৩. ওপম্মৱগ্গো
১. ককচূপমসুত্তৱণ্ণনা
২২২. মোড়িন্তি কেসৰচনং. ৱেহাযসন্তি আকাসে. ৰতনচঙ্কোটৱৰেনাতি ৰতনসিলামযৱৰচঙ্কোটকেন সহস্সনেত্তো সিৰসা পটিগ্গহি. ‘‘সুৱণ্ণচঙ্কোটকৱৰেনা’’তিপি (বু. ৱং. অট্ঠ. ২৩ দূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.২ অৱিদূৰেনিদানকথা) পাঠো.
সাতি মোড়ি. মোড়ি এতস্স অত্থীতি মোড়িকো, মোড়িকো এৱ মোড়িযো. ফগ্গুনোতি পন নামং. সঙ্খাতি সমঞ্ঞা. ৱেলীযতি খণমুহুত্তাদিৱসেন উপদিসীযতীতি ৱেলা, কালোতি আহ ‘‘তাযং ৱেলাযং…পে… অযং কালৱেলা নামা’’তি. ৱেলযতি পৰিচ্ছেদৱসেন তিট্ঠতীতি ৱেলা, সীমা. ৱেলযতি সংকিলেসপক্খং চালযতীতি ৱেলা, সীলং. অনতিক্কমনট্ঠোপি চস্স সংকিলেসধম্মনিমিত্তং অচলনমেৱ. ৱিঞ্ঞুপুৰিসাভাৱে ছপঞ্চৱাচামত্তং ওৱাদে পমাণং নাম.দৱসহগতং কত্ৱাতি কীড়াসহিতং কত্ৱা.
মিস্সীভূতোতি অননুলোমিকসংসগ্গৱসেন মিস্সীভূতো. ‘‘অৱণ্ণং ভাসতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তং ৱিৱৰিতুং ‘‘তাপনপচনকোট্টনাদীনী’’তিআদি ৱুত্তং. অধিকৰণম্পি কৰোতীতি এত্থ যথা সো অধিকৰণায পৰিসক্কতি, তংদস্সনং ‘‘ইমেসং ভিক্খূন’’ন্তিআদি. অধিকৰণং আকড্ঢতীতি অধিকৰণং উদ্দিস্স তে ভিক্খূ আকড্ঢতি, অধিকৰণং ৱা তেসু উপ্পাদেন্তো আকড্ঢতি. উদ্দেসপদং ৱাতি পদসো উদ্দেসমত্তং ৱা. নেৱ পিযকম্যতাযাতি নেৱ অত্তনি সত্থুনো পিযভাৱকামতায. ন ভেদাধিপ্পাযেনাতি ন সত্থুনো তেন ভিক্খুনা ভেদাধিপ্পাযেন. অত্থকামতাযাতি মোড়িযফগ্গুনস্স হিতকামতায.
২২৪. অৱণ্ণভাসনেতি ভিক্খুনীনং অগুণকথনে. ছন্দাদীনং ৱত্থুভাৱতো কামগুণা গেহং ৱিয গেহং, তে চ তে সিতা নিস্সিতাতি গেহস্সিতাতি ৱুত্তা. তণ্হাছন্দাপি তাসং কত্তুকামতাপীতি উভযেপি তণ্হাছন্দা, পটিঘছন্দা পন তেসং কত্তুকামতা এৱ. ফলিকমণি ৱিয পকতিপভস্সৰস্স চিত্তসন্তানস্স উপসঙ্গো ৱিয ৱিপৰিণামকাৰণং ৰাগাদযোতি আহ ‘‘ৰত্তম্পি চিত্তং ৱিপৰিণত’’ন্তিআদি. হিতানুকম্পীতি কৰুণায পচ্চুপট্ঠাপনমাহ. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) ৱিয অন্তৰ-সদ্দো চিত্তপৰিযাযোতি আহ ‘‘দোসন্তৰোতি দোসচিত্তো’’তি.
২২৫. দুব্বচতায ওৱাদং অসম্পটিচ্ছন্তো চিত্তেনেৱ পটিৱিৰুদ্ধো অট্ঠাসি. গণ্হিংসু চিত্তং, হদযগাহিনিং পটিপজ্জিংসূতি অত্থো. পূৰযিংসু অজ্ঝাসযন্তি অত্থো. একস্মিং সমযে পঠমবোধিযং. একাসনং ভোজনস্স একাসনভোজনং, একৱেলাযমেৱ ভোজনং. তঞ্চ খো পুব্বণ্হে এৱাতি আহ ‘‘একং পুৰেভত্তভোজন’’ন্তিআদি. সত্তক্খত্তুং ভুত্তভোজনম্পি ইমস্মিং সুত্তে একাসনভোজনন্তেৱ অধিপ্পেতং, ন একাসনিকতায একায এৱ নিসজ্জায ভোজনং. ‘‘অপ্পডংস…পে… সম্ফস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয অপ্প-সদ্দো অভাৱত্থোতি আহ ‘‘নিৰাবাধতং, নিদ্দুক্খত’’ন্তি. পধানাদিৱসেন সল্লহুকং অকিচ্ছং উট্ঠানং সল্লহুকউট্ঠানং. ন একপ্পহাৰেনাতি ন একৱাৰেন, ন একস্মিংযেৱ কালেতি অধিপ্পাযো. দ্ৱে ভোজনানীতি ‘‘অপৰণ্হে ৰত্তিয’’ন্তি কালৱসেন দ্ৱে ভোজনানি. পঞ্চ গুণেতি অপ্পাবাধাদিকে পঞ্চ আনিসংসে. সতুপ্পাদকৰণীযমত্তমেৱাতি সতুপ্পাদমত্তকৰণীযমেৱ, নিৱাৰেতব্বস্স পুনপ্পুনং সমাদপনঞ্চ নাহোসি.
মণ্ডভূমীতি ওজৱন্তভূমি, যত্থ পৰিসিঞ্চনেন ৱিনা সস্সানি কিট্ঠানি সম্পজ্জন্তি. যুগে যোজেতব্বানি যোগ্গানি, তেসং আচৰিযো যোগ্গাচৰিযো, তেসং সিক্খাপনকো. গামণিহত্থিআদযোপি ‘‘যোগ্গা’’তি ৱুচ্চন্তীতি আহ পাড়িযং ‘‘অস্সদম্মসাৰথী’’তি. চতূসু মগ্গেসু যেন যেন মগ্গেন ইচ্ছতি. জৱসমগাদিভেদাসু গতীসু যং যং গতিং. তং তং মগ্গং আৰুড়্হাৱ ওতিণ্ণাযেৱ. নেৱ ৱাৰেতব্বা ৰস্মিৱিনিগ্গণ্হনেন. ন ৱিজ্ঝিতব্বা পতোদলট্ঠিযা. গমনমেৱাতি ইমে যুত্তা মম ইচ্ছানুৰূপং মন্দং গচ্ছন্তি, সমং গচ্ছন্তি, সীঘং গচ্ছন্তীতি খুৰেসু নিমিত্তগ্গহণং পট্ঠপেত্ৱা সাৰথিনা তেসং গমনমেৱ পস্সিতব্বং হোতি, ন তত্থ নিযোজনং. তেহিপি ভিক্খূহি. পজহিংসু পজহিতব্বং. সালদূসনাতি সালৰুক্খৱিসনাসকা. অঞ্ঞা চ ৱল্লিযো সালৰুক্খে ৱিনন্ধিত্ৱা ঠিতা. বহি নীহৰণেনাতি সালৱনতো বহি ছড্ডনেন. সুসণ্ঠিতাতি সণ্ঠানসম্পন্না, মৰিযাদং বন্ধিত্ৱাতি আলৱালসম্পাদনৱসেন মৰিযাদং বন্ধিত্ৱা. কিপিল্লপুটকং তম্বকিপিল্লকপুটকং. সুক্খদণ্ডকহৰণং আলৱালব্ভন্তৰা.
২২৬. ৱিদেহৰট্ঠে জাতসংৱড্ঢতায ৱেদেহিকা. পণ্ডা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, তায ইতা গতা পৱত্তাতি পণ্ডিতা. গহপতানীতি গেহসামিনী. সোৰচ্চেনাতি সংযমেন. নিৱাতৱুত্তীতি পণিপাতকাৰী. নিব্বুতাতি নিব্বুতদুচ্চৰিতপৰিড়াহা. উট্ঠাহিকাতি উট্ঠানৱীৰিযৱতী. কিব্বিসাতি কুৰূৰা.
২২৭. এৱং অক্খন্তিযা দোসং দস্সেত্ৱাতি ‘‘গুণৱন্তো’’তি লোকে পত্থটকিত্তিসদ্দানম্পি অক্খন্তিনিমিত্তং অযসুপ্পত্তিগুণপৰিহানিআদিং অক্খমতাযআদীনৱং পকাসেত্ৱা. ৱচনপথেতি ৱচনমগ্গে যুত্তকালাদিকে. সণ্হাভাৱোপি হি ৱচনস্স পৱত্তিআকাৰোতি কত্ৱা ‘‘ৱচনপথো’’ ত্ৱেৱ ৱুত্তো. তেসংযেৱ কালাদীনং. মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, উপ্পন্নং মেত্তচিত্তং এতেসন্তি উপ্পন্নমেত্তচিত্তা. পুন ‘‘কালেন ৱা, ভিক্খৱে’’তিআদি (পৰি. ৩৬২, ৩৬৩) পাড়ি ধম্মসভাৱদস্সনৱসেন পৱত্তা ‘‘পৰং চোদনাৱসেন ৱদন্তা নাম ইমেহি আকাৰেহি ৱদন্তী’’তি. অধিমুঞ্চিত্ৱাতি অভিৰতিৱসেন তস্মিং পুগ্গলে ভাৱনাচিত্তং মুঞ্চিত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা. সো পুগ্গলো আৰম্মণং এতস্সাতি তদাৰম্মণং, মেত্তচিত্তং. যদি এৱং পদেসৱিসযং তং কথং নিপ্পদেসৱিসযং ৱিয হোতীতি চোদেন্তো ‘‘কথং তদাৰম্মণং সব্বাৱন্তং লোকং কৰোতী’’তি আহ, ইতৰো ‘‘পঞ্চ ৱচনপথে’’তিআদিনা পৰিহৰতি. ইধ তদাৰম্মণঞ্চাতি তস্সেৱ মেত্তচিত্তস্স আৰম্মণং কত্ৱাতি পাড়িযং ৱচনসেসো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘পুন তস্সেৱা’’তিআদি. সব্বা সত্তকাযসঙ্খাতা পজা এতস্স অত্থীতি সব্বাৱন্তোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সব্বাৱন্ত’’ন্তি আহ. ৱিপুলেনাতি মহাজনাৰম্মণেন. মহন্তপৰিযাযো হি ৱিপুল-সদ্দো, মহত্তঞ্চেত্থ বহুকভাৱো. তেনাহ ‘‘অনেকসত্তাৰম্মণেনা’’তি. তঞ্চ পুগ্গলন্তি পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুগ্গলং. চিত্তস্সাতি মেত্তাসহগতচিত্তস্স. এত্থ চ মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিহৰিস্সামাতি সম্বন্ধো. তত্থ কথন্তি আহ ‘‘তঞ্চ পুগ্গলং সব্বঞ্চ লোকং তস্স চিত্তস্স আৰম্মণং কত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা’’তি.
২২৮. তদত্থদীপিকন্তি যা মেত্তং চেতোৱিমুত্তিং সম্মদেৱ ভাৱেত্ৱা ঠিতস্স নিব্বিকাৰতো কেনচি ৱিকাৰং ন আপাদেতব্বতা, তদত্থজোতিকং. অপথৱিন্তি পথৱী ন হোতীতি অপথৱী. নিপ্পথৱিন্তি সব্বেন সব্বং পথৱীভাৱাভাৱং. তিৰিযং পন অপৰিচ্ছিন্নাতি কস্মা ৱুত্তং, ননু চক্কৱাড়পব্বতেহি তং তং চক্কৱাড়ং পৰিচ্ছিন্দতি? ন, তদঞ্ঞচক্কৱাড়পথৱিযা একাবদ্ধভাৱতো. তিণ্ণঞ্হি চক্কানং অন্তৰসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং লোকধাতূনং অন্তৰেযেৱ পথৱী নত্থি লোকন্তৰনিৰযভাৱতো. চক্কৱাড়পব্বতন্তৰেহি সম্বদ্ধট্ঠানে পথৱী একাবদ্ধাৱ. ৱিৱট্টকালে হি সণ্ঠহমানাপি পথৱী যথাসণ্ঠিতপথৱিযা একাবদ্ধাৱ সণ্ঠহতি. তেনাহ ‘‘তিৰিযং পন অপৰিচ্ছিন্না’’তি. ইমিনাৱ গম্ভীৰভাৱেন ৱুত্তপৰিমাণতো পৰং নত্থীতি দীপিতং হোতি.
২২৯. হলিদ্দীতি হলিদ্দিৱণ্ণং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যং কিঞ্চি পীতকৱণ্ণ’’ন্তি. ৱণ্ণসঙ্খাতং ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপী, ন ৰূপীতি অৰূপীতি আহ ‘‘অৰূপো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘সনিদস্সনভাৱপটিক্খেপতো’’তি.
২৩০. পঞ্চ যোজনসতানীতি হিমৱন্ততো সমুদ্দং পৱিট্ঠট্ঠানৱসেন ৱুত্তং, ন অনোতত্তদহমুখতো. অঞ্ঞা নদিযো উপাদায লব্ভমানং গম্ভীৰতং অপ্পমেয্যউদকতঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘গম্ভীৰা অপ্পমেয্যা’’তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন তিণুক্কায তাপেতব্বত্তাভাৱদস্সনপৰমেতন্তি ৱুত্তং ‘‘এতেন পযোগেনা’’তিআদি.
২৩১. তূলিনী ৱিয তূলিনীতি আহ ‘‘সিম্বলিতূললতাতূলসমানা’’তি. সস্সৰন্তি এৱংপৱত্তো সদ্দো সস্সৰসদ্দো. অনুৰৱদস্সনঞ্হেতং. তথা ভব্ভৰসদ্দো. সব্বমেতং মেত্তাৱিহাৰিনো চিত্তস্স দূসেতুং অসক্কুণেয্যভাৱদস্সনপৰং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা মহাপথৱী কেনচি পুৰিসেন অপথৱিং কাতুং ন সক্কা, যথা আকাসে কিঞ্চি ৰূপং পট্ঠপেতুং ন সক্কা, যথা গঙ্গায উদকং তিণুক্কায তাপেতুং ন সক্কা, যথা চ বিড়াৰভস্তং থদ্ধং ফৰুসঞ্চ সম্ফস্সং কাতুং ন সক্কা, এৱমেৱং মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা আসেৱিতায ভাৱিতায বহুলীকতায পঞ্চ ৱচনপথে গহেত্ৱা আগতপুৰিসেন কেনচি পৰিযাযেন চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং কাতুং ন সক্কাতি.
২৩২. ওচৰকাতি পৰূপঘাতৱসেন হীনকম্মকাৰিনো. তেনাহ ‘‘নীচকম্মকাৰকা’’তি. অনধিৱাসনেনাতি অক্খমনেন. ময্হং ওৱাদকৰো ন হোতীতি পৰম্হি অনত্থকাৰিম্হি চিত্তপদোসনেন আঘাতুপ্পাদনেন মম সাসনে সম্মাপটিপজ্জমানো নাম ন হোতি.
