৱিমুত্তি, অগ্গফলপঞ্ঞং ঠপেত্ৱা অৱসেসা ফলধম্মা. তেনাহ ‘‘চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি. চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো’’তি, সব্বসংকিলেসেহি চেতসো ৱিমুচ্চনসঙ্খাতং পটিপ্পস্সম্ভনসঞ্ঞিতং পহানং ফলং আনিসংসো চাতি যোজনা. ইধ চ চেতোৱিমুত্তি-সদ্দেন পহানমত্তং গহিতং, পুব্বে পহাযকধম্মা, অঞ্ঞথা ফলধম্মা এৱ আনিসংসোতি গয্হমানে পুনৱচনং নিৰত্থকং সিযা.

পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলানিসংসাতি এত্থাপি এৱমেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা সীলসভাৱত্তা ৱিসেসতো সমাধিস্স উপকাৰা, তথা সম্মাসঙ্কপ্পো ঝানসভাৱত্তা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো. সম্মাসতিসম্মাৱাযামা পন সমাধিপক্খিযা এৱাতি আহ ‘‘অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা’’তি. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলন্তি অৰিযমগ্গাধিগমস্স পদট্ঠানভূতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতাদীসুপি এসেৱ নযো. অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিআৰোচনৱসেন সহ কথনং সংকথা, সংকথাৱ সাকচ্ছা. ইধ পন কম্মট্ঠানপটিবদ্ধাতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানে…পে… কথা’’তি. তত্থ কম্মট্ঠানস্স একৱাৰং ৱীথিযা অপ্পটিপজ্জনং খলনং, অনেকৱাৰং পক্খলনং, তদুভযস্স ৱিচ্ছেদনীকথা খলনপক্খলনছেদনকথা. পূৰেন্তস্সাতি ৱিৱট্টনিস্সিতং কত্ৱা পালেন্তস্স ব্ৰূহেন্তস্স চ. সুণন্তস্সাতি ‘‘যথাউগ্গহিতকম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি এৱং সুণন্তস্স. তেনেৱ হি ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৱন’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মং কৰোন্তস্সাতি ভাৱনানুযোগকম্মং কৰোন্তস্স.

পঞ্চসুপি ঠানেসু অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থজোতনো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৱুচ্চমানা অম্বুপমা চ যুজ্জেয্য. উদককোট্ঠকন্তি আলৱালং. থিৰং কত্ৱা বন্ধতীতি অসিথিলং দড়্হং নাতিমহন্তং নাতিখুদ্দকং কত্ৱা যোজেতি. থিৰং কৰোতীতি উদকসিঞ্চনকালে ততো ততো ৱিস্সৰিত্ৱা উদকস্স অনিক্খমনত্থং আলৱালং থিৰতৰং কৰোতি. সুক্খদণ্ডকোতি তস্সেৱ অম্বগচ্ছকস্স সুক্খো সাখাসীসকো. কিপিল্লিকপুটোতি তম্বকিপিল্লিককুটজং. খণিত্তিন্তি কুদালং. কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয সীলং সম্মাদিট্ঠিযা ৱড্ঢনুপাযস্স মূলভাৱতো. উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং ভাৱনায পৰিব্ৰূহনতো. মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো যথাৱুত্তভাৱনাধিট্ঠানায সীলমৰিযাদায দড়্হভাৱাপাদনতো. সমাহিতস্স হি সীলং থিৰতৰং হোতি. সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং ইজ্ঝিতব্বভাৱনায ৱিবন্ধাপনযনতো. মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা তস্সা ৱিবন্ধস্স মূলকানং তণ্হামানদিট্ঠীনং পলিখণনতো. এত্থ চ যস্মা সুপৰিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তস্স সপ্পাযধম্মস্সৱনং ইচ্ছিতব্বং, ততো যথাসুতে অত্থে সাকচ্ছাসমাপজ্জনং, ততো কম্মট্ঠানৱিসোধনেন সমথনিপ্ফত্তি, ততো সমাহিতস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাপাৰিপূৰি. পৰিপুণ্ণৱিপস্সনো মগ্গসম্মাদিট্ঠিং পৰিব্ৰূহেতীতি এৱমেতেসং অঙ্গানং পৰম্পৰায সম্মুখা চ অনুগ্গণ্হনতো অযমানুপুব্বী কথিতাতি ৱেদিতব্বং.

