৮. মহাহত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনা

৩০০. জঙ্গলানন্তি এত্থ যো নিপিচ্ছলেন অমুদুকো নিৰুদকতায থদ্ধলূখভূমিপ্পদেসো, সো ‘‘জঙ্গলো’’তি ৱুচ্চতি. তব্বহুলতায পন ইধ সব্বো ভূমিপ্পদেসো জঙ্গলো, তস্মিং জঙ্গলে জাতা, ভৱাতি ৱা জঙ্গলা, তেসং জঙ্গলানং. এৱঞ্হি নদীচৰানম্পি হত্থীনং সঙ্গহো কতো হোতি. সমোধাতব্বানং ৱিয হি সমোধাযকানম্পি জঙ্গলগ্গহণেন গহেতব্বতো. পথৱীতলচাৰীনন্তি ইমিনা জলচাৰিনো ন নিৱত্তেতি অদিস্সমানপাদত্তা. পাণানন্তি সাধাৰণৱচনম্পি ‘‘পদজাতানী’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ৱিসেসনিৱিট্ঠমেৱ হোতীতি আহ ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি. ‘‘মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) গত-সদ্দো অনত্থন্তৰো ৱিয, জাত-সদ্দো অনত্থন্তৰোতি আহ ‘‘পদজাতানীতি পদানী’’তি. সমোধানন্তি সমৱৰোধং, অন্তোগমং ৱা. মহন্তত্তেনাতি ৱিপুলভাৱেন.

কুসলা ধম্মাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকা ধম্মা, ন অনৱজ্জমত্তধম্মা. কুসলত্তিকে আগতনযেন হি ইধ কুসলা ধম্মা গহেতব্বা, ন বাহিতিকসুত্তে আগতনযেন. চতুব্বিধো সঙ্গহোতি কস্মা ৱুত্তং, ননু একৱিধোৱেত্থ সঙ্গহো অধিপ্পেতোতি? ন, অত্থং অগ্গহেত্ৱা অনিদ্ধাৰিতত্থস্স সদ্দস্সেৱ গহিতত্তা. সঙ্গহ-সদ্দো তাৱ অত্তনো অত্থৱসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অত্থোপি ৱা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এত্থ সঙ্গহ-সদ্দেন ৱচনীযতং গতোতি ন কোচি দোসো, নিদ্ধাৰিতে ৱিসেসে তস্স একৱিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. সজাতিসঙ্গহোতি সমানজাতিযা, সমানজাতিকানং ৱা সঙ্গহো. ধাতুকথাৱণ্ণনাযং পন ‘‘জাতিসঙ্গহো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, তং জাতি-সদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা জাতিযা সঙ্গহোতি ৱুত্তে অত্তনো জাতিযাতি ৱিঞ্ঞাযতি সম্বন্ধাৰহস্স অঞ্ঞস্স অৱুত্তত্তাতি কত্ৱা ৱুত্তং. ইধ পন ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৪) ৱিয পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সজাতিসঙ্গহো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. সঞ্জাযন্তি এত্থাতি সঞ্জাতি, সঞ্জাতিযা সঙ্গহো সঞ্জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিদেসৱসেন সঙ্গহোতি অত্থো. ‘‘সব্বে ৰথিকা’’তি ৱুত্তে সব্বে ৰথযোধা ৰথেন যুজ্ঝনকিৰিযায একসঙ্গহোতি. ‘‘সব্বে ধনুগ্গহা’’তি ৱুত্তে সব্বে ইস্সাসা ধনুনা ৱিজ্ঝনকিৰিযায একসঙ্গহোতি আহ ‘‘এৱং কিৰিযৱসেন সঙ্গহো’’তি. ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি ৰূপক্খন্ধেন একসঙ্গহং ৰূপক্খন্ধোতেৱ গণিতং, গহণং গতন্তি অত্থো.

দিযড্ঢমেৱ সচ্চং ভজতি মগ্গসচ্চদুক্খসচ্চেকদেসভাৱতো. সচ্চেকদেসন্তোগধম্পি সচ্চন্তোগধমেৱ হোতীতি আহ ‘‘সচ্চানং অন্তোগধত্তা’’তি. ইদানি তমত্থং সাসনতো চ লোকতো চ উপমং আহ ৰিত্ৱা দীপেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সাধিকমিদং, ভিক্খৱে, দিযড্ঢসিক্খাপদসতন্তি ইদং যস্মিং কালে তং সুত্তং দেসিতং, তদা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৱসেন ৱুত্তং, ততো পৰং পন সাধিকানি দ্ৱেসতানি সিক্খাপদানীতি. সিক্খানং অন্তোগধত্তা অধিসীলসিক্খায. এত্থ চ ‘‘সীলং সিক্খন্তোপি তিস্সো সিক্খা সিক্খতী’’তি ৱিসমোযং উপঞ্ঞাসো. তত্থ হি যো পহাতব্বং পজহতি, সংৱৰিতব্বতো সংৱৰং আপজ্জতি, অযমস্স অধিসীলসিক্খা. যো তত্থ চেতসো অৱিক্খেপো, অযমস্স অধিচিত্তসিক্খা. যা তত্থ ৱীমংসা, অযমস্স অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইতি সো কুলপুত্তো সৰূপতো লব্ভমানা এৱ তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি দীপিতো, ন সিক্খানং অন্তোগধতামত্তেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো তথাভূতস্স সংৱৰো, অযমেত্থ অধিসীলসিক্খা, যো তথাভূতস্স সমাধি, অযমেত্থ অধিচিত্তসিক্খা, যা তথাভূতস্স পঞ্ঞা, অযং অধিপঞ্ঞাসিক্খা. ইমা তিস্সো সিক্খা তস্মিং আৰম্মণে তায সতিযা তেন মনসিকাৰেন সিক্খতি আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতী’’তি. ইধ পন সচ্চানং অন্তোগধত্তা সচ্চ-সদ্দাভিধেয্যতামত্তেন চতূসু সচ্চেসু গণনন্তোগধা হোন্তীতি? ন, তত্থাপি হি নিপ্পৰিযাযতো অধিসীলসিক্খাৱ লব্ভতি, ইতৰা পৰিযাযতোতি কত্ৱা ‘‘সিক্খানং অন্তোগধত্তা’’তি ৱুত্তং.