২৩৩. অণুন্তি অপ্পকং তনু পৰিত্তকং. থূলন্তি মহন্তং ওড়াৰিকং. ৱচনপথস্স পন অধিপ্পেতত্তা তং সাৱজ্জৱিভাগেন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘অপ্পসাৱজ্জং ৱা মহাসাৱজ্জং ৱা’’তি. খন্তিযা ইদং ভাৰিযং ন হোতীতি অৱোচুং ‘‘অনধি…পে… পস্সামা’’তি. দীঘৰত্তন্তি চিৰকালং, অচ্চন্তমেৱাতি অত্থো. অচ্চন্তঞ্চ হিতসুখং নাম অঞ্ঞাধিগমেনেৱাতি আহ ‘‘অৰহত্তেন কূটং গণ্হন্তো’’তি.
ককচূপমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনা
২৩৪. বাধযিংসূতি (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৪১৭) হনিংসু. তংতংসম্পত্তিযা ৱিবন্ধনৱসেন সত্তসন্তানস্স অন্তৰে ৱেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তৰাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো, অনতিক্কমনট্ঠেন তস্মিং অন্তৰাযে নিযুত্তা, অন্তৰাযং ৱা ফলং অৰহন্তি, অন্তৰাযস্স ৱা কৰণসীলাতি অন্তৰাযিকা. তেনাহ ‘‘অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা’’তি. আনন্তৰিযধম্মাতি আনন্তৰিযসভাৱচেতনাধম্মা. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – চুতিঅনন্তৰফলং অনন্তৰং নাম, তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তা, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলা, অনন্তৰপযোজনাতি ৱা আনন্তৰিকা, তে এৱ আনন্তৰিযাতি ৱুত্তা. কম্মানি এৱ অন্তৰাযিকাতি কম্মন্তৰাযিকা. মোক্খস্সেৱ অন্তৰাযং কৰোতি, ন সগ্গস্স মিচ্ছাচাৰলক্খণাভাৱতো. ন হি ভিক্খুনিযা ধম্মৰক্খিতভাৱো অত্থি. পাকতিকভিক্খুনীৱসেন চেতং ৱুত্তং, অৰিযায পন পৱত্তং অপাযসংৱত্তনিযমেৱ. নন্দমাণৱকো চেত্থ নিদস্সনং. উভিন্নং সমানচ্ছন্দতাৱসেন ৱা অসগ্গন্তৰাযিকতা, মোক্খন্তৰাযিকতা পন মোক্খত্থপটিপত্তিযা ৱিদূসনতো, অভিভৱিত্ৱা পন পৱত্তিযং সগ্গন্তৰাযিকতাপি ন সক্কা নিৱাৰেতুন্তি. অহেতুকদিট্ঠিঅকিৰিযদিট্ঠিনত্থিকদিট্ঠিযোৱ নিযতভাৱং পত্তা নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা. পটিসন্ধিধম্মাতি পটিসন্ধিচিত্তুপ্পাদমাহ. পণ্ডকাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং সব্বাযপি অহেতুকপটিসন্ধিযা ৱিপাকন্তৰাযিকভাৱতো. যা হি অৰিযে উপৱদতি, সা চেতনা অৰিযূপৱাদধম্মা. ততো পৰন্তি খমাপনতো উপৰি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং মহাসীহনাদস্স লীনত্থপকাসনে ৱুত্তমেৱ. যাৱ ভিক্খুভাৱং পটিজানাতি পাৰাজিকং আপন্নো. ন ৱুট্ঠাতি সেসং গৰুকাপত্তিং. ন দেসেতি লহুকাপত্তিং.
অযং ভিক্খু অৰিট্ঠো. ৰসেন ৰসং সংসন্দিত্ৱাতি অনৱজ্জেন পচ্চযপৰিভুঞ্জনৰসেন সাৱজ্জং কামগুণপৰিভোগৰসং সমানেত্ৱা. উপনেন্তো ৱিযাতি বন্ধনং উপনেন্তো ৱিয. ‘‘ঘটেন্তো ৱিযা’’তিপি পাঠো. উপসংহৰন্তো ৱিযাতি সদিসতং উপসংহৰন্তো ৱিয একন্তসাৱজ্জে অনৱজ্জভাৱপক্খেপেন. পাপকন্তি লামকট্ঠেন দুগ্গতিসম্পাপনট্ঠেন চ পাপকং. সেতুকৰণৱসেন মহাসমুদ্দং বন্ধন্তেন ৱিয. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ‘‘সাৱজ্জ’’ন্তি দিট্ঠং ‘‘অনৱজ্জ’’ন্তি গহণেন তেন পটিৱিৰুজ্ঝন্তো. একন্ততো অনন্তৰাযিকন্তি গহণেন ৱেসাৰজ্জঞাণং পটিবাহন্তো. কামকণ্টকেহি অৰিযমগ্গসম্মাপটিপত্তি ন উপক্কিলিস্সতীতি ৱদন্তো ‘‘অৰিযমগ্গে খাণুকণ্টকাদীনি পক্খিপন্তো’’তি ৱুত্তো. পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদসঙ্খাতে, ‘‘অব্ৰহ্মচৰিযং পহাযা’’তি (দী. নি. ১.৮, ১৯৪) আদিদেসনাসঙ্খাতে চ আণাচক্কে.
পুচ্ছমানা সমনুযুঞ্জন্তি নাম. পুচ্ছা হি অনুযোগোতি. তেনাধিগতায লদ্ধিযা অনুৱজ্জনত্থং পচ্চনুভাসনেন পুন পটিজানাপনং পতিট্ঠাপনং, তং পনস্স আদায সমাদাপনং ৱিয হোতীতি আহ ‘‘সমনুগাহন্তি নামা’’তি. তস্সা পন লদ্ধিযা অনুযুঞ্জিতায ৱুচ্চমানম্পি কাৰণং কাৰণপতিৰূপকমেৱাতি তস্স পুচ্ছনং সমনুভাসনং. অনুদহনট্ঠেন অনুপাযপটিপত্তিযা সম্পতি আযতিঞ্চ অনুদহনট্ঠেন. মহাভিতাপনট্ঠেন অনৱট্ঠিতসভাৱতায. ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন মুহুত্তৰমণীযতায. তাৱকালিকট্ঠেন পৰেহি অভিভৱনীযতায. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন ছেদনভেদনাদিঅধিকৰণভাৱেন. উগ্ঘাটসদিসতায অধিকুট্টনট্ঠেন. অৱণে ৱণং উপ্পাদেত্ৱা অন্তো অনুপৱিসনসভাৱতায ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকঅনত্থনিমিত্ততায সাসঙ্কসপ্পটিভযট্ঠেন.দিট্ঠিথামেনাতি তস্সা দিট্ঠিযা থামগতভাৱেন. দিট্ঠিপৰামাসেনাতি দিট্ঠিসঙ্খাতপৰামসনেন. দিট্ঠিযেৱ হি ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো আমসনেন পৰামাসো. অভিনিৱিস্সাতি তণ্হাভিনিৱেসপুব্বঙ্গমেন দিট্ঠাভিনিৱেসেন ‘‘ইদমেৱেত্থ তথ’’ন্তি অভিনিৱিসিত্ৱা. যস্মা হি অভিনিৱেসনং তত্থ অভিনিৱিট্ঠং নাম হোতি.তস্মা আহ ‘‘অধিট্ঠহিত্ৱা’’তি.
২৩৫. নত্থীতি ৱত্তুকামোপীতি অত্তনো লদ্ধিং নিগুহেতুকামতায অৱজানিতুকামোপি. সম্পটিচ্ছতি পটিজানাতি. দ্ৱে কথাতি ৱিসংৱাদনকথং সন্ধায ৱদতি. অভূতকথা হি পুব্বে পৱত্তা ভূতকথায ৱসেন দ্ৱে কথাতি ৱুচ্চতি.
২৩৬. কস্স খো নামাতি ইমিনা সত্থা ‘‘ন মম তুয্হং তাদিসস্স অত্থায ধম্মদেসনা নাম ভূতপুব্বা’’তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘খত্তিযস্স ৱা’’তিআদি.
ঞাণমযা উস্মা এতস্স অত্থীতি উস্মী, তথাৰূপেহি পচ্চযেহি অনুস্মীকতো তস্মিং অত্তভাৱে পটিৱেধগব্ভোঅপি উস্মীকতোতি ৱিকতভাৱতো পঞ্ঞাবীজমস্স ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অপি নু অত্থীতি ভগৱা ভিক্খূ পুচ্ছতি. তে পটিক্খিপন্তা ৱদন্তি ঠানগতেন দুচ্চৰিতেন ঞাণুপহতভাৱং সম্পস্সন্তা. নিত্তেজভূতোতি নিত্তেজং ভূতো তেজোহানিপ্পত্তো. ততো এৱ ভিক্খূনম্পি সম্মুখা ওলোকেতুং অসমত্থতায পত্তক্খন্ধো অধোমুখো. সহধম্মিকং কিঞ্চি ৱত্তুং অৱিসহনতো অপ্পটিভানো. সম্পত্তূপগন্তি সম্পত্তিআৱহং. পটিপ্পস্সম্ভেন্তোতি পটিসেধেন্তো.
২৩৭. অন্তৰাযকৰলদ্ধিযা সভাৱৱিভাৱনেন পৰিসং সোধেতি. নিস্সাৰেতি নীহৰতি অৱিসুদ্ধদিট্ঠিতায. কস্সচি বুদ্ধানুভাৱং অজানন্তস্স. তস্স হি এৱং ভৱেয্য ‘‘সহসা কথিত’’ন্তি. ন হি কদাচি বুদ্ধানং সহসা কিৰিযা নাম অত্থি. অস্সাতি ‘‘কস্সচী’’তি ৱুত্তভিক্খুস্স. সুত্ৱাপি তুণ্হীভাৱং আপজ্জেয্যাতি অথাপি সিযাতি সম্বন্ধো. তং সব্বন্তি ‘‘সচে হী’’তিআদিনা ৱুত্তং সব্বং পৰিকপ্পনং. ন কৰিস্সন্তীতি পৰিসায লদ্ধিং সোধেতীতি সম্বন্ধো. লদ্ধিং পকাসেন্তোতি মহাসাৱজ্জতাৱসেন পকাসেন্তো. সঞ্ঞাৱিতক্কেহীতি সুভনিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গাহাদিৱসেন পৱত্তেহি সঞ্ঞাৱিতক্কেহি. তেনাহ ‘‘কিলেসকামসম্পযুত্তেহী’’তি. মেথুনসমাচাৰন্তি ইদং অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং. তদঞ্ঞম্পি পন – ‘‘অপিচ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনং পৰিমদ্দনং নহাপনং সম্বাহনং সাদিযতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৫০) আগতং ৱিসভাগৱত্থুৱিসযং আমিসপৰিভোগং. ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ কামসঞ্ঞাহি অঞ্ঞত্ৰ কামৱিতক্কেহি সমাচৰিস্সতী’’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
২৩৮. যোনিসো পচ্চৱেক্খণেন নত্থি এত্থ ছন্দৰাগোতি নিচ্ছন্দৰাগো, তং নিচ্ছন্দৰাগং. কদাচি উপোসথিকভাৱেন সমাদিন্নসীলাপি হোন্তি কদাচি নোতি অনিবদ্ধসীলানং গহট্ঠানং. সীলসমাদানভাৱতো অন্তৰাযকৰং. ৱত্থুকামানং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ. অপচ্চৱেক্খণেন ভিক্খূনং আৱৰণকৰং. পচ্চযানং সচ্ছন্দৰাগপৰিভোগঞ্চ. অযং অৰিট্ঠো দুগ্গহিতায পৰিযত্তিযা ৱসেন অম্হে চেৱ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতীতি এৱং সঞ্ঞা মা হোন্তূতি দুগ্গহিতায পৰিযত্তিযা দোসং দস্সেন্তো আহ. উগ্গণ্হন্তীতি সজ্ঝাযন্তি চেৱ ৱাচুগ্গতং কৰোন্তা ধাৰেন্তি চাতি অত্থো.
সুত্তন্তিআদিনা নৱপ্পভেদম্পি পৰিযত্তিধম্মং পৰিযাদিযতি. কথং সুত্তং নৱপ্পভেদং? সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণং, তদুভযৱিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৱিসেসসঞ্ঞাৱিৰহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –
সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;
সনিমিত্তা নিৰূড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নঞ্ঞতো. (দী. নি. টী. ১.নিদানকথাৱণ্ণনা; অ. নি. টী. ২.৪.৬; সাৰত্থ. টী. ১.বাহিৰনিদানকথা);
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. ১.সঙ্গহৱাৰ) ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২), সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৱা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণং.
এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো, ‘‘গাথাৱিৰহে সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু, সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু, ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তি (ইতিৱু. ১) আদিৱচনসম্বন্ধেসু, অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথা-উদান-ইতিৱুত্তক-অব্ভুতধম্ম-সঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থা এৱাতি? ন তদৱত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্ত’’ন্তি.
যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি (খু. পা. ৫.১; সু. নি. ২৬১), তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৱেনেৱ. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং, সহভাৱো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা, অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি. এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো.
অত্থত্থন্তি অত্থভূতং যথাভূতং অত্থং. অনত্থম্পি কেচি ৱিপল্লাসৱসেন ‘‘অত্থো’’তি গণ্হন্তীতি ‘‘অত্থত্থ’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. কাৰণত্থন্তি কাৰণভূতং অত্থং, সীলং সমাধিস্স কাৰণং, সমাধি ৱিপস্সনাযাতি এৱং তস্স তস্স কাৰণভূতং অত্থং. তেনাহ ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীল’’ন্তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, তঞ্চ যাৱদেৱ সমাধত্থং, সমাধি ৱিপস্সনত্থো, ৱিপস্সনা মগ্গত্থা, মগ্গো ফলত্থো, ৱট্টং কথিতং যাৱদেৱ ৱিৱট্টাধিগমত্থন্তি জানিতুং ন সক্কোন্তীতি. এৱং পাড়িযং ‘‘অত্থ’’ন্তি ইমিনা ভাসিতত্থপযোজনত্থানং গহিততা ৱেদিতব্বা. ন পৰিগ্গণ্হন্তীতি ন ৱিচাৰেন্তি, নিজ্ঝানপঞ্ঞাক্খমা ন হোন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৱা পঞ্ঞায ৰোচেত্ৱা গহেতব্বা ন হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতি এৱং এতায পৰিযত্তিযা ৱাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপৰি পৰেহি আৰোপিতৱাদস্স নিগ্গহস্স মোক্খপযোজনা হুত্ৱা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি. ৱাদপ্পমোক্খো ৱা নিন্দাপমোক্খো. যস্স চাতি যস্স চ সীলাদিপূৰণেন পত্তব্বস্স, মগ্গস্স ৱা তদধিগমেন পত্তব্বস্স, ফলস্স ৱা তদধিগমেন পত্তব্বস্স, অনুপাদাৱিমোক্খস্স ৱা অত্থায. ধম্মং পৰিযাপুণন্তি, ঞাযেন পৰিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো. নানুভোন্তি ন ৱিন্দন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা উপাৰম্ভমানদপ্পমক্খপড়াসাদিহেতুভাৱেন দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি.
২৩৯. অলং পৰিযত্তো গদো অস্সাতি অলগদ্দো অনুনাসিকলোপং দ-কাৰাগমঞ্চ কত্ৱা. ৱট্টদুক্খকন্তাৰতো নিত্থৰণত্থায পৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি. ভণ্ডাগাৰে নিযুত্তো ভণ্ডাগাৰিকো, ভণ্ডাগাৰিকো ৱিয ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মৰতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকস্সেৱ সতো পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি. ‘‘ৱংসানুৰক্খকোৱা’’তি অৱধাৰণং সীহাৱলোকনঞাযেন তন্তিধাৰকোৱ পৱেণিপালকোৱাতি পুৰিমপদদ্ৱযেপি যোজেতব্বং.