৪৫৩. ইধ কিং পুচ্ছতীতি ইধ এৱং অৰহত্তফলং পাপিতায দেসনায ‘‘কতি পনাৱুসো, ভৱা’’তি ভৱং পুচ্ছন্তো কীদিসং অনুসন্ধিং উপাদায পুচ্ছতীতি অত্থো. তেনেৱ হি ‘‘মূলমেৱ গতো অনুসন্ধী’’তি ৱত্ৱা অধিপ্পাযং পকাসেন্তো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদিমাহ. দুপ্পঞ্ঞোতি হি ইধ অপ্পটিৱিদ্ধসচ্চো অধিপ্পেতো, ন জড়ো এৱ. কামভৱোতিআদীসু কম্মোপপত্তিভেদতো দুৱিধোপি ভৱো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘কামভৱূপগং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গেতংসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৭; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৬৪৬-৬৪৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. পুনব্ভৱস্সাতি পুনপ্পুনং অপৰাপৰং ভৱনতো জাযনতো পুনব্ভৱোতি লদ্ধনামস্স ৱট্টপবন্ধস্স. তেনাহ ‘‘ইধ ৱট্টং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অভিনিব্বত্তীতি ভৱযোনিগতিআদিৱসেন নিব্বত্তি. তহিং তহিং তস্মিং তস্মিং ভৱাদিকে. অভিনন্দনাতি তণ্হাঅভিনন্দনহেতু. গমনাগমনং হোতীতিআদিনা ভৱাদীসু সত্তানং অপৰাপৰং চুতিপটিসন্ধিযো দস্সেতি. খযনিৰোধেনাতি অচ্চন্তখযসঙ্খাতেন অনুপ্পাদনিৰোধেন. উভযমেতং ন ৱত্তব্বং পহানাভিসমযভাৱনাভিসমযানং অচ্চাসন্নকালত্তা. ৱত্তব্বং তং হেতুফলধম্মূপচাৰৱসেন. যথা হি পদীপুজ্জলনহেতুকো অন্ধকাৰৱিগমো, এৱং ৱিজ্জুপ্পাদহেতুকো অৱিজ্জানিৰোধো, হেতুফলধম্মা চ সমানকালাপি পুব্বাপৰকালা ৱিয ৱোহৰীযন্তি যথা – ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২০, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নকিৰিযা. গমনং উপচ্ছিজ্জতি ইধ কামভৱে পৰিনিব্বানেন. আগমনং উপচ্ছিজ্জতি তত্থ ৰূপাৰূপেসু পৰিনিব্বানেন. গমনাগমনং উপচ্ছিজ্জতি সব্বসো অপৰাপৰুপ্পত্তিযা অভাৱতো.

৪৫৪. ৱিৱট্টকথায পৰতো জোতিতং পঠমং ঝানং ৱিৱট্টং পত্ৱা ঠিতস্স উক্কট্ঠনিদ্দেসেন উভতোভাগৱিমুত্তস্স নিৰোধসাধকং ৱিভাৱিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘কতমং পনাৱুসোতি ইধ কিং পুচ্ছতী’’তিআদি. তথা হি অনন্তৰং নিৰোধসমাপজ্জনকেন ভিক্খুনা জানিতব্বানি পঠমস্স ঝানস্স সম্পযোগপহানঙ্গানি পুচ্ছিতানি. অঙ্গৱৱত্থানন্তি ঝানঙ্গৱৱত্থানং. কোট্ঠাসপৰিচ্ছেদোতি তত্থ লব্ভমানফস্সপঞ্চমকাদিধম্মকোট্ঠাসপৰিচ্ছেদো জানিতব্বো. ইমস্মিং ঝানে এত্তকা ধম্মা সংৱিজ্জন্তি, এত্তকা নিৰোধিতাতি জানিতব্বং. উপকাৰানুপকাৰানি অঙ্গানীতি নিৰোধসমাপত্তিযা উপকাৰানি চ অনুপকাৰানি চ অঙ্গানি. নিৰোধসমাপত্তিযা হি সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি চ পত্তব্বত্তা তংতংঞাণস্স সমাধিচৰিযাহি সমতিক্কমিতব্বা ধম্মা অনুপকাৰকঙ্গানি, সমতিক্কমকা উপকাৰকঙ্গানি. তেসঞ্হি ৱসেন যথানুপুব্বং উপসন্তুপসন্তওড়াৰিকভাৱায ভৱগ্গসমাপত্তিযা সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমতং পত্তা চিত্তচেতসিকা যথাপৰিচ্ছিন্নং কালং নিৰুজ্ঝন্তি, অপ্পৱত্তিং গচ্ছন্তি. তস্সাতি নিৰোধস্স. অনন্তৰপচ্চযন্তি অনন্তৰপচ্চযসদিসং. ন হি নিৰোধস্স কোচি ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো নাম অত্থি. যঞ্হি তদা চিত্তচেতসিকানং তথা নিৰুজ্ঝনং, তং যথাৱুত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰহেতুকায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা অহোসীতি সা তস্স অনন্তৰপচ্চযো ৱিয হোতীতি তং ৱুত্তং. ছ সমাপত্তিযোতি সুত্তন্তনযেন ৱুত্তসুত্তন্তপিটকসংৱণ্ণনাতি কত্ৱা. ‘‘সত্ত সমাপত্তিযো’’তি পন ৱত্তব্বং, অঞ্ঞথা ইদং ‘‘চতুৰঙ্গিক’’ন্তি ন ৱত্তব্বং সিযা. নযং ৱা দস্সেত্ৱাতি আদিঅন্তদস্সনৱসেন নযদস্সনং কত্ৱা.