চতূসু অৰিযসচ্চেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি চ ততো অমুচ্চিত্ৱা তস্সেৱ অন্তোগধতং সন্ধায ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘যথা চ একস্স হত্থিপদস্সা’’তিআদিনা দস্সিতা হত্থিপদোপমা সমত্থিতা দট্ঠব্বা. একস্মিম্পি দ্ৱীসুপি তীসুপি সচ্চেসু গণনং গতা ধম্মাতি ইদং ন কুসলত্তিকৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং, অথ খো তিকদুকেসু যথাৰহং লব্ভমানপদৱসেন ৱেদিতব্বং. তত্থ একস্মিং সচ্চে গণনং গতো ধম্মো অসঙ্খতধম্মো দট্ঠব্বো, দ্ৱীসু সচ্চেসু গণনং গতা কুসলা ধম্মা, তথা অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা চ ধম্মা, তীসু সচ্চেসু গণনং গতা সঙ্খতা ধম্মা, এৱং অঞ্ঞেসম্পি তিকদুকপদানং ৱসেন অযমত্থো যথাৰহং ৱিভজিত্ৱা ৱত্তব্বো. তেনাহ ‘‘একস্মিম্পি…পে… গতাৱ হোন্তী’’তি. একদেসো হি সমুদাযন্তোগধত্তা ৱিসেসো ৱিয সামঞ্ঞেন সমূহেন সঙ্গহং লভতি. তেনাহ ‘‘সচ্চানং অন্তোগধত্তা’’তি. দেসনানুক্কমোতি অৰিযসচ্চানি উদ্দিসিত্ৱা দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱসেন পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং ৱিভজনং. তত্থ চ ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱসেনআদিতো অজ্ঝত্তিকায পথৱীধাতুযা ৱিভজনন্তি. অযং ইমিস্সা দেসনায অনুক্কমো.

৩০১. তং পনেতং উপমাহি ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুজাতন্তি সুন্দৰং, সুসণ্ঠিতং সুপৰিণতঞ্চাতি অধিপ্পাযো. পেসিযোতি ৱিলীৱে. মুদুভাৱতো কুচ্ছিভাগং আদায. ইতৰে চ চত্তাৰো কোট্ঠাসেতি পঞ্চধা ভিন্নকোট্ঠাসেসু ইতৰে চ চত্তাৰো কোট্ঠাসে. ইতৰে চ তযো কোট্ঠাসেতিআদিতো চতুধা ভিন্নকোট্ঠাসেসু ইতৰে চ তযো কোট্ঠাসে.

ৰাজপুত্তূপমাযাতি ৰঞ্ঞো জেট্ঠপুত্তউপমায. ন্তি পিড়ন্ধনং. উৰে ৱাযামজনিতঅৰিযজাতিযা ওৰসো. মুখতো জাতোতি মুখতো নিগ্গতধম্মদেসনায জাতো, বুদ্ধানং ৱা ধম্মকাযস্স মুখভূতঅৰিযধম্মতো জাতো. ততো এৱ ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো. সত্থু ধম্মদাযাদস্সেৱ গহিতত্তা ধম্মদাযাদো. তেনাহ ‘‘নো আমিসদাযাদো’’তি. ন্তি ‘‘ভগৱতো পুত্তো’’তিআদিৱচনং. মহাপঞ্ঞতাদিগুণেহি সাতিসযং অনুপুব্বভাৱে ঠিতত্তা সম্মা যথাভূতং ৱদমানো ৱত্তুং সক্কোন্তো ৱদেয্য.

অকুতোভযং নিব্বানং নিব্বানগামিনিঞ্চ. ৰাগৰজাদীনং ৱিগমেন ৱিগতৰজং ধম্মং দেসেন্তং সুগতং সম্মাসম্বুদ্ধং ভিক্খূনং পৰোসহস্সং পযিৰুপাসতীতি যোজনা.

‘‘সেৱেথ ভজথা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘পণ্ডিতা ভিক্খূ অনুগ্গাহকা’’তি. পণ্ডিতাপি সমানা ন অপ্পস্সুতা, অথ খো ওৱাদানুসাসনীহি অনুগ্গাহকাতি পুৰিমা উপমা থেৰস্সেৱ ৱসেন উদাহটা, দুতিযা পন ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্সপি ৱসেন উদাহটা.

৩০২. অজ্ঝত্তিকাতি সত্তসন্তানপৰিযাপন্না. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি পদদ্ৱযেনপি তংতংপাটিপুগ্গলিকধম্মা ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘উভযম্পেতং নিযকাধিৱচনমেৱা’’তি. সসন্ততিপৰিযাপন্নতায পন অত্তাতি গহেতব্বভাৱূপগমনৱসেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তং অজ্ঝত্তং, তংতংসত্তসন্তানপৰিযাপন্নতায পচ্চত্তং. তেনাহ অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৭) ‘‘অত্তনি পৱত্তত্তা অজ্ঝত্তং, অত্তানং পটিচ্চ পটিচ্চ পৱত্তত্তা পচ্চত্ত’’ন্তি. কক্খড়ন্তি কথিনং. যস্মা তং থদ্ধভাৱেন সহজাতানং পতিট্ঠা হোতি, তস্মা ‘‘থদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. খৰিগতন্তি খৰসভাৱেসু গতং তপ্পৰিযাপন্নং, খৰসভাৱমেৱাতি অত্থো. যস্মা পন খৰসভাৱং ফৰুসাকাৰেন উপট্ঠানতো ফৰুসাকাৰং হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ফৰুস’’ন্তি. উপাদিন্নং নাম সৰীৰট্ঠকং. তত্থ যং কম্মসমুট্ঠানং, তং নিপ্পৰিযাযতো ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৱুচ্চতি, ইতৰং অনুপাদিন্নং. তদুভযম্পি ইধ তণ্হাদীহি আদিন্নগহিতপৰামট্ঠৱসেন উপাদিন্নমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সৰীৰট্ঠকঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আদিন্নন্তি অভিনিৱিট্ঠং. মমন্তি গহিতং. অহন্তি পৰামট্ঠং. ধাতুকম্মট্ঠানিকস্সাতি চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন ধাতুকম্মট্ঠানং পৰিহৰন্তস্স. এত্থাতি এতস্মিং ধাতুকম্মট্ঠানে. তীসু কোট্ঠাসেসূতি তিপ্পকাৰেসু কোট্ঠাসেসু. ন হি তে তযো চত্তাৰো কোট্ঠাসা.