যদি তন্তিধাৰণাদিঅত্থং বুদ্ধৱচনস্স পৰিযাপুণনং ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি, কস্মা ‘‘খীণাসৱস্সা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং, ননু একচ্চস্স পুথুজ্জনস্সপি অযং নযো লব্ভতীতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. অত্তনো ঠানেতি নিত্থৰণট্ঠানে. কামং পুথুজ্জনো ‘‘পৱেণিং পালেস্সামী’’তি অজ্ঝাসযেন পৰিযাপুণাতি. অত্তনো পন ভৱকন্তাৰতো অনিত্তিণ্ণত্তা তস্স সা পৰিযত্তি নিত্থৰণপৰিযত্তি এৱ নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি.
নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং খমন্তি. তত্থ তত্থ আগতে সীলাদিধম্মে নিজ্ঝাযিত্ৱা পঞ্ঞায ৰোচেত্ৱা যাথাৱতো গহেতব্বা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ইধ সীল’’ন্তিআদি. ন কেৱলং সুগ্গহিতং পৰিযত্তিং নিস্সায মগ্গভাৱনাফলসচ্ছিকিৰিযা, পৰৱাদনিগ্গহসকৱাদপতিট্ঠাপনাদীনিপি ইজ্ঝন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পৰৱাদে’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘উপ্পন্নং পৰপ্পৱাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহং নিগ্গহিত্ৱা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৬৮). ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানন্তি দিট্ঠিৱিনিৱেঠনাদিৱসেন ইচ্ছিতং ইচ্ছিতং পাড়িপদেসং. মোচেতুন্তি অপনেতুং. অহিতায দুক্খায অসংৱত্তনম্পি তদভাৱে উপ্পজ্জনকহিতসুখস্স কাৰণমেৱ তস্মিং সতি ভাৱতোতি. সুগ্গহিতঅলগদ্দস্সপি হিতায সুখায সংৱত্তনতা দট্ঠব্বা.
২৪০. উত্তৰন্তি এতেনাতি উত্তৰো, সিনন্তি বন্ধন্তীতি সেতু, উত্তৰো চ সো সেতু চাতি উত্তৰসেতু. কূলং পৰতীৰং ৱহতি পাপেতীতি কুল্লং. কলাপং কত্ৱা বদ্ধোতি ৱেড়ুনড়াদীহি কলাপৱসেন বদ্ধো. অণুন্তি ইদং অট্ঠসমাপত্তিআৰম্মণং সঞ্ঞোজনং সন্ধায ৱদতি. থূলন্তি ইতৰং. দিট্ঠিন্তি যথাভূতদস্সনং, ৱিপস্সনন্তি অত্থো. এৱং পৰিসুদ্ধং এৱং পৰিযোদাতন্তি তেভূমকেসু ধম্মেসু ঞাতং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি, এৱং তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসাভাৱেন সব্বসো ৱিসুদ্ধং, পৰিসুদ্ধত্তা এৱ পৰিযোদাতং. ন অল্লীযেথাতি নিকন্তিৱসেন ন নিস্সযেথ. ন কেলাযেথাতি ন মমাযেথ. ন ধনাযেথাতি ধনং দ্ৰব্যং ন কযিৰাথ. উভযত্থাতি সমথে ৱিপস্সনায চ.
অসদ্ধম্মেতিআদীসু অসতং হীনজ্ঝাসযানং ধম্মোতি অসদ্ধম্মো. গামৱাসীনং ধম্মোতি গামধম্মো. কিলেসানং ৱস্সনসভাৱতায ৱসলধম্মো. কিলেসেহি দূসিতত্তা থূলত্তা চ দুট্ঠুল্লো. উদকসুদ্ধিপৰিযোসানতায ওদকন্তিকো. ‘‘ধম্মাপি ৱো পহাতব্বা’’তি ইমিনাপি ওৱাদেন ভিক্খূ উদ্দিস্স কথেন্তোপি অৰিট্ঠংযেৱ নিগ্গণ্হাতি.
২৪১. তিৱিধগ্গাহৱসেনাতি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৱসেন. যদি এৱং ‘‘অহং মমাতি গণ্হাতী’’তি গাহদ্ৱযমেৱ কস্মা ৱুত্তন্তি? নযিদমেৱং তত্থাপি গাহত্তযস্সেৱ ৱুত্তত্তা. ‘‘অহ’’ন্তি হি ইমিনা মানদিট্ঠিগ্গাহা ৱুত্তা ‘‘অহমস্মী’’তি গাহসামঞ্ঞতো. দিট্ঠিপি দিট্ঠিট্ঠানং পুৰিমুপ্পন্নায দিট্ঠিযা উত্তৰদিট্ঠিযা সক্কাযদিট্ঠিযা সস্সতদিট্ঠিযা চ কাৰণভাৱতো. আৰম্মণং পঞ্চ খন্ধা, ৰূপাৰম্মণাদীনি চ. দিট্ঠিযা পচ্চযো অৱিজ্জা-ফস্স-সঞ্ঞা-ৱিতক্ক-অযোনিসোমনসিকাৰ-পাপমিত্তপৰতোঘোসাদিকো দিট্ঠিযা উপনিস্সযাদিপচ্চযো. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১২৪)‘‘কতমানি অট্ঠ দিট্ঠিট্ঠানানি অৱিজ্জাপি ফস্সোপি সঞ্ঞাপি ৱিতক্কোপি অযোনিসোমনসিকাৰোপি পাপমিত্তোপি পৰতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. ৰূপাৰম্মণাতি ৰুপ্পনসভাৱধম্মাৰম্মণা. ৰূপং পন অত্তাতি ন ৱত্তব্বং ইধ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮১, ৩৪৫) ইমস্স গাহস্স অনধিপ্পেতত্তা. সো হি ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদিনা পৰতো ৱুচ্চতি. ইধ পন ‘‘ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অত্তনি ৰূপং, ৰূপস্মিং অত্তান’’ন্তি ইমে তযো গাহা অধিপ্পেতাতি কেচি, তদযুত্তং. যস্মা ৰূপং অত্তা ন হোতি, অত্তগ্গাহস্স পন আলম্বনং হোতি, অত্তসভাৱেযেৱ ৱা ৰূপাদিধম্মে আৰব্ভ অত্তদিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ন অত্তানং তস্স পৰমত্থতো অনুপলব্ভনতো, তস্মা ৰূপাদিআৰম্মণাৱ অত্তদিট্ঠীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ৰূপং পন ‘‘অত্তা’’তি ন ৱত্তব্বন্তি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদিনা পন ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনা ৱিয দিট্ঠিঅনুপস্সনা নাম দস্সিতা.
গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনানং সম্পত্তগাহিন্দ্ৰিযৱিসযতায পত্ৱা গহেতব্বতা. তঞ্হি তস্স অত্তনো ৱিসযং পৰিভুত্ৱা সম্বন্ধং হুত্ৱা গণ্হাতি. অৱসেসানি সত্তাযতনানি ৱিঞ্ঞাতং নাম মনসা ৱিঞ্ঞাতব্বতো. অঞ্ঞথা ইতৰেসম্পি ৱিঞ্ঞাততা সিযা. পত্তন্তি অধিগতং. পৰিযেসিতন্তি গৱেসিতং. অনুৱিচৰিতন্তি চিন্তিতং. তেনাহ ‘‘মনসা’’তি. এত্থ চ পত্তপৰিযেসনানং অপটিক্খেপস্স, ৱিসুং, একজ্ঝং পটিক্খেপস্স চ ৱসেন চতুক্কোটিকং দস্সেত্ৱা পত্তপৰিযেসিতেহি অনুৱিচৰিতস্স ভেদং দস্সেতুং ‘‘লোকস্মিঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিযেসিত্ৱা পত্তং পঠমং চেতসা পচ্ছা কাযেন পত্তত্তা পত্তং নাম. পৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং পৰিযেসিতং নাম কেৱলং পৰিযেসিতভাৱতো. অপৰিযেসিত্ৱা পত্তঞ্চ নোপত্তঞ্চ মনসা অনুৱিচৰিতব্বতো মনসানুৱিচৰিতং নাম.
অযঞ্চ ৱিকপ্পো আকুলো ৱিযাতি ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. পত্তট্ঠেনাতি পত্তভাৱেন পত্ততাসামঞ্ঞেন. অপৰিযেসিত্ৱা নোপত্তং মনসানুৱিচৰিতং নাম পত্তিযা পৰিযেসনায চ অভাৱতো. সব্বং ৱা এতন্তি ‘‘পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পী’’তিআদিনা ৱুত্তং চতুব্বিধম্পি. ইমিনাতি ‘‘যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং’’তিআদিৱচনেন. ৱিঞ্ঞাণাৰম্মণা তণ্হামানদিট্ঠিযো কথিতা পাৰিসেসঞাযেন. এৱং পাৰিসেসঞাযপৰিগ্গহে কিং পযোজনন্তি আহ ‘‘দেসনাৱিলাসেনা’’তিআদি. যেসং ৱিনেয্যানং দেসেতব্বধম্মস্স সৰূপং অনামসিত্ৱা আৰম্মণকিচ্চ-সম্পযুত্তধম্ম-ফলৱিসেসাদি-পকাৰন্তৰৱিভাৱনেন পটিৱেধো হোতি, তেসং তপ্পকাৰভেদেহি ধম্মেহি, যেসং পন যেন একেনেৱ পকাৰেন সৰূপেনেৱ ৱা ৱিভাৱনে কতে পটিৱেধো হোতি, তেসং তং ৱত্ৱা ধম্মিস্সৰত্তা তদঞ্ঞং নিৰৱসেসাকাৰৱিভাৱনঞ্চ দেসনাৱিলাসো. তেনাহ ‘‘দিট্ঠাদিআৰম্মণৱসেন ৱিঞ্ঞাণং দস্সিত’’ন্তি.
দিট্ঠিট্ঠানন্তি দিট্ঠি এৱ দিট্ঠিট্ঠানং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. যং ৰূপং এসা দিট্ঠি ‘‘লোকো চ অত্তা চা’’তি গণ্হাতি. তং ৰূপং সন্ধায ‘‘সো লোকো সো অত্তা’’তি ৱচনং ৱুত্তন্তি যোজনা. সো পেচ্চভৱিস্সামীতি উদ্ধমাঘাতনিকৱাদৱসেনাযং দিট্ঠীতি আহ ‘‘সো অহং পৰলোকং গন্ত্ৱা নিচ্চো ভৱিস্সামী’’তিআদি. ধুৱোতি থিৰো. সস্সতোতি সব্বদাভাৱী. অৱিপৰিণামধম্মোতি জৰায মৰণেন চ অৱিপৰিণামেতব্বসভাৱো, নিব্বিকাৰোতি অত্থো. তম্পি দস্সনন্তি তম্পি তথাৱুত্তং দিট্ঠিদস্সনং অত্তানং ৱিয তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৱিসেসেন গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘এতং মমা’’তিআদি. দিট্ঠাৰম্মণাতি দিট্ঠিৱিসযা. কথং পন দিট্ঠি দিট্ঠিৱিসযা হোতীতি আহ ‘‘ৱিপস্সনাযা’’তিআদি. পটিৱিপস্সনাকালেতি যমকতো সম্মসনাদিকালং সন্ধাযাহ. তত্থ অক্খৰচিন্তকানং সদ্দে ৱিয, ৱেদজ্ঝাযীনং ৱেদসত্থে ৱিয চ দিট্ঠিযং দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠিগ্গাহপ্পৱত্তি দট্ঠব্বা.
সমনুপস্সতীতি পদস্স চ তস্সো সমনুপস্সনা অত্থোতি যোজনা. তেন সমনুপস্সনা নাম চতুব্বিধাতি দস্সেতি. তত্থ ঞাণং তাৱ সমৱিসমং সম্মা যাথাৱতো অনুপস্সতীতি সমনুপস্সনা. ইতৰা পন সংকিলেসৱসেন অনু অনু পস্সন্তীতি সমনুপস্সনা. যদি এৱং হোতু তাৱ দিট্ঠিসমনুপস্সনা মিচ্ছাদস্সনভাৱতো, কথং তণ্হামানাতি? তণ্হাযপি সত্তানং পাপকৰণে উপাযদস্সনৱসেন পঞ্ঞাপতিৰূপিকা পৱত্তি লব্ভতেৱ, যায ৱঞ্চননিকতিসাচিযোগা সম্ভৱন্তি. মানোপি সেয্যাদিনা দস্সনৱসেনেৱ তথা অত্তানং ঊহতীতি তণ্হামানানং সমনুপস্সনাপতিৰূপিকা পৱত্তি লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. অৱিজ্জমানেতি ‘‘এতং মমা’’তি এৱং গহেতব্বে তণ্হাৱত্থুস্মিং অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে অনুপলব্ভমানে ৱিনট্ঠে. ন পৰিতস্সতি ভযপৰিত্তাসতণ্হাপৰিত্তাসানং মগ্গেন সমুগ্ঘাতিতত্তা.
২৪২. চতূহি কাৰণেহীতি ‘‘অসতি ন পৰিতস্সতী’’তি ৱুত্তম্পি ইতৰেহি তীহি সহ গহেত্ৱা ৱুত্তং. চতূহি কাৰণেহীতি চতুক্কোটিকসুঞ্ঞতাকথনস্স কাৰণেহি. বহিদ্ধা অসতীতি বাহিৰে ৱত্থুস্মিং অৱিজ্জমানে. সা পনস্স অৱিজ্জমানতা লদ্ধৱিনাসেন ৱা অলদ্ধালাভেন ৱাতি পাড়িযং – ‘‘অহু ৱত মে, তং ৱত মে নত্থি, সিযা ৱত মে, তং ৱতাহং ন লভামী’’তি ৱুত্তন্তি তদুভযং পৰিক্খাৰৱসেন ৱিভজিত্ৱা তত্থ পৰিতস্সনং দস্সেতুং ‘‘বহিদ্ধা পৰিক্খাৰৱিনাসে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যানং ‘‘ৰথো ৱয্হ’’ন্তি এৱমাদি. ৱাহনং হত্থিঅস্সাদি.
যেহি কিলেসেহীতি যেহি অসন্তপত্থনাদীহি কিলেসেহি. এৱং ভৱেয্যাতি এৱং ‘‘অহু ৱত মে’’তিআদিনা চোদনাদি ভৱেয্য. দিট্ঠিট্ঠানাধিট্ঠানপৰিযুট্ঠানাভিনিৱেসানুসযানন্তি এত্থ অপৰাপৰং পৱত্তাসু দিট্ঠীসু যা পৰতো উপ্পন্না দিট্ঠিযো, তাসং পুৰিমুপ্পন্না দিট্ঠিযো কাৰণট্ঠেন দিট্ঠিট্ঠানানি. অধিকৰণট্ঠেন দিট্ঠাধিট্ঠানানি, পৰিযুট্ঠানপ্পত্তিযা সব্বাপি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি. ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.২০২, ৪২৭; ৩.২৭-২৯; উদা. ৫৫; মহানি. ২০; নেত্তি. ৫৯) পৱত্তিযা অভিনিৱেসা. অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে সযন্তীতি অনুসযাতি এৱং দিট্ঠিট্ঠানাদীনং পদানং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তণ্হাদীহি কম্পনিযতায সব্বসঙ্খাৰাৱ ইঞ্জিতানীতি সব্বসঙ্খাৰইঞ্জিতানি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধি, খন্ধাৱ উপধি খন্ধূপধি. এস নযো সেসেসুপি. তদেৱ চ আগম্ম তণ্হা খীযতি ৱিৰজ্জতি নিৰুজ্ঝতীতি যোজনা. উচ্ছিজ্জিস্সামি নামস্সূতিআদীসু নিপাতমত্তং, সংসযে ৱা. তাসোতি অত্তনিযাভাৱং পটিচ্চ তণ্হাপৰিত্তাসো চেৱ ভযপৰিত্তাসো চ. তেনাহ ‘‘তাসো হেসো’’তিআদি. নো চস্সং,নো চ মে সিযাতি ‘‘অহ’’ন্তি কিৰ কোচি নো চস্সং, ‘‘মে’’তি চ কিঞ্চি নো সিযাতি. তাসপ্পতীকাৰদস্সনঞ্হেতং.
