৪. মহাযমকৱগ্গো

১. চূড়গোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৩২৫. ঞাতীনং (অ. নি. টী. ৩.৬.১৯) নিৱাসট্ঠানভূতো গামো ঞাতিকো, সো এৱ নাতিকো. সো কিৰ গামো যেসং সন্তকো, তেসং পুব্বপুৰিসেন অত্তনো ঞাতীনং সাধাৰণভাৱেন নিৱেসিতো, তেন ‘‘নাতিকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ পচ্ছা তত্থ দ্ৱীহি দাযাদেহি দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা পৰিভুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৱিন্নং চূড়পিতিমহাপিতিপুত্তানং দ্ৱে গামা’’তি. গিঞ্জকা ৱুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহিযেৱ কতো আৱসথো গিঞ্জকাৱসথো. তস্মিং কিৰ পদেসে মত্তিকা সক্খৰমৰুম্বৱালিকাদীহি অসম্মিস্সা অকঠিনা সণ্হা সুখুমা, তায কতানি কুলালভাজনানিপি সিলামযানি ৱিয দড়্হানি, তস্মা তে উপাসকা তায মত্তিকায দীঘপুথুলইট্ঠকা কাৰেত্ৱা তাহি ঠপেত্ৱা দ্ৱাৰবাহৱাতপানকৱাটতুলাযো সেসং সব্বং দব্বসম্ভাৰেন ৱিনা ইট্ঠকাহি এৱ পাসাদং কাৰেসুং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠকাহেৱা’’তিআদি.

গোসিঙ্গসালৱনদাযন্তি গোসিঙ্গসালৱনন্তি লদ্ধনামং ৰক্খিতং অৰঞ্ঞং. জেট্ঠকৰুক্খস্সাতি ৱনপ্পতিভূতস্স সালৰুক্খস্স. সামগ্গিৰসন্তি সমগ্গভাৱাদিগুণং ৱিৱেকসুখং. উপৰিপণ্ণাসকে উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৭-২৩৮) পুথুজ্জনকালো কথিতো, ইধ চূড়গোসিঙ্গসুত্তে খীণাসৱকালো কথিতো. কতকিচ্চাপি হি তে মহাথেৰা অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং পৰেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনঞ্চ সম্পস্সন্তা পৰমঞ্চ ৱিৱেকং অনুব্ৰূহন্তা সামগ্গিৰসং অনুভৱমানা তত্থ ৱিহৰন্তি. তদাতি তস্মিং উপক্কিলেসসুত্তদেসনাকালে. তেতি অনুৰুদ্ধপ্পমুখা কুলপুত্তা. লদ্ধস্সাদাতি ৱিপস্সনায ৱীথিপটিপত্তিযা অধিগতস্সাদা. ৱিপস্সনা হি পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহন্তী পৱত্তমানা সাতিসযং পীতিসোমনস্সং আৱহতি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতি পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);

লদ্ধপতিট্ঠা মগ্গফলাধিগমনেন. সতি হি মগ্গফলাধিগমে সাসনে পতিট্ঠা লদ্ধা নাম হোতি, নো অঞ্ঞথা.

কামং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাপি মহাসাৱকপৰিযাপন্নাৱ, অগ্গসাৱকভাৱেন পন নেসং ৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেৰেসু ৱা’’তি ৱিসুং গহণং. সতিপি হি সামঞ্ঞযোগে ৱিসেসৱন্তো ৱিসুং গয্হন্তি যথা ‘‘ব্ৰাহ্মণা আগতা, ৱাসিট্ঠোপি আগতো’’তি. তেসু পন ৱিসুং গহিতেসুপি ‘‘অসীতিমহাসাৱকেসূ’’তি অসীতিগ্গহণং অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গণনুপগং ন হোতীতি. অন্তমসোতি ইদং ধম্মভণ্ডাগাৰিকস্স উপট্ঠাকভাৱেন আসন্নচাৰিতায ৱুত্তং. অনীকাতি হত্থানীকা, হত্থানীকতো হত্থিসমূহতোতি অত্থো. কাড়সীহো যেভুয্যেন যূথচৰোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘যূথা নিস্সটো কাড়সীহো ৱিযা’’তি. কেসৰী পন একচৰোৱ. ৱাতচ্ছিন্নো ৱলাহকো ৱিযাতি ৱাতচ্ছিন্নো পব্বতকূটপ্পমাণো ৱলাহকচ্ছেদো ৱিয. তেসং পগ্গণ্হনতোতি যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে, উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতে, দুক্খিতস্স সুখে অভিৰুচি উপ্পজ্জতি, এৱমেৱং ভগৱতো কোসম্বকে ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদাপন্নে দিস্ৱা অপৰে সমগ্গাৱাসং ৱসন্তে আৱজ্জিতস্স ইমে তযো কুলপুত্তা আপাথং আগমিংসু, অথ নে পগ্গণ্হিতুকামো উপসঙ্কমি, এৱাযং পটিপত্তিঅনুক্কমেন কোসম্বকানং ভিক্খূনং ৱিনযনুপাযো হোতীতি. তেনাহ ‘‘তেসং পগ্গণ্হনতো’’তি. এতেনেৱ পচ্ছিমজনতং অনুকম্পনতোতি ইদম্পি কাৰণং একদেসেন সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. উক্কংসিত্ৱাতি যথাভূতেহি গুণেহি সম্পহংসনেন ৱিসেসেত্ৱা ৱিসিট্ঠে কত্ৱা পসংসাৱসেন চেতং আমেডিতৱচনং.

তং অৰঞ্ঞং ৰক্খতি ৱনসামিনা আণত্তো. ৰক্খিতগোপিতং ৱনসণ্ডং, ন মহাৱনাদি ৱিয অপৰিগ্গহিতং. সীলাদিপ্পভেদায অত্তত্থায পটিপন্না অত্তকামা, ন অপৰিচ্চত্তসিনেহাতি আহ ‘‘অত্তনো হিতং কামযমানা’’তি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. ভিন্দেয্যাতি ৱিনাসেয্য.

দুব্বলমনুস্সাতি পঞ্ঞায দুব্বলা অৱিদ্দসুনো মনুস্সা. তানীতি অভিজাতিআদীসু উপ্পন্নপাটিহাৰিযানি. চীৱৰগব্ভেন পটিচ্ছাদেত্ৱাতি চীৱৰসঙ্খাতে ওৱৰকে নিগূহিত্ৱা ৱিয. ন হি চীৱৰপাৰুপনমত্তেন বুদ্ধানুভাৱো পটিচ্ছন্নো হোতি. ‘‘মা সুধ কোচিমং বুদ্ধানুভাৱং অঞ্ঞাসী’’তি পন তথাৰূপেন ইদ্ধাভিসঙ্খাৰেন তং ছাদেত্ৱা গতো ভগৱা তথা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতকৱেসেন অগমাসী’’তি.

অভিক্কমথাতি পদং অভিমুখভাৱেন ৱিধিমুখেন ৱদতীতি আহ ‘‘ইতো আগচ্ছথা’’তি. বুদ্ধানং কাযো নাম সুৱিসুদ্ধজাতিমণি ৱিয সোভনো, কিঞ্চি মলং অপনেতব্বং নত্থি, কিমত্থং ভগৱা পাদে পক্খালেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি.

৩২৬. অনুৰুদ্ধাতি ৱা একসেসনযেন ৱুত্তং ৱিৰূপেকসেসস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা, এৱঞ্চ কত্ৱা বহুৱচননিদ্দেসোপি সমত্থিতো হোতি. ইৰিযাপথো খমতীতি সৰীৰস্স লহুট্ঠানতায চতুব্বিধোপি ইৰিযাপথো সুখপ্পৱত্তিকো. জীৱিতং যাপেতীতি যাপনালক্খণং জীৱিতং ইমং সৰীৰযন্তং যাপেতি সুখেন পৱত্তেতি. উড়ুঙ্কযাগুং ৱা কটচ্ছুভিক্খং ৱাতি ইদং মকৰৱুত্তিযা মিস্সকভত্তেন যাপনং ৱত্তন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ভিক্খাচাৰৱত্তং পুচ্ছতী’’তি.

অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসন্দতীতি সতিপি উভযেসং কলাপানং পৰমত্থতো ভেদে পচুৰজনেহি দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তং খীৰোদকসম্মোদিতং অচ্চন্তমেৱ সংসট্ঠং ৱিয হুত্ৱা তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘ৱিসুং ন হোতি, একত্তং ৱিয উপেতী’’তি. পিযভাৱদীপনানি চক্খূনি পিযচক্খূনি. পিযাযতি, পিযাযিতব্বোতি ৱা পিযোতি. সমগ্গৱাসস্স যং একন্তকাৰণং, তং পুচ্ছন্তো ভগৱা ‘‘যথা কথং পনা’’তিআদিমাহাতি ‘‘কথন্তি কাৰণপুচ্ছা’’তি ৱুত্তং. যো নেসং মেত্তাসহিতানংযেৱ কম্মাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং পচ্চুপট্ঠানাকাৰো, তং সন্ধায ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা. তথা হি পৰতো ‘‘এৱং খো মযং, ভন্তে’’তিআদিনা থেৰেহি ৱিস্সজ্জনং কথিতং.

মিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তং, কাযকম্মং. আৱীতি পকাসং. ৰহোতি অপ্পকাসং. যঞ্হি উদ্দিস্স মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠপেতি, তং তস্স সম্মুখা চে, পকাসং হোতি, পৰম্মুখা চে, অপ্পকাসং. তেনাহ ‘‘আৱি চেৱ ৰহো চাতি সম্মুখা চেৱ পৰম্মুখা চা’’তি. ইতৰানীতি পৰম্মুখা কাযৱচীকম্মানি. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মজ্জনাদিৱসেন পটিজগ্গিতব্বযুত্তং ঠানং ৱা. তথেৱাতি যথা সম্মুখা কতে মেত্তাকাযকম্মে ৱুত্তং, তথেৱ. ‘‘কচ্চি খমনীয’’ন্তি এৱমাদিকা কথা সম্মোদনীযকথা. যথা পৰেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি, তথা পটিসন্থাৰৱসেন পৱত্তা কথা পটিসন্থাৰকথা. ‘‘অহো তদা থেৰেন ময্হং দিন্নো ওৱাদো, দিন্না অনুসাসনী’’তি এৱং কালন্তৰে সৰিতব্বযুত্তা, ছসাৰণীযপটিসংযুত্তা ৱা কথা সাৰণীযকথা. সুত্তপদং নিক্খিপিত্ৱা তস্স অত্থনিদ্দেসৱসেন সীলাদিধম্মপটিসংযুত্তা কথা ধম্মীকথা. সৰেন সুত্তস্স উচ্চাৰণং সৰভঞ্ঞং. পঞ্হস্স ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স পুচ্ছনং পঞ্হপুচ্ছনং. তস্স যথাপুচ্ছিতস্সআদিসনং পঞ্হৱিস্সজ্জনং. এৱং সমন্নাহৰতোতি এৱং মনসিকৰোতো, এৱং মেত্তং উপসংহৰতোতি অত্থো.

একতো কাতুং ন সক্কা, তস্মা নানা. হিতট্ঠেনাতি অত্তনো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হিতভাৱেন. নিৰন্তৰট্ঠেনাতি অন্তৰাভাৱেন ভেদাভাৱেন. অৱিগ্গহট্ঠেনাতি অৱিৰোধভাৱেন. সমগ্গট্ঠেনাতি সহিতভাৱেন. পৰিভণ্ডং কত্ৱাতি বহলতনুমত্তিকালেপেহি লিম্পেত্ৱা. চীৱৰং ৱা ধোৱন্তীতি অত্তনো চীৱৰং ৱা ধোৱন্তি. পৰিভণ্ডং ৱাতি অত্তনো পণ্ণসালায পৰিভণ্ডং ৱা কৰোন্তি.

৩২৭. পটিৱিৰুদ্ধা এৱাতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তেসং অপ্পমাদলক্খণন্তি তেসং অপ্পমজ্জনসভাৱং. কচ্চি পন ৱো অনুৰুদ্ধা সমগ্গাতি এত্থাপি ৱোতি নিপাতমত্তং, পচ্চত্তৱচনং ৱা, কচ্চি তুম্হেতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. সমুগ্গপাতিন্তি সমুগ্গপুটসদিসং পাতিং.

পণ্ণসালাযং অন্তো বহি চ সম্মজ্জনেন সোধিতঙ্গণতা ৱত্তপটিপত্তি. পটিৱিসমত্তমেৱাতি অত্তনো যাপনপটিৱিসমত্তমেৱ. ওসাপেত্ৱাতি পক্খিপিত্ৱা. পমাণমেৱাতি অত্তনো যাপনপমাণমেৱ. ৱুত্তনযেন জহিত্ৱাতি পাড়িযং ৱুত্তনযেন জহিত্ৱা.

হত্থেন হত্থং সংসিব্বন্তাতি অত্তনো হত্থেন ইতৰস্স হত্থং দড়্হগ্গহণৱসেন বন্ধন্তা. ৱিলঙ্ঘেতি দেসন্তৰং পাপেতি এতেনাতি ৱিলঙ্ঘকো, হত্থো. হত্থো এৱ ৱিলঙ্ঘকো হত্থৱিলঙ্ঘকো, তেন হত্থৱিলঙ্ঘকেন.

তং অখণ্ডং কত্ৱাতি তং তীসুপি দিৱসেসু ধম্মস্সৱনং পৱত্তনৱসেন অখণ্ডিকং কত্ৱা. এতন্তি ‘‘পঞ্চাহিকং খো পনা’’তিআদিৱচনং. পঞ্চমে পঞ্চমে অহনি ভৱতীতি পঞ্চাহিকং. ভগৱতা পুচ্ছিতেন অনুৰুদ্ধত্থেৰেন. পমাদট্ঠানেসুযেৱাতি অঞ্ঞেসং পমাদট্ঠানেসুযেৱ. ‘‘পমাদট্ঠানেসুযেৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘অঞ্ঞেসঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. পপঞ্চকৰণট্ঠানানীতি কথাপপঞ্চস্স কৰণট্ঠানানি ৱিস্সট্ঠকথাপৱত্তনেন কম্মট্ঠানে পমজ্জনট্ঠানানি. তত্থাপি ‘‘মযং, ভন্তে, কম্মট্ঠানৱিৰুদ্ধং ন পটিপজ্জামা’’তি সিখাপ্পত্তং অত্তনো অপ্পমাদলক্খণং থেৰো দস্সেতি. এত্তকং ঠানং মুঞ্চিত্ৱাতি পন ইদং তদা ৱিহাৰসমাপত্তীনং ৱড়ঞ্জাভাৱেন ৱুত্তং.

৩২৮. ঝানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অত্তনো সম্মাপটিপন্নতায সত্থু চিত্তাৰাধনত্থং তস্স চ ৱিসেসাধিগমস্স সত্থু পচ্চক্খভাৱতো থেৰো ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে’’তি আহ. যাৱদেৱাতি যত্তকং কালং একং দিৱসভাগং ৱা সকলৰত্তিং ৱা যাৱ সত্ত ৱা দিৱসে.

৩২৯. সমতিক্কমাযাতি সম্মদেৱ অতিক্কমনায. সতি হি উপৰি ৱিসেসাধিগমে হেট্ঠিমজ্ঝানং সমতিক্কন্তং নাম হোতি পটিপ্পস্সদ্ধি চ. তেনাহ ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি. ঞাণদস্সনৱিসেসোতি কাৰণূপচাৰেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ৱেদযিতসুখতোতি ৱেদনাসহিতজ্ঝানসুখতো ৱা ফলসুখতো ৱা. অৱেদযিতসুখন্তি নিব্বানসুখং ৱিয ৱেদনাৰহিতং সুখং. অৱেদযিতসুখন্তি চ নিদস্সনমত্তমেতং, তং পন অফস্সং অসঞ্ঞং অচেতনন্তি সব্বচিত্তচেতসিকৰহিতমেৱ. ততো চ সতিপি ৰূপধম্মপ্পৱত্তিযং তস্স অচেতনত্তা সব্বসো সঙ্খাৰদুক্খৱিৰহিততায সন্ততৰা পণীততৰা চ নিৰোধসমাপত্তীতি ৱুচ্চতে. তেনাহ ‘‘অৱেদযিতসুখং সন্ততৰং পণীততৰং হোতী’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইমম্হা চা’’তিআদি.