৪৫৫. এৱং নিৰোধস্স পাদকং ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি অন্তোনিৰোধে অনুপবন্ধভাৱতো পঞ্চন্নং পসাদানং পচ্চযপুচ্ছনে পঠমং তাৱ তে সৰূপতো আৱেণিকতো আৱেণিকৱিসযতো পটিস্সৰণতো চ পুচ্ছনৱসেন পাড়ি পৱত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ৱিঞ্ঞাণনিস্সযে পঞ্চ পসাদে পুচ্ছন্তো’’তি আহ. গোচৰৱিসযন্তি এত্থ কামং তব্বহুলচাৰিতাপেক্খং গোচৰগ্গহণং, অনঞ্ঞত্থভাৱাপেক্খং ৱিসযগ্গহণন্তি অত্থেৱ গোচৰৱিসযভাৱানং ৱিসেসো, ৱিৱৰিযমানং পন উভযম্পি আৰম্মণসভাৱমেৱাতি আহ ‘‘গোচৰভূতং ৱিসয’’ন্তি. একেকস্সাতি একো একস্স, অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সাতি অত্থো. অঞ্ঞত্থো হি অযং এক-সদ্দো ‘‘ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) ৱিয. সচে হীতিআদি অভূতপৰিকপ্পনৱচনমেতং. তত্থ সমোধানেত্ৱাতি একজ্ঝং কত্ৱা. ৱিনাপি মুখেনাতিআদিনা অত্থসল্লাপিকনিদস্সনং নাম দস্সেতি. যথা ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতমেৱ চক্খু ৰূপং পস্সতি, ন কেৱলং, এৱং চক্খুনিস্সযমেৱ ৱিঞ্ঞাণং তং পস্সতি, ন ইতৰন্তি আহ ‘‘চক্খুপসাদে উপনেহী’’তি. তেন তেসং তত্থ সংহচ্চকাৰিতং দস্সেতি. যদি ৱা নীলং যদি ৱা পীতকন্তি ইদং নীলপীতাদিসভাৱজাননমত্তং সন্ধাযাহ. নীলং পীতকন্তি পজাননং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নত্থেৱ অৱিকপ্পকভাৱতো. এতেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং. নিস্সযসীসেন নিস্সিতপুচ্ছা হেসা, এৱঞ্হি ৱিসযানুভৱনচোদনা সমত্থিতা হোতি. তেনাহ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং হী’’তিআদি. যথাসকং ৱিসযং ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভৱিতুং অসমত্থানি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি, তত্থ সমত্থতাযেৱ চ নত্থি, ন কিঞ্চি অত্থতো পটিসৰন্তানি ৱিয হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘কিং এতানি পটিসৰন্তী’’তি. জৱনমনো পটিসৰণন্তি পঞ্চদ্ৱাৰিকং ইতৰঞ্চ সাধাৰণতো ৱত্ৱা পুন যায’স্স ৰজ্জনাদিপৱত্তিযা পটিসৰণতা, সা সৱিসেসা যত্থ লব্ভতি, তং দস্সেন্তো ‘‘মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনো ৱা’’তি আহ. এতস্মিং পন দ্ৱাৰেতি চক্খুদ্ৱাৰে জৱনং ৰজ্জতি ৱা দুস্সতি ৱা মুয্হতি ৱা, যতো তত্থ অঞ্ঞাণাদিঅসংৱৰো পৱত্ততি.