২৪৩. এত্তাৱতাতি ‘‘এৱং ৱুত্তে’’তিআদিনা, পুচ্ছানুসন্ধিৱসেন পৱত্তায ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিট্ঠানানী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪১) ৱা. সাপি হি অজ্ঝত্তখন্ধৱিনাসে পৰিতস্সনকং দস্সেত্ৱা অপৰিতস্সনকং দস্সেন্তী পৱত্তাতি তস্সনকস্স সুঞ্ঞতাদস্সনং অকিচ্চসাধকম্পি সুঞ্ঞতাদস্সনমেৱাতি ইমেসং ৱসেন ‘‘চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা’’তি ৱুত্তং. বহিদ্ধা পৰিক্খাৰন্তি বাহিৰং সৱিঞ্ঞাণকং অৱিঞ্ঞাণকঞ্চ সত্তোপকৰণং. তঞ্হি জীৱিতৱুত্তিযা পৰিক্খাৰকট্ঠেন ‘‘পৰিক্খাৰো’’তি ৱুত্তং. পৰিগ্গহং নাম কত্ৱাতি ‘‘মম ইদ’’ন্তি পৰিগ্গহেতব্বতায পৰিগ্গহিতং নাম কত্ৱা. সব্বোপি দিট্ঠিগ্গাহো ‘‘অত্তা নিচ্চো ধুৱো সস্সতো, অত্তা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতী’’তিআদিনা অত্তদিট্ঠিসন্নিস্সযোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সক্কাযদিট্ঠিপমুখা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিযো’’তি. অযাথাৱগ্গাহিনা অভিনিৱেসনপঞ্ঞাপনানং উপত্থম্ভভাৱতো দিট্ঠি এৱ নিস্সযোতি দিট্ঠিনিস্সযো. পৰিগ্গণ্হেয্যাতি নিচ্চাদিৱিসেসযুত্তং কত্ৱা পৰিগ্গণ্হেয্য. কিমেৱং পৰিগ্গহেতুং সক্কুণেয্য? সব্বত্থাতি ‘‘তং, ভিক্খৱে, অত্তৱাদুপাদানং উপাদিযেথ, তং, ভিক্খৱে, দিট্ঠিনিস্সযং নিস্সযেথা’’তি এতেসুপি.
২৪৪. অত্তনি ৱা সতীতি যস্স অত্তনো সন্তকভাৱেন কিঞ্চি অত্তনিযন্তি ৱুচ্চেয্য, তস্মিং অত্তনি সতি, সো এৱ পন অত্তা পৰমত্থতো নত্থীতি অধিপ্পাযো. সক্কা হি ৱত্তুং বাহিৰকপৰিকপ্পিতো অত্তা ‘‘পৰমত্থো’’তি? সিযা খন্ধপঞ্চকং ঞেয্যসভাৱত্তা যথা তং ঘটো, যদি পন তদঞ্ঞং নাম কিঞ্চি অভৱিস্স, ন তং নিযমতো ৱিপৰীতং সিযাতি? ন চ সো পৰমত্থতো অত্থি পমাণেহি অনুপলব্ভমানত্তা তুৰঙ্গমৱিসাণং ৱিযাতি. অত্তনিযে ৱা পৰিক্খাৰে সতীতি ‘‘ইদং নাম অত্তনো সন্তক’’ন্তি তস্স কিঞ্চনভাৱেন নিচ্ছিতে কিস্মিঞ্চি ৱত্থুস্মিং সতি. অত্তনো ইদন্তি হি অত্তনিযন্তি. অহন্তি সতীতি ‘‘অহং নামায’’ন্তি অহংকাৰৱত্থুভূতে পৰমত্থতো নিদ্ধাৰিতসৰূপে কিস্মিঞ্চি সতি তস্স সন্তকভাৱেন মমাতি কিঞ্চি গহেতুং যুত্তং ভৱেয্য. মমাতি সতি ‘‘অহ’’ন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইতি পৰমত্থতো অত্তনো অনুপলব্ভমানত্তা অত্তনিযং কিঞ্চি পৰমত্থতো নত্থেৱাতি সব্বসঙ্খাৰানং অনত্ততায অনত্তনিযতং, অনত্তনিযতায চ অনত্তকতং দস্সেতি. ভূততোতি ভূতত্থতো. তথতোতি তথসভাৱতো. থিৰতোতি ঠিতসভাৱতো নিব্বিকাৰতো.
যস্মা হুত্ৱা ন হোতীতি যস্মা পুব্বে অসন্তং পচ্চযসমৱাযেন হুত্ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা পুন ভঙ্গুপগমেন ন হোতি, তস্মা ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, অধুৱন্তি অত্থো. ততো এৱ উপ্পাদৱযৱত্তিতোতি উপ্পজ্জনৱসেন নিৰুজ্ঝনৱসেন চ পৱত্তনতো. সভাৱৱিগমো ইধ ৱিপৰিণামো, খণিকতা তাৱকালিকতা, নিচ্চসভাৱাভাৱো এৱ নিচ্চপটিক্খেপো. অনিচ্চধম্মা হি তেনেৱ অত্তনো অনিচ্চভাৱেন অত্থতো নিচ্চতং পটিক্খিপন্তি নাম. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ন নিচ্চন্তি অনিচ্চ’’ন্তি. উপ্পাদজৰাভঙ্গৱসেন ৰূপস্স নিৰন্তৰবাধতাতি পটিপীড়নাকাৰেনস্স দুক্খতা. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং, ততো এৱস্স দুস্সহতায দুক্খমতা. তিস্সন্নং দুক্খতানং সংসাৰদুক্খস্স চ অধিট্ঠানতায দুক্খৱত্থুকতা. সুখসভাৱাভাৱো এৱ সুখপটিক্খেপো. ৱিপৰিণামধম্মন্তি জৰায মৰণেন চ ৱিপৰিণমনসভাৱং. যস্মা ইদং ৰূপং পচ্চযসমৱাযেন উপ্পাদং, উপ্পাদানন্তৰং জৰং পত্ৱা অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি, ভিন্নঞ্চ ভিন্নমেৱ, নাস্স কস্সচি সঙ্কমোতি ভৱন্তৰানুপগমনসঙ্খাতেন সঙ্কমাভাৱেন ৱিপৰিণামধম্মতং পাকটং কাতুং ‘‘ভৱসঙ্কন্তি উপগমনসভাৱ’’ন্তি ৱুত্তং. পকতিভাৱৱিজহনং সভাৱৱিগমো নিৰুজ্ঝনমেৱ. ন্তি অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং ৰূপং. ইমিনাতি ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি ৰূপস্স তণ্হাদিগ্গাহানং ৱত্থুভাৱপটিক্খেপেন. ৰূপঞ্হি উপ্পন্নং ঠিতিং মা পাপুণাতু, ঠিতিপ্পত্তং মা জীৰতু, জৰপ্পত্তং মা ভিজ্জতু, উদযব্বযেহি মা কিলমিযতূতি ন এত্থ কস্সচি ৱসীভাৱো অত্থি, স্ৱাযমস্স অৱসৱত্তনট্ঠো অনত্ততাসল্লক্খণস্স কাৰণং হোতীতি আহ ‘‘অৱসৱত্তনাকাৰেন ৰূপং, ভন্তে, অনত্তাতি পটিজানন্তী’’তি. নিৱাসিকাৰকৱেদকঅধিট্ঠাযকৱিৰহেন ততো সুঞ্ঞতা সুঞ্ঞট্ঠো, সামিভূতস্স কস্সচি অভাৱো অস্সামিকট্ঠো, যথাৱুত্তৱসৱত্তিভাৱাভাৱো অনিস্সৰট্ঠো, পৰপৰিকপ্পিতঅত্তসভাৱাভাৱো এৱ অত্তপটিক্খেপট্ঠো.
যস্মা অনিচ্চলক্খণেন ৱিয দুক্খলক্খণং, তদুভযেন অনত্তলক্খণং সুৱিঞ্ঞাপযং, ন কেৱলং, তস্মা তদুভযেনেত্থ অনত্তলক্খণৱিভাৱনং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ভগৱা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অনিচ্চৱসেনাতি অনিচ্চতাৱসেন. দুক্খৱসেনাতি দুক্খতাৱসেন. ন উপপজ্জতীতি ন যুজ্জতি. তমেৱ অযুজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘চক্খুস্স উপ্পাদোপী’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা অত্তৱাদী অত্তানং নিচ্চং পঞ্ঞপেতি, চক্খুং পন অনিচ্চং, তস্মা চক্খু ৱিয অত্তাপি অনিচ্চো আপন্নো. তেনাহ ‘‘যস্স খো পনা’’তিআদি. তত্থ ৱেতীতি ৱিগচ্ছতি নিৰুজ্ঝতি. ইতি চক্খু অনত্তাতি চক্খুস্স উদযব্বযৱন্ততায অনিচ্চতা, অত্তনো চ অত্তৱাদিনা অনিচ্চতায অনিচ্ছিতত্তা চক্খু অনত্তা.
কামং অনত্তলক্খণসুত্তে (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২০) – ‘‘যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা, তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততী’’তি ৰূপস্স অনত্ততায দুক্খতা ৱিভাৱিতা ৱিয দিস্সতি, তথাপি ‘‘যস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি, তস্মা অনত্তা’’তি পাকটতায সাবাধতায ৰূপস্স অত্তসাৰাভাৱো ৱিভাৱিতো, ততো এৱ চ ‘‘ন লব্ভতি ৰূপে এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি ৰূপে কস্সচি অনিস্সৰতা, তস্স চ অৱসৱত্তনাকাৰো দস্সিতোতি আহ ‘‘দুক্খৱসেন অনত্ততং দস্সেতী’’তি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি যং ৱত্থু অনিচ্চং, তং দুক্খং উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা, যং পন নিচ্চং তদভাৱতো, তং সুখং যথা তং নিব্বানন্তি অধিপ্পাযো. যং তন্তি কাৰণনিদ্দেসোৱাযং, যস্মা ৰূপং অনিচ্চং, তং তস্মাতি অত্থো. যং দুক্খং তদনত্তাতি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অনিচ্চন্তি ইমিনা ঘটাদি ৱিয পচ্চযুপ্পন্নত্তা ৰূপং অনিচ্চন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ইমিনাৱ নযেন ‘‘অনত্তা’’তি ৱত্তুং লব্ভমানেপি ‘‘অনত্তা’’তি ৱত্তা নাম নত্থি. এৱং দুক্খন্তি ৱদন্তীতি এত্থাপি যথাৰহং ৱত্তব্বং ‘‘অক্খিসূলাদিৱিকাৰপ্পত্তকালে ৱিয পচ্চযুপ্পন্নত্তা দুক্খং ৰূপ’’ন্তিআদিনা. দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞাপনং. তথা হি সৰভঙ্গাদযোপি সত্থাৰো নাদ্দসংসু, কুতো পঞ্ঞাপনা. তযিদং অনত্তলক্খণং.
তস্মাতিহাতিআদিনা তিযদ্ধগতৰূপং লক্খণত্তযং আৰোপেত্ৱা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এতৰহি অঞ্ঞদাপী’’তি. তং পন যাদিসং তাদিসম্পি তথা ৱুত্তন্তি অজ্ঝত্তাদিৱিসেসোপি ৱত্তব্বো. পি-সদ্দেন ৱা তস্সাপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
২৪৫. উক্কণ্ঠতীতি নাভিৰমতি. অঞ্ঞত্থ ‘‘নিব্বিদা’’তি বলৱৱিপস্সনা ৱুচ্চতি, সানুলোমা পন সঙ্খাৰুপেক্খা ‘‘ৱুট্ঠানগামিনী’’তি, সা ইধ কথং নিব্বিদা নাম জাতাতি আহ ‘‘ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায হী’’তিআদি. ইমিনা সিখাপত্তনিব্বেদতায ৱুট্ঠানগামিনী ইধ নিব্বিদানামেন ৱুত্তাতি দস্সেতি.
‘‘সো অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তি (দী. নি. ১.৪১৪, ৪১৫) ৱত্ৱা ‘‘সঞ্ঞা খো পোট্ঠপাদ পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ১.৪১৬) ৱুত্তত্তা সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুত্তা লোকিযাসু পহানসঞ্ঞাসু সিখাপত্তভাৱতো. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ৱুত্তা ইদপ্পচ্চযতাদস্সনস্স মত্থকপ্পত্তীতি কত্ৱা. ততো পৰঞ্হি অসঙ্খতাৰম্মণং ঞাণং হোতি. তেনাহ – ‘‘পুব্বে খো সুসিম ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০). পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি ৱুত্তা মগ্গাধিগমস্স পৰিপন্থভূতসব্বসংকিলেসৱিসুদ্ধি পধানিকস্স যোগিনো, পধানভাৱনায ৱা জাতং অঙ্গন্তি কত্ৱা. পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তা পৰমুক্কংসগতপটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিভাৱতো. অতম্মযতন্তি এত্থ তম্মযতা নাম তণ্হা, কামতণ্হাদীসু তায তায নিব্বত্তত্তা তম্মযং নাম তেভূমিকপ্পৱত্তং, তস্স ভাৱোতি কত্ৱা. তস্সা তণ্হায পৰিযাদানতো ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা অতম্মযতাতি ৱুচ্চতি. নিস্সাযাতি তং অতম্মযতং পচ্চযং কত্ৱা. আগম্মাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. নানত্তাতি নানাসভাৱা বহূ অনেকপ্পকাৰা. নানত্তসিতাতি নানাৰম্মণনিস্সিতা ৰূপাদিৱিসযা. একত্তাতি একসভাৱা. একত্তসিতাতি একংযেৱ আৰম্মণং নিস্সিতা. তং নিস্সাযাতি তং একত্তসিতং উপেক্খং পচ্চযং কত্ৱা. এতিস্সাতি এতিস্সা উপেক্খায. পহানং হোতীতি অঞ্ঞাণুপেক্খতো পভুতি সব্বং উপেক্খং পজহিত্ৱা ঠিতস্স ‘‘অতম্মযতা’’তি ৱুত্তায ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায অৰূপাৱচৰসমাপত্তিউপেক্খায ৱিপস্সনুপেক্খায চ পহানং হোতীতি পৰিযাদানন্তি ৱুত্তাতি. সব্বসঙ্খাৰগতস্স মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানস্স সিখাপত্তভাৱতো ৱুট্ঠানগামিনী মুঞ্চিতুকম্যতা পটিসঙ্খানন্তি চ ৱুত্তা. মুদুমজ্ঝাদিৱসেন পৱত্তিআকাৰমত্তং, অত্থতো একত্থা মুঞ্চিতুকম্যতাদযো, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. দ্ৱীহি নামেহীতি গোত্ৰভু, ৱোদানন্তি ইমেহি দ্ৱীহি নামেহি.
ৱিৰাগোতি মগ্গো, অচ্চন্তমেৱ ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, তেন. মগ্গেন হেতুভূতেন. ৱিমুচ্চতীতি পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিৱসেন ৱিমুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ফলং কথিত’’ন্তি.