৩৩০. সামগ্গিৰসানিসংসমেৱ নেসং ভগৱা কথেসি অজ্ঝাসযানুকূলত্তা তস্স. অনুসাৱেত্ৱাতি অনুপগমনৱসেন সম্মদেৱ আৰোচেত্ৱা. ‘‘অনুসংসাৱেত্ৱা’’তি ৱা পাঠো, সো এৱত্থো. ততো পটিনিৱত্তিত্ৱাতি এতৰহি ভগৱতো একৱিহাৰে অজ্ঝাসযোতি সত্থু মনং গণ্হন্তা ‘‘ইধেৱ তিট্ঠথা’’তি ৱিস্সজ্জিতট্ঠানতো নিৱত্তিত্ৱা. পব্বজ্জাদীনীতি আদি-সদ্দেন উপসম্পদা-ৱিসুদ্ধি-ধুতকম্মট্ঠানানুযোগ-ঝানৱিমোক্খ-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনা-ফলসচ্ছিকিৰিযাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অধিগন্ত্ৱাপীতি পি-সদ্দেন যথাধিগতানম্পি. অত্তনো গুণকথায অট্টিযমানাতি ভগৱন্তং নিস্সায অধিগন্ত্ৱাপি ধম্মাধিকৰণং সত্থুৱিহেসাভাৱদীপনে ভগৱতো পাকটগুণানং কথায অট্টিযমানাপীতি যোজনা. দেৱতাতি তংতংসমাপত্তিলাভিনিযো দেৱতা. মুখং মে সজ্জন্তি মুখং মে কথনে সমত্থং, কথনে যোগ্যন্তি অত্থো.

৩৩১. এৱং আগতোতি এৱং আটানাটিযসুত্তে আগতো. পলিৱেঠেন্তেতি চোদেন্তে. মচ্ছৰাযন্তীতি অত্তনো গুণানং ভগৱতোপি আৰোচনং অসহমানা মচ্ছৰাযন্তীতি সো চিন্তেতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

০১. তেসং লাভাতি তেসং ৱজ্জিৰাজূনং ৱজ্জিৰট্ঠৱাসীনঞ্চ মনুস্সত্তং, পতিৰূপদেসৱাসাদিকো, ভগৱতো তিণ্ণঞ্চ কুলপুত্তানং দস্সনৱন্দনদানধম্মস্সৱনাদযো লাভা. সুলদ্ধা লাভাতি যোজনা. পসন্নচিত্তং অনুস্সৰেয্যাতি তং কুলঞ্হেতং সীলাদিগুণে চিত্তং পসাদেত্ৱা অনুস্সৰেয্য. ৱুত্তং তেসং ‘‘অনুস্সৰণম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহূপকাৰং ৱদামী’’তি (ইতিৱু. ১০৪; সং. নি. ৫.১৮৪).

চূড়গোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. মহাগোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৩৩২. কোচিদেৱাতি গোসিঙ্গসালৱনসামন্ততো নিৱিট্ঠেসু যো কোচি গামো গোচৰগামো ভৱিস্সতি, তস্মা অনিবদ্ধভাৱতো গোচৰগামো ন গহিতো, ৱসনট্ঠানমেৱ পৰিদীপিতং, ততো এৱ অৰঞ্ঞনিদানকং নামেতং. সব্বত্থাতি দেৱলোকে মনুস্সলোকে চ. থিৰকাৰকেহীতি সাসনে থিৰভাৱকাৰকেহি. সৱনন্তে জাতত্তাতি চতুসচ্চগব্ভস্স ধম্মস্সৱনস্স পৰিযোসানে অৰিযায জাতিযা জাতত্তা. যথা পটিৱেধবাহুসচ্চং ইজ্ঝতি, তথা ধম্মস্স সৱনতো সাৱকা. সূৰিযো ৱিয ভাসুৰগুণৰংসিতায মোহন্ধকাৰৱিধমনতো. চন্দো ৱিয ৰমণীযমনোহৰসীতলগুণতায কিলেসপৰিড়াহৱূপসমতো. সাগৰো ৱিয গম্ভীৰথিৰৱিপুলানেকগুণতায ঠিতধম্মসভাৱতো. গুণমহন্ততায থেৰস্স অভিঞ্ঞাততা, গুণমহন্ততা চ সুত্তেসু আগতনযেনেৱ ঞাতব্বাতি তং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সীহনাদসুত্তন্তি মজ্ঝিমনিকাযে আগতং মহাসীহনাদসুত্তং (ম. নি. ১.১৪৬). থেৰপঞ্হসুত্তন্তি সুত্তনিপাতে অট্ঠকৱগ্গে আগতং সাৰিপুত্তসুত্তং (সু. নি. ৯৬১-৯৮১). থেৰসীহনাদসুত্তন্তি ইমস্স চ থেৰস্স জনপদচাৰিকায সত্থু সম্মুখা সীহনাদসুত্তং. অভিনিক্খমনন্তি থেৰস্সেৱ মহতা ঞাতিপৰিৱট্টেন মহতা চ ভোগপৰিৱট্টেন সহ ঘৰাৱাসপৰিচ্চাগো অভিনিক্খমনং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো.

মহাপঞ্ঞে ভিক্খূ গহেত্ৱাতি আযস্মতো কিৰ সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পৰিৱাৰভিক্খূপি মহাপঞ্ঞা এৱ অহেসুং. ধাতুসো হি সত্তা সংসন্দন্তি. সযং ইদ্ধিমাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পনত্থো ধাতুসংযুত্তেন (সং. নি. ২.৯৯) দীপেতব্বো – গিজ্ঝকূটপব্বতে গিলানসেয্যায নিসিন্নো ভগৱা আৰক্খত্থায পৰিৱাৰেত্ৱা ৱসন্তেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদীসু একমেকং অত্তনো পৰিসায সদ্ধিং চঙ্কমন্তং ৱোলোকেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং চঙ্কমন্তন্তি. এৱং, ভন্তে. সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং.

ৱনন্তেতি উপৱনন্তে. মেঘৱণ্ণাযাতি নীলাভায. সমুদ্দকুচ্ছিতো উগ্গচ্ছন্তস্স ৱিয উপট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং. চক্কৱাড়পব্বতমত্থকসমীপে আভাফৰণৱসেন পৱত্তিযা ‘‘পাচীনচক্কৱাড়পব্বতমত্থকে’’তি ৱুত্তং, ন চক্কৱাড়পব্বতমত্থকে চন্দমণ্ডলস্স ৱিচৰণতো. তথা সতি লোকন্তৰিকনিৰযেসুপি চন্দিমসূৰিযানং আভা ফৰেয্য. উব্বেধৱসেন হি চক্কৱাড়পব্বতস্স ৱেমজ্ঝতো চন্দিমসূৰিযা ৱিচৰন্তি. সালকুসুমপভানং অতিৰত্ততায ৱুত্তং ‘‘লাখাৰসেন সিঞ্চমানং ৱিযা’’তি. উপগাযমানা ৱিযাতি পযিৰুপাসনৱসেন উপেচ্চ গাযমানা ৱিয. কায নু খো অজ্জ ৰতিযাতি অজ্জ ঝানসমাপত্তিৰতিযা এৱ নু খো, উদাহু ধম্মসাকচ্ছাৰতিযা ধম্মদেসনাৰতিযাতি চিন্তেসি.

দ্ৱে চন্দমণ্ডলানি ৱিয পৰমসোভগ্গপ্পত্তায কন্তিযা. দ্ৱে সূৰিযমণ্ডলানি ৱিয অতিৱিয সুৱিসুদ্ধসমুজ্জলায গুণৱিভূতিযা. দ্ৱে ছদ্দন্তনাগৰাজানো ৱিয মহানুভাৱতায. দ্ৱে সীহা ৱিয তেজুস্সদতায. দ্ৱে ব্যগ্ঘা ৱিয অনোলীনৱুত্তিতায. সব্বপালিফুল্লমেৱাতি সব্বমেৱ সমন্ততো ৱিকসিতং.

৩৩৩. কথা উপচৰতি পৱত্ততি এত্থাতি কথাউপচাৰো, সৱনূপচাৰো পদেসো, তং কথাউপচাৰং. ৰমণীযমেৱ ৰামণেয্যকং. উজ্জঙ্গলেতি লূখপদেসে কঠিনপদেসে. দোসেহি ইতা অপগতাতি দোসিনা ত-কাৰস্স ন-কাৰং কত্ৱা. দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধাতি দেৱলোকে গন্ধা ৱিয. দিৱি ভৱাতি দিব্বা. দ্ৱে থেৰাতি সাৰিপুত্তত্থেৰআনন্দত্থেৰা. আনন্দত্থেৰো তাৱ মমাযতু অখীণাসৱভাৱতো, সাৰিপুত্তত্থেৰো কথন্তি? ন ইদং মমাযনং গেহস্সিতপেমৱসেন, অথ খো গুণভত্তিৱসেনাতি নাযং দোসো.

অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা, অনুমতিগ্গহণত্থং পুচ্ছনং. তত্থ যস্মা অধম্মিকম্পি ৱুদ্ধস্স অনুমতিং ইতৰো পটিক্খিপিতুং ন লভতি, তেন সা অনুজানিতব্বাৱ হোতি, তস্মা সঙ্ঘখুদ্দকতো পট্ঠায অনুমতি পুচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘অনুমতিপুচ্ছা নামেসা’’তিআদি. খুদ্দকতো পট্ঠাযাতি কণিট্ঠতো পট্ঠায. পটিভাতি উপট্ঠাতীতি পটিভানং, যথাধিপ্পেতো অত্থো, তং পটিভানং. সিখাপ্পত্তা ৱেপুল্লপ্পত্তা ন ভৱিস্সতি পদেসঞাণে ঠিতেহি ভাসিতত্তা. সিখাপ্পত্তা ৱেপুল্লপ্পত্তা ভৱিস্সতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সংসন্দিতত্তা. ৱুত্তমেৱত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পচ্চত্থিকা অট্টিযন্তি দুক্খাযন্তি এতেনাতি অট্টো, ৱিনিচ্ছিতব্বৱোহাৰো. গামভোজকন্তি যস্মিং গামে সো উপ্পন্নো, তং গামভোজকং. জনপদভোজকন্তি যস্মিং জনপদে সো উপ্পন্নো, তং জনপদভোজকং. মহাৱিনিচ্ছযঅমচ্চন্তি যস্মিং ৰজ্জে সো জনপদো, তস্স ৰাজধানিযং মহাৱিনিচ্ছযঅমচ্চং. সেনাপতিন্তি যস্স ৰঞ্ঞো সো অমচ্চো, তস্স সেনাপতিং. তথা উপৰাজন্তি. ইদং পনেত্থ পকতিচাৰিত্তৱসেন ৱুত্তং উপমেয্যত্থানুৰূপতোতি দট্ঠব্বং. অপৰাপৰং ন সঞ্চৰতি ৱিনিচ্ছযনাৰহেন ৱিনিচ্ছিতভাৱতো.

পকট্ঠানং (অ. নি. টী. ২.৪.২২) উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো, সভাৱনিৰুত্তিৱসেন বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা চ পকট্ঠানং ৱচনপ্পবন্ধানং আড়ীতি পাড়ি, পৰিযত্তিধম্মো. পুৰিমস্স অত্থস্স পচ্ছিমেন অত্থেন অনুসন্ধানং অনুসন্ধি. অত্থমুখেন পন পাড়িপদেসানম্পি অনুসন্ধি হোতিযেৱ, সো চ পুব্বাপৰানুসন্ধি-পুচ্ছানুসন্ধি-অজ্ঝাসযানুসন্ধি-যথানুসন্ধিৱসেন চতুব্বিধো. তংতংদেসনানং পন পুব্বাপৰসংসন্দনং পুব্বাপৰং. পাড়িৱসেন অনুসন্ধিৱসেন পুব্বাপৰৱসেনাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. উগ্গহিতন্তি ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উদ্ধং উদ্ধং গহিতং, পৰিযাপুণনৱসেন চেৱ পৰিপুচ্ছাৱসেন চ হদযেন গহিতন্তি অত্থো. ৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থিকেহি সোতব্বতো সুতং, পৰিযত্তিধম্মো, তং ধাৰেতীতি সুতধৰো. যো হি সুতধৰো, সুতং তস্মিং পতিট্ঠিতং হোতি সুপ্পতিট্ঠিতং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সুতস্স আধাৰভূতো’’তি. তেনাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. একপদং একক্খৰম্পি অৱিনট্ঠং হুত্ৱা সন্নিচীযতীতি সন্নিচযো, সুতং সন্নিচযো এতস্মিন্তি সুতসন্নিচযো. অজ্ঝোসাযাতি অনুপৱিসিত্ৱা. তিট্ঠতীতি ন মুস্সতি.

ঠিতা পগুণাতি পগুণা ৱাচুগ্গতা. নিচ্চলিতন্তি অপৰিৱত্তিতং. সংসন্দিত্ৱাতি অঞ্ঞেহি সংসন্দিত্ৱা. সমনুগ্গাহিত্ৱাতি পৰিপুচ্ছাৱসেন অত্থং ওগাহেত্ৱা. পবন্ধস্স ৱিবন্ধাভাৱতো গঙ্গাসোতসদিসং, ‘‘ভৱঙ্গসোতসদিস’’ন্তি ৱা পাঠো, অকিত্তিমং সুখপ্পৱত্তীতি অত্থো. সুত্তেকদেসস্স সুত্তস্স চ ৱচসা পৰিচযো ইধ নাধিপ্পেতো, ৱগ্গাদিৱসেন পন অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সুত্তদসক…পে… সজ্ঝাযিতা’’তি, ‘‘দস সুত্তানি গতানি, দস ৱগ্গাগতা’’তিআদিনা সল্লক্খেত্ৱা ৱাচায সজ্ঝাযিতাতি অত্থো. মনসা অনু অনু পেক্খিতা ভাগসো নিজ্ঝাযিতা চিন্তিতা মনসানুপেক্খিতা. ৰূপগতং ৱিয পঞ্ঞাযতীতি ৰূপগতং ৱিয চক্খুস্স ৱিভূতং হুত্ৱা পঞ্ঞাযতি. সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা সুট্ঠু যাথাৱতো পটিৱিদ্ধা.

পজ্জতি অত্থো ঞাযতি এতেনাতি পদং, তদেৱ অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনন্তি আহ ‘‘পদমেৱ অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পদব্যঞ্জন’’ন্তি. অক্খৰপাৰিপূৰিযা পদব্যঞ্জনস্স পৰিমণ্ডলতা, সা পন পাৰিপূৰী এৱং ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘দসৱিধব্যঞ্জনবুদ্ধিযো অপৰিহাপেত্ৱা’’তি. অঞ্ঞং উপাৰম্ভকৰন্তি যথানিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞং তস্স অননুলোমকং সুত্তং আহৰতি. তদত্থং ওতাৰেতীতি তস্স আহটসুত্তস্সেৱ অত্থং ৱিচাৰেতি. তস্স কথা অপৰিমণ্ডলা নাম হোতি অত্থস্স অপৰিপুণ্ণভাৱতো. যথানিক্খিত্তস্স সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাৱসেনেৱ সুত্তন্তৰম্পি আনেন্তো বহি একপদম্পি ন গচ্ছতি নাম. অমক্খেন্তোতি অৱিনাসেন্তো. তং তং অত্থং সুট্ঠু ৱৱত্থিতং কত্ৱা দস্সেন্তো তুলিকায পৰিচ্ছিন্দন্তো ৱিয. গম্ভীৰতৰমত্থং গমেন্তো গম্ভীৰমাতিকায উদকং পেসেন্তো ৱিয. উত্তানমাতিকায হি মৰিযাদং ওত্থৰিত্ৱা উদকং অঞ্ঞথা গচ্ছেয্য. একংযেৱ পদং অনেকেহি পৰিযাযেহি পুনপ্পুনং সংৱণ্ণেন্তো পদং কোট্টেন্তো সিন্ধৱাজানীযো ৱিয. সো হি ৱগ্গিতায গতিযা পদে পদং কোট্টেন্তো গচ্ছতি. কথামগ্গেন তস্স কথা পৰিমণ্ডলা নাম হোতি ধম্মতো অত্থতো অনুসন্ধিতো পুব্বাপৰতো আচৰিযুগ্গহতোতি সব্বসো পৰিপুণ্ণভাৱতো.