তত্ৰাতি তস্মিং জৱনমনস্সেৱ পটিসৰণভাৱে. দুব্বলভোজকাতি হীনসামত্থিযা ৰাজভোগ্গা. সেৱকানং গণনায যোজিতদিৱসে লব্ভমানকহাপণো যুত্তিকহাপণো. অন্দুবন্ধনেন বদ্ধস্স ৱিস্সজ্জনেন লব্ভমানকহাপণো বন্ধকহাপণো. কিঞ্চি পহৰন্তে মা পহৰন্তূতি পটিক্খিপতো দাতব্বদণ্ডো মাপহাৰকহাপণো. সো সব্বোপি পৰিত্তকেসু গামিকমনুস্সেসু তথা লব্ভমানো এত্তকো হোতীতি আহ ‘‘অট্ঠকহাপণো ৱা’’তিআদি. সতৱত্থুকন্তি সতকৰীসৱত্থুকং. এস নযো সেসপদদ্ৱযেপি. তত্থাতিআদি উপমাসংসন্ধনং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

৪৫৬. অন্তোনিৰোধস্মিং পঞ্চ পসাদেতি নিৰোধসমাপন্নস্স পৱত্তমানে পঞ্চ পসাদে. কিৰিযমযপৱত্তস্মিন্তি জৱনাদিকিৰিযানিব্বত্তকধম্মপ্পৱত্তিযং. বলৱপচ্চযা হোন্তীতি পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযা হোন্তি, উপত্থম্ভকভাৱেন বলৱপচ্চযা হোন্তি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চাতি ইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযৱসেন পচ্চযভূতং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ পঞ্চৱিধোপি পসাদো তিট্ঠতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৱিনা ন তিট্ঠতি জীৱিতিন্দ্ৰিযৰহিতস্স কম্মসমুট্ঠানৰূপকলাপস্স অভাৱতো. তস্মাতি যস্মা অনুপালনলক্খণেন জীৱিতেন অনুপালিতা এৱ উস্মা পৱত্ততি, ন তেন অননুপালিতা, তস্মা উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতি. জালসিখং পটিচ্চ আভা পঞ্ঞাযতীতি জালসিখাসঙ্খাতভূতসঙ্ঘাতং সহেৱ পৱত্তমানং নিস্সায ‘‘আভা’’তি লদ্ধনামা ৱণ্ণধাতু ‘‘উজ্জলতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, ৰূপগতানি চ ৱিদংসেতী’’তিআদীহি পকাৰেহি ঞাযতি. তং আলোকং পটিচ্চাতি তং ৱুত্তপ্পকাৰং আলোকং পচ্চযং লভিত্ৱা. জালসিখা পঞ্ঞাযতীতি ‘‘অপ্পিকা, মহতী, উজু, কুটিলা’’তিআদিনা পাকটা হোতি.

জালসিখা ৱিয কম্মজতেজো নিস্সযভাৱতো. আলোকো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং তন্নিস্সিতভাৱতো. ইদানি উপমোপমিতব্বানং সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘জালসিখা হী’’তিআদি ৱুত্তং. আলোকং গহেত্ৱাৱ উপ্পজ্জতীতি ইমিনা যথা জালসিখায সহেৱ আলোকো উপ্পজ্জতি, এৱং কম্মজুস্মনা সহেৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি দস্সেতি. জালসিখাসন্নিস্সযো তস্সা সতিযেৱ হোন্তো আলোকো তায উপ্পাদিতো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘অত্তনা জনিতআলোকেনেৱা’’তি. উস্মা নামেত্থ কম্মসমুট্ঠানা তেজোধাতু তন্নিস্সিতঞ্চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং তদনুপালকঞ্চাতি আহ ‘‘কম্মজমহাভূতসম্ভৱেন জীৱিতিন্দ্ৰিযেন উস্মায অনুপালন’’ন্তি. ন কেৱলং খণট্ঠিতিযা এৱ, অথ খো পবন্ধানুপচ্ছেদস্সপি জীৱিতিন্দ্ৰিযং কাৰণন্তি আহ ‘‘ৱস্সসতম্পি কম্মজতেজপৱত্তং পালেতী’’তি. উস্মা আযুনো পচ্চযো হোন্তো সেসভূতসহিতো এৱ হোতীতি আহ ‘‘মহাভূতানী’’তি. তথা আযুপি সহজাতৰূপং পালেন্তমেৱ উস্মায পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘মহাভূতানি পালেতী’’তি.