মহাখীণাসৱোতি পসংসাৱচনং যথা ‘‘মহাৰাজা’’তি. তথা হি তং পসংসন্তো সত্থা ‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো ইতিপী’’তিআদিমাহাতি. তদত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদানি তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. যথাভূতেহীতি যাথাৱতো ভূতেহি. দুৰুক্খিপনট্ঠেনাতি পচুৰজনেহি উক্খিপিতুং অসক্কুণেয্যভাৱেন. নিব্বাননগৰপ্পৱেসে ৱিবন্ধনেন পলিঘো ৱিযাতি পলিঘোতি ৱুচ্চতি. মত্থকচ্ছিন্নো তালো পত্তফলাদীনং অনঙ্গতো তালাৱত্থু অসিৱে ‘‘সিৱা’’তি সমঞ্ঞা ৱিয. তেনাহ ‘‘সীসচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা’’তি. পুনব্ভৱস্স কৰণসীলো, পুনব্ভৱং ৱা ফলং অৰহতীতি পোনোভৱিকো. এৱংভূতো পন পুনব্ভৱং দেতি নামাতি আহ ‘‘পুনব্ভৱদাযকো’’তি. পুনব্ভৱখন্ধানং পচ্চযোতি ইমিনা জাতিসংসাৰোতি ফলূপচাৰেন কাৰণং ৱুত্তন্তি দস্সেতি. পৰিক্খাতি ৱুচ্চতি সন্তানস্স পৰিক্খিপনতো. সংকিণ্ণত্তাতি সব্বসো কিণ্ণত্তা ৱিনাসিতত্তা. গব্ভীৰানুগতট্ঠেনাতি গম্ভীৰং অনুপৱিট্ঠট্ঠেন. লুঞ্চিত্ৱাতি উদ্ধৰিত্ৱা. এতানীতি কামৰাগসঞ্ঞোজনাদীনি. অগ্গড়াতি ৱুচ্চন্তি অৱধাৰণট্ঠেন. অগ্গমগ্গেন পতিতো মানদ্ধজো এতস্সাতি পতিতমানদ্ধজো. ইতৰভাৰোৰোপনস্স পুৰিমপদেহি পকাসিতত্তা ‘‘মানভাৰস্সেৱ ওৰোপিতত্তা পন্নভাৰোতি অধিপ্পেতো’’তি ৱুত্তং. মানসংযোগেনেৱ ৱিসংযুত্তত্তাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পঞ্চপি খন্ধে অৱিসেসতো অস্মীতি গহেত্ৱা পৱত্তমানো ‘‘অস্মিমানো’’তি অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপে অস্মীতি মানো’’তিআদি.
নগৰদ্ৱাৰস্স পৰিস্সযপটিবাহনত্থঞ্চেৱ সোভনত্থঞ্চ উভোসু পস্সেসু এসিকত্থম্ভে নিখণিত্ৱা ঠপেন্তীতি আহ ‘‘নগৰদ্ৱাৰে উস্সাপিতে এসিকত্থম্ভে’’তি. পাকাৰৱিদ্ধংসনেনেৱ পৰিক্খায ভূমিসমকৰণং হোতীতি আহ ‘‘পাকাৰং ভিন্দন্তো পৰিক্খং সংকিৰিত্ৱা’’তি. এৱন্তিআদি উপমাসংসন্দনং. সন্তো সংৱিজ্জমানো কাযো ধম্মসমূহোতি সক্কাযো, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. দ্ৱত্তিংস কম্মকাৰণা দুক্খক্খন্ধে আগতা. অক্খিৰোগসীসৰোগাদযো অট্ঠনৱুতি ৰোগা. ৰাজভযাদীনি পঞ্চৱীসতি মহাভযানি.
২৪৬. অনধিগমনীযৱিঞ্ঞাণতন্তি ‘‘ইদং নাম নিস্সায ইমিনা নাম আকাৰেন পৱত্ততী’’তি এৱং দুৱিঞ্ঞেয্যচিত্ততং. অন্ৱেসন্তি পচ্চত্তে একৱচনন্তি আহ ‘‘অন্ৱেসন্তো’’তি. সত্তোপি তথাগতোতি ৱুচ্চতি ‘‘তথাগতো পৰং মৰণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) ৱিয. সত্তো হি যথেকো কম্মকিলেসেহি ইত্থত্তং আগতো, তথা অপৰোপি আগতোতি ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. উত্তমপুগ্গলোতি ভগৱন্তং সন্ধায ৱদতি. খীণাসৱোপীতি যো কোচি খীণাসৱোপি ‘‘তথাগতো’’তি অধিপ্পেতো. সোপি হি যথেকো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সূপট্ঠিতচিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং অৰহত্তং আগতো অধিগতো, তথা অপৰোপি আগতোতি ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. অসংৱিজ্জমানোতি পৰমত্থতো অনুপলব্ভনীযো. অৱিন্দেয্যোতি ন ৱিন্দিতব্বো, দুৱিঞ্ঞেয্যোতি অত্থো.
তথাগতো সত্তো পুগ্গলোতি ন পঞ্ঞপেমি পৰমত্থতো সত্তস্সেৱ অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. কিং পঞ্ঞপেস্সামি পঞ্ঞত্তিউপাদানস্সপি ধৰমানকস্স অভাৱতো. ‘‘অনুপ্পাদো খেমং, অনুপ্পত্তি খেম’’ন্তিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা পক্খন্ধনৱসেন পৱত্তং অগ্গফলসমাপত্তিঅত্থং ৱিপস্সনাচিত্তং ৱা.
তুচ্ছাতি কৰণে নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছকেনা’’তি. ৱিনযতীতি ৱিনযো, সো এৱ ৱেনযিকো. তথা মন্তি তথাভূতং মং. পৰমত্থতো ৱিজ্জমানস্স হি সত্তস্স অভাৱং ৱদন্তো সত্তৱিনাসপঞ্ঞাপকো চ নাম সিযা, অহং পন পৰমত্থতো অৱিজ্জমানং তং ‘‘নত্থী’’তি ৱদামি. যথা চ লোকো ৱোহৰতি, তথেৱ তং ৱোহৰামি, তথাভূতং মং যে সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘ৱেনযিকো সমণো গোতমো’’তি ৱদন্তা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তীতি যোজনা. অপ্পটিসন্ধিকস্স খীণাসৱস্স চৰিমচিত্তং নিৰুপাদানতো অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো পৰিনিব্বুতং ইদং নাম নিস্সিতন্তি ন পঞ্ঞাযতীতি ৱদন্তো কিমেত্তাৱতা উচ্ছেদৱাদী ভৱেয্য, নাহং কদাচিপি অত্থি, নাপি কোচি অত্থীতি ৱদামি. এৱং সন্তে কিং নিস্সায তে মোঘপুৰিসা সতো সত্তস্স নাম উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেতীতি ৱদন্তা অসতা…পে… অব্ভাচিক্খন্তীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
মহাবোধিমণ্ডম্হীতি বোধিমণ্ডগ্গহণেন সত্তসত্তাহমাহ. তেন ধম্মচক্কপৱত্তনতো (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) পুব্বে ৱুত্তং তন্তিদেসনং ৱদতি. চতুসচ্চমেৱ পঞ্ঞপেমীতি এতেন সচ্চৱিমুত্তা সত্থুদেসনা নত্থীতি দস্সেতি. এত্থ চ – ‘‘পুব্বে চেৱ এতৰহি চ দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞপেমি দুক্খস্স চ নিৰোধ’’ন্তি ৱদন্তো ভগৱা নাহং কদাচিপি ‘‘অত্তা উচ্ছিজ্জতি, ৱিনস্সতী’’তি ৱা, ‘‘অত্তা নাম কোচি অত্থী’’তি ৱা ৱদামি. এৱং সন্তে কিং নিস্সায তে মোঘপুৰিসা ‘‘সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেতী’’তি অসতা তুচ্ছেন অব্ভাচিক্খন্তীতি দস্সেতি. পৰেতি অমামকা, মম ওৱাদস্স অভাজনভূতাতি অত্থোতি আহ ‘‘সচ্চানি…পে… অসমত্থপুগ্গলা’’তি. অধিপ্পাযেনাতি ইমিনা তেসং অধিপ্পাযমত্তং, ৰোসনৱিহেসনানি পন তথাগতস্স আকাসস্স ৱিলিখনং ৱিয ন সম্ভৱন্তিযেৱাতি দস্সেতি. আহনতি চিত্তন্তি আঘাতো. অপ্পতীতা হোন্তি এতেনাতি অপ্পচ্চযো. চিত্তং ন অভিৰাধযতীতি অনভিৰদ্ধি. অতুট্ঠীতি তুট্ঠিপটিপক্খো তথাপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো, কোধো এৱ ৱা.
পৰেতি অঞ্ঞে একচ্চে. আনন্দন্তি পমোদন্তি এতেনাতি আনন্দো, পীতিযা এৱেতং অধিৱচনং. সোভনমনতা সোমনস্সং, চেতসিকসুখস্সেতং অধিৱচনং. উপ্পিলতি পুৰিমাৱত্থায ভিজ্জতি ৱিসেসং আপজ্জতীতি উপ্পিলং, তদেৱ উপ্পিলাৱিতং, তস্স ভাৱো উপ্পিলাৱিতত্তং. যায উপ্পন্নায কাযচিত্তং ৱাতপূৰিতভত্তা ৱিয উদ্ধুমাযনাকাৰপ্পত্তং হোতি, তস্সা গেহস্সিতায ওদগ্গিযপীতিযা এতং অধিৱচনং. সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থাতি দুক্খমেৱ উপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতি চ, ন অঞ্ঞো সত্তো নাম অত্থীতি এৱং জানিতুং অসমত্থা ‘‘অত্তা নাম অত্থী’’তি এৱংদিট্ঠিনো অপ্পহীনৱিপল্লাসা. উত্তমং পসাদনীযট্ঠানং তথাগতম্পি অক্কোসন্তি, কিমঙ্গং পন ভিক্খূতি অধিপ্পাযো.
২৪৭. অনত্তনিযেপি খন্ধপঞ্চকে মিচ্ছাগাহৱসেন অত্তনিযসঞ্ঞায পৱত্তস্স ছন্দৰাগস্স পহানং. অম্হাকং নেৱ অত্তাতি যস্মা ৰূপৱেদনাদিযেৱ অত্তগ্গাহৱত্থু তব্বিনিমুত্তস্স লোভনেয্যস্স অভাৱতো. এতং তিণকট্ঠসাখাপলাসং ন অম্হাকং ৰূপং, ন ৱিঞ্ঞাণং, তস্মা অম্হাকং নেৱ অত্তাতি যোজনা. অজ্ঝত্তিকস্স ৱত্থুনো নেৱ অত্তাতি পটিক্খিত্তত্তা বাহিৰৱত্থু অত্তনিযভাৱেন পটিক্খিত্তং হোতীতি আহ ‘‘অম্হাকং চীৱৰাদিপৰিক্খাৰোপি ন হোতী’’তি. খন্ধপঞ্চকংযেৱাতি বাহিৰৱত্থুং নিদস্সনং কত্ৱা খন্ধপঞ্চকংযেৱ ন তুম্হাকন্তি পজহাপেতি. ন উপ্পাটেত্ৱা কন্দং ৱিয. ন লুঞ্চিত্ৱা ৱা কেসে ৱিযাতি. ইমিনা ৰূপাদীনং নামমুখেন পহানং ইচ্ছন্তি. উল্লিঙ্গিতমত্থং ছন্দৰাগৱিনযেন পজহাপেতীতি সৰূপতো দস্সেতি.
২৪৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা’’তিআদি দেসনা তিপৰিৱট্টং. যাৱ ইমং ঠানন্তি ‘‘এৱং স্ৱাক্খাতো’’তি যাৱাযং পাড়িপদেসো. সুৱিঞ্ঞেয্যভাৱেন অক্খাতত্তাপি স্ৱাক্খাতোতি আহ ‘‘সুকথিতত্তা এৱ উত্তানো ৱিৱটো পকাসিতো’’তি. তিৰিযং ৱিদাৰণেন ছিন্নং, দীঘসো ফালনেন ভিন্নং, ততো এৱ তত্থ তত্থ সিব্বিতগণ্ঠিকতজিণ্ণৱত্থং পিলোতিকা, তদভাৱতো ছিন্নপিলোতিকো, পিলোতিকৰহিতোতি অত্থো. ইৰিযাপথ-সণ্ঠপনঅৱিজ্জমানঝান-ৱিপস্সনানি ছিন্নায অৱিজ্জমানায পটিপত্তিযা সিব্বনগণ্ঠিকৰণসদিসানি, তাদিসং ইধ নত্থীতি আহ ‘‘ন হেত্থ…পে… অত্থী’’তি. পতিট্ঠাতুং ন লভতীতি পেসলেহি সদ্ধিং সংৱাসৱসেনপি পতিট্ঠাতুং ন লভতি, ৱিসেসাধিগমৱসেন পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
কাৰণ্ডৱং নিদ্ধমথাতি ৱিপন্নসীলতায কচৱৰভূতং পুগ্গলং কচৱৰমিৱ নিৰপেক্খা অপনেথ. কসম্বুঞ্চাপকস্সথাতি কসটভূতঞ্চ নং খত্তিযাদীনং মজ্ঝগতং সম্ভিন্নং পগ্ঘৰিতকুট্ঠং চণ্ডালং ৱিয অপকস্সথ নিক্কড্ঢথ. কিং কাৰণং? সঙ্ঘাৰামো নাম সীলৱন্তানং কতো, ন দুস্সীলানং, যতো এতদেৱ. ততো পলাপে ৱাহেথ, অস্সমণে সমণমানিনেতি যথা পলাপা অন্তোসাৰৰহিতা অতণ্ডুলা বহি থুসেন ৱীহি ৱিয দিস্সন্তি, এৱং পাপভিক্খূ অন্তোসীলৰহিতাপি বহি কাসাৱাদিপৰিক্খাৰেন ভিক্খূ ৱিয দিস্সন্তি, তস্মা ‘‘পলাপা’’তি ৱুচ্চন্তি, তে পলাপে ৱাহেথ ওধুনাথ ৱিধমথ. পৰমত্থতো অস্সমণে ৱেসমত্তেন সমণমানিনে এৱং নিদ্ধমিত্ৱান…পে…পতিস্সতাতি. তত্থ কপ্পযৱ্হোতি কপ্পেথ, কৰোথাতি ৱুত্তং হোতি. পতিস্সতাতি পতি পতি সতা সম্পজানন্তা সুট্ঠু পজানন্তা. পতিস্সতা ৱা সপ্পতিস্সা অঞ্ঞমঞ্ঞং সগাৰৱা. অথেৱং সুদ্ধা সুদ্ধেহি সংৱাসং কপ্পেন্তা দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সমগ্গা. অনুক্কমেন পৰিপাকগতপঞ্ঞতায নিপকা. সব্বস্সেৱিমস্স দুক্খৱট্টস্স অন্তং কৰিস্সথ, পৰিনিব্বানং পাপুণিস্সথাতি অত্থো.
ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায সব্বসো সমুচ্ছিন্নৱট্টমূলকত্তা.
