১. চূড়গোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৩২৫. ঞাতীনং (অ. নি. টী. ৩.৬.১৯) নিৱাসট্ঠানভূতো গামো ঞাতিকো, সো এৱ নাতিকো. সো কিৰ গামো যেসং সন্তকো, তেসং পুব্বপুৰিসেন অত্তনো ঞাতীনং সাধাৰণভাৱেন নিৱেসিতো, তেন ‘‘নাতিকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ পচ্ছা তত্থ দ্ৱীহি দাযাদেহি দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা পৰিভুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৱিন্নং চূড়পিতিমহাপিতিপুত্তানং দ্ৱে গামা’’তি. গিঞ্জকা ৱুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহিযেৱ কতো আৱসথো গিঞ্জকাৱসথো. তস্মিং কিৰ পদেসে মত্তিকা সক্খৰমৰুম্বৱালিকাদীহি অসম্মিস্সা অকঠিনা সণ্হা সুখুমা, তায কতানি কুলালভাজনানিপি সিলামযানি ৱিয দড়্হানি, তস্মা তে উপাসকা তায মত্তিকায দীঘপুথুলইট্ঠকা কাৰেত্ৱা তাহি ঠপেত্ৱা দ্ৱাৰবাহৱাতপানকৱাটতুলাযো সেসং সব্বং দব্বসম্ভাৰেন ৱিনা ইট্ঠকাহি এৱ পাসাদং কাৰেসুং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠকাহেৱা’’তিআদি.

গোসিঙ্গসালৱনদাযন্তি গোসিঙ্গসালৱনন্তি লদ্ধনামং ৰক্খিতং অৰঞ্ঞং. জেট্ঠকৰুক্খস্সাতি ৱনপ্পতিভূতস্স সালৰুক্খস্স. সামগ্গিৰসন্তি সমগ্গভাৱাদিগুণং ৱিৱেকসুখং. উপৰিপণ্ণাসকে উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৭-২৩৮) পুথুজ্জনকালো কথিতো, ইধ চূড়গোসিঙ্গসুত্তে খীণাসৱকালো কথিতো. কতকিচ্চাপি হি তে মহাথেৰা অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং পৰেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনঞ্চ সম্পস্সন্তা পৰমঞ্চ ৱিৱেকং অনুব্ৰূহন্তা সামগ্গিৰসং অনুভৱমানা তত্থ ৱিহৰন্তি. তদাতি তস্মিং উপক্কিলেসসুত্তদেসনাকালে. তেতি অনুৰুদ্ধপ্পমুখা কুলপুত্তা. লদ্ধস্সাদাতি ৱিপস্সনায ৱীথিপটিপত্তিযা অধিগতস্সাদা. ৱিপস্সনা হি পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহন্তী পৱত্তমানা সাতিসযং পীতিসোমনস্সং আৱহতি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতি পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);

লদ্ধপতিট্ঠা মগ্গফলাধিগমনেন. সতি হি মগ্গফলাধিগমে সাসনে পতিট্ঠা লদ্ধা নাম হোতি, নো অঞ্ঞথা.