৪৫৭. আযু এৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযাদিৱসেন সহজাতধম্মানং অনুপালনৱসেন সঙ্খৰণতো আযুসঙ্খাৰো. বহুৱচননিদ্দেসো পন অনেকসতসহস্সভেদেসু ৰূপকলাপেসু পৱত্তিযা অনেকভেদন্তি কত্ৱা. আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তীতি ৱেদনিযা যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱেদনা ধম্মাৱা’’তি. সুখাদিভেদভিন্নত্তা বহুৱচননিদ্দেসো. ইমেসং আযুসঙ্খাৰৱেদনানং একন্তনিৰোধং সমাপন্নস্স মৰণেন ভৱিতব্বং ৱেদনায নিৰুদ্ধত্তা. আযুসঙ্খাৰানং তথা অনিৰুদ্ধত্তা নিৰোধস্স সমাপজ্জনমেৱ ন সিযা, কুতো ৱুট্ঠানং. তেন ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘তে চ হাৱুসো’’তিআদি. ৱুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি সঞ্ঞাৱেদনাদীনং উপ্পত্তিযা. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. উক্কণ্ঠিত্ৱাতি নানাৰম্মণাপাততো নিব্বিন্দিত্ৱা. যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেনাতি যথাপৰিচ্ছিন্নে কালে সম্পত্তে. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযাতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযভূতা. জালাপৱত্তং ৱিয অৰূপধম্মা তেজুস্সদভাৱতো ৱিসযোভাসনতো চ. উদকপ্পহাৰো ৱিয নিৰোধসমাপত্তিযা পুব্বাভিসঙ্খাৰো. পিহিতঅঙ্গাৰা ৱিয ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং উস্মামত্ততায অনোভাসনতো. যথাপৰিচ্ছিন্নকালাগমনন্তি যথাপৰিচ্ছিন্নকালস্স উপগমনং. অনুৰূপপত্তিৱসেনেৱ ৰূপপৱত্তিগ্গহণং. ইমং ৰূপকাযং জহন্তীতি ইমস্মা ৰূপকাযা কড়েৱৰা ৱিগচ্ছন্তি নপ্পৱত্তন্তি.

কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি ৱচীসঙ্খাৰা. ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা হি ৱাচং ভিন্দতি কথেতি. চিত্তেন সঙ্খৰীযন্তীতি চিত্তসঙ্খাৰা তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতো. চিত্তসঙ্খাৰনিৰোধচোদনায ৰূপনিৰোধো ৱিয চিত্তনিৰোধো অচোদিতো তেসং ততো অঞ্ঞত্তাতি ন চিত্তসম্পযুত্তনিৰোধো একন্তিকো ৱিতক্কাদিনিৰোধে তদভাৱতো. যং পন ৱুত্তং ‘‘ৱাচা অনিৰুদ্ধা হোতী’’তি, তম্পি ন. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি হি ৱচীসঙ্খাৰা, তেসু নিৰুদ্ধেসু কথং ৱাচায অনিৰোধো. চিত্তং পন নিৰুদ্ধেসুপি চিত্তসঙ্খাৰেসু তেহি অনভিসঙ্খতত্তা ৱিতক্কাদিনিৰোধো ৱিয পৱত্ততিযেৱাতি অযমেত্থ পৰস্স অধিপ্পাযো. আনন্তৰিযকম্মং কতং ভৱেয্য, চিত্তস্স অনিৰুদ্ধত্তা তং নিস্সায চ ৰূপধম্মানং অনপগতত্তা তে জীৱন্তি এৱ নামাতি. ব্যঞ্জনে অভিনিৱেসং অকত্ৱাতি ‘‘চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি ৱচনতো তেৱ নিৰুদ্ধা, ন চিত্তন্তি এৱং নেয্যত্থং সুত্তং ‘‘নীতত্থ’’ন্তি অভিনিৱেসং অকত্ৱা. আচৰিযানং নযে ঠত্ৱাতি পৰম্পৰাগতানং আচৰিযানং অধিপ্পাযে ঠত্ৱাতি অত্থো. উপপৰিক্খিতব্বোতি সুত্তন্তৰাগমতো সুত্তন্তৰপদস্স অৱিপৰীতো অত্থো ৱীমংসিতব্বো. যথা হি ‘‘অসঞ্ঞভৱো’’তি ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞাৱ তত্থ নত্থি, ইতৰে পন চিত্তচেতসিকা সন্তী’’তি অযমেত্থ অত্থো ন গয্হতি. যথা চ ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱচনতো ‘‘সঞ্ঞাৱ তত্থ তাদিসী, ন ফস্সাদযো’’তি অযমেত্থ অত্থো ন গয্হতি সঞ্ঞাসীসেন দেসনাতি কত্ৱা, এৱমিধাপি ‘‘চিত্তসঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা’’তি, ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধো’’তি চ দেসনাসীসমেৱ. সব্বেপি পন চিত্তচেতসিকা তত্থ নিৰুজ্ঝন্তেৱাতি অযমেত্থ অৱিপৰীতো অত্থো ৱেদিতব্বো, তথাপুব্বাভিসঙ্খাৰেন সব্বেসংযেৱ চিত্তচেতসিকানং তত্থ নিৰুজ্ঝনতো. এতেন যং পুব্বে ‘‘অঞ্ঞত্তা, তদভাৱতো’’তি চ যুত্তিৱচনং, তদযুত্তং অধিপ্পাযানৱবোধতোতি দস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অত্থো হি পটিসৰণং, ন ব্যঞ্জন’’ন্তি.

উপহতানীতি বাধিতানি. মক্খিতানীতি ধংসিতানি. আৰম্মণঘট্টনায ইন্দ্ৰিযানং কিলমথো চক্খুনা ভাসুৰৰূপসুখুমৰজদস্সনেন ৱিভাৱেতব্বো. তথা হি উণ্হকালে পুৰতো অগ্গিম্হি জলন্তে খৰস্সৰে চ পণৱে আকোটিতে অক্খীনি ভেদানি ৱিয ন সহন্তি সোতানি ‘‘সিখৰেন ৱিয অভিহঞ্ঞন্তী’’তি ৱত্তাৰো হোন্তি.

৪৫৮. ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানমেৱ ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱসেন পৱত্তং অৰূপজ্ঝানন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৱিস্সজ্জেন্তো ধম্মসেনাপতি ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জেসি. অপগমনেন ৱিগমেন পচ্চযা অপগমনপচ্চযা সুখাদিপ্পহানানি. অধিগমপচ্চযা পন কসিণেসু ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং হেট্ঠিমা তযো চ আৰুপ্পা. ন হি সক্কা তানি অনধিগন্ত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনমধিগন্তুং. নিৰোধতো ৱুট্ঠানকফলসমাপত্তিন্তি নিৰোধতো ৱুট্ঠানভূতং অনিচ্চানুপস্সনাসমুদাগতফলসমাপত্তিং. সা হি ‘‘অনিমিত্তা চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি. যথা সমথনিস্সন্দো অভিঞ্ঞা, মেত্তাকৰুণামুদিতাব্ৰহ্মৱিহাৰনিস্সন্দো উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো, কসিণনিস্সন্দো আৰুপ্পা, সমথৱিপস্সনানিস্সন্দো নিৰোধসমাপত্তি, এৱং ৱিপস্সনায নিস্সন্দফলভূতং সামঞ্ঞফলন্তি আহ ‘‘ৱিপস্সনানিস্সন্দায ফলসমাপত্তিযা’’তি. আৰম্মণা নাম সাৰম্মণধম্মানং ৱিসেসতো উপ্পত্তিনিমিত্তন্তি আহ ‘‘সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সব্বাৰম্মণান’’ন্তি. নত্থি এত্থ কিঞ্চি সঙ্খাৰনিমিত্তন্তি অনিমিত্তা, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সব্বনিমিত্তাপগতায নিব্বানধাতুযা’’তি. ফলসমাপত্তিসহজাতং মনসিকাৰং সন্ধাযাহ, ন আৱজ্জনমনসিকাৰং. ন হেত্থ তস্স সম্ভৱো অনুলোমানন্তৰং উপ্পজ্জনতো.