অনুপ্পবন্ধেহীতি ৱিস্সট্ঠেহি আসজ্জমানেহি. নাতিসীঘং নাতিসণিকং নিৰন্তৰং একৰসঞ্চ কত্ৱা পৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং কথেন্তো ৱিস্সট্ঠায কথায কথেতি নাম, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেন্তো ‘‘যো ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. অৰণিং মন্থেন্তো ৱিয, উণ্হখাদনীযং খাদন্তো ৱিযাতি সীঘং সীঘং কথনস্স উদাহৰণং, গহিতং গহিতমেৱাতিআদি লঙ্ঘেত্ৱা কথনস্স. পুৰাণপণ্ণন্তৰেসু হি পৰিপাতিযমানগোধা কদাচি দিস্সতি, এৱমেকচ্চস্স অত্থৱণ্ণনা কত্থচি ন দিস্সতি. ওহাযাতি ঠপেত্ৱা. যোপীতিআদিনা একৰূপেন কথায অকথনং দস্সেতি. পেতগ্গি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতস্স মুখতো নিচ্ছৰণকঅগ্গি. ৱিত্থাযতীতি অপ্পটিতানতমাপজ্জতি. কেনচি ৰোগেন দুক্খং পত্তো ৱিয নিত্থুনন্তো. কন্দন্তো ৱিযাতি উক্কুট্ঠিং কৰোন্তো ৱিয. অপ্পবন্ধা নাম হোতি সুখেন অপ্পৱত্তভাৱতো. আচৰিযেহি দিন্ননযে ঠিতোতি আচৰিযুগ্গহং অমুঞ্চন্তো, যথা চ আচৰিযা তং তং সুত্তং সংৱণ্ণেসুং, তেনেৱ নযেন সংৱণ্ণেন্তোতি অত্থো. অচ্ছিন্নধাৰং কত্ৱাতি ‘‘নাতিসীঘং নাতিসণিক’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন অৱিচ্ছিন্নং কথাপবন্ধং কত্ৱা. অনুসযসমুগ্ঘাতাযাতি ইমিনা তস্সা কথায অৰহত্তপৰিযোসানতং দস্সেতি. এৱৰূপেনাতি নযিদং একৱচনং তত্তকৱসেন গহেতব্বং, অথ খো লক্খণে পৱত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথাৰূপেনেৱ ভিক্খুসতেন ভিক্খুসহস্সেন ৱা’’তি ৱুত্তং. পল্লঙ্কেনাতি পল্লঙ্কপদেসেন, পল্লঙ্কাসনন্তেনাতি অত্থো. ইমিনা নযেনাতি ৱাৰন্তৰসাধাৰণং অত্থং অতিদিসতি, অসাধাৰণং পন ৱক্খতেৱাতি.

৩৩৪. আৰমতি এতেনাতি আৰামো.

৩৩৫. ধুৱসেৱনন্তি নিযতসেৱিতং. পাসাদপৰিৱেণেতি পাসাদঙ্গণে. নাভিযা পতিট্ঠিতানন্তি নাভিযা ভূমিযং পতিট্ঠিতানং. অৰন্তৰানীতি অৰৱিৱৰানি তংতংঅৰানং ৱেমজ্ঝট্ঠানানি.

৩৩৬. সমাদিন্নঅৰঞ্ঞধুতঙ্গো আৰঞ্ঞিকো, ন অৰঞ্ঞৱাসমত্তেন.

৩৩৭. ন ওসাদেন্তীতি ন অৱসাদেন্তি, ন অৱসাদনাপেক্খা অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি অত্থো. পৱত্তিনীতি পগুণা.

৩৩৮. লোকুত্তৰা ৱিহাৰসমাপত্তি নাম থেৰস্স অৰহত্তফলসমাপত্তিযো, পৰিযাযতো পন নিৰোধসমাপত্তিপি ৱেদিতব্বা.

৩৩৯. সাধুকাৰো আনন্দত্থেৰস্স দিন্নো. তেনাহ ভগৱা ‘‘যথা তং আনন্দোৱ সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তিআদি. সম্মাতি সুট্ঠু, যথাঅজ্ঝাসযন্তি অধিপ্পাযো. যেন হি যং যথাচিত্তং কথিতং, তং সম্মা কথিতং নাম হোতি. সম্পত্তৱসেন হি যথাকাৰী তথাৱাদী সোভতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো অনুচ্ছৱিকমেৱা’’তিআদি. বহুস্সুতো ভিক্খু তত্থ তত্থ সুত্তে সীলাদীনং আগতট্ঠানে তেসং সুৱিদিতত্তা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো তানি পৰিপূৰেতীতি আহ ‘‘সীলস্স আগতট্ঠানে’’তিআদি. মগ্গাদিপসৱনায ৱিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেত্ৱা পৰিপাকং গমেত্ৱাতি অত্থো.

৩৪০. ‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদেসৱসেন সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘আযস্মা হি ৰেৱতো’’তিআদিমাহ.

৩৪২. অপৰেপি নানপ্পকাৰে কিলেসেতি অপৰেপি নানপ্পকাৰে দোসমোহাদিকিলেসে. ধুনিত্ৱাতি ৱিধমেত্ৱা.

৩৪৩. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এৱং ব্যাকাসীতি সম্বন্ধো. সকলম্পি চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিগতং চিত্তং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি অগ্গহেত্ৱা চক্খুসন্নিস্সিতমেৱ পন ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তদনন্তৰং সম্পটিচ্ছনং, তদনন্তৰং সন্তীৰণন্তিআদিনা সণ্হং সুখুমং অতিইত্তৰখণৱন্তং চিত্তন্তৰং চিত্তনানত্তং. খন্ধাদীনঞ্চ নানত্তসঙ্খাতং খন্ধন্তৰাদি. পথৱীকসিণে পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তথেৱ ততিযং ঝানন্তিআদিনা আৰম্মণং অনুক্কমিত্ৱা ঝানস্সেৱ একন্তৰিকভাৱেন উক্কমনং ঝানোক্কন্তিকং নাম. পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা পুন তদেৱ তেজোকসিণেতিআদিনা ঝানং অনুক্কমিত্ৱা আৰম্মণস্সেৱ একন্তৰিকভাৱেন উক্কমনং আৰম্মণোক্কন্তিকং নাম. ‘‘পঠমজ্ঝানং পঞ্চঙ্গিক’’ন্তিআদিনা যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দুৱঙ্গিকন্তি ঝানঙ্গমত্তস্সেৱ ৱৱত্থাপনং অঙ্গৱৱত্থানং. ‘‘ইদং পথৱীকসিণং…পে… ইদং ওদাতকসিণ’’ন্তি আৰম্মণমত্তস্সেৱ ৱৱত্থাপনং আৰম্মণৱৱত্থানং. পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তত্থেৱ ইতৰেসম্পি সমাপজ্জনং অঙ্গসঙ্কন্তি. পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তদেৱ আপোকসিণেতি এৱং সব্বকসিণেসু একস্সেৱ ঝানস্স সমাপজ্জনং আৰম্মণসঙ্কন্তি. একতোৱড্ঢনং উভতোৱড্ঢনন্তি ইদং খন্ধাদিদেসনাযং লব্ভতি. অভিধম্মভাজনীযে হি ৱেদনাক্খন্ধং ভাজেন্তো ভগৱা তিকে গহেত্ৱা দুকেসু পক্খিপি, দুকে গহেত্ৱা তিকেসু পক্খিপি, ইদং একতোৱড্ঢনং. তিকে চ দুকে চ উভতোৱড্ঢননীহাৰেন কথেসি, ইদং উভতোৱড্ঢনং. এৱং সেসখন্ধেসু ধাতাযতনাদীসু চ যথাৰহং ৱিভঙ্গপ্পকৰণে (ৱিভ. ৩২-৩৩; ১৫৫-১৫৬, ১৮৩-১৮৪) অভিধম্মভাজনীযে আগতনযেন ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘আভিধম্মিকধম্মকথিকস্সেৱ পাকট’’ন্তি. খন্ধাদীসু সভাৱধম্মেসু তীসু লক্খণেসু পঞ্ঞত্তিযং সমযন্তৰেসু চ কোসল্লাভাৱতো অযং সকৱাদো অযং পৰৱাদোতি ন জানাতি. ততো এৱ সকৱাদং…পে… ধম্মন্তৰং ৱিসংৱাদেতি. খন্ধাদীসু পন কুসলতায আভিধম্মিকো সকৱাদং…পে… ন ৱিসংৱাদেতি.

৩৪৪. চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতুং সক্কোতি পটিসঙ্খানভাৱনাবলেহি পৰিগ্গণ্হনসমত্থত্তা. ইদানি তমত্থং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ ৱিভাৱেতুং ‘‘দুপ্পঞ্ঞো হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বানস্সাতি সব্বানি অস্স. ৱিসেৱিতৱিপ্ফন্দিতানীতি কিলেসৱিসূকাযিকানি চেৱ দুচ্চৰিতৱিপ্ফন্দিতানি চ. ভঞ্জিত্ৱাতি মদ্দিত্ৱা. বহীতি কম্মট্ঠানতো বহি পুথুত্তাৰম্মণে.

৩৪৫. পৰিযাযেনাতি এত্থ পৰিযায-সদ্দো ‘‘অত্থি খ্ৱেস, ব্ৰাহ্মণ, পৰিযাযো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৩-৯) ৱিয কাৰণত্থোতি আহ ‘‘সোভনকাৰণং অত্থী’’তি. যদি ভগৱা – ‘‘ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো’’তিআদিনা অত্তনো মহাবোধিপল্লঙ্কং সন্ধাযাহ, এৱং সন্তে সম্মাসম্বুদ্ধেহেৱ সঙ্ঘাৰামো সোভেতব্বো, ন অঞ্ঞেহীতি আপন্নন্তি আহ ‘‘অপিচ পচ্ছিমং জনত’’ন্তিআদি. নিব্বানত্থায পটিপত্তিসাৰং এতস্সাতি পটিপত্তিসাৰো, তং পটিপত্তিসাৰং. নিপ্পৰিযাযেনেৱাতি কেনচি পৰিযাযেন লেসেন ৱিনা মুখ্যেন নযেনেৱ. যো ‘‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ন ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি দড়্হসমাদানং কত্ৱা নিসিন্নো তং অধিগন্ত্ৱাৱ উট্ঠহতি. এৱৰূপেন ইদং গোসিঙ্গসালৱনং সোভতি, সাসনে সব্বাৰম্ভানং তদত্থত্তাতি অত্থো. আসৱক্খযাৱহং পটিপত্তিং আৰভিত্ৱা আসৱক্খযেনেৱ দেসনায পৰিযোসাপিতত্তা যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসীতি.

মহাগোসিঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. মহাগোপালকসুত্তৱণ্ণনা

৩৪৬. তত্থাতি গোপালকসুত্তে. তিস্সো কথাতি (অ. নি. টী. ৩.১১.১৭) তিস্সো অট্ঠকথা, তিৱিধা সুত্তস্স অত্থৱণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাড়ং মূলং এতিস্সাতি এৱংসঞ্ঞিতা একনাড়িকা, একেকং ৱা পদং নাড়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাড়িকা. তেনাহ ‘‘একেকপদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তাৰো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুৰস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৱা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আৰদ্ধস্স ৱত্তো সংৱত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৱত্তিকা, যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতং গোপালকং দস্সেত্ৱা’’তিআদি. একেকপদস্সাতি পিণ্ডত্থদস্সনৱসেন বহুন্নং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৱা একমেকস্স পদস্স অত্থৱণ্ণনা. অযং সব্বত্থেৱ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৱাতি কণ্হপক্খে উপমূপমেয্যদ্ৱযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৱা. অযং ঈদিসেসু এৱ সুত্তেসু লব্ভতি. পৰিযোসানগমনন্তি কেচি তাৱ আহু – ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৱা উপমা চ নাম যাৱদেৱ উপমেয্যসম্পটিদানত্থাতি উপমেয্যত্থং আহৰিত্ৱা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৱোদানপক্খৱিভাৱনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমূপমেয্যৱিভাগেন আহৰিত্ৱা সুত্তত্থস্স পৰিযোসাপন’’ন্তি. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৱা পৰিযোসানগমনাদীসুপি এসেৱ নযো. অপৰে পন ‘‘কণ্হপক্খে সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপেত্ৱাৱ কথনং পৰিযোসানগমন’’ন্তি ৱদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৱত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচৰিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচৰিযেহি আচৰিতা সংৱণ্ণিতা, তথা চেৱ পাড়ি পৱত্তাতি.

অঙ্গীযন্তি অৱযৱভাৱেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, ভাগা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৱজ্জসভাৱানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পৰিহৰিতুন্তি ৰক্খিতুং. তং পন পৰিহৰণং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰণন্তি আহ ‘‘পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰিতু’’ন্তি. ৱড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৱং বহুগোৰসতাসঙ্খাতং পৰিৱুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি ৰূপীযতীতি ৰূপং, পৰিমানপৰিচ্ছেদোপি সৰীৰৰূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা’’তি. ন পৰিযেসতি ৱিনট্ঠভাৱস্সেৱ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৱণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.

ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচৰিযানং গাৱীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমাৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন ৰামৱাসুদেৱগণাদীনং গাৱীসু কতং ফৰসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.

নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দমক্খিকা এৱ ৱা. সটতি ৰুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৱদ্ধা সাটিকাতি আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৱড্ঢন্তী’’তিআদি.

ৱাকেনাতি ৱাকপত্তেন. চীৰকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৱস্সেতি ৱস্সকালস্স অব্ভন্তৰে. নিগ্গাহন্তি সুসুমাৰাদিগ্গাহৰহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৱং. সীহব্যগ্ঘাদিপৰিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.

পঞ্চ অহানি ভূতানি এতস্সাতি পঞ্চাহিতো, সো এৱ ৱাৰোতি পঞ্চাহিকৱাৰো. এৱং সত্তাহিকৱাৰোতি ৱেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চৰিতট্ঠানং গোচৰগ্গহিতট্ঠানং.

পিতুট্ঠানন্তি পিতৰা কাতব্বট্ঠানং, পিতৰা কাতব্বকৰণন্তি অত্থো. যথাৰুচিং গহেত্ৱা গচ্ছন্তীতি গুন্নং ৰুচিঅনুৰূপং গোচৰভূমিযং ৱা নদিপাৰং ৱা গহেত্ৱা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং, ভত্তগ্গহণেনেৱ যাগুপি গহিতা.

৩৪৭. ‘‘দ্ৱীহাকাৰেহী’’তি ৱুত্তং আকাৰদ্ৱযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৱা সমুট্ঠানতো ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱং পাড়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা হদযৱত্থুং অগ্গহেত্ৱা ‘‘দস আযতনানি পঞ্চদস সুখুমৰূপানী’’তি এৱং ৰূপকণ্ডপাড়িযং (ধ. স. ৬৫১-৬৫৫) আগতা. পঞ্চৱীসতি ৰূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱতো ৰূপভাগা. ৰূপকোট্ঠাসাতি ৱা ৱিসুং ৱিসুং অপ্পৱত্তিত্ৱা কলাপভাৱেনেৱ পৱত্তনতো ৰূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা, অৱযৱাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৱা সৰীৰং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৱযৱা কোট্ঠাসা ৱিয কোট্ঠাসা. সেয্যথাপীতি উপমাসংসন্দনং. তত্থ ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি যথাৱুত্তং ৰূপং সলক্খণতো ঞাণেন পৰিগ্গণ্হিত্ৱা. অৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱাতি তং ৰূপং নিস্সায আৰম্মণঞ্চ কত্ৱা পৱত্তমানে ৱেদনাদিকে চত্তাৰো খন্ধে ‘‘অৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা. ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি পুন তত্থ যং ৰুপ্পনলক্খণং, তং ৰূপং, তদঞ্ঞং অৰূপং, উভযৱিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি এৱং ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা. তদুভযঞ্চ অৱিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপ্পচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৱা অনিচ্চাদিলক্খণং আৰোপেত্ৱা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৱড্ঢতীতি যোজনা.

এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতঘানজিৱ্হাকাযাযতনং ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি অট্ঠৱিধং কম্মৱসেন, কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৱযং চিত্তৱসেনাতি এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানং. ৰূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানং. ৰূপগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু কবড়ীকাৰো আহাৰোতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰকম্মৱসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো সন্ততি জৰতা ৰূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং ৰূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো ৰূপং অজানন্তোতিআদীসু ৱত্তব্বং ‘‘গণনতো ৰূপং অজানন্তো’’তিআদেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.২; নেত্তি. ১১৬). অত্তনা কতং সুচৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩; নেত্তি. ১১৬). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং পণ্ডিতমাললক্খণ’’ন্তি. বালে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতে ন সেৱতীতি যং বালপুগ্গলে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতসেৱনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন কৰোতি. তথাভূতস্স অযমাদীনৱোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৱজ্জেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং ভগৱতা ‘‘ইদং ৱো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৱো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৱ সাৱজ্জং, কুসলং অনৱজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৱে আপত্তিক্খন্ধা গৰুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৱজ্জং গৰুকং, অপ্পসাৱজ্জং লহুকং. সপ্পটিকাৰং সতেকিচ্চং, অপ্পটিকাৰং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কাৰণং, ইতৰং অকাৰণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং গৰুকলহুকং সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৱিসুদ্ধং কত্ৱা সীলং ৰক্খিতুং ন সক্কোতি, কুসলাকুসলং সাৱজ্জানৱজ্জং কাৰণাকাৰণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায ৰূপাৰূপপৰিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.

গোৱণসদিসে অত্তভাৱে উপ্পজ্জিত্ৱা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৱিতক্কা আসাটিকা ৱিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৱিতক্কং আসাটিকং অহাৰেত্ৱা’’তি.

‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি ৱচনতো (অ. নি. ৮.৫৬) ছহি ৱণমুখেহি ৱিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৱিয পিলোতিকখণ্ডেন ছহি দ্ৱাৰেহি ৱিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৱৱণো সতিসংৱৰেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৱং ন কৰোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৱণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৱং সংৱৰং ন সম্পাদেতী’’তি.

যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো তং তং ৱিৱৰং অনুপৱিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, অগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৱং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং ৰূপাৰূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তৰং আযতনন্তৰঞ্চ অনুপৱিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৱিতক্কাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমোতি ধূমো ৱিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৱিয ধম্মদেসনাধূমং ন কৰোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৱা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৱিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নকথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকৰণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৱা’’তি ন জানন্তীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৱাতি? সচ্চং, ন কাতব্বমেৱ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননতং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা –

‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;

ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি. (সং. নি. ২.২৪১);

তৰন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদীতড়াকাদীনং নহানাদিঅত্থং ওতৰণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সৰীৰমলং পৱাহেতি, পৰিস্সমং ৱিনোদেতি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৱং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মূদকেন চিত্তমলং পৱাহেন্তি, পৰিস্সমং ৱিনোদেন্তি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৱিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং ৰোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে ৰোপেতব্বো, কেন পকাৰেন ইমস্স অত্থস্স ৱাচকো জাতো. ‘‘নিৰূপেতব্ব’’ন্তি ৱা পাঠো, নিৰূপেতব্বং অযং সভাৱনিৰুত্তি কথমেত্থ নিৰুড়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাড়িপদেসে. পাড়ি কিং ৱদেতীতি ভাৱত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৱত্থং ৱা সঙ্কেতত্থং ৱা. ন পৰিপুচ্ছতীতি ৱিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৱসেন সব্বসো পুচ্ছং ন কৰোতি. ন পৰিপঞ্হতীতি পৰি পৰি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি ন ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৱিৱৰণং নাম অত্থস্স ৱিভজিত্ৱা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৱা ন দস্সেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানীকৰোন্তীতি সিনেৰুমূলকং ৱালিকং উদ্ধৰন্তো ৱিয পথৱীসন্ধাৰোদকং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো ৱিয চ উত্তানং ন কৰোন্তি. এৱং যস্স ধম্মস্স ৱসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুত্তা পৰিযাযতো, ইদানি তমেৱ ধম্মং নিপ্পৰিযাযতো তিত্থন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৱুত্তং. ধম্মো হি তৰন্তি এতেন নিব্বানং নাম তড়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ভগৱা সুমেধভূতো –

‘‘এৱং কিলেসমলধোৱং, ৱিজ্জন্তে অমতন্তড়ে;

ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো অমতন্তড়ে’’তি. (বু. ৱং. ২.১৪);

ধম্মস্সেৱ নিব্বানস্সোতৰণতিত্থভূতস্স ওতৰণপকাৰং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৱুত্তো.

পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোৰূপং ন জানাতি ন ৱিন্দতি. অৱিন্দন্তো হি ন লভতীতি ৱুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৱিন্দতী’’তি ৱত্ৱা তস্স অৱিন্দনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৱনগ্গং গন্ত্ৱা’’তিআদিমাহ.

অযং লোকুত্তৰোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অৰিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তৰৱিধিপ্পটিসেধো ৱা, অৰিয-সদ্দো ৱা নিদ্দোসপৰিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৱিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৱঞ্চ কত্ৱা সত্তঙ্গস্সপি অৰিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.

চত্তাৰো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৱিসেসেন সতিপট্ঠানা ৱুত্তা. তত্থ কাযৱেদনাচিত্তধম্মাৰম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তা নিব্বানাৰম্মণা লোকুত্তৰাতি এৱং ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তৰাতি যথাভূতং ন পজানাতি.

অনৱসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৱসেসং দুহতি. ৱাচায অভিহাৰো ৱাচাভিহাৰো. পচ্চযানং অভিহাৰো পচ্চযাভিহাৰো.

ইমে অম্হেসু গৰুচিত্তীকাৰং ন কৰোন্তীতি ইমিনা নৱকানং ভিক্খূনং ধম্মসম্পটিপত্তিযা অভাৱং দস্সেতি আচৰিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো. তেন চ সিক্খাগাৰৱতাভাৱদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৱং, তেন থেৰানং তেসু অনুগ্গহাভাৱং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিৰভাৱপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্ৰহ্মচাৰী অনুগ্গণ্হন্তি, নিৰত্থকং ৱা অনুগ্গহং কৰোন্তি. তেনাহ ‘‘নৱকে ভিক্খূ’’তি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৱেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপটিসন্ধিপচ্চযাকাৰপটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুয্হগন্থং. ৱুত্তৱিপল্লাসৱসেনাতি ‘‘ন ৰূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৱুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৱসেন অগ্গহণৱসেন. যোজেত্ৱাতি ‘‘ৰূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনাতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা ৰূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পৰিহাযতি, পঞ্চগোৰসপৰিভোগতোপি ন পৰিবাহিৰো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৱা. ৱেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদেসে যথাৰহং অত্থো ৱেদিতব্বো.

মহাগোপালকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. চূড়গোপালকসুত্তৱণ্ণনা

৩৫০. চেলুক্কাহীতি চেলমযাহি উক্কাহি. উক্কভূতানি চেলানি এত্থাতি উক্কচেলা, নগৰং. সব্বা গঙ্গা পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযতীতি পকতিচক্খুস্স পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠাতি, দিব্বচক্খুস্স পন সমন্তচক্খুস্স ৱা যত্থ কত্থচি নিসিন্নস্সপি ভগৱতো পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযতেৱ. সোত্থীতি অনুপদ্দৱো. ৱড্ঢীতি অপৰিহানি. আৰোগ্যন্তি অৰোগতা আবাধাভাৱো.

মগধো জনপদো নিৱাসো এতস্সাতি মাগধো, মাগধোৱ মাগধিকো. পঞ্ঞায নাম দুট্ঠুভাৱো নত্থি একন্তানৱজ্জতায, তস্মা দু-সদ্দো অভাৱৱাচী ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৱিয, জাতি-সদ্দো চ সভাৱত্থোতি আহ ‘‘নিপ্পঞ্ঞসভাৱো’’তি. -সদ্দো আৰম্ভত্থোতি আহ ‘‘পতাৰেসীতি তাৰেতুং আৰভী’’তি পৰতীৰং গাৱীনং অপ্পত্তত্তা. সুৱিদেহানন্তি সুন্দৰৱিদেহানং. ৱিদেহৰট্ঠং কিৰ ভূমিভাগদস্সনসম্পত্তিযা চ ৱনৰামণেয্যকাদিনা চ সুন্দৰং. আমণ্ডলিকং কৰিত্ৱাতি আৱত্তে পতিতা তেমণ্ডলাকাৰেন পৰিব্ভমিত্ৱা. কতিপযাপি গাৱিযো অসেসেত্ৱা নদীসোতেন ৱূড়্হত্তা ৱুত্তং ‘‘অৱড্ঢিং ৱিনাসং পাপুণিংসূ’’তি. কতিপযাসুপি হি অৱসিট্ঠাসু গাৱীসু অনুক্কমেনপি সিযা গোগণস্স ৱড্ঢীতি. ৱিস্সমট্ঠানন্তি পৰিস্সমৱিনোদনট্ঠানং. তিত্থা ভট্ঠাতি গহেতুং অসমত্থতায তিত্থং অপ্পত্তা. অৰোগো নাম নাহোসীতি লোমমত্তম্পি অসেসেত্ৱা সব্বা গাৱিযো নদীসোতে ৱিনট্ঠাতি অত্থো.

যেসু খন্ধাযতনধাতূসু ইধ লোকসমঞ্ঞা, তে অজানন্তা ‘‘অকুসলা ইমস্স লোকস্সা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘ইধলোকে খন্ধধাতাযতনেসু অকুসলা অছেকা’’তি. অযমেৱ নযো ‘‘অকুসলা পৰস্স লোকস্সা’’তি এত্থাপীতি আহ ‘‘পৰলোকেপি এসেৱ নযো’’তি. মাৰো এত্থ ধীযতীতি মাৰধেয্যং. মাৰোতি চেত্থ কিলেসমাৰো ৱেদিতব্বো. খন্ধাভিসঙ্খাৰা হি তস্স পৱত্তনভাৱেন গহিতা, মচ্চুমাৰো ৱিসুং গহিতো এৱ, কিলেসমাৰৱসেনেৱ চ দেৱপুত্তমাৰস্স কামভৱে আধিপচ্চন্তি. তেসন্তি যে ইধলোকাদীসু অছেকা, তেসং. তে পন উক্কট্ঠনিদ্দেসেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ইমিনা ছ সত্থাৰো দস্সিতা’’তি.

৩৫১. বলৱগাৱোতি বলৱন্তে গোৰূপে. তে পন দম্মতং উপগতগোণা চেৱ ধেনুযো চাতি আহ ‘‘দন্তগোণে চেৱ ধেনুযো চা’’তি. অৱিজাতগাৱোতি ন ৱিজাতগাৱিযো. ৱচ্ছকেতি খুদ্দকৱচ্ছে. অপ্পত্থো হি অযং ক-সদ্দো. তেনাহ ‘‘তৰুণৱচ্ছকে’’তি. কিসাবলকেতি দুব্বলে.

৩৫২. মাৰস্স তণ্হাসোতং ছেত্ৱাতি খন্ধমাৰসম্বন্ধীতণ্হাসঙ্খাতং সোতং সমুচ্ছিন্দিত্ৱা. তযো কোট্ঠাসে খেপেত্ৱা ঠিতাতি অনাগামিনো সন্ধাযাহ. সব্বৱাৰেসূতি সকদাগামিসোতাপন্নঅট্ঠমকৱাৰেসু. তত্থ পন যথাক্কমং চতুমগ্গৱজ্ঝানং কিলেসানং দ্ৱে কোট্ঠাসে খেপেত্ৱা ঠিতা, এককোট্ঠাসং খেপেত্ৱা ঠিতা, পঠমং কোট্ঠাসং খেপেন্তোতি ৱত্তব্বং. ধম্মং অনুস্সৰন্তি, ধম্মস্স ৱা অনুস্সৰণসীলাতি ধম্মানুসাৰিনো. ধম্মোতি চেত্থ পঞ্ঞা অধিপ্পেতা. সদ্ধং অনুস্সৰন্তি, সদ্ধায ৱা অনুস্সৰণসীলাতি সদ্ধানুসাৰিনো.

জানতাতি এত্থ জাননকিৰিযাৱিসযস্স অৱিসেসিতত্তা অধিকাৰৱসেন অনৱসেসঞেয্যৱিসেসা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘সব্বধম্মে জানন্তেনা’’তি. অন্তোসাৰৱিৰহতো অব্ভুগ্গতট্ঠেন চ নড়ো ৱিযাতি নড়ো, মানোতি আহ ‘‘ৱিগতমাননড়ং কত’’ন্তি. খেমং পত্থেথাতি এত্থ চতূহি যোগেহি অনুপদ্দৱত্তা ‘‘খেম’’ন্তি অৰহত্তং অধিপ্পেতং. পত্থনা চ ছন্দপত্থনা, ন তণ্হাপত্থনাতি আহ ‘‘কত্তুকম্যতাছন্দেন অৰহত্তং পত্থেথা’’তি. পত্তাযেৱ নাম তস্স পত্তিযা ন কোচি অন্তৰাযো. সোত্থিনা পাৰগমনং উদ্দিস্স দেসনং আৰভিত্ৱা খেমপ্পত্তিযা দেসনায পৰিযোসাপিতত্তা যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠাপেসীতি.

চূড়গোপালকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৫. চূড়সচ্চকসুত্তৱণ্ণনা

৩৫৩. হংসৱট্টকচ্ছন্নেনাতি হংসৱট্টকপটিচ্ছন্নেন, হংসমণ্ডলাকাৰেনাতি অত্থো.

ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, মগ্গো. কিং ৱদন্তি? উত্তৰং. ৱাদানং সতানি ৱাদসতানি. ‘‘নিগণ্ঠো পঞ্চৱাদসতানি, নিগণ্ঠী পঞ্চৱাদসতানী’’তি এৱং নিগণ্ঠো চ নিগণ্ঠী চ পঞ্চ পঞ্চ ৱাদসতানি উগ্গহেত্ৱা ৱিচৰন্তা. কিৰিযতো তে পুচ্ছিংসু, লিঙ্গতো পন নিগণ্ঠভাৱো ঞাতো. তেনাহ ‘‘অহং ৱাদং আৰোপেস্সামী’’তি.

জগ্গন্তো সম্মজ্জনাদিৱসেন. দিৱাতৰন্তি অতিদিৱং. ‘‘কস্স পুচ্ছা, কস্স ৱিস্সজ্জনং হোতূ’’তি পৰিব্বাজিকাহি ৱুত্তে থেৰো আহ ‘‘পুচ্ছা নাম অম্হাকং পত্তা’’তি. পুচ্ছা ৱাদানং পুব্বপক্খো, যস্মা তুম্হে ৱাদপসুতা ৱাদাভিৰতা ধজং পগ্গয্হ ৱিচৰথ, তস্মা ৱাদানং পুব্বপক্খো অম্হাকং পত্তো, এৱং সন্তেপি তুম্হাকং মাতুগামভাৱতো পুব্বপক্খং দেমাতি আহ ‘‘তুম্হে পন মাতুগামা নাম পঠমং পুচ্ছথা’’তি. তা পৰিব্বাজিকা একেকা অড্ঢতেয্যসতৱাদমগ্গং পুচ্ছন্তিযো ৱাদসহস্সং পুচ্ছিংসু. যথা নিসিতস্স খগ্গস্স কুমুদনাড়চ্ছেদনে কিমত্থি ভাৰিযং, এৱং পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্স সাৱকেসু পঞ্ঞৱন্তানং অগ্গভাৱে ঠিতস্স ধম্মসেনাপতিনো পুথুজ্জনপৰিকপ্পিতপঞ্হৱিস্সজ্জনে কিমত্থি ভাৰিযং. তেনাহ ‘‘থেৰো খগ্গেনা’’তিআদি. তত্থ নিজ্জটং নিগ্গণ্ঠিং কত্ৱাতি যথা তা পুন তত্থ জটং গণ্ঠিং কাতুং ন ৱিসহন্তি, তথা ৱিজটেত্ৱা কথেসি. অযং থেৰো চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে সহস্সৱট্টিকং দীপেন্তো ৱিয অঞ্ঞেসং অৱিসযে অন্ধকাৰভূতে পঞ্হে পুচ্ছিতমত্তেযেৱ ৱিস্সজ্জেসীতি থেৰস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং দিস্ৱা সযঞ্চ অন্তিমভৱিকতায কোহঞ্ঞে ঠাতুং অসক্কোন্তিযো ‘‘এত্তকমেৱ, ভন্তে, মযং জানামা’’তি আহংসু. থেৰস্স ৱিসযন্তি থেৰস্স পঞ্ঞাৱিসযং.

নেৱ অন্তং ন কোটিং অদ্দসংসূতি একন্তি ৱত্তব্বস্স বহুভাৱতো তস্সা পুচ্ছায অত্থো এৱমন্তো এৱমৱসানকোটীতি ন পস্সিংসু ন জানিংসু. থেৰো তাসং অজ্ঝাসযং ওলোকেন্তো পব্বজ্জাৰুচিং দিস্ৱা আহ ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সথা’’তি? উত্তৰিতৰপঞ্ঞোতি ৱাদমগ্গপৰিচযেন মেধাৱিতায চ যাদিসা তাসং পঞ্ঞা, ততো উত্তৰিতৰপঞ্ঞো.