কামং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাপি মহাসাৱকপৰিযাপন্নাৱ, অগ্গসাৱকভাৱেন পন নেসং ৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেৰেসু ৱা’’তি ৱিসুং গহণং. সতিপি হি সামঞ্ঞযোগে ৱিসেসৱন্তো ৱিসুং গয্হন্তি যথা ‘‘ব্ৰাহ্মণা আগতা, ৱাসিট্ঠোপি আগতো’’তি. তেসু পন ৱিসুং গহিতেসুপি ‘‘অসীতিমহাসাৱকেসূ’’তি অসীতিগ্গহণং অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গণনুপগং ন হোতীতি. অন্তমসোতি ইদং ধম্মভণ্ডাগাৰিকস্স উপট্ঠাকভাৱেন আসন্নচাৰিতায ৱুত্তং. অনীকাতি হত্থানীকা, হত্থানীকতো হত্থিসমূহতোতি অত্থো. কাড়সীহো যেভুয্যেন যূথচৰোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘যূথা নিস্সটো কাড়সীহো ৱিযা’’তি. কেসৰী পন একচৰোৱ. ৱাতচ্ছিন্নো ৱলাহকো ৱিযাতি ৱাতচ্ছিন্নো পব্বতকূটপ্পমাণো ৱলাহকচ্ছেদো ৱিয. তেসং পগ্গণ্হনতোতি যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে, উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতে, দুক্খিতস্স সুখে অভিৰুচি উপ্পজ্জতি, এৱমেৱং ভগৱতো কোসম্বকে ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদাপন্নে দিস্ৱা অপৰে সমগ্গাৱাসং ৱসন্তে আৱজ্জিতস্স ইমে তযো কুলপুত্তা আপাথং আগমিংসু, অথ নে পগ্গণ্হিতুকামো উপসঙ্কমি, এৱাযং পটিপত্তিঅনুক্কমেন কোসম্বকানং ভিক্খূনং ৱিনযনুপাযো হোতীতি. তেনাহ ‘‘তেসং পগ্গণ্হনতো’’তি. এতেনেৱ পচ্ছিমজনতং অনুকম্পনতোতি ইদম্পি কাৰণং একদেসেন সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. উক্কংসিত্ৱাতি যথাভূতেহি গুণেহি সম্পহংসনেন ৱিসেসেত্ৱা ৱিসিট্ঠে কত্ৱা পসংসাৱসেন চেতং আমেডিতৱচনং.

তং অৰঞ্ঞং ৰক্খতি ৱনসামিনা আণত্তো. ৰক্খিতগোপিতং ৱনসণ্ডং, ন মহাৱনাদি ৱিয অপৰিগ্গহিতং. সীলাদিপ্পভেদায অত্তত্থায পটিপন্না অত্তকামা, ন অপৰিচ্চত্তসিনেহাতি আহ ‘‘অত্তনো হিতং কামযমানা’’তি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. ভিন্দেয্যাতি ৱিনাসেয্য.

দুব্বলমনুস্সাতি পঞ্ঞায দুব্বলা অৱিদ্দসুনো মনুস্সা. তানীতি অভিজাতিআদীসু উপ্পন্নপাটিহাৰিযানি. চীৱৰগব্ভেন পটিচ্ছাদেত্ৱাতি চীৱৰসঙ্খাতে ওৱৰকে নিগূহিত্ৱা ৱিয. ন হি চীৱৰপাৰুপনমত্তেন বুদ্ধানুভাৱো পটিচ্ছন্নো হোতি. ‘‘মা সুধ কোচিমং বুদ্ধানুভাৱং অঞ্ঞাসী’’তি পন তথাৰূপেন ইদ্ধাভিসঙ্খাৰেন তং ছাদেত্ৱা গতো ভগৱা তথা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতকৱেসেন অগমাসী’’তি.

অভিক্কমথাতি পদং অভিমুখভাৱেন ৱিধিমুখেন ৱদতীতি আহ ‘‘ইতো আগচ্ছথা’’তি. বুদ্ধানং কাযো নাম সুৱিসুদ্ধজাতিমণি ৱিয সোভনো, কিঞ্চি মলং অপনেতব্বং নত্থি, কিমত্থং ভগৱা পাদে পক্খালেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি.

৩২৬. অনুৰুদ্ধাতি ৱা একসেসনযেন ৱুত্তং ৱিৰূপেকসেসস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা, এৱঞ্চ কত্ৱা বহুৱচননিদ্দেসোপি সমত্থিতো হোতি. ইৰিযাপথো খমতীতি সৰীৰস্স লহুট্ঠানতায চতুব্বিধোপি ইৰিযাপথো সুখপ্পৱত্তিকো. জীৱিতং যাপেতীতি যাপনালক্খণং জীৱিতং ইমং সৰীৰযন্তং যাপেতি সুখেন পৱত্তেতি. উড়ুঙ্কযাগুং ৱা কটচ্ছুভিক্খং ৱাতি ইদং মকৰৱুত্তিযা মিস্সকভত্তেন যাপনং ৱত্তন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ভিক্খাচাৰৱত্তং পুচ্ছতী’’তি.

অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসন্দতীতি সতিপি উভযেসং কলাপানং পৰমত্থতো ভেদে পচুৰজনেহি দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তং খীৰোদকসম্মোদিতং অচ্চন্তমেৱ সংসট্ঠং ৱিয হুত্ৱা তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘ৱিসুং ন হোতি, একত্তং ৱিয উপেতী’’তি. পিযভাৱদীপনানি চক্খূনি পিযচক্খূনি. পিযাযতি, পিযাযিতব্বোতি ৱা পিযোতি. সমগ্গৱাসস্স যং একন্তকাৰণং, তং পুচ্ছন্তো ভগৱা ‘‘যথা কথং পনা’’তিআদিমাহাতি ‘‘কথন্তি কাৰণপুচ্ছা’’তি ৱুত্তং. যো নেসং মেত্তাসহিতানংযেৱ কম্মাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং পচ্চুপট্ঠানাকাৰো, তং সন্ধায ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা. তথা হি পৰতো ‘‘এৱং খো মযং, ভন্তে’’তিআদিনা থেৰেহি ৱিস্সজ্জনং কথিতং.

মিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তং, কাযকম্মং. আৱীতি পকাসং. ৰহোতি অপ্পকাসং. যঞ্হি উদ্দিস্স মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠপেতি, তং তস্স সম্মুখা চে, পকাসং হোতি, পৰম্মুখা চে, অপ্পকাসং. তেনাহ ‘‘আৱি চেৱ ৰহো চাতি সম্মুখা চেৱ পৰম্মুখা চা’’তি. ইতৰানীতি পৰম্মুখা কাযৱচীকম্মানি. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মজ্জনাদিৱসেন পটিজগ্গিতব্বযুত্তং ঠানং ৱা. তথেৱাতি যথা সম্মুখা কতে মেত্তাকাযকম্মে ৱুত্তং, তথেৱ. ‘‘কচ্চি খমনীয’’ন্তি এৱমাদিকা কথা সম্মোদনীযকথা. যথা পৰেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি, তথা পটিসন্থাৰৱসেন পৱত্তা কথা পটিসন্থাৰকথা. ‘‘অহো তদা থেৰেন ময্হং দিন্নো ওৱাদো, দিন্না অনুসাসনী’’তি এৱং কালন্তৰে সৰিতব্বযুত্তা, ছসাৰণীযপটিসংযুত্তা ৱা কথা সাৰণীযকথা. সুত্তপদং নিক্খিপিত্ৱা তস্স অত্থনিদ্দেসৱসেন সীলাদিধম্মপটিসংযুত্তা কথা ধম্মীকথা. সৰেন সুত্তস্স উচ্চাৰণং সৰভঞ্ঞং. পঞ্হস্স ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স পুচ্ছনং পঞ্হপুচ্ছনং. তস্স যথাপুচ্ছিতস্সআদিসনং পঞ্হৱিস্সজ্জনং. এৱং সমন্নাহৰতোতি এৱং মনসিকৰোতো, এৱং মেত্তং উপসংহৰতোতি অত্থো.

একতো কাতুং ন সক্কা, তস্মা নানা. হিতট্ঠেনাতি অত্তনো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হিতভাৱেন. নিৰন্তৰট্ঠেনাতি অন্তৰাভাৱেন ভেদাভাৱেন. অৱিগ্গহট্ঠেনাতি অৱিৰোধভাৱেন. সমগ্গট্ঠেনাতি সহিতভাৱেন. পৰিভণ্ডং কত্ৱাতি বহলতনুমত্তিকালেপেহি লিম্পেত্ৱা. চীৱৰং ৱা ধোৱন্তীতি অত্তনো চীৱৰং ৱা ধোৱন্তি. পৰিভণ্ডং ৱাতি অত্তনো পণ্ণসালায পৰিভণ্ডং ৱা কৰোন্তি.