ইমস্মিং ঠানেতি ইধ ৱুত্তনিৰোধস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং গহিতানং ইমস্মিং পৰিযোসানস্স গহিতট্ঠানে. দ্ৱীহি বলেহীতি সমথৱিপস্সনাবলেহি. তযো চ সঙ্খাৰানন্তি কাযসঙ্খাৰাদীনং তিণ্ণং সঙ্খাৰানং. সোড়সহি ঞাণচৰিযাহীতি অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খা, অনত্তা, নিব্বিদা, ৱিৰাগা, নিৰোধা, পটিনিস্সগ্গা, ৱিৱট্টানুপস্সনা, সোতাপত্তিমগ্গো…পে… অৰহত্তফলসমাপত্তীতি ইমাহি সোড়সহি ঞাণচৰিযাহি. নৱহি সমাধিচৰিযাহীতি পঠমজ্ঝানসমাধিআদীহি নৱহি সমাধিচৰিযাহি. যো যথাৱুত্তাসু চৰিযাসু পুগ্গলস্স ৱসীভাৱো, সা ৱসীভাৱতাপঞ্ঞা. অস্সা সা কথিতাতি যোজনা. ৱিনিচ্ছযকথাতি ৱিনিচ্ছযৱসেন পৱত্তা অট্ঠকথা কথিতা. তস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৮৬৮-৮৬৯) তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮৬৮) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.

ৱলঞ্জনসমাপত্তি অৰিযৱিহাৰৱসেন ৱিহৰণসমাপত্তি. ঠিতিযাতি এত্থ পবন্ধট্ঠিতি অধিপ্পেতা, ন খণট্ঠিতি. কস্মা? সমাপজ্জনত্তা. তেনাহ ‘‘ঠিতিযাতি চিৰট্ঠিতত্থ’’ন্তি. অদ্ধানপৰিচ্ছেদোতি এত্তকং কালং সমাপত্তিযা ৱীতিনামেস্সামীতি পগেৱ কালপৰিচ্ছেদো. ৰূপাদিনিমিত্তৱসেনাতি কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তেসু যথাৰহং লব্ভমানৰূপাদিনিমিত্তৱসেন. তত্থ যস্মা কম্মনিমিত্তে ছব্বিধম্পি আৰম্মণং লব্ভতি, তস্মা ‘‘সব্বনিমিত্তান’’ন্তি ৱুত্তং, ন সব্বেসং আৰম্মণানং একজ্ঝং, একন্ততো ৱা মনসিকাতব্বতো. লক্খণৱচনঞ্হেতং যথা ‘‘দাতব্বমেতং ভেসজ্জং, যদি মে ব্যাধিতা সিযু’’ন্তি.

৪৫৯. নীলম্পি সঞ্জানাতীতিআদিনা নীলাদিগ্গহণমুখেন তংৱণ্ণানং সত্তানং সঞ্জাননং অৱেৰাদিভাৱমনসিকৰণং জোতিতন্তি আহ ‘‘এতস্মিঞ্হি ঠানে অপ্পমাণা চেতোৱিমুত্তি কথিতা’’তি. এত্থ আকিঞ্চঞ্ঞং কথিতন্তি সম্বন্ধো. ‘‘এত্থ সুঞ্ঞতা’’তি, ‘‘এত্থ অনিমিত্তা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ন্তি ‘‘ইধ অঞ্ঞং অভিনৱং নাম নত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তং অত্থৱচনং. এতাতি অপ্পমাণচেতোৱিমুত্তিআদযো. একনামকাতি একেকনামকা, যে নানাব্যঞ্জনাতি অধিপ্পেতা. একো ধম্মোতি অৰহত্তফলসমাপত্তি. চতুনামকোতি অপ্পমাণচেতোৱিমুত্তিআদিনামকো. এতন্তি এতমত্থং. অপ্পমাণাতি অনোধিসো, ওধিসোপি ৱা ‘‘এত্তকা’’তি অপৰিমিতা. অসেসেত্ৱাতি অসুভসমাপত্তি ৱিয একস্সেৱ অগ্গহণতো.