কথামগ্গোতি ৱাদমগ্গো. তস্মা তেহি তেহি পৰপ্পৱাদাদীহি ভস্সং ৱাদমগ্গং পকাৰেহি ৱদেতীতি ভস্সপ্পৱাদকো. পণ্ডিতৱাদোতি অহং পণ্ডিতো নিপুণো বহুস্সুতোতি এৱংৱাদী. যং যং নক্খত্তাচাৰেন আদিসতীতি নক্খত্তগতিযা কালঞাণেন ‘‘অসুকদিৱসে চন্দগ্গাহো ভৱিস্সতি, সূৰিযগ্গাহো ভৱিস্সতী’’তিআদিনা যং যং আদেসং ভণতি. সাধুলদ্ধিকো ঞাণসম্পত্তিযা সুন্দৰো. আৰোপিতোতি পটিঞ্ঞাহেতুনিদস্সনাদিদোসং উপৰি আৰোপিতো ৱাদো স্ৱাৰোপিতো. দোসপদং আৰোপেন্তেন ৱাদিনা পৰৱাদিম্হি অভিভুয্য তস্স ধাতুক্খোভোপি সিযা, চিত্তৱিক্খেপেন যেন দোসো তেন সঙ্কপ্পিতো সম্পৱেধিতোতি. থূণন্তি সৰীৰং খোভিতন্তি কত্ৱা. থূণন্তি হি লোহিতপিত্তসেম্হানং অধিৱচনং সব্বঙ্গসৰীৰধাৰণতো. অপিচ থূণপদো নাম অত্থি কথামগ্গো ৱাদমগ্গং গণ্হন্তানং. সচ্চকো পন কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা অত্তনো ৱাদপ্পভেদৱসেন পৰে ৱিম্হাপেন্তো ‘‘থূণং চেপাহ’’ন্তিআদিমাহ. সাৱকানং ৱিনযং নাম সিক্খাপদং, তঞ্চ ধম্মদেসনা হোতীতি এসা এৱ চস্স অনুসাসনীতি ৱিনযনাদিমুখেন সম্মাসম্বুদ্ধস্স মতং সাসনং পুচ্ছন্তো সচ্চকো ‘‘কথং পন, ভো, অস্সজী’’তিআদিমাহ. অথস্স থেৰো ‘‘লক্খণত্তযকথা নাম অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাৱেণিকা ধম্মদেসনা, তত্ৰ চ মযা অনিচ্চকথায সমুট্ঠাপিতায তং অসহন্তো সচ্চকো তুচ্ছমানেন পটপটাযন্তো কুৰুমানো লিচ্ছৱী গহেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং আগমিস্সতি, অথস্স ভগৱা ৱাদং মদ্দিত্ৱা অনিচ্চন্তি পতিট্ঠপেন্তো ধম্মং কথেস্সতি, তদা ভৱিস্সতি ৱিজহিতৱাদো সম্মাপটিপত্তিযা পতিট্ঠিতো’’তি চিন্তেত্ৱা অনিচ্চানত্তলক্খণপটিসংযুত্তং ভগৱতো অনুসাসনং দস্সেন্তো ‘‘এৱং, ভো, অগ্গিৱেস্সনা’’তিআদিমাহ.

কস্মা পনেত্থ দুক্খলক্খণং অগ্গহিতন্তি আহ ‘‘থেৰো পনা’’তিআদি. ‘‘উপাৰম্ভস্স ওকাসো হোতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তং ৱিৱৰিতুং ‘‘মগ্গফলানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰিযাযেনাতি সঙ্খাৰদুক্খতাপৰিযাযেন. অযন্তি সচ্চকো. নযিদং তুম্হাকং সাসনং নামাতি যত্থ তুম্হে অৱট্ঠিতা, ইদং তুম্হাকং সব্বঞ্ঞুসাসনং নাম ন হোতি দুক্খতো অনিস্সৰণত্তা, অথ খো মহাআঘাতনং নামেতং, মহাদুক্খনিদ্দিট্ঠত্তা পন নিৰযুস্সদো নাম উস্সদনিৰযো নাম, তস্মা নত্তি নাম তুম্হাকং সুখাসা. উট্ঠাযুট্ঠাযাতি উস্সুক্কং কত্ৱা, দুক্খমেৱ জীৰাপেন্তা সব্বসো দুক্খমেৱ অনুভৱন্তা, আহিণ্ডথ ৱিচৰথাতি. সব্বমিদং তস্স মিচ্ছাপৰিকপ্পিতমেৱ. কস্মা? দুক্খসচ্চূপসঞ্হিতাযেৱ হেত্থ নিপ্পৰিযাযকথা নাম. তস্স হি পৰিঞ্ঞত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি. মগ্গফলানি সঙ্খাৰভাৱেন ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি পৰিযাযতো দুক্খং, ন নিপ্পৰিযাযতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. সোতুং অযুত্তং মিচ্ছাৱাদত্তাতি অধিপ্পাযো.

৩৫৪. সহ অত্থানুসাসনং অগাৰন্তি সন্ধাগাৰং, ৰাজকুলানং সন্থাপনঅগাৰন্তিপি সন্ধাগাৰং, তস্মিং সন্থাগাৰেতি অত্থো. একস্মিং কালে তাদিসে কালে ৰাজকিচ্চানং সন্থানমেত্থ ৱিচাৰেন্তীতি সন্ধাগাৰং, তস্মিং সন্থাগাৰেতিপি অত্থো. পতিট্ঠিতন্তি ‘‘অনিচ্চং অনত্তা’’তি চ পটিঞ্ঞাতং. ইদানেৱ পিট্ঠিং পৰিৱত্তেন্তোতি ভগৱতো নলাটং অনোলোকেত্ৱা ৱিমুখভাৱং আপজ্জন্তো. সুৰাঘৰেতি সুৰাসম্পাদকগেহে. পিট্ঠকিলঞ্জন্তি পিট্ঠঠপনকিড়ঞ্জং. ৱালন্তি চঙ্গৱাৰং. সাণসাটককৰণত্থন্তি সাণসাটকং কৰোন্তি এতেনাতি সাণসাটককৰণং, সুত্তং, তদত্থং. সাণৱাকা এতেসু সন্তীতি সাণৱাকা, সাণদণ্ডা. তে গহেত্ৱা সাণানং ধোৱনসদিসং কীড়িতজাতং যথা ‘‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা, সাণভঞ্জিকা’’তি চ. কিং সো ভৱমানোতি কীদিসো হুত্ৱা সো ভৱমানো, কিং হোন্তো লোকে অগ্গপুগ্গলস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱাদাৰোপনং নাম ততো উত্তৰিতৰসূৰগুণো এৱ যক্খাদিভাৱেন সো ভৱমানো অভিসম্ভুণেয্য. অযং পন অপ্পানুভাৱতায পিসাচৰূপো কিং এত্তকং কালং নিদ্দাযন্তো অজ্জ পবুজ্ঝিত্ৱা এৱং ৱদতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কিং যক্খো’’তিআদি.

৩৫৫. মহামজ্ঝন্হিকসমযেতি মহতি মজ্ঝন্হিককালে, গগনমজ্ঝে সূৰিযগতৱেলায. দিৱাপধানিকা পধানানুযুঞ্জকা. ৱত্তং দস্সেত্ৱাতি পচ্ছাভত্তং দিৱাৱিহাৰূপগমনতো পুব্বে কাতব্বৱত্তং দস্সেত্ৱা পটিপজ্জিত্ৱা. ভগৱন্তং দস্সেন্তোতি ভগৱতি গাৰৱবহুমানং ৱিভাৱেন্তো উভো হত্থে কমলমকুলাকাৰে কত্ৱা উক্খিপ্প ভগৱন্তং দস্সেন্তো.

তং সন্ধাযাতি তং অপৰিচ্ছিন্নগণনং সন্ধায এৱং ‘‘মহতিযা লিচ্ছৱিপৰিসাযা’’তি ৱুত্তং. কিং সীসেন ভূমিং পহৰন্তেনেৱ ৱন্দনা কতা হোতি? কেৰাটিকাতি সঠা. মোচেন্তাতি ভিক্খাদানতো মোচেন্তা. অৱক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৱিযাতি হেট্ঠাখিত্তমত্তিকাপিণ্ডো ৱিয. যত্থ কত্থচীতি অত্তনো অনুৰূপং ৱচনং অসল্লপেন্তো যত্থ কত্থচি.

৩৫৬. দিস্সতি ‘‘ইদং ইমস্স ফল’’ন্তি অপদিস্সতি এতেনাতি দেসো, কাৰণং, তদেৱ তস্স পৱত্তিট্ঠানতায ওকাসোতি আহ ‘‘কঞ্চিদেৱ দেসন্তি কঞ্চি ওকাসং কিঞ্চি কাৰণ’’ন্তি. ওকাসো ঠানন্তি চ কাৰণং ৱুচ্চতি ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৮-১৩১; অ. নি. ১.২৬৮-২৯৫; ৱিভ. ৮০৯). যদাকঙ্খসীতি ন ৱদন্তি অনৱসেসধম্মৱিসযত্তা পটিঞ্ঞায. তুম্হন্তি তুম্হাকং. যক্খ…পে… পৰিব্বাজকানন্তি এত্থ ‘‘পুচ্ছাৱুসো, যদাকঙ্খসী’’তিআদীনি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. আড়ৱকসুত্ত) পুচ্ছাৱচনানি যথাক্কমং যোজেতব্বানি.

ঞত্ৱা সযং লোকমিমং পৰঞ্চাতি ইদং মহাসত্তো নিৰযং সগ্গঞ্চ তেসং পচ্চক্খতো দস্সেত্ৱা আহ.

তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথাতি যথা পকাৰেন সুকুসলো সব্বঞ্ঞূ জানাতি কথেতি, তথা অহং কথেস্সামি. তস্স পন কাৰণং অকাৰণঞ্চ অৱিজানন্তো ৰাজানং কৰোতু ৱা মা ৱা, অহং পন তে অক্খিস্সামীতি আহ ‘‘ৰাজা চ খো…পে… ন ৱা’’তি.

কথিতনিযামেনেৱ কথেন্তোতি তেপৰিৱট্টকথায দুক্খলক্খণম্পেস কথেস্সতি, ইধ পন অঞ্ঞথা সাৱকেন অস্সজিনা কথিতং, অঞ্ঞথা সমণেন গোতমেনাতি ৱচনোকাসপৰিহৰণত্থং দুক্খলক্খণং অনামসিত্ৱা থেৰেন কথিতনিযামেনেৱ অনিচ্চানত্তলক্খণমেৱ কথেন্তেন ভগৱতা – ‘‘ৰূপং অনত্তা যাৱ ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা’’তি ৱুত্তে সচ্চকো তং অসম্পটিচ্ছন্তো উপমায অত্থঞাপনে উপমাপমাণং যথা ‘‘গো ৱিয গৱযো’’তি অত্তানং উপমেয্যং কত্ৱা উপমাপমাণেন পতিট্ঠাপেতুকামো আহ ‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি, উপমং তে কৰিস্সামি, উপমাযপিধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তীতি অধিপ্পাযো. ভগৱা উপমাসতেন, অঞ্ঞেন ৱাপি পমাণেন তৱ অত্তা পতিট্ঠাপেতুং ন লব্ভা অত্তনো ৱিয পমাণস্সপি অনুপলব্ভনতোতি আহ ‘‘পটিভাতু তং অগ্গিৱেস্সনা’’তি. যথা হি অত্তা নাম কোচি পৰমত্থতো ন উপলব্ভতি একংসেন অনুপলদ্ধিতো, এৱস্স ঞাপকপুগ্গলং পমাণম্পি ন উপলব্ভতি. তেনাহ ‘‘আহৰ তং উপমং ৱিস্সত্থো’’তি, ন তেন তৱ অত্তৱাদো পতিট্ঠং লভতীতি অধিপ্পাযো.

যং দিট্ঠং কাযিকং ৱা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞং পুৰিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, তেন ৱিঞ্ঞাযতি ৰূপত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো, তথা যং দিট্ঠং সুখদুক্খপটিসংৱেদনং পুৰিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, যং দিট্ঠং নীলাদিসঞ্জাননং, যং দিট্ঠং ৰজ্জনদুস্সনাদি, যং দিট্ঠং আৰম্মণপটিৱিজাননং পুৰিসপুগ্গলে উপলব্ভতি, তেন ৱিঞ্ঞাযতি ৱিঞ্ঞাণত্তাযং পুৰিসপুগ্গলোতি. এৱং ৰূপাদিলক্খণো অত্তা তত্থ তত্থ কাযে কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং সুখদুক্খং পটিসংৱেদেতি, এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কম্মফলসম্বন্ধো ন যুজ্জেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা কিং দীপেতী’’তিআদিমাহ. তত্থ তেতি সত্তা. পতিট্ঠাযাতি নিস্সায. ‘‘ৰূপত্তাযং পুৰিসপুগ্গলো’’তিআদিনা ৰূপাদিধম্মে ‘‘অত্তা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৰূপে পতিট্ঠাযা’’তিআদিং ৱদন্তো অযং নিগণ্ঠো অত্তনো ৱাদং ভিন্দতি পতিট্ঠানস্স, পতিট্ঠাযকস্স চ অভেদদীপনতো. ৰূপাদযো ৱেদনাদিসভাৱা অত্তা তন্নিস্সযেন পুঞ্ঞাদিকিৰিযাসমুপলদ্ধিতো ইধ যং নিস্সায পুঞ্ঞাদিকিৰিযা সমুপলব্ভতি, তে ৰূপাদযো সত্তসঞ্ঞিতা অত্তসভাৱা দিট্ঠা যথা তং দেৱতাদীসু, যে পন সত্তসঞ্ঞিতা ততো অঞ্ঞে অসত্তসভাৱা দিট্ঠা যথা তং কট্ঠকলিঙ্গৰাদীসূতি এৱং সাধেতব্বং অত্থং সহেতুং কত্ৱা দস্সেন্তো নিগণ্ঠো নিদস্সনং আনেসীতি আহ ‘‘অতিৱিয সকাৰণং কত্ৱা উপমং আহৰী’’তি. তস্স পন ‘‘বলকৰণীযা’’তি ৱুত্তপুৰিসপ্পযোগা ৱিয বীজগামভূতগামাপি সজীৱা এৱাতি লদ্ধীতি তে সদিসূদাহৰণভাৱেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. সচে পন যে জীৱস্স আধাৰণভাৱেন সহিতেন পৱত্তেতব্বভাৱেন সল্লক্খেতব্বা, তে সজীৱাতি ইচ্ছিতা, ন কেৱলেন পৱত্তেতব্বভাৱেন. এৱং সতি ‘‘বলকৰণীযা কম্মন্তা’’তি ৱদন্তেন ৱিসদিসূদাহৰণভাৱেন উপনীতন্তি দট্ঠব্বং.

সমত্থো নাম নত্থি অত্তৱাদভঞ্জনস্স অনত্ততাপতিট্ঠাপনস্স চ সুগতাৱেণিকত্তা. যং পনেতৰহি সাসনিকা যথাসত্তি তদুভযং কৰোন্তি, তং বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৱা তেসং দেসনানুসাৰতো. নিৱত্তেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা, ৱিসুং কত্ৱাতি অত্থো. সকলং ৱেসালিন্তি সব্বৱেসালিৱাসিনং জনং নিস্সযূপচাৰেন নিস্সিতং ৱদতি যথা ‘‘গামো আগতো’’তি. সংৱট্টিত্ৱাতি সম্পিণ্ডিত্ৱা, একজ্ঝং গহেত্ৱাতি অত্থো.

৩৫৭. পতিট্ঠপেত্ৱাতি যথা তং ৱাদং ন অৱজানাতি, এৱং পটিঞ্ঞং কাৰেত্ৱাতি অত্থো. ঘাতি-সদ্দো হিংসনত্থো, ততো চ সদ্দৱিদূ অৰহত্থং তায-সদ্দং উপ্পাদেত্ৱা ঘাতেতাযন্তি ৰূপসিদ্ধিং ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘ঘাতাৰহ’’ন্তি. জাপেতাযন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ৱত্তিতুঞ্চ মৰহতীতি ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. ৱিসেসেত্ৱা দীপেতীতি ‘‘ৱত্ততি’’ইচ্চেৱ অৱত্ৱা ‘‘ৱত্তিতুঞ্চ মৰহতী’’তি দুতিযেন পদেন ভগৱতা ৱুত্তং ৱিসেসেত্ৱা দীপেতি.