ৱুত্তপ্পকাৰাতি ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰা. নানাসভাৱতোতি সতিপি কক্খড়ভাৱসামঞ্ঞে সসম্ভাৰৱিভত্তিতো পন কেসাদিসঙ্ঘাতগতনানাসভাৱতো. আলযোতি অপেক্খা. নিকন্তীতি নিকামনা. পত্থনাতি তণ্হাপত্থনা. পৰিযুট্ঠানন্তি তণ্হাপৰিযুট্ঠানং. গহণন্তি কামুপাদানং. পৰামাসোতি পৰতো আমসনা মিচ্ছাভিনিৱেসো. ন বলৱা আলযাদি. যদি এৱং কস্মা ৱিভঙ্গে বাহিৰাপি পথৱীধাতু ৱিত্থাৰেনেৱ ৱিভত্তাতি? যথাধম্মদেসনত্তা তত্থ ৱিত্থাৰেনেৱ দেসনা পৱত্তা, যথানুলোমদেসনত্তা পনেত্থ ৱুত্তনযেন দেসনা সংখিত্তা.

যোজেত্ৱা দস্সেতীতি একজ্ঝং কত্ৱা দস্সেতি. সাতি অজ্ঝত্তিকা পথৱীধাতু. সুখপৰিগ্গহো হোতি ‘‘ন মে সো অত্তা’’তি. সিদ্ধে হি অনত্তলক্খণে দুক্খলক্খণং অনিচ্চলক্খণঞ্চ সিদ্ধমেৱ হোতি সঙ্খতধম্মেসু তদৱিনাভাৱতোতি. ৱিসূকাযতীতি ৱিসূকং ৱিৰূপকিৰিযং পৱত্তেতি. সা পন অত্থতো ৱিপ্ফন্দনমেৱাতি আহ ‘‘ৱিপ্ফন্দতী’’তি. অস্সাতি অজ্ঝত্তিকায পথৱীধাতুযা. অচেতনাভাৱো পাকটো হোতি ধাতুমত্ততায দস্সনতো. তং উভযম্পীতি তং পথৱীধাতুদ্ৱযম্পি.

ততো ৱিসেসতৰেনাতি ততো বাহিৰমহাপথৱিতো ৱিসেসৱন্ততৰেন, লহুতৰেনাতি অত্থো. কুপ্পতীতি লুপ্পতি. ৱিলীযমানাতি পকতিউদকে লোণং ৱিয ৱিলযং গচ্ছন্তী. উদকানুগতাতি উদকং অনুগতা উদকগতিকা. তেনাহ ‘‘উদকমেৱ হোতী’’তি. অভাৱো এৱ অভাৱতা, ন ভৱতীতি ৱা অভাৱো, তথাসভাৱো ধম্মো. তস্স ভাৱো অভাৱতা. ৱযো ৱিনাসো ধম্মো সভাৱো এতস্সাতি ৱযধম্মো, তস্স ভাৱো ৱযধম্মতা, অত্থতো খযো এৱ. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি অনিচ্চলক্খণমেৱ ৱুত্ত’’ন্তি. ৱিদ্ধংসনভাৱস্স পন পৱেদিতব্বত্তা কামং অনিচ্চলক্খণমেৱ ৱুত্তং সৰূপতো, ইতৰানিপি অত্থতো ৱুত্তানেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পনা’’তিআদি.

মত্তং খণমত্তং তিট্ঠতীতি মত্তট্ঠো, অপ্পমত্তট্ঠো মত্তট্ঠকো, অতিইত্তৰখণিকোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পৰিত্তট্ঠিতিকস্সা’’তি. ঠিতিপৰিত্ততাযাতি একচিত্তপৱত্তিমত্ততাঠানলক্খণস্স ইতৰভাৱেন. একস্স চিত্তস্স পৱত্তিক্খণমত্তেনেৱ হি সত্তানং পৰমত্থতো জীৱনক্খণো পৰিচ্ছিন্নো. তেনাহ ‘‘অযং হী’’তিআদি.

জীৱিতন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খা ৱেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাস্ৱেৱ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৱতো. অত্তভাৱোতি জীৱিতৱেদনাৱিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৱা অৱসিট্ঠধম্মা ৱুত্তা. কেৱলাতি অত্তনিচ্চভাৱেন অৱোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেন চিত্তেন সহিতা একচিত্তক্খণিকা. লহুসো ৱত্ততে খণোতি তায এৱ একক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তৰো জীৱিতাদীনং খণো ৱত্ততি ৱীতিৱত্ততীতি অত্থো. ইদন্তি গাথাৱচনং.

যস্মা সত্তানং জীৱিতং অস্সাসপস্সাসানং অপৰাপৰসঞ্চৰণং লভমানমেৱ পৱত্ততি, ন অলভমানং, তস্মা অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধং. তথা মহাভূতানং সমৱুত্তিতং লভমানমেৱ পৱত্ততি. পথৱীধাতুযা হি আপোধাতুআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰপকোপেন বলসম্পন্নোপি পুৰিসো পত্থদ্ধকাযো ৱা, অতিসাৰাদিৱসেন কিলিন্নপূতিকাযো ৱা, মহাডাহপৰেতো ৱা, সঞ্ছিজ্জমানসন্ধিবন্ধনো ৱা হুত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপুণাতি. কবড়ীকাৰাহাৰানং যুত্তকালে লভন্তস্সেৱ জীৱিতং পৱত্ততি, অলভন্তস্স পৰিক্খযং গচ্ছতি, ৱিঞ্ঞাণে পৱত্তমানেযেৱ চ জীৱিতং পৱত্ততি, ন তস্মিং অপ্পৱত্তমানে. জীৱিতন্তি এত্থ ইতি-সদ্দেন ইৰিযাপথূপনিবদ্ধতাসীতুণ্হূপনিবদ্ধতাদীনং সঙ্গহো. চতুন্নঞ্হি ইৰিযাপথানং সমৱুত্তিতং লভমানমেৱ জীৱিতং পৱত্ততি, অঞ্ঞতৰস্স পন অধিমত্ততায আযুসঙ্খাৰা উপচ্ছিজ্জন্তি, সীতুণ্হানম্পি সমৱুত্তিতং লভমানমেৱ পৱত্ততি, অতিসীতেন পন অতিউণ্হেন ৱা অভিভূতস্স ৱিপজ্জতীতি.