কিঞ্চাপি অসুভনিমিত্তাৰম্মণম্পি কিঞ্চনং হোতি, আৰম্মণসঙ্ঘট্টনস্স কিঞ্চনস্স অসুভসমাপত্তীনম্পি পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং আৰম্মণং সবিম্বং ৱিয ৱিগ্গহং কিঞ্চনং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, ন তথা ইমস্সাতি. ননু ব্ৰহ্মৱিহাৰপঠমাৰুপ্পানম্পি পটিভাগনিমিত্তভূতং কিঞ্চি আৰম্মণং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, অযং পন পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং ৱিয ন পটিভাগনিমিত্তভূতআৰম্মণতায এৱং ৱুত্তা. অত্তেনাতি অত্তনা. ভৱতি এতেন অত্তাতি অভিধানং বুদ্ধি চাতি ভাৱো, অত্তা. ভাৱ-সদ্দোপি অত্তপৰিযাযোতি আহ ‘‘ভাৱপোসপুগ্গলাদিসঙ্খাতেনা’’তি. নেসং অপ্পমাণসমাধিআদীনং চতুন্নং. ‘‘নানতা পাকটাৱা’’তি ৱুত্তং নানত্তং ভূমিতো আৰম্মণতো চ দস্সেতুং ‘‘অত্থো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিত্তাদিভাৱেন অতীতাদিভাৱেন অজ্ঝত্তাদিভাৱেন চ ন ৱত্তব্বং আৰম্মণং এতিস্সাতি নৱত্তব্বাৰম্মণা নিব্বানাৰম্মণফলসমাপত্তিভাৱতো.

এত্তকোতি ৰাগাদীহি সংকিলিট্ঠতায এত্তকপ্পমাণো, উত্তানো পৰিত্তচেতসোতি অত্থো. নিব্বানম্পি অপ্পমাণমেৱ পমাণকৰণানং অভাৱেনাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. অকুপ্পাতি অৰহত্তফলচেতোৱিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায. কিঞ্চতীতি কত্তৰি পঠিতো ধাতু মদ্দনত্থোতি আহ ‘‘কিঞ্চতি মদ্দতী’’তি. তস্স পযোগং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং.

সমূহাদিঘনৱসেন সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায চ সৱিগ্গহা ৱিয উপট্ঠিতা সঙ্খাৰা নিচ্চাদিগ্গাহস্স ৱত্থুতায ‘‘নিচ্চনিমিত্তং সুখাদিনিমিত্ত’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনা পন তত্থ ঘনৱিনিব্ভোগং কৰোন্তী নিচ্চাদিগ্গাহং ৱিধমেন্তী ‘‘নিমিত্তং সমুগ্ঘাতেতী’’তি ৱুত্তা ঘননিমিত্তস্স আৰম্মণভূতস্স অভাৱা. ন গহিতাতি একত্থপদনিদ্দেসে পাড়িযং কস্মা ন গহিতা? সাতি সুঞ্ঞতা চেতোৱিমুত্তি. সব্বত্থাতি অপ্পমাণাচেতোৱিমুত্তিআদিনিদ্দেসেসু. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণৱসেনপি একত্থা, ন কেৱলং সভাৱসৰসতোৱ. ইমিনা পৰিযাযেনাতি অপ্পমাণতোতিআদিনা আৰম্মণতো লদ্ধপৰিযাযেন. অঞ্ঞস্মিং পন ঠানেতি আকিঞ্চঞ্ঞাদিসদ্দপৱত্তিহেতুতো অঞ্ঞেন হেতুনা অপ্পমাণাতিসদ্দপ্পৱত্তিযং এতস্স চেতোৱিমুত্তিযা হোন্তি. এস নযো সেসেসুপি. ইমিনা পৰিযাযেনাতি ইমিনা তায তায সমঞ্ঞায ৱোহৰিতব্বতাপৰিযাযেন. সচ্চানং দস্সনমুখেন ৱট্টৱসেন উট্ঠিতদেসনং অৰহত্তেন কূটং গণ্হন্তো যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাৱেদল্লসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.