পাসাদিকং অভিৰূপন্তি অভিমতৰূপসম্পন্নং সব্বাৱযৱং. ততো এৱ সুসজ্জিতং সব্বকালং সুট্ঠু সজ্জিতাকাৰমেৱ. এৱংৱিধন্তি যাদিসং সন্ধায ৱুত্তং, তং দস্সেতি ‘‘দুব্বণ্ণ’’ন্তিআদিনা. ইমস্মিং ঠানেতি ‘‘ৱত্ততি তে তস্মিং ৰূপে ৱসো’’তি এতস্মিং কাৰণগ্গহণে. কাৰণঞ্হেতং ভগৱতা গহিতং ‘‘ৱত্ততি…পে… মা অহোসী’’তি. তেনেতং দস্সেতি ৰূপং অনত্তা অৱসৱত্তনতো, যঞ্হি ৱসে ন ৱত্ততি, তং অনত্তকমেৱ দিট্ঠং যথা তং সম্পত্তি. ৱাদন্তি দোসং নিগ্গহং আৰোপেস্সতি. সত্তধা মুদ্ধা ফলতীতি সহধম্মিকসাকচ্ছাহি তথাগতে, পুচ্ছন্তে অব্যাকৰণেন ৱিহেসায কযিৰমানত্তা ততিযে ৱাৰে ধম্মতাৱসেন ৱিহেসকস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতি যথা তং সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞায ভগৱতো সম্মুখভাৱূপগমনে. ৱজিৰপাণি পন কস্মা ঠিতো হোতীতি? ভগৱা ৱিয অনুকম্পমানো মহন্তং ভযানকং ৰূপং মাপেত্ৱা তাসেত্ৱা ইমং দিট্ঠিং ৱিস্সজ্জাপেমীতি তস্স পুৰতো আকাসে ৱজিৰং আহৰন্তো তিট্ঠতি, ন মুদ্ধং ফালেতুকামো. ন হি ভগৱতো পুৰতো কস্সচি অনত্থো নাম হোতি. যস্মা পন ভগৱা একংসতো সহধম্মিকমেৱ পঞ্হং পুচ্ছতি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছিতে’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.

আদিত্তন্তি দিপ্পমানং. অক্খিনাসাদীনীতি আদি-সদ্দেন এড়কসীসসদিসকেসমস্সুআদীনং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘দিট্ঠিৱিস্সজ্জাপনত্থ’’ন্তি ৱত্ৱা নযিদং যদিচ্ছাৱসেন আগমনং, অথ খো আদিতো মহাব্ৰহ্মানং পুৰতো কত্ৱা অত্তনা কতপটিঞ্ঞাৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ন্তি ৱজিৰপাণিং. তং সচ্চকস্স পটিঞ্ঞায পৰিৱত্তনকাৰণং. অঞ্ঞেপি নু খোতিআদি সচ্চকস্স ৱীমংসকভাৱদস্সনং. অৱীমংসকেন হি তং দিস্ৱা মহাযক্খোতি ৱদেয্য, তেনস্স অসাৰুপ্পং সিযা, অযং পন অঞ্ঞেসং অভীতভাৱং উপধাৰেত্ৱা ‘‘অদ্ধামে যক্খং ন পস্সন্তি, তস্মা ময্হমেৱ ভযং উপ্পন্ন’’ন্তি তীৰেত্ৱা যুত্তপ্পত্তৱসেন পটিপজ্জি.

৩৫৮. উপধাৰেত্ৱাতি ব্যাকাতব্বমত্থং সল্লক্খেত্ৱা. এসেৱ নযোতি সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেসুপি সঞ্ঞায ৱিয নযোতি অত্থো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেনাতি ‘‘অকুসলা দুক্খা ৱেদনা মা অহোসি, অকুসলা দোমনস্সসম্পযুত্তা সঞ্ঞা মা অহোসী’’তিআদিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সপ্পদট্ঠৱিসন্তি সব্বসত্তানং সপ্পদট্ঠট্ঠানে সৰীৰপদেসে পতিতং ৱিসং. অল্লীনোতি সংসিলিট্ঠো. উপগতোতি ন অপগতো. অজ্ঝোসিতোতি গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা ঠিতো. পৰিতো জানেয্যাতি সমন্ততো সব্বসো কিঞ্চিপি অসেসেত্ৱা জানেয্য. পৰিক্খেপেত্ৱাতি আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৱসেন সব্বসো খেপেত্ৱা. তথাভূতো চস্স খযৱযং উপনেতি নামাতি আহ ‘‘খযং ৱযং অনুপ্পাদং উপনেত্ৱা’’তি.

৩৫৯. অত্তনো ৱাদস্স অসাৰভাৱতো, যথাপৰিকপ্পিতস্স ৱা সাৰস্স অভাৱতো অন্তোসাৰৱিৰহিতো ৰিত্তো. ৱিপ্পকাৰন্তি দিট্ঠিযা সীলাচাৰস্স চ ৱসেন ৱিৰূপতং সাপৰাধতং সাৱজ্জতং তেসং উপৰি আৰোপেত্ৱা. সিন্নপত্তোতি তনুকপত্তো. ৱিফাৰিতন্তি ৱিফাড়িতং.

অসাৰকৰুক্খপৰিচিতোতি পলাসাদিঅসাৰৰুক্খকোট্টনে কতপৰিচযো. থদ্ধভাৱন্তি ৱিপক্কভাৱং, তিক্খভাৱন্তি অত্থো. নত্থীতি সদা নত্থীতি ন ৱত্তব্বং. পৰিসতীতি চতুপৰিসমজ্ঝে. তথা হি ‘‘গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চিত্ৱা পটিচ্ছন্নসৰীৰা’’তি ৱুত্তং. যন্তাৰুড়্হস্স ৱিযাতি ব্যাকৰণত্থং ৱাযমযন্তং আৰুড়্হস্স ৱিয.

৩৬০. দিট্ঠিৱিসূকানীতি দিট্ঠিকিঞ্চকানি. দিট্ঠিসঞ্চৰিতানীতি দিট্ঠিতাড়নানি. দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতানীতি দিট্ঠিইঞ্জিতানি. তেসং অধিপ্পাযং ঞত্ৱাতি তেসং লিচ্ছৱিকুমাৰানং ইঞ্জিতেনেৱ অজ্ঝাসযং জানিত্ৱা. তেনাহ ‘‘ইমে’’তিআদি.

৩৬১. যস্মিং অধিগতে পুগ্গলো সত্থুসাসনে ৱিসাৰদো হোতি পৰেহি অসংহাৰিযো, তং ঞাণং ৱিসাৰদস্স ভাৱোতি কত্ৱা ৱেসাৰজ্জন্তি আহ ‘‘ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ঞাণপ্পত্তো’’তি. ততো এৱমস্স ন পৰো পচ্চেতব্বো এতস্স অত্থীতি অপৰপ্পচ্চযো. ন পৰো পত্তিযো সদ্দহাতব্বো এতস্স অত্থীতি অপৰপ্পত্তিযো. কামং সচ্চকো সেক্খভূমি অসেক্খভূমীতি ইদং সাসনৱোহাৰং ন জানাতি. পস্সতীতি পন দস্সনকিৰিযায ৱিপ্পকতভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘ন এত্তাৱতা ভিক্খুকিচ্চং পৰিযোসিত’’ন্তি অঞ্ঞাসি, তস্মা পুন ‘‘কিত্তাৱতা পনা’’তি পুচ্ছং আৰভি. তেন ৱুত্তং ‘‘পস্সতীতি ৱুত্তত্তা’’তিআদি.

যথাভূতং পস্সতীতি দস্সনং, ৱিসিট্ঠট্ঠেন অনুত্তৰিযং, দস্সনমেৱ অনুত্তৰিযন্তি দস্সনানুত্তৰিযং, দস্সনেসু ৱা অনুত্তৰিযং দস্সনানুত্তৰিযং. লোকিযপঞ্ঞাতি চেত্থ ৱিপস্সনাপঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. সা হি সব্বলোকিযপঞ্ঞাহি ৱিসিট্ঠট্ঠেন ‘‘অনুত্তৰা’’তি ৱুত্তা. লোকিযপটিপদানুত্তৰিযেসুপি এসেৱ নযো. ইদানি নিপ্পৰিযাযতোৱ তিৱিধম্পি অনুত্তৰিযং দস্সেতুং ‘‘সুদ্ধলোকুত্তৰমেৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সতিপি সব্বেসম্পি লোকুত্তৰধম্মানং অনুত্তৰভাৱে উক্কট্ঠনিদ্দেসেন অগ্গমগ্গপঞ্ঞা ততো উত্তৰিতৰস্স অভাৱতো দস্সনানুত্তৰিযং. তেনাহ ‘‘অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠী’’তি. সেসানি মগ্গঙ্গানীতি সেসানি অৰহত্তমগ্গঙ্গানি. তানি হি মত্থকপ্পত্তানি নিব্বানগামিনী পটিপদাতি. অগ্গফলৱিমুত্তীতি অগ্গমগ্গস্স ফলৱিমুত্তি অৰহত্তফলং. খীণাসৱস্সাতি সব্বসো খীযমানাসৱস্স. নিব্বানদস্সনন্তি অগ্গমগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সচ্ছিকিৰিযাভিসমযমাহ. তত্থ মগ্গঙ্গানীতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি. চতুসচ্চন্তোগধত্তা সব্বস্স ঞেয্যধম্মস্স ‘‘চত্তাৰি সচ্চানি বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. সচ্চানুগতসম্মোহৱিদ্ধংসনেনেৱ হি ভগৱতো সব্বসো ঞেয্যাৱৰণপ্পহানং. নিব্বিসেৱনোতি নিৰুদ্ধকিলেসৱিসেৱনো.

৩৬২. ধংসীতি অনুদ্ধংসনসীলা. অনুপহতন্তি অৱিক্খিত্তং. সকলন্তি অনূনং. কাযঙ্গন্তি কাযমেৱ অঙ্গন্তি ৱদন্তি, কাযসঙ্খাতং অঙ্গং সীসাদিঅৱযৱন্তি অত্থো. তথা ‘‘হোতু, সাধূ’’তি এৱমিদং ৱাচায অৱযৱো ৱাচঙ্গন্তি.

৩৬৩. আহৰন্তীতি অভিহৰন্তি. পুঞ্ঞন্তি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতো আনুভাৱো. পুঞ্ঞফলম্পি হি উত্তৰপদলোপেন ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুচ্চতি – ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০). তেনাহ ‘‘আযতিং ৱিপাকক্খন্ধা’’তি. পুঞ্ঞমহীতি মহতি পুঞ্ঞফলৱিভূতি সেতচ্ছত্তমকুটচামৰাদি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিপাকক্খন্ধানংযেৱ পৰিৱাৰো’’তি. লিচ্ছৱীহি পেসিতেন খাদনীযভোজনীযেন সমণো গোতমো সসাৱকসঙ্ঘো মযা পৰিৱিসিতো, তস্মা লিচ্ছৱীনমেৱ তং পুঞ্ঞং হোতীতি. তেনাহ ‘‘তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. যস্মা পন ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সচ্চকেন দানং দিন্নং, ন লিচ্ছৱীহি, তস্মা ভগৱা সচ্চকস্স সতিং পৰিৱত্তেন্তো ‘‘যং খো’’তিআদিমাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতি ভগৱা’’তিআদি. নিগণ্ঠস্স মতেন ৱিনাযেৱাতি সচ্চকস্স চিত্তেন ৱিনা এৱ তস্স দক্খিণং খেত্তগতং কত্ৱা দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো দিন্নং দক্খিণং…পে… নিয্যাতেসী’’তি.

চূড়সচ্চকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. মহাসচ্চকসুত্তৱণ্ণনা

৩৬৪. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতীতি ইমিনা তদা ভগৱতো ৱেসালিযং নিৱাসপৰিচ্ছিন্নো পুব্বণ্হাদিভেদো সব্বো সমযো সাধাৰণতো গহিতো, তথা তেন খো পন সমযেনাতি চ ইমিনা. পুব্বণ্হসমযন্তি পন ইমিনা তব্বিসেসো, যো ভিক্খাচাৰত্থায পচ্চৱেক্খণকালো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘তীহি পদেহি একোৱ সমযো ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং ৱিসেসস্স সামঞ্ঞন্তোগধত্তা. মুখধোৱনস্স পুব্বকালকিৰিযাভাৱসামঞ্ঞতো ৱুত্তং ‘‘মুখং ধোৱিত্ৱা’’তি. মুখং ধোৱিত্ৱা এৱ হি ৱাসধুৰো চে, ৱেলং সল্লক্খেত্ৱা যথাচিণ্ণং ভাৱনানুযোগং, গন্থধুৰো চে, গন্থপৰিচযে কতিপযে নিসজ্জৱাৰে অনুযুঞ্জিত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায ৱিতক্কমাড়ং উপগচ্ছতি.

কাৰণং যুত্তং, অনুচ্ছৱিকন্তি অত্থো. পুব্বে যথাচিন্তিতং পঞ্হং অপুচ্ছিত্ৱা অঞ্ঞং পুচ্ছন্তো মগ্গং ঠপেত্ৱা উম্মগ্গতো পৰিৱত্তেন্তো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘পস্সেন তাৱ পৰিহৰন্তো’’তি.

৩৬৫. ঊৰুক্খম্ভোপি নাম ভৱিস্সতীতি এত্থ নাম-সদ্দো ৱিম্হযত্থোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৱিম্হযত্থৱসেনা’’তিআদি. ‘‘অন্ধো নাম পব্বতং অভিৰুহিস্সতী’’তিআদীসু ৱিয ৱিম্হযৱাচীসদ্দযোগেন হি ‘‘ভৱিস্সতী’’তি অনাগতৱচনং. কাযন্ৱযন্তি কাযানুগতং. ‘‘অযম্পি খো কাযো এৱংধম্মো এৱংভাৱী এৱংঅনতীতো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২; ম. নি. ৩.১৫৪) কাযস্স অসুভানিচ্চাদিতায অনুপস্সনা কাযভাৱনাতি আহ ‘‘কাযভাৱনাতি পন ৱিপস্সনা ৱুচ্চতী’’তি. অনাগতৰূপন্তি অভীতে অত্থে অনাগতসদ্দাৰোপনং অনাগতপ্পযোগো ন সমেতি. অত্থোপীতি ‘‘ঊৰুক্খম্ভোপি নাম ভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তঅত্থোপি ন সমেতি. অযন্তি অত্তকিলমথানুযোগো. তেসন্তি নিগণ্ঠানং.

৩৬৬. অত্তনো অধিপ্পেতকাযভাৱনং ৱিত্থাৰেন্তো ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো যে তং অনুযুত্তা, তে নামগোত্ততো ৱিভাৱেন্তো ‘‘নন্দো ৱচ্ছো’’তিআদিমাহ. কিলিট্ঠতপানন্তি কাযস্স কিলেসনতপানং পুগ্গলানং. জাতমেদন্তি মেদভাৱাপত্তিৱসেন উপ্পন্নমেদং. পুৰিমং পহাযাতি কালপৰিচ্ছেদেন অনাহাৰঅপ্পাহাৰতাদিৱসেন কাযস্স অপচিননং খেদনং পৰিচ্চজিত্ৱা. কাযভাৱনা পন ন পঞ্ঞাযতীতি নিযমং পৰমত্থতো কাযভাৱনাপি তৱ ঞাণেন ন ঞাযতি, সেসতোপি ন দিস্সতি.