তণ্হুপাদিন্নস্সাতি ইমিনা হি পচ্চযুপ্পন্নতাকিত্তনেন সৰসপভঙ্গুতংযেৱ ৱিভাৱেতি. দুক্খানুপস্সনায তণ্হাগ্গাহস্স অনিচ্চানুপস্সনায মানগ্গাহস্স অনত্তানুপস্সনায দিট্ঠিগ্গাহস্স উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো একংসেনেৱ তীহি অনুপস্সনাহি গাহাপি ৱিগচ্ছন্তীতি আহ ‘‘নোতেৱ হোতী’’তি. একংযেৱ আগতং বাহিৰায পথৱীধাতুযা অন্তৰধানদস্সনপৱত্তজোতনায.

পৰিগ্গহন্তি ধাতুপৰিগ্গহণং. পট্ঠপেন্তোতি আৰভন্তো দেসেন্তো. সোতদ্ৱাৰে বলং দস্সেতীতি যোজনা. কম্মট্ঠানিকস্স বলদস্সনাপদেসেন কম্মট্ঠানস্স আনুভাৱং দস্সেতি. ৱাচায ঘট্টনমেৱ ৱুত্তং সোতদ্ৱাৰে বলদস্সনভাৱতো. বলন্তি চ বাহিৰায ৱিয অজ্ঝত্তিকাযপি পথৱীধাতুযা অচেতনাভাৱদস্সনেন ৰুক্খস্স ৱিয অক্কোসন্তেপি পহৰন্তেপি নিব্বিকাৰতা. সম্পতিৱত্তমানুপ্পন্নভাৱেনাতি তদা পচ্চুপ্পন্নভাৱেন. সমুদাচাৰুপ্পন্নভাৱেনাতি আপাথগতে তস্মিং অনিট্ঠে সদ্দাৰম্মণে আৰম্মণকৰণসঙ্খাতউপ্পত্তিৱসেন সোতদ্ৱাৰে জৱনৱেদনা দুক্খাতি ৱচনতো. তথা হি ‘‘উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ৱেদনাদযোপীতি ‘‘ৱেদনা অনিচ্চা’’তি এত্থ ৱুত্তৱেদনা চেৱ সঞ্ঞাদযো চ. তে হি ফস্সেন সমানভূমিকা ন পুব্বে ৱুত্তৱেদনা. ধাতুসঙ্খাতমেৱ আৰম্মণন্তি যথাপৰিগ্গহিতং পথৱীধাতুসঙ্খাতমেৱ ৱিসযং. পক্খন্দতীতি ৱিপস্সনাচিত্তং অনিচ্চন্তিপি দুক্খন্তিপি অনত্তাতিপি সম্মসনৱসেন অনুপৱিসতি. এতেন বহিদ্ধাৱিক্খেপাভাৱমাহ, পসীদতীতি পন ইমিনা কম্মট্ঠানস্স ৱীথিপটিপন্নতং. সন্তিট্ঠতীতি ইমিনা উপৰূপৰি ৱিসেসাৱহভাৱেন অৱত্থানং পটিপক্খাভিভৱেন নিচ্চলভাৱতো. ৱিমুচ্চতীতি ইমিনা তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহতো ৱিসেসেন মুচ্চনং. অট্ঠকথাযং পন সমুট্ঠানৱসেন অত্থো ৱুত্তো ‘‘অধিমোক্খং লভতী’’তি. সোতদ্ৱাৰম্হি আৰম্মণে আপাথগতেতি ইদং মূলপৰিঞ্ঞায মূলদস্সনং. সোতদ্ৱাৰেহি আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৱজ্জযতো ৱোট্ঠব্বনৱসেন ইট্ঠে আৰম্মণে লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে পন ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৱাৰজৱনং মূলং, সব্বং ৱা ভৱঙ্গাদি. এৱং মনোদ্ৱাৰজৱনস্স মূলৱসেন পৰিঞ্ঞা. আগন্তুকতাৱকালিকপৰিঞ্ঞা পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনস্সেৱ অপুব্বভাৱৱসেন ইতৰভাৱৱসেন চ ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সতিপট্ঠানসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তো এৱ.