৩২৭. পটিৱিৰুদ্ধা এৱাতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তেসং অপ্পমাদলক্খণন্তি তেসং অপ্পমজ্জনসভাৱং. কচ্চি পন ৱো অনুৰুদ্ধা সমগ্গাতি এত্থাপি ৱোতি নিপাতমত্তং, পচ্চত্তৱচনং ৱা, কচ্চি তুম্হেতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. সমুগ্গপাতিন্তি সমুগ্গপুটসদিসং পাতিং.

পণ্ণসালাযং অন্তো বহি চ সম্মজ্জনেন সোধিতঙ্গণতা ৱত্তপটিপত্তি. পটিৱিসমত্তমেৱাতি অত্তনো যাপনপটিৱিসমত্তমেৱ. ওসাপেত্ৱাতি পক্খিপিত্ৱা. পমাণমেৱাতি অত্তনো যাপনপমাণমেৱ. ৱুত্তনযেন জহিত্ৱাতি পাড়িযং ৱুত্তনযেন জহিত্ৱা.

হত্থেন হত্থং সংসিব্বন্তাতি অত্তনো হত্থেন ইতৰস্স হত্থং দড়্হগ্গহণৱসেন বন্ধন্তা. ৱিলঙ্ঘেতি দেসন্তৰং পাপেতি এতেনাতি ৱিলঙ্ঘকো, হত্থো. হত্থো এৱ ৱিলঙ্ঘকো হত্থৱিলঙ্ঘকো, তেন হত্থৱিলঙ্ঘকেন.

তং অখণ্ডং কত্ৱাতি তং তীসুপি দিৱসেসু ধম্মস্সৱনং পৱত্তনৱসেন অখণ্ডিকং কত্ৱা. এতন্তি ‘‘পঞ্চাহিকং খো পনা’’তিআদিৱচনং. পঞ্চমে পঞ্চমে অহনি ভৱতীতি পঞ্চাহিকং. ভগৱতা পুচ্ছিতেন অনুৰুদ্ধত্থেৰেন. পমাদট্ঠানেসুযেৱাতি অঞ্ঞেসং পমাদট্ঠানেসুযেৱ. ‘‘পমাদট্ঠানেসুযেৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘অঞ্ঞেসঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. পপঞ্চকৰণট্ঠানানীতি কথাপপঞ্চস্স কৰণট্ঠানানি ৱিস্সট্ঠকথাপৱত্তনেন কম্মট্ঠানে পমজ্জনট্ঠানানি. তত্থাপি ‘‘মযং, ভন্তে, কম্মট্ঠানৱিৰুদ্ধং ন পটিপজ্জামা’’তি সিখাপ্পত্তং অত্তনো অপ্পমাদলক্খণং থেৰো দস্সেতি. এত্তকং ঠানং মুঞ্চিত্ৱাতি পন ইদং তদা ৱিহাৰসমাপত্তীনং ৱড়ঞ্জাভাৱেন ৱুত্তং.

৩২৮. ঝানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অত্তনো সম্মাপটিপন্নতায সত্থু চিত্তাৰাধনত্থং তস্স চ ৱিসেসাধিগমস্স সত্থু পচ্চক্খভাৱতো থেৰো ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে’’তি আহ. যাৱদেৱাতি যত্তকং কালং একং দিৱসভাগং ৱা সকলৰত্তিং ৱা যাৱ সত্ত ৱা দিৱসে.