৩৬৭. ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘কাযভাৱনম্পি খো ত্ৱং, অগ্গিৱেস্সন, ন অঞ্ঞাসি, কুতো পন ত্ৱং চিত্তভাৱনং জানিস্সসী’’তি ইমস্মিং ঠানে. তথা ‘‘যো ত্ৱং এৱং ওড়াৰিকং দুব্বলং কাযভাৱনং ন জানাসি, সো ত্ৱং কুতো সন্তসুখুমং চিত্তভাৱনং জানিস্সসী’’তি এতস্মিং অত্থৱণ্ণনাঠানে. অবুদ্ধৱচনং নামেতং পদন্তি কাযভাৱনাসঞ্ঞিতৱিপস্সনাতো চিত্তভাৱনা সন্তা, ৱিপস্সনা পন পাদকজ্ঝানতো ওড়াৰিকা চেৱ দুব্বলা চাতি অযঞ্চ এতস্স পদস্স অত্থো. ‘‘অবুদ্ধৱচনং নামেতং ৱচনং সিযা’’তি ৱত্ৱা থেৰো পক্কমিতুং আৰভতি. অথ নং মহাসীৱত্থেৰো ‘‘ৱিপস্সনা নামেসা ন আদিতো সুব্ৰূহিতা বলৱতী তিক্খা ৱিসদা হোতি, তস্মা তৰুণৱসেনাযমত্থো ৱেদিতব্বো’’তি দস্সেন্তো ‘‘দিস্সতি, ভিক্খৱে’’তি সুত্তপদং (সং. নি. ২.৬২) আহৰি. তত্থ আদানন্তি পটিসন্ধি. নিক্খেপনন্তি চুতি. ওড়াৰিকন্তি অৰূপধম্মেহি দুট্ঠুল্লভাৱত্তা ওড়াৰিকং. কাযন্তি চতুসন্ততিৰূপসমূহভূতং কাযং. ওড়াৰিকন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, ওড়াৰিকাকাৰেনাতি অত্থো. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘আদানম্পি নিক্খেপনম্পী’’তি.

৩৬৮. সুখসাৰাগেন সমন্নাগতোতি সুখৱেদনায বলৱতৰৰাগেন সমঙ্গীভূতো. পট্ঠানে পটিসিদ্ধা অৱচনেনেৱ. তস্মাতি সুখে ঠিতে এৱ দুক্খস্সানুপ্পজ্জনতো. এৱং ৱুত্তন্তি ‘‘সুখায ৱেদনায নিৰোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা’’তি এৱং ৱুত্তং, ন অনন্তৰাৱ উপ্পজ্জনতো. খেপেত্ৱাতি কুসলানি খেপেত্ৱা. গণ্হিত্ৱা অত্তনো এৱ ওকাসং গহেত্ৱা. উভতোপক্খং হুত্ৱাতি ‘‘কদাচি সুখৱেদনা, কদাচি দুক্খৱেদনা’’তি পক্খদ্ৱযৱসেনপি ৱেদনা চিত্তস্স পৰিযাদায হোতি যথাক্কমং অভাৱিতকাযস্স অভাৱিতচিত্তস্স.

৩৬৯. ৱিপস্সনা চ সুখস্স পচ্চনীকাতি সুক্খৱিপস্সকস্সআদিকম্মিকস্স মহাভূতপৰিগ্গহাদিকালে বহি চিত্তচাৰং নিসেধেত্ৱা কম্মট্ঠানে এৱ সতিং সংহৰন্তস্স অলদ্ধস্সাদং কাযসুখং ন ৱিন্দতি, সম্বাধে ৱজে সন্নিৰুদ্ধো গোগণো ৱিয ৱিহঞ্ঞতি ৱিপ্ফন্দতি, অচ্চাসন্নহেতুকঞ্চ সৰীৰে দুক্খং উপ্পজ্জতেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘দুক্খস্স আসন্না’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা’’তিআদি. অদ্ধানে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তেতি মহাভূতপৰিগ্গহাদিৱসেন কালে গচ্ছন্তে. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সৰীৰপদেসে. দুক্খং দূৰাপগতং হোতি সমাপত্তিবলেন ৱিক্খম্ভিতত্তা অপ্পনাভাৱতো. অনপ্পকং ৱিপুলং. সুখন্তি ঝানসুখং. ওক্কমতীতি ঝানসমুট্ঠানপণীতৰূপৱসেন ৰূপকাযং অনুপৱিসতি, নামকাযোক্কমনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. কাযপস্সদ্ধিকম্মিকস্সপি সম্মসনভাৱনা পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নস্স কস্সচি আদিতোৱ কাযকিলমথচিত্তুপঘাতাপি সম্ভৱন্তি, সমাধিস্স পন অপচ্চনীকত্তা সিনিদ্ধভাৱতো চ ন সুক্খৱিপস্সনা ৱিয সুখস্স ৱিপচ্চনীকো, অনুক্কমেন চ দুক্খং ৱিক্খম্ভেতীতি আহ ‘‘যথা সমাধী’’তি. যথা সমাধি, ৱিপস্সনায পনেতং নত্থীতি আহ ‘‘ন চ তথা ৱিপস্সনা’’তি. তেন ৱুত্তন্তি যস্মা ৱিপস্সনা সুখস্স পচ্চনীকা, সা চ কাযভাৱনা, তেন ৱুত্তং ‘‘উপ্পন্নাপি সুখা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি, ভাৱিতত্তা কাযস্সা’’তি. তথা যস্মা সমাধি দুক্খস্স পচ্চনীকো, সো চ চিত্তভাৱনা, তেন ৱুত্তং ‘‘উপ্পন্নাপি দুক্খা ৱেদনা চিত্তং ন পৰিযাদায তিট্ঠতি, ভাৱিতত্তা চিত্তস্সা’’তি যোজনা.

৩৭০. গুণে ঘট্টেত্ৱাতি অপদেসেন ৱিনা সমীপমেৱ নেত্ৱা. তং ৱত মম চিত্তং উপ্পন্না সুখা ৱেদনা পৰিযাদায ঠস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি যোজনা.

৩৭১. কিং ন ভৱিস্সতি, সুখাপি দুক্খাপি ৱেদনা যথাপচ্চযং উপ্পজ্জতেৱাতি অত্থো. তমত্থন্তি সুখদুক্খৱেদনানং উপ্পত্তিযা অত্তনো চিত্তস্স অনভিভৱনীযতাসঙ্খাতং অত্থং. তত্থ তাৱ পাসৰাসিসুত্তে বোধিপল্লঙ্কে নিসজ্জা ‘‘তত্থেৱ নিসীদি’’ন্তি ৱুত্তা. ইধ মহাসচ্চকসুত্তে দুক্কৰকাৰিকায দুক্কৰচৰণে নিসজ্জা ‘‘তত্থেৱ নিসীদি’’ন্তি ৱুত্তা.

৩৭৪. ছন্দকৰণৱসেনাতি তণ্হাযনৱসেনাতি অত্থো. সিনেহকৰণৱসেনাতি সিনেহনৱসেন. মুচ্ছাকৰণৱসেনাতি মোহনৱসেন পমাদাপাদনেন. ৱিপাসাকৰণৱসেনাতি পাতুকম্যতাৱসেন. অনুদহনৱসেনাতি ৰাগগ্গিনা অনুদহনৱসেন. লোকুত্তৰমগ্গৱেৱচনমেৱ ৱট্টনিস্সৰণস্স অধিপ্পেতত্তা.

অল্লগ্গহণেন কিলেসানং অসমুচ্ছিন্নভাৱং দস্সেতি, সস্নেহগ্গহণেন অৱিক্খম্ভিতভাৱং, উদকে পক্খিত্তভাৱগ্গহণেন সমুদাচাৰাৱত্থং, উদুম্বৰকট্ঠগ্গহণেন অত্তভাৱস্স অসাৰকত্তং. ইমিনাৱ নযেনাতি ‘‘অল্লং উদুম্বৰকট্ঠ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তনযেন. সপুত্তভৰিযপব্বজ্জাযাতি পুত্তভৰিযেহি সদ্ধিং কতপৰিব্বাজকপব্বজ্জাৱসেন ৱেদিতব্বা. কুটীচকবহূদকহংস-পৰমহংসাদিভেদা ব্ৰাহ্মণপব্বজ্জা.

৩৭৬. কুতোপি ইমস্স আপোসিনেহো নত্থীতি কোড়াপং. তেনাহ ‘‘ছিন্নসিনেহং নিৰাপ’’ন্তি. কোড়ন্তি ৱা সুক্খকলিঙ্গৰং ৱুচ্চতি, কোড়ং কোড়ভাৱং আপন্নন্তি কোড়াপং. পটিপন্নস্স উপক্কমমহত্তনিস্সিততা পকতিযা কিলেসেহি অনভিভূততায. অতিন্ততা পটিপক্খভাৱনায. তথা হি সুক্খকোড়াপভাৱো, আৰকা উদকা থলে নিক্খিত্তভাৱো চ নিদস্সিতো. ওপক্কমিকাহীতি কিলেসঅতিনিগ্গণ্হনুপক্কমপ্পভৱাহি. ৱেদনাহীতি পটিপত্তিৱেদনাহি. দুক্খা পটিপদা হি ইধাধিপ্পেতা.

৩৭৭. কিং পন ন সমত্থো, যতো এৱং পৰেহি চিন্তিতুম্পি অসক্কুণেয্যং দুক্কৰচৰিযং ছব্বস্সানি অকাসীতি অধিপ্পাযো. কত্ৱাপি অকত্ৱাপি সমত্থোৱ কাৰণস্স নিপ্ফন্নত্তা. ‘‘যথাপি সব্বেসম্পি খো বোধিসত্তানং চৰিমভৱে অন্তমসো সত্তাহমত্তম্পি ধম্মতাৱসেন দুক্কৰচৰিযা হোতিযেৱ, এৱং ভগৱা সমত্থো দুক্কৰচৰিযং কাতুং, এৱঞ্চ নং অকাসি, ন পন তায বুদ্ধো জাতো, অথ খো মজ্ঝিমায এৱ পটিপত্তিযা’’তি তস্সা ব্যতিৰেকমুখেন সদেৱকস্স লোকস্স বোধায অমগ্গভাৱদীপনত্থং, ইমস্স পন ভগৱতো কম্মৱিপাকৱসেন ছব্বস্সানি দুক্কৰচৰিযা অহোসি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৱচাহং জোতিপালো, কস্সপং সুগতং তদা;

কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পৰমদুল্লভা.

তেন কম্মৱিপাকেন, অচৰিং দুক্কৰং বহুং;

ছব্বস্সানুৰুৱেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.

নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;

কুমগ্গেন গৱেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৱাৰিতো’’তি.

দুক্কৰচৰিযায বোধায অমগ্গভাৱদস্সনত্থং দুক্কৰচৰিযং অকাসীতি কেচি. অথ ৱা লোকনাথস্স অত্তনো পৰক্কমসম্পত্তিদস্সনত্থায দুক্কৰচৰিযা. পণীতাধিমুত্তিযা হি পৰমুক্কংসগতভাৱতো অভিনীহাৰানুৰূপং সম্বোধিযং তিব্বছন্দতায সিখাপ্পত্তিযা তদত্থং ঈদিসম্পি নাম দুক্কৰচৰিযং অকাসীতি লোকে অত্তনো ৱীৰিযানুভাৱং ৱিভাৱেতুং – ‘‘সো চ মে পচ্ছা পীতিসোমনস্সাৱহো ভৱিস্সতী’’তি লোকনাথো দুক্কৰচৰিযং অকাসি. তেনাহ ‘‘সদেৱকস্স লোকস্সা’’তিআদি. তত্থ ৱীৰিযনিম্মথনগুণোতি ৱীৰিযস্স সংৱড্ঢনসম্পাদনগুণো. যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘পাসাদে’’তিআদি ৱুত্তং. সঙ্গামে দ্ৱে তযো সম্পহাৰেতি দ্ৱিক্খত্তুং তিক্খত্তুং ৱা পৰসেনায পহাৰপযোগে. পধানৱীৰিযন্তি সম্মপ্পধানেহি আসেৱনৱীৰিযং, সব্বং ৱা পুব্বভাগৱীৰিযং.

অভিদন্তন্তি অভিভৱনদন্তং, উপৰিদন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপৰিদন্ত’’ন্তি. সো হি ইতৰং মুসলং ৱিয উদুক্খলং ৱিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৱত্ততি. কুসলচিত্তেনাতি বলৱসম্মাসঙ্কপ্পযুত্তেন কুসলচিত্তেন. অকুসলচিত্তন্তি কামৱিতক্কাদিসহিতং অকুসলচিত্তং. অকুসলচিত্তস্স পৱত্তিতুং অপ্পদানং নিগ্গহো. তংতংপটিক্খেপৱসেন ৱিনোদনং অভিনিপ্পীড়নং. ৱীৰিযতাপেন ৱিক্খম্ভনং অভিসন্তাপনং. সদৰথোতি সপৰিড়াহো. পধানেনাতি পদহনেন, কাযস্স কিলমথুপ্পাদকেন ৱীৰিযেনাতি অত্থো. ৱিদ্ধস্সাতি তুদস্স. সতোতি সমানস্স.

৩৭৮. সীসৱেঠনন্তি সীসং ৰজ্জুযা বন্ধিত্ৱা দণ্ডকেন পৰিৱত্তকৱেঠনং. অৰহন্তো নাম এৱৰূপা হোন্তীতি ইমিনা যথাযং, এৱং ৱিসঞ্ঞীভূতাপি হুত্ৱা ৱিহৰন্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মতকসদিসা’’তি, ৱেদনাপ্পত্তা ৱিয হোন্তীতি অত্থো. সুপিনপ্পটিগ্গহণতো পট্ঠাযাতি পটিসন্ধিগ্গহণে সেতৱাৰণসুপিনং পস্সিত্ৱা ব্ৰাহ্মণেহি ব্যাকতকালতো পট্ঠায.

৩৭৯. ধম্মসৰীৰস্স অৰোগভাৱেন সাধূতি মৰিসনিযোতি মাৰিসো, পিযাযনৱচনমেতং. তেনাহ ‘‘সম্পিযাযমানা’’তিআদি. অজজ্জিতন্তি এৱং অভুঞ্জিতং ভকাৰস্স জকাৰাদেসং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘অভোজন’’ন্তি. এৱং মা কৰিত্থাতি ‘‘লোমকূপেহি অজ্ঝোহাৰেস্সাম অনুপ্পৱেসেস্সামা’’তি যথা তুম্হেহি ৱুত্তং, এৱং মা কৰিত্থ. কস্মা? যাপেস্সামহন্তি অহঞ্চ যাৱদত্থং আহাৰমত্তং ভুঞ্জন্তো যথা যাপেস্সামি, এৱং আহাৰং পটিসেৱিস্সামি.

৩৮০-৮১. এতাৱ পৰমন্তি এত্তকং পৰমং, ন ইতো পৰং ওপক্কমিকদুক্খৱেদনাৱেদিযনং অত্থীতি অত্থো. ৰঞ্ঞো গহেতব্বনঙ্গলতো অঞ্ঞানি সন্ধায ‘‘একেন ঊন’’ন্তি ৱুত্তং. তং সুৱণ্ণপৰিক্খতং, ইতৰানি ৰজতপৰিক্খতানি. তেনাহ ‘‘অমচ্চা একেনূনঅট্ঠসতৰজতনঙ্গলানী’’তি. আড়াৰুদকসমাগমে লদ্ধজ্ঝানানি ৱট্টপাদকানি, আনাপানসমাধি পন কাযগতাসতিপৰিযাপন্নত্তা সব্বেসঞ্চ বোধিসত্তানং ৱিপস্সনাপাদকত্তা ‘‘বোধায মগ্গো’’তি ৱুত্তো. বুজ্ঝনত্থাযাতি চতুন্নং অৰিযসচ্চানং, সব্বস্সেৱ ৱা ঞেয্যধম্মস্স অভিসম্বুজ্ঝনায. সতিযা অনুস্সৰণকৱিঞ্ঞাণং সতানুসাৰিৱিঞ্ঞাণং. কস্সা পন সতিযাতি তং দস্সেতুং ‘‘নযিদ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

৩৮২. পচ্চুপট্ঠিতাতি তংতংৱত্তকৰণৱসেন পতিউপট্ঠিতা উপট্ঠাযকা. তেনাহ ‘‘পণ্ণসালা’’তিআদি. পচ্চযবাহুল্লিকোতি পচ্চযানং বাহুল্লায পটিপন্নো. আৱত্তোতি পুব্বে পচ্চযগেধপ্পহানায পটিপন্নো, ইদানি ততো পটিনিৱত্তো. তেনাহ ‘‘ৰসগিদ্ধো…পে… আৱত্তো’’তি. ধম্মনিযামেনাতি ধম্মতায. তমেৱ ধম্মতং দস্সেতুং ‘‘বোধিসত্তস্সা’’তিআদিমাহ. বাৰাণসিমেৱ তত্থাপি চ সব্ববুদ্ধানং অৱিজহিতধম্মচক্কপৱত্তনট্ঠানমেৱ অগমংসু. পঞ্চৱগ্গিযা কিৰ ৱিসাখমাসস্স অদ্ধমাসিযং গতা. তেনাহ ‘‘তেসু গতেসু অড্ঢমাসং কাযৱিৱেকং লভিত্ৱা’’তি.