ধম্মং অনুস্সৰন্তি, ধম্মস্স ৱা অনুস্সৰণসীলাতি ধম্মানুসাৰিনো. এৱং সদ্ধানুসাৰিনোপি ৱেদিতব্বা. পটিপন্নস্সাতি পটিপজ্জমানস্স, সোতাপত্তিমগ্গট্ঠোপি অধিপ্পেতো. অধিমত্তন্তি বলৱং. পঞ্ঞাৱাহীতি পঞ্ঞং ৱাহেতি, পঞ্ঞা ৱা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি পঞ্ঞাৱাহীতিপি ৱদন্তি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মেন সৰতি অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. সদ্ধাৱাহীতি সদ্ধং ৱাহেতি, সদ্ধা ৱা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি সদ্ধাৱাহীতিপি ৱদন্তি. সদ্ধাপুব্বঙ্গমন্তি সদ্ধং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সদ্ধায সৰতি অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী. সদ্ধামত্তন্তি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্দহনমত্তং. মত্ত-সদ্দেন অৱেচ্চপ্পসাদং নিৱত্তেতি. পেমমত্তন্তি যথাৱুত্তসদ্ধানুসাৰেন উপ্পন্নং তুট্ঠিমত্তং. সিনেহোতি কেচি. এৱং ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নিসিন্নানন্তি কলাপসম্মসনাদিৱসেন আৰদ্ধৱিপস্সনানং. একা সদ্ধাতি ৱিপস্সনানুসাৰেন স্ৱাক্খাতধম্মতা সিদ্ধা, ততো এৱ একা সেট্ঠা উড়াৰা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. একং পেমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সগ্গে ঠপিতা ৱিয হোন্তীতি তেসং সদ্ধাপেমানং সগ্গসংৱত্তনিযতায অব্যভিচাৰীভাৱমাহ. চূড়সোতাপন্নোতি ৱদন্তি একদেসেন সচ্চানুবোধে ঠিতত্তা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অলগদ্দূপমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. ৱম্মিকসুত্তৱণ্ণনা
২৪৯. পিযৱচনন্তি পিযসমুদাচাৰো. ৱিঞ্ঞুজাতিকা হি পৰং পিযেন সমুদাচৰন্তা ‘‘ভৱ’’ন্তি ৱা, ‘‘দেৱানং পিযো’’তি ৱা, ‘‘আযস্মা’’তি ৱা সমুদাচৰন্তি, তস্মা সম্মুখা সম্বোধনৱসেন ‘‘আৱুসো’’তি, তিৰোক্খং ‘‘আযস্মা’’তি অযম্পি সমুদাচাৰো. মহাকস্সপউৰুৱেলকস্সপাদযো অঞ্ঞেপি কস্সপনামকা অত্থীতি ‘‘কতৰস্স কস্সপস্সা’’তি পুচ্ছন্তি. ৰঞ্ঞাতি কোসলৰঞ্ঞা. ‘‘সঞ্জানিংসূ’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. অস্সাতি কুমাৰকস্সপস্স, ‘‘সঞ্জানিংসূ’’তি ৱুত্তসঞ্জাননস্স ৱা. পুঞ্ঞানি কৰোন্তোতি কপ্পসতসহস্সং দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ নিব্বত্তিত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি ভাৱেন্তো. ওসক্কন্তেতি পৰিহাযমানে. পঠমন্তি কুমাৰিকাকালে. সত্থা উপালিত্থেৰং পটিচ্ছাপেসি তং অধিকৰণং ৱিনযকম্মেনেৱস্সা ভিক্খুনিযা পব্বজ্জায অৰোগভাৱং.
পঞ্ঞত্তিৱিভাৱনাতি ‘‘অন্ধৱন’’ন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযমানস্স ৱিভাৱনা. ওলীযতীতি সঙ্কুচতি সণিকং ৱত্ততি. ভাণকোতি সৰভাণকো. যং অত্থি, তং গহেত্ৱাতি ইদানি পৰিযেসিতব্বট্ঠানং নত্থি, যথাগতং পন যং অত্থি, তং গহেত্ৱা. বলৱগুণেতি অধিমত্তগুণে. কস্সপভগৱতো কালে নিৰুড়্হসমঞ্ঞাৱসেন ৱচনসন্ততিযা অৱিচ্ছেদেন চ ইমস্মিম্পি বুদ্ধুপ্পাদে তং ‘‘অন্ধৱন’’ন্ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ, উপৰূপৰিৱড্ঢমানায পথৱিযা উপৰি ৰুক্খগচ্ছাদীসু সঞ্জাযন্তেসুপীতি. সেক্খপটিপদন্তি সেক্খভাৱাৱহং ৱিসুদ্ধিপটিপত্তিং.
অঞ্ঞতৰ-সদ্দো অপাকটে ৱিয পাকটেপি ৱত্ততি এক-সদ্দেন সমানত্থত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অভিজানাতী’’তিআদি ৱুত্তং. ভযভেৰৱদস্সিতম্পি অভিক্কন্ত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰং ইধ দস্সেন্তো এৱং হেট্ঠা তত্থ তত্থ কতা অত্থসংৱণ্ণনা পৰতো তস্মিং তস্মিং সুত্তপদেসে যথাৰহং ৱত্তব্বাতি নযদস্সনং কৰোতি. কঞ্চনসন্নিভত্তচতা সুৱণ্ণৱণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ছৱিয’’ন্তি. ছৱিগতা পন ৱণ্ণধাতু এৱ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো’’তি এত্থ ৱণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অপৰে. ৱণ্ণীযতি কিত্তীযতি উগ্ঘোসনন্তি ৱণ্ণো, থুতি. ৱণ্ণীযতি অসঙ্কৰতো ৱৱত্থপীযতীতি ৱণ্ণো, কুলৱগ্গো. ৱণ্ণীযতি ফলং এতেন যথাসভাৱতো ৱিভাৱীযতীতি ৱণ্ণো, কাৰণং. ৱণ্ণনং দীঘৰস্সাদিৱসেন সণ্ঠহনন্তি ৱণ্ণো, সণ্ঠানং. ৱণ্ণীযতি অণুমহন্তাদিৱসেন পমীযতীতি ৱণ্ণো, পমাণং. ৱণ্ণেতি ৱিকাৰমাপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৱণ্ণো, ৰূপাযতনং. এৱং তেন তেন পৱত্তিনিমিত্তেন ৱণ্ণ-সদ্দস্স তস্মিং তস্মিং অত্থে পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
অনৱসেসত্তং সকলতা কেৱলতা. কেৱলকপ্পাতি এত্থ কেচি ঈসং অসমত্তা কেৱলা কেৱলকপ্পাতি ৱদন্তি, এৱং সতি অনৱসেসত্থো এৱ কেৱল-সদ্দো সিযা. অনত্থন্তৰেন পন কপ্প-সদ্দেন পদৱড্ঢনং কত্ৱা কেৱলা এৱ কেৱলকপ্পা. তথা ৱা কপ্পনীযত্তা পঞ্ঞপেতব্বত্তা কেৱলকপ্পা. যেভুয্যতা বহুলভাৱো. অব্যামিস্সতা ৱিজাতিযেন অসঙ্কৰো সুদ্ধতা. অনতিৰেকতা তংমত্ততা ৱিসেসাভাৱো. কেৱলকপ্পন্তি কেৱলং দড়্হং কত্ৱাতি অত্থো. কেৱলং ৱুচ্চতি নিব্বানং সব্বসঙ্খতৱিৱিত্তত্তা. তেনাহ ‘‘ৱিসংযোগাদিঅনেকত্থো’’তি. কেৱলং এতস্স অধিগতং অত্থীতি কেৱলী, সচ্ছিকতনিৰোধো খীণাসৱো.
কপ্প-সদ্দো পনাযং সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চাতি অধিপ্পাযেন ওকপ্পনীযপদে লব্ভমানং ওকপ্পসদ্দমত্তং নিদস্সেতি, অঞ্ঞথা কপ্প-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে ওকপ্পনীযপদং অনিদস্সনমেৱ সিযা. সমণকপ্পেহীতি ৱিনযসিদ্ধেহি সমণৱোহাৰেহি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. পঞ্ঞত্তীতি নামং. নামঞ্হেতং তস্স আযস্মতো, যদিদং কপ্পোতি. কপ্পিতকেসমস্সূতি কত্তৰিকায ছেদিতকেসমস্সু. দ্ৱঙ্গুলকপ্পোতি মজ্ঝন্হিকৱেলায ৱীতিক্কন্তায দ্ৱঙ্গুলতাৱিকপ্পো. লেসোতি অপদেসো. অনৱসেসং ফৰিতুং সমত্থস্সপি ওভাসস্স কেনচি কাৰণেন একদেসফৰণম্পি সিযা, অযং পন সব্বসোৱ ফৰীতি দস্সেতুং সমন্তত্থো কপ্প-সদ্দো গহিতোতি আহ ‘‘অনৱসেসং সমন্ততো’’তি.
সমণসঞ্ঞাসমুদাচাৰেনাতি ‘‘অহং সমণো’’তি এৱং উপ্পন্নসঞ্ঞাসমুট্ঠিতেন সমুদাচাৰেন, তন্নিমিত্তেন ৱা তব্বোহাৰেন. পুব্বযোগেতি পুব্বযোগকথাযং. পপঞ্চো এসাতি এসো তুম্হেসু আগতেসু যথাপৱত্তো পটিসন্থাৰো কথাসমুদাচাৰো চ অম্হাকং পপঞ্চো. এত্তকম্পি অকত্ৱা সমণধম্মমেৱ কৰোমাতি অধিপ্পাযো.
অৰিযভূমিং পত্তোতি অনাগামিফলং অধিগতো. পক্কুসাতিকুলপুত্তং সন্ধায ৱদতি. ৱিভজিত্ৱাতি ৱিভাগং কত্ৱা. তুৰিতালপনৱসেনাতি তুৰিতং আলপনৱসেন. তেন দুল্লভো অযং সমণো, তস্মা সীঘমস্স পঞ্হো কথেতব্বো, ইমিনা চ সীঘং গন্ত্ৱা সত্থা পুচ্ছিতব্বোতি তুৰিতং আলপীতি দস্সেতি. ‘‘যথা ৱা’’তিআদিনা পন ৱচনালঙ্কাৰৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং আলপতি. এৱমাহাতি ‘‘ভিক্খু ভিক্খূ’’তি এৱং দ্ৱিক্খত্তুং অৱোচ.
ৱম্মিকপৰিযাযেন কৰজকাযং পচ্চক্খং কত্ৱা দস্সেন্তী দেৱতা ‘‘অযং ৱম্মিকো’’তি আহ. তায পন ভাৱত্থস্স অভাসিতত্তা সদ্দত্থমেৱ দস্সেন্তো ‘‘পুৰতো ঠিতং…পে… অযন্তি আহা’’তি অৱোচ. সেসেসুপি এসেৱ নযো. মণ্ডূকন্তি থলমণ্ডূকং. সো হি উদ্ধুমাযিকাতি ৱুচ্চতি, ন উদকমণ্ডূকো. তস্স নিৱাসতো ৱাতো মা খো বাধযিত্থাতি ‘‘উপৰিৱাততো অপগম্মা’’তি ৱুত্তং. কথং পনাযং দেৱতা ইমিনা নীহাৰেন ইমে পঞ্হে থেৰস্স আচিক্খীতি? কেচি তাৱ আহু – যথাসুতমত্থং উপমাভাৱেন গহেত্ৱা অত্তনো পটিভানেন উপমেয্যত্থং মনসা চিন্তেত্ৱা তং ভগৱাৱ ইমস্স আচিক্খিস্সতি. সা চ দেসনা অত্থায হিতায সুখায হোতীতি ‘‘অযং ৱম্মিকো’’তিআদিনা উপমাৱসেনেৱ পন্নৰস পঞ্হে থেৰস্স আচিক্খি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিৰ বাৰাণসিযং একো সেট্ঠি অড্ঢো মহদ্ধনো মহন্তং নিধানং নিদহিত্ৱা পলিঘাদিআকাৰানি কানিচিপি লঙ্গানি তত্থ ঠপেসি. সো মৰণকালে অত্তনো সহাযস্স ব্ৰাহ্মণস্স আৰোচেসি – ‘‘ইমস্মিং ঠানে মযা নিধানং নিদহিতং, তং মম পুত্তস্স ৱিঞ্ঞুতং পত্তস্স দস্সেতী’’তি ৱত্ৱা কালমকাসি. ব্ৰাহ্মণো সহাযকপুত্তস্স ৱিঞ্ঞুতং পত্তকালে তং ঠানং দস্সেসি. সো নিখনিত্ৱা সব্বপচ্ছা নাগং পস্সি, নাগো অত্তনো পুত্তং দিস্ৱা ‘‘সুখেনেৱ ধনং গণ্হতূ’’তি অপগচ্ছি. স্ৱাযমত্থো তদা লোকে পাকটো জাতো. অযং পন দেৱতা তদা বাৰাণসিযং গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থৰি পৰিনিব্বুতে উৰং দত্ৱা সাসনে পব্বজিতো পঞ্চহি সহাযকভিক্খূহি সদ্ধিং সমণধম্মমকাসি. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পঞ্চ ভিক্খূ নিস্সেণিং বন্ধিত্ৱা’’তিআদি. তেন ৱুত্তং ‘‘যথাসুতমত্থং উপমাভাৱেন গহেত্ৱা’’তিআদি. অপৰে পন ‘‘দেৱতা অত্তনো পটিভানেন ইমে পঞ্হে এৱং অভিসঙ্খৰিত্ৱা থেৰস্স আচিক্খী’’তি ৱদন্তি. দেৱপুত্তে নিস্সক্কং দেৱপুত্তপঞ্হত্তা তস্স অত্থস্স.
২৫১. চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তোতি চাতুমহাভূতিকো. তেনাহ ‘‘চতুমহাভূতমযস্সা’’তি. ৱমতি উগ্গিৰন্তো ৱিয হোতীতি অত্থো. ৱন্তকোতি উচ্ছড্ডকো. ৱন্তুস্সযোতি উপচিকাহি ৱন্তস্স মত্তিকাপিণ্ডস্স উস্সযভূতো. ৱন্তসিনেহসম্বদ্ধোতি ৱন্তেন খেড়সিনেহেন সম্পিণ্ডিতো. অসুচিকলিমলং ৱমতীতি এত্থ মুখাদীহি পাণকানং নিগ্গমনতো পাণকে ৱমতীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতেৱ. অৰিযেহি ৱন্তকোতি কাযভাৱসামঞ্ঞেন ৱুত্তং. দুক্খসচ্চপৰিঞ্ঞায ৱা সব্বস্সপি তেভূমকধম্মজাতস্স পৰিঞ্ঞাতত্তা সব্বোপি কাযো অৰিযেহি ছন্দৰাগপ্পহানেন ৱন্তো এৱ. তং সব্বন্তি যেহি তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো, যেহি ন্হাৰূহি সম্বদ্ধো, যেহি মংসেহি অৱলিত্তো, যেন অল্লচম্মেন পৰিযোনদ্ধো, যায ছৱিযা ৰঞ্জিতো, তং অট্ঠিআদিসব্বং অচ্চন্তমেৱ জিগুচ্ছিত্ৱা ৱিৰত্ততাযৱন্তমেৱ. ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৱত্তব্বোপমতোপি ৱম্মিকো ৱিয ৱম্মিকোতি ইমমত্থং দস্সেতি.
সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো, মাতাপেত্তিকো সম্ভৱো এতস্সাতি মাতাপেত্তিকসম্ভৱো. তস্স. উপচিযতি এতেনাতি উপচযো’ ওদনকুম্মাসং উপচযো এতস্সাতি ওদনকুম্মাসূপচযো. তস্স. অধুৱসভাৱতায অনিচ্চধম্মস্স, সেদগূথ-পিত্ত-সেম্হাদি-ধাতুক্খোভ-গৰুভাৱদুগ্গন্ধানং ৱিনোদনায উচ্ছাদেতব্বধম্মস্স, পৰিতো সম্বাহনেন পৰিমদ্দিতব্বধম্মস্স, খণে খণে ভিজ্জনসভাৱতায ভেদনধম্মস্স, ততো এৱ ৱিকিৰণসভাৱতায ৱিদ্ধংসনধম্মস্সাতি ধম্ম-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তনুৱিলেপনেনাতি কাযাৱলেপনেন উচ্ছাদনৱিলেপনেন. অঙ্গপচ্চঙ্গাবাধৱিনোদনত্থাযাতি তাদিসসমুট্ঠান-সৰীৰৱিকাৰৱিগমায. যস্মা সুক্কসোণিতং আহাৰো, উচ্ছাদনং পৰিমদ্দনঞ্চ যথাৰহং উপ্পাদস্স, ৱুড্ঢিযা চ পচ্চযো, তস্মা আহ ‘‘মাতাপেত্তিক…পে… কথিতো’’তি. উচ্চাৱচভাৱোতি যথাৰহং যোজেতব্বো – ওদনকুম্মাসূপচয-উচ্ছাদনপৰিমদ্দনগ্গহণেহি উচ্চভাৱো, ৱড্ঢী. মাতাপেত্তিকসম্ভৱগ্গহণেন সমুদযো. ইতৰেহি অৱচভাৱো, পৰিহানি, অত্থঙ্গমো পকাসিতো. অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠপনম্পি হি ৱট্টপচ্চযত্তা ৱট্টন্তি.