যাথাৱতো ধাতূনং পৰিগ্গণ্হনৱসেন কতপৰিগ্গহস্সপি অনাদিকালভাৱনাৱসেন অযোনিসো আৱজ্জনং সচেপি উপ্পজ্জতি. ৱোট্ঠব্বনং পত্ৱাতি ৱোট্ঠব্বনকিচ্চতং পত্ৱা. একং দ্ৱে ৱাৰে আসেৱনং লভিত্ৱা, ন আসেৱনপচ্চযং. ন হি উপেক্খাসহগতাহেতুকচিত্তং আসেৱনপচ্চযভূতং অত্থি. যদি সিযা, পট্ঠানে কুসলত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে, আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৱে’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে একং (পট্ঠা. ১.১.২২১), আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫২) চ পন ৱুত্তং. একং দ্ৱে ৱাৰেতি এত্থ চ একগ্গহণং ৱচনসিলিট্ঠতায ৱসেন ৱুত্তং. ন হি দুতিযে মোঘৱাৰে একৱাৰমেৱ ৱোট্ঠব্বনং পৱত্ততি. দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তস্স পৱত্তিং সন্ধায একৱাৰগ্গহণং, তিক্খত্তুং পৱত্তিং সন্ধায দ্ৱেৱাৰগ্গহণং. তত্থ দুতিযং ততিযঞ্চ পৱত্তমানং লদ্ধাসেৱনং ৱিয হোতি. যস্মা পন ‘‘ৱোট্ঠব্বনং পত্ৱা একং দ্ৱে ৱাৰেআসেৱনং লভিত্ৱা চিত্তং ভৱঙ্গমেৱ ওতৰতী’’তি ইদং দুতিযমোঘৱাৰৱসেন ৱুত্তং ভৱেয্য. সো চ আৰম্মণদুব্বলতায এৱ হোতীতি অভিধম্মট্ঠকথাযং নিযমিতো. ইধ পন তিক্খানুপস্সনানুভাৱেন অকুসলুপ্পত্তিযা অসম্ভৱৱসেন অযোনিসোৱ আৱজ্জতো অযোনিসো ৱৱত্থানং সিযা, ন যোনিসো, তস্মিঞ্চ পৱত্তে মহতি অতিমহতি ৱা আৰম্মণে জৱনং ন উপ্পজ্জেয্যাতি অযমত্থো ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো.

এতস্সেৱ ৱা সতিপি দুৱিধতাপৰিকপ্পনে সো চ যদি অনুলোমে ৱেদনাত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৱে, ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে’’তি চ ৱুত্তং সিযা, (লব্ভেয্য), ন চ ৱুত্তং. যদি পন ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৱনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৱনপচ্চযতাপি ধম্মো আসেৱনপচ্চযো হোতীতি অৱুত্তো অত্থি, ৱোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৱনপচ্চযভাৱো অৱুত্তো – ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৱনপচ্চযা. অকুসলং…পে… নাসেৱনপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯৩-৯৪) ৱচনতো পটিক্খিত্তো চ. অথাপি সিযা অসমানৱেদনানং ৱসেনেৱ ৱুত্তন্তি চ, এৱমপি যথা – ‘‘আৱজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. তং জাতিভেদা ন ৱুত্তন্তি চে? ভূমিভিন্নস্স কামাৱচৰস্স ৰূপাৱচৰাদীনং আসেৱনপচ্চযভাৱো ৱিয জাতিভিন্নস্সপি ভৱেয্যাতি ৱত্তব্বো এৱ সিযা, অভিন্নজাতিকস্স চ ৱসেন যথা – ‘‘আৱজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তং. তস্মা ৱেদনাত্তিকেপি ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে একং, ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তি এৱং গণনায নিদ্ধাৰিযমানায ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযত্তস্স অভাৱা অযং মোঘৱাৰো উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বো.

ৱোট্ঠব্বনং পন ৱীথিৱিপাকসন্ততিযা আৱট্টনতো আৱজ্জনা, ততো ৱিসদিসস্স জৱনস্স কৰণতো মনসিকাৰোতি চ ৱত্তব্বতং লভেয্য, এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে ‘‘ৱোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং, ‘‘আৱজ্জনা’’ইচ্চেৱ (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱুত্তং, তম্পি ৱোট্ঠব্বনতো পৰং চতুন্নং পঞ্চন্নং ৱা জৱনানং আৰম্মণপুৰেজাতং ভৱিতুং অসক্কোন্তং ৰূপাদিং আৰব্ভ পৱত্তমানং ৱোট্ঠব্বনং জৱনট্ঠানে ঠত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. জৱনট্ঠানে ঠত্ৱাতি চ জৱনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্তিত্ৱাতি অত্থো, ন জৱনভাৱেনাতি. আসেৱনং লভিত্ৱাতি চেত্থ আসেৱনং ৱিয আসেৱনন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. ৱিপ্ফাৰিকত্তা চস্স দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা পৱত্তিযেৱ চেত্থ আসেৱনসদিসতা. ৱিপ্ফাৰিকতায হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা চস্স ৱুচ্চতি. ৱিপ্ফাৰিকম্পি জৱনং ৱিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৱত্তিযা অসুপ্পতিট্ঠিততায চ ন নিপ্পৰিযাযতো আসেৱনভাৱেন ৱত্ততীতি ন ইমস্স আসেৱনত্থং ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ফলচিত্তেসু মগ্গপৰিযাযো ৱিয পৰিযাযৱসেন ৱুত্তং.

অযন্তি ‘‘সচেপী’’তিআদিনা ৱুত্তো একৱাৰম্পি ৰাগাদীনং অনুপ্পাদনৱসেন ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো যোগাৱচৰো. কোটিপ্পত্তোতি মত্থকং পত্তো. পটিপক্খেহি অনভিভূতত্তা ৱিসদৱিপস্সনাঞাণতায তিক্খৱিপস্সকো. আৰম্মণং পৰিগ্গহিতমেৱ হোতি ‘‘এৱং মে জৱনং জৱিত’’ন্তি সাৰম্মণস্স জৱনস্স হুত্ৱা অভাৱৱৱত্থাপনস্স কম্মট্ঠানভাৱতো, তথা আৱজ্জনৱসেন ৱা তং আৰম্মণং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তাৱদেৱ মূলকম্মট্ঠানভূতং আৰম্মণং পৰিগ্গহিতমেৱ হোতি. দুতিযস্স পন ৱসেনাতি ‘‘অপৰস্স ৰাগাদিৱসেন একৱাৰং জৱনং জৱতী’’তিআদিনা ৱুত্তস্স নাতিতিক্খৱিপস্সকস্স ৱসেন ‘‘তস্স ধাতাৰম্মণমেৱ চিত্তং পক্খন্দতী’’তিআদিনা ইমস্মিং সুত্তে আগতত্তা. ‘‘তমেনং উপধিপহানায পটিপন্নং উপধিপটিনিস্সগ্গায কদাচি কৰহচি সতিসম্মোসা উপধিপটিসংযুত্তা সৰসঙ্কপ্পা সমুদাচৰন্তি. দন্ধো উদাযি সতুপ্পাদো, অথ খো নং খিপ্পমেৱ পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতী’’তি লটুকিকোপমে. তস্স হি অট্ঠকথাযং ‘‘সোতাপন্নাদযো তাৱ পজহন্তু, পুথুজ্জনো কথং পজহতী’’তি চোদনং পট্ঠপেত্ৱা ‘‘আৰদ্ধৱিপস্সকো হি সতিসম্মোসেন সহসা কিলেসে উপ্পন্নে ‘মাদিসস্স নাম ভিক্খুনো কিলেসো উপ্পন্নো’তি সংৱেগং কত্ৱা ৱীৰিযং পগ্গয্হ ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গেন কিলেসে সমুগ্ঘাতেতি, ইতি সো পজহতি নামা’’তি অত্থো ৱুত্তো. তেন ৱুত্তং – ‘‘তস্স ধাতাৰম্মণমেৱ চিত্তং পক্খন্দতীতিআদিনা ইমস্মিং সুত্তে আগতত্তা’’তিআদি. ইন্দ্ৰিযভাৱনে চ মজ্ঝিমস্স ৱসেন অযমত্থো ৱেদিতব্বো.