৩৮৭. ‘‘অদ্ধাভোতো গোতমস্স সাৱকাচিত্তভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, নো কাযভাৱন’’ন্তি ইমং সন্ধাযাহ ‘‘একং পঞ্হং পুচ্ছি’’ন্তি. ইমং ধম্মদেসনন্তি ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিকং ধম্মদেসনং. অসল্লীনো তণ্হাদিট্ঠিকিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তেহি সব্বসো ন লিত্তো. অনুপলিত্তোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং তণ্হানন্দিযা অভাৱেন. গোচৰজ্ঝত্তমেৱাতি গোচৰজ্ঝত্তসঞ্ঞিতে ফলসমাপত্তিযা আৰম্মণে, নিব্বানেতি অত্থো. যং সন্ধায পাড়িযং ‘‘পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে’’তি ৱুত্তং সন্নিসীদাপেমীতি ফলসমাপত্তিসমাধিনা অচ্চন্তসমাদানৱসেন চিত্তং সম্মদেৱ নিসীদাপেমি. পুব্বাভোগেনাতি সমাপজ্জনতো পুব্বে পৱত্তআভোগেন. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি সমাপজ্জনক্খণং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. তেনাহ ‘‘সাধুকাৰ…পে… অৱিচ্ছিন্নেযেৱা’’তি. এৱমস্স পৰিচ্ছিন্নকালসমাপজ্জনং যথাপৰিচ্ছিন্নকালং ৱুট্ঠানঞ্চ বুদ্ধানং ন ভাৰিযং ৱসীভাৱস্স তথাসুপ্পগুণভাৱতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘বুদ্ধানং হী’’তিআদি. ধম্মসম্পটিগ্গাহকানং অস্সাসৱাৰে ৱা. তদা হি দেসিযমানং ধম্মং উপধাৰেতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তস্মিং খণে দেসিতদেসনা নিৰত্থকা সিযা. ন হি বুদ্ধানং নিৰত্থকা কিৰিযা অত্থি.

ওকপ্পনীযমেতন্তি ‘‘তস্সা এৱ কথাযা’’তিআদিনা ৱুত্তং অতিৱিয অচ্ছৰিযগতং অট্ঠুপ্পত্তিং সুত্ৱা ঈদিসী পটিপত্তি সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৱ হোতীতি উপৱাদৱসেন ৱদতি, ন সভাৱেন. তেনাহ ‘‘সত্থৰি পসাদমত্তম্পি ন উপ্পন্ন’’ন্তি. কাযদৰথোতি পচ্চযৱিসেসৱসেন ৰূপকাযস্স পৰিস্সমাকাৰো. উপাদিন্নকেতি ইন্দ্ৰিযবদ্ধে. অনুপাদিন্নকেতি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধে. ৱিকসন্তি সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সেন. তদভাৱেন মকুলানি হোন্তি. কেসঞ্চি তিন্তিনিকাদিৰুক্খানং. পতিলীযন্তি নিস্সযৰূপধম্মঅৱিপ্ফাৰিকতায. অৰূপধম্মতায পঞ্চৱিঞ্ঞাণানঞ্চেৱ কিৰিযামযৱিঞ্ঞাণানঞ্চ অপ্পৱত্তিসঞ্ঞিতা অৱিপ্ফাৰিকতা হোতি, যত্থ নিদ্দাসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দৰথৱসেন ভৱঙ্গসোতঞ্চ ইধ নিদ্দাতি অধিপ্পেত’’ন্তি. তত্থ দৰথৱসেনাতি দৰথৱসেনেৱ, ন থিনমিদ্ধৱসেনাতি অৱধাৰণং অৱধাৰণফলঞ্চ নিদ্ধাৰেতব্বং. তং সন্ধাযাতি কাযস্স দৰথসঙ্খাতসৰীৰগিলানহেতুকং নিদ্দং সন্ধায. সৰীৰগিলানঞ্চ ভগৱতো নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০০; ম. নি. ২.২২; চূড়ৱ. ৩৪৫) ৱচনতো. সম্মোহৱিহাৰস্মিন্তি পচ্চত্তে এতং ভুম্মৱচনন্তি আহ ‘‘সম্মোহৱিহাৰোতি ৱদন্তী’’তি, সম্মোহৱিহাৰস্মিং ৱা পৰিযাপন্নং এতং ৱদন্তি, যদিদং দিৱা নিদ্দোক্কমনন্তি যোজনা.

৩৮৯. উপনীতেহীতি দোসমগ্গং নিন্দাপথং উপনীতেহি. অভিনন্দিত্ৱাতি সম্পিযাযিত্ৱা. তেনাহ ‘‘চিত্তেন সম্পটিচ্ছন্তো’’তি. অনুমোদিত্ৱাতি ‘‘সাধু সাধূ’’তি দেসনায থোমনৱসেন অনুমোদিত্ৱা. তেনাহ ‘‘ৱাচাযপি পসংসন্তো’’তি. সম্পত্তে কালেতি পব্বজ্জাযোগ্গে কালে অনুপ্পত্তে.

গণং ৱিনোদেত্ৱাতি গণং অপনেত্ৱা গণপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা. পপঞ্চন্তি অৱসেসকিলেসং. ‘‘পুঞ্ঞৱা ৰাজপূজিতো’’তি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তস্মিঞ্হি কালে’’তিআদি ৱুত্তং. ছন্দৱাসহৰণেন উপোসথকম্মং কৰোন্তো.

সকলং ৰত্তিং বুদ্ধগুণানংযেৱ কথিতত্তা থেৰস্স ঞাণং দেসনাৱিভৱঞ্চ ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘এত্তকাৱ, ভন্তে, বুদ্ধগুণা’’তি. ইমায, ভন্তে, তুম্হাকং ধম্মকথায অনৱসেসতো বুদ্ধগুণা কথিতা ৱিয জাযন্তি, এৱং সন্তেপি অনন্তাপৰিমেয্যাৱ তে, কিং ইতো পৰেপি ৱিজ্জন্তেৱাতি থেৰং তত্থ সীহনাদং নদাপেতুকামো আহ ‘‘উদাহু অঞ্ঞেপি অত্থী’’তিআদি. ৰজ্জস্স পদেসিকত্তা, যথাৱুত্তসুভাসিতস্স চ অনগ্ঘত্তা ৱুত্তং ‘‘অযং মে দুগ্গতপণ্ণাকাৰো’’তি. তিযোজনসতিকন্তি ইদং পৰিক্খেপৱসেন ৱুত্তং, তঞ্চ খো মনুস্সানং পৰিভোগৱসেনাতি দট্ঠব্বং.

মহাসচ্চকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৭. চূড়তণ্হাসঙ্খযসুত্তৱণ্ণনা

৩৯০. তত্ৰাতি তস্মিং পুব্বাৰামমিগাৰমাতুপাসাদানং অত্থৱিভাৱনে অযং ইদানি ৱুচ্চমানা অনুপুব্বী কথা. মণীনন্তি এত্থ পদুমৰাগমণীনং অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘অঞ্ঞেহি চা’’তি. তেন ইন্দনীলাদিমণীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰকবৰৱণ্ণৱসেন সত্তৱণ্ণেহি.

তণ্হা সব্বসো খীযন্তি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো (অ. নি. টী. ৩.৭.৬১), তস্মিং. তণ্হাসঙ্খযেতি চ ৱিসযে ইদং ভুম্মন্তি আহ ‘‘তং আৰম্মণং কত্ৱা’’তি. ৱিমুত্তচিত্ততাযাতি সব্বসংকিলেসেহি ৱিমুত্তচিত্ততায. অপৰভাগপটিপদা নাম অৰিযসচ্চাভিসমযো, সা সাসনচাৰিগোচৰা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতোতি আহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপদং সংখিত্তেন দেসেথাতি পুচ্ছতী’’তি. অকুপ্পধম্মতায খযৱযসঙ্খাতং অন্তং অতীতাতি অচ্চন্তা, সো এৱ অপৰিহানসভাৱত্তা অচ্চন্তা নিট্ঠা এতস্সাতি অচ্চন্তনিট্ঠো. তেনাহ ‘‘একন্তনিট্ঠো সততনিট্ঠোতি অত্থো’’তি. ন হি পটিৱিদ্ধস্স লোকুত্তৰধম্মস্স দস্সনং কুপ্পনং নাম অত্থি. অচ্চন্তমেৱ চতূহি যোগেহি খেমো এতস্স অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমী. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ৱুসিতত্তা, তস্স চ অপৰিহানসভাৱত্তা অচ্চন্তং ব্ৰহ্মচাৰীতি অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰী. তেনাহ ‘‘নিচ্চব্ৰহ্মচাৰীতি অত্থো’’তি. পৰিযোসানন্তি ব্ৰহ্মচৰিযস্স পৰিযোসানং.

ৱেগাযতীতি তুৰিতাযতি. সল্লক্খেসীতি চিন্তেসি, অত্তনা যথা সুতায সত্থু দেসনায অনুস্সৰণৱসেন উপধাৰেসি. অনুগ্গণ্হিত্ৱাৱাতি অত্থৱিনিচ্ছযৱসেন অনুগ্গহেত্ৱা এৱ. ছসু দ্ৱাৰেসু নিযুত্তাতি ছদ্ৱাৰিকা, তেহি.

পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. সক্কাযসব্বঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৱুত্তং ৱিপস্সনাৱিসযস্স অধিপ্পেতত্তা, তস্মা আযতনধাতুযোপি তগ্গতিকা এৱ দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৱা ‘‘নালং অভিনিৱেসাযা’’তি. ন যুত্তা অভিনিৱেসায ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসানায. ‘‘অলমেৱ নিব্বিন্দিতুং অলং ৱিৰজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪-১২৫, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৱিয অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ন যুত্তা’’তি. সম্পজ্জন্তীতি ভৱন্তি. যদিপি ‘‘ততিযা, চতুত্থী’’তি ইদং ৱিসুদ্ধিদ্ৱযং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা, তস্সা পন সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনভাৱতো, সতি চ পচ্চযপৰিগ্গহে সপ্পচ্চযত্তা (নামৰূপস্স অনিচ্চতা, অনিচ্চং দুক্খং, দুক্খঞ্চ অনত্তাতি অত্থতো) লক্খণত্তযং সুপাকটমেৱ হোতীতি আহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি ঞাতপৰিঞ্ঞায অভিজানাতী’’তি. তথেৱ তীৰণপৰিঞ্ঞাযাতি ইমিনা অনিচ্চাদিভাৱেন নালং অভিনিৱেসাযাতি নামৰূপস্স উপসংহৰতি, ন অভিঞ্ঞাপঞ্ঞানং সম্ভাৰধম্মানং. পুৰিমায হি অত্থতো আপন্নলক্খণত্তযং গণ্হাতি সলক্খণসল্লক্খণপৰত্তা তস্সা, দুতিযায সৰূপতো তস্সা লক্খণত্তযাৰোপনৱসেন সম্মসনভাৱতো. একচিত্তক্খণিকতায অভিনিপাতমত্ততায চ অপ্পমত্তকম্পি. ৰূপপৰিগ্গহস্স ওড়াৰিকভাৱতো অৰূপপৰিগ্গহং দস্সেতি. দস্সেন্তো চ ৱেদনায আসন্নভাৱতো, ৱিসেসতো সুখসাৰাগিতায, ভৱস্সাদগধিতমানসতায চ সক্কস্স ৱেদনাৱসেন নিব্বত্তেত্ৱা দস্সেতি.

উপ্পাদৱযট্ঠেনাতি উদযব্বযসভাৱেন উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনেন. অনিচ্চাতি অদ্ধু ৱা. অনিচ্চলক্খণং অনিচ্চতা উদযৱযতা. তস্মাতি যস্মা পঞ্চন্নং খন্ধানং খযতো ৱযতো দস্সনঞাণং অনিচ্চানুপস্সনা, তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো অনিচ্চানুপস্সী, তস্মা. খযৱিৰাগোতি খযসঙ্খাতো ৱিৰাগো সঙ্খাৰানং পলুজ্জনা. যং আগম্ম সব্বসো সঙ্খাৰেহি ৱিৰজ্জনা হোতি, তং নিব্বানং অচ্চন্তৱিৰাগো. নিৰোধানুপস্সিম্হিপীতি নিৰোধানুপস্সিপদেপি. ‘‘এসেৱ নযো’’তি অভিদিসিত্ৱা তং একদেসেন ৱিৱৰন্তো ‘‘নিৰোধোপি হি…পে… দুৱিধোযেৱা’’তি আহ. সব্বাসৱসংৱৰে ৱুত্তৱোস্সগ্গোৱ ইধ ‘‘পটিনিস্সগ্গো’’তি ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘পটিনিস্সগ্গো ৱুচ্চতি ৱোস্সগ্গো’’তিআদিমাহ. পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো ৱিপস্সনা. পক্খন্দনৱসেন অপ্পনতো পক্খন্দনৱোস্সগ্গো মগ্গো অঞ্ঞস্স তদভাৱতো. সোতি মগ্গো. আৰম্মণতোতি কিচ্চসাধনৱসেন আৰম্মণকৰণতো. এৱঞ্হি মগ্গতো অঞ্ঞেসং নিব্বানাৰম্মণানং পক্খন্দনৱোস্সগ্গাভাৱো সিদ্ধো হোতি. পৰিচ্চজনেন পক্খন্দনেন চাতি দ্ৱীহিপি ৱা কাৰণেহি. সব্বেসং খন্ধানং ৱোস্সজ্জনং তপ্পটিবদ্ধসংকিলেসপ্পহানেন দট্ঠব্বং. চিত্তং পক্খন্দতীতি মগ্গসম্পযুত্তং চিত্তং সন্ধাযাহ. উভযম্পেতং ৱোস্সজ্জনং. তদুভযসমঙ্গীতি ৱিপস্সনাসমঙ্গী মগ্গসমঙ্গী চ. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিৱচনতো (পটি. ম. ১.৫২) যথা ৱিপস্সনায কিলেসানং পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো লব্ভতি, এৱং আযতিং তেহি কিলেসেহি উপ্পাদেতব্বখন্ধানম্পি পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো ৱত্তব্বো, পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো পন মগ্গে লব্ভমানায একন্তকাৰণভূতায ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায ৱসেন ৱেদিতব্বো, মগ্গে পন তদুভযম্পি ঞাযাগতমেৱ নিপ্পৰিযাযতোৱ লব্ভমানত্তা. তেনাহ ‘‘তদুভযসমঙ্গী পুগ্গলো’’তিআদি.

পুচ্ছন্তস্স অজ্ঝাসযৱসেন ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি এত্থ কামুপাদানৱসেন উপাদিযনং পটিক্খিপীযতীতি আহ ‘‘তণ্হাৱসেন ন উপাদিযতী’’তি. তণ্হাৱসেন ৱা অসতি উপাদিযনে দিট্ঠিৱসেন উপাদিযনং অনৱকাসমেৱাতি ‘‘তণ্হাৱসেন’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ন পৰামসতীতি নাদিযতি, দিট্ঠিপৰামাসৱসেন ৱা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ন পৰামসতি. সংখিত্তেনেৱ খিপ্পং কথেসীতি তস্স অজ্ঝাসযৱসেন পপঞ্চং অকত্ৱা কথেসি.

৩৯১. অভিসমাগন্ত্ৱাতি অভিমুখঞাণেন ঞেয্যং সমাগন্ত্ৱা যাথাৱতো ৱিদিত্ৱা. তেনাহ ‘‘জানিত্ৱা’’তি. যথাপৰিসৱিঞ্ঞাপকত্তাতি যথাপৰিসং ধম্মসম্পটিগ্গাহিকায মহতিযা, অপ্পকায ৱা পৰিসায অনুৰূপমেৱ ৱিঞ্ঞাপনতো. পৰিযন্তং ন নিচ্ছৰতীতি ন পৱত্ততি. মা নিৰত্থকা অগমাসীতি ইদং ধম্মতাৱসেন ৱুত্তং, ন সত্থু অজ্ঝাসযৱসেন. একঞ্হেতং সত্থু ৱচীঘোসস্স অট্ঠসু অঙ্গেসু, যদিদং পৰিসপৰিযন্ততা. ছিদ্দৱিৱৰোকাসোতি ছিদ্দভূতো, ৱিৱৰভূতো ৱা ওকাসোপি নত্থি, ভগৱতো সদ্দাসৱনকাৰণং ৱুত্তমেৱ. তস্মাতি যথাৱুত্তকাৰণতো.