কোধো ধূমোতি এত্থ ধূমপৰিযাযেন কোধস্স ৱুত্তত্তা ধূম-সদ্দো কোধে ৱত্ততীতি ৱুত্তং ‘‘ধূমো ৱিয ধূমো’’তি. ভস্মনীতি ভস্মং. মোসৱজ্জন্তি মুসাৱাদো. ধূমো এৱ ধূমাযিতং. ইচ্ছা ধূমাযিতং এতিস্সাতি ইচ্ছাধূমাযিতা, পজা. ইচ্ছাধূমাযিতসদ্দস্স তণ্হায ৱুত্তি ৱুত্তনযো এৱ. ধূমাযন্তোতি ৱিতক্কসন্তাপেন সংতপ্পেন্তো, ৱিতক্কেন্তোতি অত্থো. পলিপোতি দুক্কৰমহাকদ্দমং. তিমূলন্তি তীহি মূলেহি পতিট্ঠিতং ৱিয অচলং পৱত্তন্তি ৱুত্তং. ৰজো চ ধূমো চ মযা পকাসিতাতি ৰজসভাৱকৰণট্ঠেন ‘‘ৰজো’’তি চ ধূমসভাৱকৰণট্ঠেন ‘‘ধূমো’’তি চ মযা পকাসিতা. পকতিধূমো ৱিয অগ্গিস্স কিলেসগ্গিজালস্স পঞ্ঞাণভাৱতো. ধম্মদেসনাধূমো ঞাণগ্গিসন্ধীপনস্স পুব্বঙ্গমভাৱতো. অযং ৰত্তিং ধূমাযনাতি যা দিৱা কত্তব্বকম্মন্তে উদ্দিস্স ৰত্তিযং অনুৱিতক্কনা, অযং ৰত্তিং ধূমাযনা.
সত্তন্নং ধম্মানন্তি ইদং সুত্তে (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৮) আগতনযেন ৱুত্তং. সুত্তঞ্চ তথা আৰাধনৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন. তদেকট্ঠতায ৱা তদঞ্ঞকিলেসানং. সুন্দৰপঞ্ঞোতি ঞাততীৰণপহানপৰিঞ্ঞায পঞ্ঞায সুন্দৰপঞ্ঞো.
এতন্তি ‘‘সত্থ’’ন্তি এতং অধিৱচনং সংকিলেসধম্মানং সসনতো সমুচ্ছিন্দনতো. ন্তি ৱীৰিযং. পঞ্ঞাগতিকমেৱ পঞ্ঞায হিতস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা. লোকিযায পঞ্ঞায আৰম্ভকালে লোকিযৱীৰিযং গহেতব্বং, লোকুত্তৰায পঞ্ঞায পৱত্তিক্খণে লোকুত্তৰৱীৰিযং গহেতব্বন্তি যোজনা. অত্থদীপনাতি উপমেয্যত্থদীপনী উপমা.
গামতোতি অত্তনো ৱসনগামতো. মন্তেতি আথব্বনমন্তে. তে হি ব্ৰাহ্মণা অৰঞ্ঞে এৱ ৱাচেন্তি ‘‘মা অঞ্ঞে অস্সোসু’’ন্তি. তথা অকাসীতি চত্তাৰো কোট্ঠাসে অকাসি. এৱমেত্থ ৱম্মিকপঞ্হস্সেৱ ৱসেন উপমা আগতা, সেসানং ৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.
লঙ্গনট্ঠেন নিৱাৰণট্ঠেন লঙ্গী, পলিঘো. ঞাণমুখেতি ৱিপস্সনাঞাণৱীথিযং. পততীতি পৱত্ততি. কম্মট্ঠানউগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনেন তস্স অত্থপৰিপুচ্ছাৱসেন চেৱ ৱিপস্সনাসঙ্খাত-অত্থৱিনিচ্ছয-পৰিপুচ্ছাৱসেন চ. সব্বসো ঞাতুং ইচ্ছা হি পৰিপুচ্ছা. ৱিপস্সনা চ অনিচ্চাদিতো সব্বতেভূমকধম্মানং ঞাতুং ইচ্ছতি. এৱং ৱিপস্সনাৱসেন অৱিজ্জাপহানমাহ, উপৰিকত্তব্বসব্ভাৱতো ন তাৱ মগ্গৱসেন.
ৱল্লিঅন্তৰে ৱাতি ৱা-সদ্দো পংসুঅন্তৰে ৱা মত্তিকন্তৰে ৱাতি অৱুত্তৱিকপ্পত্থো. চিত্তাৱিলমত্তকোৱাতি চিত্তক্খোভমত্তকোৱ. অনিগ্গহিতোতি পটিসঙ্খানবলেন অনিৱাৰিতো. মুখৱিকুলনং মুখসঙ্কোচো. হনুসঞ্চোপনং পাপেতি অন্তোজপ্পনাৱত্থাযং. দিসা ৱিলোকনং পাপেতি যত্থ বাধেতব্বো ঠিতো, তংদস্সনত্থং নিৱাৰকপৰিৱাৰণত্থং. দণ্ডসত্থাভিনিপাতন্তি দণ্ডসত্থানং পৰস্স উপৰি নিপাতনাৱত্থং. যেন কোধেন অনিগ্গহিতেন মাতাদিকং অঘাতেতব্বং উগ্ঘাতেত্ৱা ‘‘অযুত্তং ৱত মযা কত’’ন্তি অত্তানম্পি হনতি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘পৰঘাতনম্পি অত্তঘাতনম্পি পাপেতী’’তি. যেন ৱা পৰস্স হঞ্ঞমানস্স ৱসেন ঘাতকোপি ঘাতনং পাপুণাতি, তাদিসস্স ৱসেনাযমত্থো ৱেদিতব্বো. কোধসামঞ্ঞেন হেতং ৱুত্তং ‘‘পৰং ঘাতেত্ৱা অত্তানং ঘাতেতী’’তি. পৰমুস্সদগতোতি পৰমুক্কংসগতো. দড়্হং পৰিস্সযমাৱহতায কোধোৱ কোধূপাযাসো. তেনাহ ‘‘বলৱপ্পত্তো’’তিআদি.
দ্ৱেধাপথসমা হোতি অপ্পটিপত্তিহেতুভাৱতো.
কুসলধম্মো ন তিট্ঠতি নীৱৰণেহি নিৱাৰিতপৰমত্তা. সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱযতো পঠমং সমথেন নীৱৰণৱিক্খম্ভনং হোতি, ৱিপস্সনা পন তদঙ্গৱসেনেৱ তানি নীহৰতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিক্খম্ভনতদঙ্গৱসেনা’’তি.
‘‘কুম্মোৱ অঙ্গানি সকে কপালে’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৭) কুম্মস্স অঙ্গভাৱেন ৱিসেসতো পাদসীসানি এৱ ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘পঞ্চেৱ অঙ্গানি হোন্তী’’তি. ৱিপস্সনাচাৰস্স ৱুচ্চমানত্তা অধিকাৰতো সম্মসনীযানমেৱ ধম্মানং ইধ গহণন্তি ‘‘সব্বেপি সঙ্খতা ধম্মা’’তি ৱিসেসং কত্ৱাৱ ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা ‘‘পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি.
সুনন্তি কোট্টন্তি এত্থাতি সূনা, অধিকুট্টনন্তি আহ ‘‘সূনায উপৰী’’তি. অসিনাতি মংসকন্তনেন. ঘাতিযমানাতি হঞ্ঞমানা ৱিবাধিযমানা. ৱত্থুকামানং উপৰি কত্ৱাতি ৱত্থুকামেসু ঠপেত্ৱা তে অচ্চাধানং কত্ৱা. কন্তিতাতি ছিন্দিতা. কোট্টিতাতি বিলসো ৱিভজিতা. ছন্দৰাগপ্পহানন্তি ছন্দৰাগস্স ৱিক্খম্ভনপ্পহানং.
সম্মত্তাতি মুচ্ছিতা সম্মূড়্হা. নন্দীৰাগং উপগম্ম ৱট্টং ৱড্ঢেন্তীতি সম্মূড়্হত্তা এৱআদীনৱং অপস্সন্তা নন্দীৰাগস্স আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা তং পৰিব্ৰূহেন্তি. নন্দীৰাগবদ্ধাতি নন্দীৰাগে লগ্গত্তা তেন বদ্ধা. ৱট্টে লগ্গন্তীতি তেভূমকে ৱট্টে সজ্জন্তি. তত্থ সজ্জত্তা এৱ দুক্খং পত্ৱাপি ন উক্কণ্ঠন্তি ন নিব্বিন্দন্তি. ইধ অনৱসেসপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘চতুত্থমগ্গেন নন্দীৰাগপ্পহানং কথিত’’ন্তি.
অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৩) পকাসিতো এৱ ‘‘ছন্দাদীহি ন গচ্ছন্তী’’তিআদিনা. ‘‘বুদ্ধো সো ভগৱা’’তিআদি ‘‘নমো কৰোহী’’তি (ম. নি. ১.২৪৯, ২৫১) ৱুত্তনমক্কাৰস্স কৰণাকাৰদস্সনং. বোধাযাতি চতুসচ্চসম্বোধায. তথা দমথসমথতৰণপৰিনিব্বানানি অৰিযমগ্গৱসেন ৱেদিতব্বানি. সমথপৰিনিব্বানানি পন অনুপাদিসেসৱসেনপি যোজেতব্বানি. কম্মট্ঠানং অহোসীতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং অহোসি. এতস্স পঞ্হস্সাতি এতস্স পন্নৰসমস্স পঞ্হস্স অত্থো. এৱং ইতৰেসুপি ৱত্তব্বং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং খীণাসৱগুণেহি মত্থকং পাপেন্তো যথানুসন্ধিনাৱ দেসনং নিট্ঠপেসি, ন পুচ্ছিতানুসন্ধিনাতি অধিপ্পাযো. ননু চ পুচ্ছাৱসেনাযং দেসনা আৰদ্ধাতি? সচ্চং আৰদ্ধা, এৱং পন ‘‘পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো’’তি ৱত্তব্বং, ন ‘‘পুচ্ছানুসন্ধিৱসেন নিট্ঠপিতা’’তি. অন্তৰপুচ্ছাৱসেন দেসনায অপৰিৱত্তিতত্তা আৰম্ভানুৰূপমেৱ পন দেসনা নিট্ঠপিতা.
ৱম্মিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. ৰথৱিনীতসুত্তৱণ্ণনা
২৫২. মহাগোৱিন্দেন পৰিগ্গহিততাকিত্তনং তদা মগধৰাজেন পৰিগ্গহিতূপলক্খণং. তস্স হি সো পুৰোহিতো. মহাগোৱিন্দোতি পুৰাতনো একো মগধৰাজাতি কেচি. গয্হতীতি গহো, ৰাজূনং গহো ৰাজগহং. নগৰ-সদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. অঞ্ঞেপেত্থ পকাৰেতি ৰাজূহি দিস্ৱা সম্মা পতিট্ঠাপিতত্তা তেসং গহং গেহভূতন্তিপি ৰাজগহং. আৰক্খসম্পত্তিআদিনা অনত্থুপ্পত্তিহেতুতায উপগতানং পটিৰাজূনং গহং গহভূতন্তিপি ৰাজগহং, আৰামৰামণীযকাদীহি ৰাজতে, নিৱাসসুখতাদিনা সত্তেহি মমত্তৱসেন গয্হতি, পৰিগ্গয্হতীতি ৱা ৰাজগহন্তি এৱমাদিকে পকাৰে. বুদ্ধকালে চ চক্কৱত্তিকালে চাতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. ৱেড়ূহি পৰিক্খিত্তং অহোসি, ন পন কেৱলং কট্ঠকপৱনমেৱ. ৰঞ্ঞো উয্যানকালে পতিট্ঠাপিতঅট্টালকৱসেন অট্টালকযুত্তং.
জননং জাতি, জাতিযা ভূমি জাতিভূমং, জাযি ৱা মহাবোধিসত্তো এত্থাভি জাতি, সা এৱ ভূমীতি জাতিভূমং, সা ইমেসং নিৱাসোতি জাতিভূমকাতি আহ ‘‘জাতিভূমকাতি জাতিভূমিৱাসিনো’’তি. কস্স পনাযং জাতিভূমীতি আহ ‘‘তং খো পনা’’তিআদি. তেন অনঞ্ঞসাধাৰণায জাতিযা অধিপ্পেতত্তা সদেৱকে লোকে সুপাকটভাৱতো ৱিসেসনেন ৱিনাপি ৱিসিট্ঠৱিসযোৱ ইধ জাতি-সদ্দো ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স জাতট্ঠানসাকিযজনপদো’’তি. তত্থপি কপিলৱত্থুসন্নিস্সযো পদেসোতি আহ ‘‘কপিলৱত্থাহাৰো’’তি.
গৰুধম্মভাৱৱণ্ণনা
সাকিযমণ্ডলস্সাতি সাকিযৰাজসমূহস্স. দসন্নং অপ্পিচ্ছকথাদীনং ৱত্থু দসকথাৱত্থু, অপ্পিচ্ছতাদি. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিততায তস্স লাভী দসকথাৱত্থুলাভী. তত্থাতি দসকথাৱত্থুস্মিং.
গৰুকৰণীযতায ধম্মো গৰু এতস্সাতি ধম্মগৰু, তস্স ভাৱো ধম্মগৰুতা, তায. ‘‘অজ্ঝাসযেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱত্ৱা ন কেৱলং অজ্ঝাসযেনেৱ, অথ খো কাযৱচীপযোগেহিপি ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মগৰুতাযেৱ হী’’তিআদিমাহ. তিযামৰত্তিং ধম্মকথং কত্ৱাতি এত্থ ‘‘কুম্ভকাৰস্স নিৱেসনে তিযামৰত্তিং ৱসন্তো ধম্মকথং কত্ৱা’’তি এৱং ৱচনসেসৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞথা যথালাভৱসেন অত্থে গয্হমানে তিযামৰত্তিং ধম্মকথা কতাতি আপজ্জতি, ন চ তং অত্থি. ৱক্খতি হি ‘‘বহুদেৱ ৰত্তিন্তি দিযড্ঢযামমত্ত’’ন্তি. দসবলাদিগুণৱিসেসা ৱিয ধম্মগাৰৱহেতুকা পৰহিতপটিপত্তিপি সব্ববুদ্ধানং মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয সদিসা এৱাতি ইমস্স ভগৱতো ধম্মগাৰৱকিত্তনে ‘‘কস্সপোপি ভগৱা’’তিআদিনা কস্সপভগৱতো ধম্মগাৰৱং দস্সেতি.
চাৰিকং নিক্খমীতি জনপদচাৰিকং চৰিতুং নিক্খমি. জনপদচাৰিকায অকালে নিক্খন্তত্তা কোসলৰাজাদযো ৱাৰেতুং আৰভিংসু. পৱাৰেত্ৱা হি চৰণং বুদ্ধাচিণ্ণং. পুণ্ণায সম্মাপটিপত্তিং পচ্চাসীসন্তো ভগৱা ‘‘কিং মে কৰিস্সসী’’তি আহ.