পৰিগ্গহৱসেনাতি ধাতুপৰিগ্গহৱসেন. মম্মচ্ছেদনাদিৱসেন পৱত্তঅক্কোসনাদিং অনিট্ঠং আৰম্মণং পত্ৱা সোতদ্ৱাৰে কিলমতি পুগ্গলো, তথা পোথনপহৰণাদিকং অনিট্ঠং আৰম্মণং পত্ৱা কাযদ্ৱাৰে কিলমতি.

সমুদাচৰন্তীতি সব্বসো উদ্ধং আচৰন্তি. তযিদং অমনাপেহি সমুদাচৰণং নাম পোথনপহৰণাদিৱসেন উপক্কমনমেৱাতি আহ ‘‘উপক্কমন্তী’’তি, বাধন্তীতি অত্থো. তথাসভাৱোতি যথা পাণিপ্পহাৰাদীহি ঘট্টিতমত্তো ৱিকাৰং আপজ্জতি, তথাসভাৱো. ‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৱে, ককচেনা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩২) ওৱাদদানং নাম অনঞ্ঞসাধাৰণং বুদ্ধানংযেৱ আৱেণিকন্তি আহ ‘‘ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতাতি অনুস্সৰন্তোপি…পে… ককচূপমোৱাদং অনুস্সৰন্তোপী’’তি ৱুত্তং. তস্সপি পৰিযত্তিধম্মভাৱতোতি কেচি. যং পন ককচোকন্তকেসুপি মনুস্সেসু অপ্পদুস্সনং নিব্বিকাৰং, তং সত্থুসাসনং অনুস্সৰন্তোপি সম্মাপটিপত্তিলক্খণং ধম্মং অনুস্সৰতিযেৱাতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ভিক্খুনো গুণন্তি অৰিযধম্মাধিগমনসিদ্ধং গুণমাহ. সো চ সব্বেসম্পি অৰিযানং গুণোতি তং অনুস্সৰন্তোপি সঙ্ঘং অনুস্সৰতি এৱাতি ৱুত্তং.

ৱিপস্সনুপেক্খা অধিপ্পেতা, তস্মা উপেক্খা কুসলনিস্সিতা ন সণ্ঠাতীতি ৱিপস্সনাৱসেন সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে অজ্ঝুপেক্খনং ন লভতীতি অত্থো. ছড়ঙ্গুপেক্খাতি ছড়ঙ্গুপেক্খা ৱিয ছড়ঙ্গুপেক্খা ইট্ঠানিট্ঠেসু নিব্বিকাৰতাসামঞ্ঞেন. তেনাহ ‘‘সা পনেসা’’তিআদি. ছড়ঙ্গুপেক্খাঠানে ঠপেতি ‘‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে’’তিআদিনা অত্তমনতং আপজ্জন্তো.

৩০৩. আপোগতন্তি আবন্ধনৱসেন আপো, তদেৱ আপোসভাৱং গতত্তা আপোগতং, সভাৱেনেৱ আপোভাৱং ৱা পত্তন্তি অত্থো. যস্মা পন সো আপোভাৱসঙ্খাতো অল্লযূসভাৱো সসম্ভাৰপথৱীসসম্ভাৰউদকাদিগতে সব্বস্মিম্পি আপস্মিং ৱিজ্জতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সব্বআপেসু গতং অল্লযূসভাৱলক্খণ’’ন্তি, দ্ৰৱভাৱলক্খণন্তি অত্থো. ‘‘পকুপ্পতী’’তি পাকতিকপকোপং সন্ধাযাহ ‘‘ওঘৱসেন ৱড্ঢতী’’তি. তেনাহ ‘‘অযমস্স পাকতিকো পকোপো’’তি. ইতৰং পন দস্সেতুং ‘‘আপোসংৱট্টকালে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ওগচ্ছন্তীতি এত্থ ওগমনন্তি পৰিযাদানং অধিপ্পেতং, ন অধোগমনমত্তন্তি আহ ‘‘উদ্ধনে…পে… পাপুণন্তী’’তি.