৩২৯. সমতিক্কমাযাতি সম্মদেৱ অতিক্কমনায. সতি হি উপৰি ৱিসেসাধিগমে হেট্ঠিমজ্ঝানং সমতিক্কন্তং নাম হোতি পটিপ্পস্সদ্ধি চ. তেনাহ ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি. ঞাণদস্সনৱিসেসোতি কাৰণূপচাৰেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ৱেদযিতসুখতোতি ৱেদনাসহিতজ্ঝানসুখতো ৱা ফলসুখতো ৱা. অৱেদযিতসুখন্তি নিব্বানসুখং ৱিয ৱেদনাৰহিতং সুখং. অৱেদযিতসুখন্তি চ নিদস্সনমত্তমেতং, তং পন অফস্সং অসঞ্ঞং অচেতনন্তি সব্বচিত্তচেতসিকৰহিতমেৱ. ততো চ সতিপি ৰূপধম্মপ্পৱত্তিযং তস্স অচেতনত্তা সব্বসো সঙ্খাৰদুক্খৱিৰহিততায সন্ততৰা পণীততৰা চ নিৰোধসমাপত্তীতি ৱুচ্চতে. তেনাহ ‘‘অৱেদযিতসুখং সন্ততৰং পণীততৰং হোতী’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইমম্হা চা’’তিআদি.

৩৩০. সামগ্গিৰসানিসংসমেৱ নেসং ভগৱা কথেসি অজ্ঝাসযানুকূলত্তা তস্স. অনুসাৱেত্ৱাতি অনুপগমনৱসেন সম্মদেৱ আৰোচেত্ৱা. ‘‘অনুসংসাৱেত্ৱা’’তি ৱা পাঠো, সো এৱত্থো. ততো পটিনিৱত্তিত্ৱাতি এতৰহি ভগৱতো একৱিহাৰে অজ্ঝাসযোতি সত্থু মনং গণ্হন্তা ‘‘ইধেৱ তিট্ঠথা’’তি ৱিস্সজ্জিতট্ঠানতো নিৱত্তিত্ৱা. পব্বজ্জাদীনীতি আদি-সদ্দেন উপসম্পদা-ৱিসুদ্ধি-ধুতকম্মট্ঠানানুযোগ-ঝানৱিমোক্খ-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনা-ফলসচ্ছিকিৰিযাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অধিগন্ত্ৱাপীতি পি-সদ্দেন যথাধিগতানম্পি. অত্তনো গুণকথায অট্টিযমানাতি ভগৱন্তং নিস্সায অধিগন্ত্ৱাপি ধম্মাধিকৰণং সত্থুৱিহেসাভাৱদীপনে ভগৱতো পাকটগুণানং কথায অট্টিযমানাপীতি যোজনা. দেৱতাতি তংতংসমাপত্তিলাভিনিযো দেৱতা. মুখং মে সজ্জন্তি মুখং মে কথনে সমত্থং, কথনে যোগ্যন্তি অত্থো.

৩৩১. এৱং আগতোতি এৱং আটানাটিযসুত্তে আগতো. পলিৱেঠেন্তেতি চোদেন্তে. মচ্ছৰাযন্তীতি অত্তনো গুণানং ভগৱতোপি আৰোচনং অসহমানা মচ্ছৰাযন্তীতি সো চিন্তেতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

০১. তেসং লাভাতি তেসং ৱজ্জিৰাজূনং ৱজ্জিৰট্ঠৱাসীনঞ্চ মনুস্সত্তং, পতিৰূপদেসৱাসাদিকো, ভগৱতো তিণ্ণঞ্চ কুলপুত্তানং দস্সনৱন্দনদানধম্মস্সৱনাদযো লাভা. সুলদ্ধা লাভাতি যোজনা. পসন্নচিত্তং অনুস্সৰেয্যাতি তং কুলঞ্হেতং সীলাদিগুণে চিত্তং পসাদেত্ৱা অনুস্সৰেয্য. ৱুত্তং তেসং ‘‘অনুস্সৰণম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহূপকাৰং ৱদামী’’তি (ইতিৱু. ১০৪; সং. নি. ৫.১৮৪).

চূড়গোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.