৩০৪. সব্বতেজেসু গতন্তি ইন্ধনাদিৱসেন অনেকভেদেসু সব্বেসু তেজোকোট্ঠাসেসু গতং পৱত্তং. যথা পীতি এৱ পীতিগতং, এৱং তেজো এৱ তেজোগতং, তেজনৱসেন পৱত্তিমত্তন্তি অত্থো. এৱং আপোগতং, ৱাযোগতঞ্চ ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পুৰিমে’’তিআদি. একাহিকজৰাদিভাৱেনাতি একাহিকাদিজৰাভেদেন. উসুমজাতোতি উস্মাভিভূতো. জীৰতীতি জিণ্ণো হোতি. তেজোধাতুৱসেন লব্ভমানা ইমস্মিং কাযে জৰাপৱত্তি পাকটজৰাৱসেন ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্ৰিযৱেকল্লত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱলিপলিতাদিভাৱন্তি ৱলিতপলিতভাৱং, অঙ্গপচ্চঙ্গানং সিথিলভাৱঞ্চ. কুপ্পিতেনাতি খুভিতেন. সতক্খত্তুং তাপেত্ৱা তাপেত্ৱা সীতূদকে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধটসপ্পি সতধোতসপ্পীতি ৱদন্তি. সৰীৰে পকতিউসুমং অতিক্কমিত্ৱা উণ্হভাৱো সন্তাপো, সৰীৰস্স দহনৱসেন পৱত্তো মহাদাহো পৰিদাহোতি অযমেৱ তেসং ৱিসেসো. অসিতন্তি সুত্তং. খাযিতন্তি খাদিতং. সাযিতন্তি অস্সাদিতং. সম্মা পৰিপাকং গচ্ছতীতি সমৱেপাকিনিযা গহণিযা ৱসেন ৱুত্তং. অসম্মাপৰিপাকোপি ৱিসমপাকিনিযা গহণিযা ৱসেন ৱেদিতব্বো. ৰসাদিভাৱেনাতি ৰসৰুধিৰমংসমেদন্হাৰুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জসুক্কভাৱেন. ৱিৱেকন্তি পুথুভাৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসভাৱং. অসিতাদিভেদস্স আহাৰস্স পৰিণামে ৰসো হোতি, তং পটিচ্চ ৰসধাতু উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এৱং ৰসস্স পৰিণামে ‘‘ৰুধিৰ’’ন্তিআদিনা সব্বং নেতব্বং.

হৰিতন্তন্তি হৰিতমেৱ, অন্ত-সদ্দেন পদৱড্ঢনং কতং যথা ‘‘ৱনন্তং সুত্তন্ত’’ন্তি. চম্মনিল্লেখনং চম্মং লিখিত্ৱা ছড্ডিতকসটং.

৩০৫. উগ্গাৰহিক্কাৰাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন উদ্দেকখীপনাদিপৱত্তকৱাতানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উচ্চাৰপস্সাৱাদীতি আদি-সদ্দেন পিত্তসেম্হলসিকাদিনীহৰণৱাতস্স চেৱ উসুমৱাতস্স চ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. যদিপি কুচ্ছি-সদ্দো উদৰপৰিযাযো, কোট্ঠ-সদ্দেন পন অব্ভন্তৰস্স ৱুচ্চমানত্তা তদৱসিট্ঠো উদৰপদেসো ইধ কুচ্ছি-সদ্দেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কুচ্ছিসযা ৱাতাতি অন্তানং বহিৱাতা’’তি. সমিঞ্জনপসাৰণাদীনীতি আদি-সদ্দেন আলোকনৱিলোকনউদ্ধৰণাদিকা সব্বা কাযিককিৰিযা সঙ্গহিতা. অৱসৱতি উদকং এতস্মাতি ওস্সৱনং, ছদনন্তো. ইধাতি ইমস্মিং ঠানে.

৩০৬. নিস্সত্তভাৱন্তি অনত্তকতং. যথাদস্সিতা হি চতস্সো ধাতুযো অনত্তনিযং কেৱলং ধাতুমত্তা নিস্সত্তনিজ্জীৱাতি ইমমত্থং দস্সেতি. পৰিৱাৰিতোতি পৰিৱাৰিতভাৱেন ঠিতো পৰিৱুতো. তেনাহ ‘‘এতানী’’তিআদি, কট্ঠাদীনি সন্নিৱেসৱিসেসৱসেন ঠপিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অগাৰসমঞ্ঞায ভাৱতো. তেনাহ ‘‘কট্ঠাদীসু পনা’’তিআদি. যদত্থং পাড়িযং ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো’’তিআদি আৰদ্ধং, তমত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা কট্ঠাদীনী’’তিআদি ৱুত্তং.

কামং হেট্ঠা ‘‘মত্তট্ঠকস্স কাযস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩০২) অৱিভাগেন একদেসেন চ উপাদাৰূপম্পি কথিতং, তথা ৱেদনাদযো খন্ধভাৱেন পৰিগ্গহেত্ৱা ন কথিতা, তথা তণ্হাপি সমুদযসচ্চভাৱেন. ইতৰানি পন সচ্চানি সব্বেন সব্বং ন কথিতানি. তেনেৱাহ ‘‘হেট্ঠা…পে… ন কথিতানী’’তি. চক্খুপসাদে নিৰুদ্ধেতি চক্খুপসাদে ৱিনট্ঠে. উপহতেতি পুব্বকিমিআদীহি উপদ্দুতে. পলিবুদ্ধেতি পুব্বাদিউপ্পত্তিযা ৱিনা পটিচ্ছাদিতে. তজ্জোতি তস্সানুৰূপো, চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা অনুৰূপোতি অত্থো. চক্খুস্স ৰূপাৰম্মণে আপাথগতে উপ্পজ্জনমনসিকাৰো হদযসন্নিস্সযোপি চক্খুম্হি সতি হোতি, অসতি ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘চক্খুং পটিচ্চ উপ্পজ্জনমনসিকাৰো’’তি ৱুত্তো. ভৱঙ্গাৱট্টনং তস্স যথা আৰম্মণপচ্চযে, এৱং পসাদপচ্চযেপি হোতীতি ৱুত্তং ‘‘চক্খুঞ্চ ৰূপে চ পটিচ্চা’’তি. ন্তি চক্খুদ্ৱাৰে কিৰিযমনোধাতুচিত্তং. অঞ্ঞৱিহিতস্সাতি অঞ্ঞাৰম্মণপসুতস্স. তদনুৰূপস্সাতি তেসং চক্খুৰূপতদাভোগানং অনুৰূপস্স.

চত্তাৰি সচ্চানি দস্সেতি সৰূপতো অত্থাপত্তিতো চাতি অধিপ্পাযো. তপ্পকাৰো ভূতো, তপ্পকাৰং ৱা পত্তো তথাভূতো, তস্স, যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তাদিসস্স পচ্চযাকাৰসমৱেতস্সাতি অত্থো. তিসমুট্ঠানৰূপন্তি উতুকম্মাহাৰসমুট্ঠানৰূপং. ইদঞ্চ সতিপি তদা ভৱঙ্গাৱট্টনচিত্তসমুট্ঠানৰূপে কেৱলং চক্খুৱিঞ্ঞাণসমুট্ঠিতৰূপস্স অভাৱমত্তং গহেত্ৱা ৱুত্তং. সঙ্গহং গচ্ছতীতি নগৰং ৱিয ৰজ্জে ৰূপক্খন্ধে সঙ্গহেতব্বতং গহেতব্বতং গচ্ছতি. ‘‘তথাভূতস্সা’’তি ৱুত্তত্তা ৱেদনাদযো চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাৱ, ৱিঞ্ঞাণম্পি চক্খুৱিঞ্ঞাণমেৱ. সঙ্খাৰাতি চেতনাৱ ৱুত্তা চেতনাপধানত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধস্সাতি অধিপ্পাযো. তত্থ পন ফস্সজীৱিতিন্দ্ৰিযমনসিকাৰচিত্তট্ঠিতিযোপি সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাৱ. একতো সঙ্গহো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি একতো গণনা. সমাগমোতি যথাসকং পচ্চযৱসেন সমোধানং. সমৱাযোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৱেন সমৱেততায সমুদিতভাৱো.

পচ্চযুপ্পন্নধম্মো পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চযাকাৰো. পচ্চযধম্মে পস্সন্তোপি পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পস্সতি, তে পস্সন্তোপি পচ্চযধম্মে পস্সতীতি ৱুত্তং ‘‘যো পটিচ্চসমুপ্পাদ’’ন্তিআদি. ছন্দকৰণৱসেনাতি তণ্হাযনৱসেন. আলযকৰণৱসেনাতি অপেক্খাকৰণৱসেন. অনুনযকৰণৱসেনাতি অনুৰজ্জনৱসেন. অজ্ঝোগাহিত্ৱাতি আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয গিলিত্ৱা ৱিয নিট্ঠপেত্ৱা ৱিয দড়্হগ্গহণৱসেন. ছন্দৰাগো ৱিনযতি পহীযতি এত্থাতি ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপহানঞ্চাতি ৱুচ্চতি নিব্বানং. আহৰিত্ৱাতি পাড়িযং সৰূপতো অনাগতম্পি অত্থতো আনেত্ৱা সঙ্গণ্হনৱসেন গহেতব্বং. আহৰণৱিধিং পন দস্সেন্তো ‘‘যা ইমেসূ’’তিআদিমাহ. ইমেসু তীসু ঠানেসূতি যথাৱুত্তেসু সুখদুক্খাদীসু তীসু অভিসমযট্ঠানেসু. দিট্ঠীতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন পৱত্তা সম্মাদিট্ঠি যাথাৱদস্সনং. এৱং সঙ্কপ্পাদযোপি যথাৰহং ৱেদিতব্বা. ভাৱনাপটিৱেধোতি ভাৱনাৱসেন পটিৱেধো, ন আৰম্মণকৰণমত্তেন. অযং মগ্গোতি অযং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পটিৱিজ্ঝনৱসেন পৱত্তো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. এত্তাৱতাপীতি এৱং একস্মিং চক্খুদ্ৱাৰে ৱত্থু পৰিগ্গহমুখেনপি চতুসচ্চকম্মট্ঠানস্স মত্থকং পাপনেন বহুং ৱিপুলং পৰিপুণ্ণমেৱ ভগৱতো সাসনং কতং অনুট্ঠিতং হোতি.

উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধমেৱ ভৱঙ্গচিত্তং আৱজ্জনচিত্তস্স পচ্চযো ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘তং নিৰুদ্ধম্পী’’তি. মন্দথামগতমেৱাতি মহতিযা নিদ্দায অভিভূতস্স ৱসেন ৱুত্তং, কপিমিদ্ধপৰেতস্স পন ভৱঙ্গচিত্তং কদাচি আৱজ্জনস্স পচ্চযো ভৱেয্যাতি. ভৱঙ্গসমযেনেৱাতি ভৱঙ্গস্সেৱ পৱত্তনসমযেন পগুণজ্ঝানপগুণকম্মট্ঠানপগুণগন্থেসু তেসং পগুণভাৱেনেৱ আভোগেন ৱিনাপি মনসিকাৰো পৱত্ততি. তথা হি পগুণং গন্থং পগুণভাৱেনেৱ নিৰন্তৰং ৱিয অজ্ঝযমানে অঞ্ঞৱিহিততায ‘‘এত্তকো গন্থো গতো, এত্তকো অৱসিট্ঠো’’তি সল্লক্খণা ন হোতি. চতুসমুট্ঠানম্পীতি সব্বং চতুসমুট্ঠানৰূপং, ন পুব্বে ৱিয তিসমুট্ঠানমেৱাতি অধিপ্পাযো. পুব্বঙ্গমত্তা ওড়াৰিকত্তা চ ফস্সচেতনাৱ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি গহিতা, ন অঞ্ঞেসং অভাৱা. একদেসমেৱ সম্মসন্তোতি যথাউদ্দিট্ঠং অত্থং হেট্ঠা অনৱসেসতো অনিদ্দিসিত্ৱা একদেসমেৱ নিদ্দিসনৱসেন দেসনায আমসন্তো. ইমস্মিং ঠানেতি যথাউদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স ‘‘অজ্ঝত্তিকঞ্চেৱ, আৱুসো, চক্খু’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩০৬) ছদ্ৱাৰৱসেন নিদ্দিসনট্ঠানে. হেট্ঠা পৰিহীনদেসনন্তি – ‘‘যং উপাদাৰূপং চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা উপৰি তীণি অৰিযসচ্চানী’’তি নিদ্দেসৱসেন পৰিহীনং অত্থজাতং সব্বং. তংতংদ্ৱাৰৱসেনাতি চক্খুদ্ৱাৰাদিকং তংতংদ্ৱাৰৱসেন. চতুসচ্চৱসেন আৰদ্ধা দেসনা চতুসচ্চেনেৱ পৰিযোসাপিতাতি আহ ‘‘যথানুসন্ধিনাৱ সুত্তন্তং নিট্ঠপেসী’’তি.

মহাহত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.