অনহাতোৱাতি ধম্মসৱনুস্সুক্কেন সাযন্হে বুদ্ধাচিণ্ণং ন্হানং অকত্ৱাৱ. অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তীসু একিস্সা দ্ৱিন্নঞ্চ অত্থিতাসিদ্ধা চতুব্বিধতা পটিপত্তিকতা এৱ নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পটিপন্নকো চ নাম…পে… চতুব্বিধো হোতী’’তি. পটিক্খেপপুব্বকোপি হি পটিপন্নো অত্থতো পটিপন্নত্থো এৱাতি. কামং অত্তহিতায পটিপন্নো তায সম্মাপটিপত্তিযা সাসনং সোভতি, ন পন সাসনং ৱড্ঢেতি অপ্পোস্সুক্কভাৱতো, ন চ কাৰুণিকস্স ভগৱতো সব্বথা মনোৰথং পূৰেতি. তথা হি ভগৱা পঠমবোধিযং একসট্ঠিযা চ অৰহন্তেসু জাতেসু – ‘‘চৰথ, ভিক্খৱে, বহুজনহিতাযা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৮৬-৮৮; মহাৱ. ৩২) ভিক্খূ পৰহিতপটিপত্তিযং নিযোজেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱৰূপং ভিক্খুং ভগৱা ন পুচ্ছতি, কস্মা? ন ময্হং সাসনস্স ৱুড্ঢিপক্খে ঠিতো’’তি.
সমুদাযো অপ্পকেন ঊনোপি অনূনো ৱিয হোতীতি বাকুলত্থেৰং চতুত্থৰাসিতো বহি কত্ৱাপি ‘‘অসীতিমহাথেৰা ৱিযা’’তি ৱুত্তং. অসীতিমহাথেৰসমঞ্ঞা ৱা অৱযৱেপি অট্ঠসমাপত্তিসামঞ্ঞা ৱিয দট্ঠব্বা. ঈদিসে ঠানে বহূনং একতো কথনং মহতা কণ্ঠেন চ কথনং সত্থু চিত্তাৰাধনমেৱাতি তেহি ভিক্খূহি তথা পটিপন্নন্তি দস্সেন্তো ‘‘তে ভিক্খূ মেঘসদ্দং সুত্ৱা’’তিআদিমাহ. গুণসম্ভাৱনাযাতি ৱক্খমানগুণহেতুকায সম্ভাৱনায সম্ভাৱিতো, ন যেন কেনচি কিচ্চসমত্থতাদিনা.
গৰুধম্মভাৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অপ্পিচ্ছতাদিৱণ্ণনা
অপ্প-সদ্দস্স পৰিত্তপৰিযাযতং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ব্যঞ্জনং সাৱসেসং ৱিযা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হি তস্সা’’তিআদি. অপ্প-সদ্দো পনেত্থ অভাৱত্থোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘‘অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫; ২.১৩৪) ৱিয.
অত্ৰিচ্ছতা নাম (অ. নি. টী. ১.১.৬৩) অত্ৰ অত্ৰ ইচ্ছাতি কত্ৱা. অসন্তগুণসম্ভাৱনতাতি অত্তনি অৱিজ্জমানং গুণানং ৱিজ্জমানানং ৱিয পৰেসং পকাসনা. সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ৱত্তপটিপত্তিকাৰকৱিসেসলাভীতি জানাতু ‘‘ৱত্তপটিপত্তিআপাথকজ্ঝাযিতা’’তি এৱমাদিনা. সন্তগুণসম্ভাৱনাতি ইচ্ছাচাৰে ঠত্ৱা অত্তনি ৱিজ্জমানসীলধুতধম্মাদিগুণৱিভাৱনা. তাদিসস্স হি পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতাপি হোতি.
গণ্হন্তোযেৱ উম্মুজ্জি অঞ্ঞেসং অজানন্তানংযেৱাতি অধিপ্পাযো.
অপ্পিচ্ছতাপধানং পুগ্গলাধিট্ঠানেন চতুব্বিধং ইচ্ছাপভেদং দস্সেত্ৱা পুনপি পুগ্গলাধিট্ঠানেন চতুব্বিধং ইচ্ছাপভেদং দস্সেন্তো ‘‘অপৰোপি চতুব্বিধো অপ্পিচ্ছো’’তিআদিমাহ. দাযকস্স ৱসন্তি দাযকস্স চিত্তৱসং. দেয্যধম্মস্স ৱসন্তি দেয্যধম্মস্স অপ্পবহুভাৱং. অত্তনো থামন্তি অত্তনো যাপনমত্তকথামং.
একভিক্খুপি ন অঞ্ঞাসি সোসানিকৱত্তে সম্মদেৱ ৱুত্তিত্তা. অব্বোকিণ্ণন্তি অৱিচ্ছেদং. দুতিযো মং ন জানেয্যাতি দুতিযো সহাযভূতোপি যথা মং জানিতুং ন সক্কুণেয্য, তথা সট্ঠি ৱস্সানি নিৰন্তৰং সুসানে ৱসামি, তস্মা অহং অহো সোসানিকুত্তমো.
ধম্মকথায জনতং খোভেত্ৱাতি লোমহংসনসাধুকাৰদানচেলুক্খেপাদিৱসেন সন্নিপতিতং ইতৰঞ্চ ‘‘কথং নু খো অয্যস্স সন্তিকেৱ ধম্মং সোস্সামা’’তি কোলাহলৱসেন মহাজনং খোভেত্ৱা. গতোতি ‘‘অযং সো, তেন ৰত্তিযং ধম্মকথা কতা’’তি জাননভযেন পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছতায পৰিৱেণং গতো.
তযো কুলপুত্তা ৱিযাতি পাচীনৱংসদাযে সমগ্গৱাসং ৱুত্থা তযো কুলপুত্তা ৱিয. পহাযাতি পুব্বভাগে তদঙ্গাদিৱসেন পচ্ছা অগ্গমগ্গেনেৱ পজহিত্ৱা.
অপ্পিচ্ছতাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৱাদসৱিধসন্তোসৱণ্ণনা
পকতিদুব্বলাদীনং গৰুচীৱৰাদীনি নফাসুভাৱাৱহানি সৰীৰখেদাৱহানি চ হোন্তীতি পযোজনৱসেন নঅত্ৰিচ্ছতাদিৱসেন তানি পৰিৱত্তেত্ৱা লহুকচীৱৰপৰিভোগো ন সন্তোসৱিৰোধীতি আহ ‘‘লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতী’’তি. মহগ্ঘচীৱৰং, বহূনি ৱা চীৱৰানি লভিত্ৱাপি তানি ৱিস্সজ্জেত্ৱা তদঞ্ঞস্স গহণং যথাসাৰুপ্পনযে ঠিতত্তা ন সন্তোসৱিৰোধীতি আহ ‘‘তেসং…পে… ধাৰেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতী’’তি. এৱং সেসপচ্চযেসুপি যথাবলযথাসাৰুপ্পসন্তোসনিদ্দেসেসু অপিসদ্দগ্গহণে অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. যথাসাৰুপ্পসন্তোসোযেৱ অগ্গো অলোভজ্ঝাসযস্স উক্কংসনতো.
দ্ৱাদসৱিধসন্তোসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তিৱিধপৱিৱেকৱণ্ণনা
একোতি একাকী. গচ্ছতীতি চুণ্ণিকইৰিযাপথৱসেন ৱুত্তং. চৰতীতি ৱিহাৰতো বহি সঞ্চাৰৱসেন, ৱিহৰতীতি দিৱাৱিহাৰাদিৱসেন. কাযৱিৱেকোতি চ নেক্খম্মাধিমুত্তস্স ভাৱনানুযোগৱসেন ৱিৱেকট্ঠকাযতা, ন ঝানৱিৱেকমত্তং. তেনাহ ‘‘নেক্খম্মাভিৰতান’’ন্তি. পৰিসুদ্ধচিত্তানন্তি নীৱৰণাদিসংকিলেসতো ৱিসুদ্ধচিত্তানং. পৰমৱোদানপ্পত্তানন্তি ৱিতক্কাদিতংতংঝানপটিপক্খৱিগমেন পৰমং উত্তমং ৱোদানং পত্তানং. নিৰুপধীনন্তি কিলেসুপধিআদীনং ৱিগমেন নিৰুপধীনং.
তিৱিধপৱিৱেকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চৱিধসংসগ্গৱণ্ণনা
সংসীদতি এতেনাতি সংসগ্গো, ৰাগো. সৱনহেতুকো, সৱনৱসেন ৱা পৱত্তো সংসগ্গো সৱনসংসগ্গো. এস নযো সেসেসুপি. কাযসংসগ্গো পন কাযপৰামাসো. ইত্থী ৱাতি ৱধূ, যুৱতী ৱা. সন্ধানেতুন্তি পুব্বেনাপৰং ঘটেতুং. সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেনাতি ইদং মূলভূতং সৱনং সন্ধায ৱুত্তং, তস্স পিট্ঠিৱত্তকমনোদ্ৱাৰিকজৱনৱীথীসু উপ্পন্নোপি ৰাগো সৱনসংসগ্গোযেৱ. দস্সনসংসগ্গেপি এসেৱ নযো. অনিত্থিগন্ধবোধিসত্তো পৰেহি কথিযমানৱসেন পৱত্তসৱনসংসগ্গস্স নিদস্সনং. তিস্সদহৰো অত্তনা সুয্যমানৱসেন. তত্থ পঠমং জাতকে ৱেদিতব্বন্তি ইতৰং দস্সেন্তো ‘‘দহৰো কিৰা’’তিআদিমাহ. কামৰাগেন ৱিদ্ধোতি ৰাগসল্লেন হদযে অপ্পিতো অন্তো অনুৱিদ্ধো.
সোতি দস্সনসংসগ্গো. এৱং ৱেদিতব্বোতি ৱত্থুৱসেন পাকটং কৰোতি. তস্মিং কিৰ গামে যেভুয্যেন ইত্থিযো অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা, তস্মা থেৰো ‘‘সচে অন্তোগামে ন চৰিস্সসী’’তি আহ. কালস্সেৱ পৱিট্ঠত্তা যাগুং অদাসি, তস্মা যাগুমেৱ গহেত্ৱা গচ্ছন্তং ‘‘নিৱত্তথ, ভন্তে, ভিক্খং গণ্হাহী’’তি আহংসু. যাচিত্ৱাতি ‘‘ন মযং, ভন্তে, ভিক্খং দাতুকামা নিৱত্তেম, অপিচ ইদং ভন্তে কাৰণ’’ন্তি যাচিত্ৱা.
আদিতো লপনং আলাপো, ৱচনপটিৱচনৱসেন পৱত্তো লাপো সল্লাপো. ভিক্খুনিযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং. যায কাযচিপি ইত্থিযা সন্তকপৰিভোগৱসেন উপ্পন্নৰাগোপি সম্ভোগসংসগ্গোৱ.
পঞ্চৱিধসংসগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গাহগাহকাদিৱণ্ণনা
ভিক্খুনো ভিক্খূহি কাযপৰামাসো কাযসম্বাহনাদিৱসেন. কাযসংসগ্গন্তি কাযপৰামাসসংসগ্গং. গাহগাহকোতি গণ্হনকানং গণ্হনকোতি অত্থো. গাহমুত্তকোতি অযোনিসো আমিসেহি সঙ্গণ্হনকেহি সযং মুচ্চনকো. মুত্তগাহকোতি যথাৱুত্তসঙ্গহতো মুত্তানং সঙ্গণ্হনকো. মুত্তমুত্তকোতি মুচ্চনকেহি সযম্পি মুচ্চনকো. গহণৱসেন সঙ্গণ্হনৱসেন. উপসঙ্কমন্তি ততো কিঞ্চি লোকামিসং পচ্চাসীসন্তা, ন দক্খিণেয্যৱসেন. ভিক্খুপক্খে গহণৱসেনাতি পচ্চযলাভায সঙ্গণ্হনৱসেনাতি যোজেতব্বং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘আমিসেনা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন.
ঠানন্তি অত্তনো ঠানাৱত্থং. পাপুণিতুং ন দেতি উপ্পন্নমেৱ তং পটিসঙ্খানবলেন নীহৰন্তো ৱিক্খম্ভেতি. তেনাহ ‘‘মন্তেনা’’তিআদি. যথা জীৱিতুকামো পুৰিসো কণ্হসপ্পেন, অমিত্তেন ৱা সহ ন সংৱসতি, এৱং খণমত্তম্পি কিলেসেহি সহ ন সংৱসতীতি অত্থো.
চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং লোকিযং লোকুত্তৰঞ্চ. তথা সমাধিপি. ৱিপস্সনায পাদকা ৱিপস্সনাপাদকাতি অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণেন যথা লোকিযসমাধি গহিতো, এৱং ৱিপস্সনাপাদকা এতেসন্তি ৱিপস্সনাপাদকাতি অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণেনেৱ লোকুত্তৰো সমাধি গহিতো. যথা হি চত্তাৰি ৰূপজ্ঝানানি অধিট্ঠানং কত্ৱা পৱত্তো মগ্গসমাধি ৱিপস্সনাপাদকো, এৱং চত্তাৰি অৰূপজ্ঝানানি অধিট্ঠানং কত্ৱা পৱত্তোপি. সমাপত্তিপৰিযাযো পন পুব্বৱোহাৰেন ৱেদিতব্বো. পটিপক্খসমুচ্ছেদনেন সম্মা আপজ্জনতো ৱা যথা ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো’’তি. এৱমেত্থ সীলসমাধীনম্পি মিস্সকভাৱো ৱেদিতব্বো, ন পঞ্ঞায এৱ. ৱিমুত্তীতি অৰিযফলন্তি ৱুত্তং ‘‘ৱিমুত্তিসম্পন্নো’’তি ৱুত্তত্তা. তঞ্হি নিপ্ফাদনট্ঠেন সম্পাদেতব্বং, ন নিব্বানন্তি.
এত্থ চ অপ্পিচ্ছতায লদ্ধপচ্চযেন পৰিতুস্সতি, সন্তুট্ঠতায লদ্ধা তে অগধিতো অমুচ্ছিতোআদীনৱদস্সী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি, এৱংভূতো চ কত্থচি অলগ্গমানসতায পৱিৱেকং পৰিব্ৰূহেন্তো কেনচি অসংসট্ঠো ৱিহৰতি গহট্ঠেন ৱা পব্বজিতেন ৱা. সো এৱং অজ্ঝাসযসম্পন্নো ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা, অনধিগমস্স অধিগমায. আৰভন্তো চ যথাসমাদিন্নং অত্তনো সীলং পচ্চৱেক্খতি, তস্স সীলস্স সুপৰিসুদ্ধতং নিস্সায উপ্পজ্জতি অৱিপ্পটিসাৰো, অযমস্স সীলসম্পদা. তস্স অৱিপ্পটিসাৰমূলকেহি পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধিসুখেহি সম্মা ব্ৰূহিতং চিত্তং সম্মদেৱ সমাধিযতি, অযমস্স সমাধিসম্পদা. ততো যথাভূতং জানং পস্সং নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, অযমস্স পঞ্ঞাসম্পদা. ৱিমুত্তচিত্ততা পনস্স ৱিমুত্তিসম্পদা, ততো ৱিমুত্তিতো ঞাণদস্সনন্তি এতেসং দসন্নং কথাৱত্থূনং অনুপুব্বী ৱেদিতব্বা. তস্স যো দসহি কথাৱত্থূহি সমন্নাগমো, অযং অত্তহিতায পটিপত্তি. যা নেসং পৰেসং সংকিত্তনং, অযং পৰহিতায পটিপত্তি. তাসু পুৰিমা ঞাণপুব্বঙ্গমা ঞাণসম্পযুত্তা চ, ইতৰা কৰুণাপুব্বঙ্গমা কৰুণাসম্পযুত্তা চাতি সব্বং ঞাণকৰুণাকণ্ডং ৱত্তব্বং.
দসহি কথাৱত্থূহি কৰণভূতেহি ভিক্খূনং ওৱাদং দেতি, ‘‘ভিক্খুনা নাম অত্ৰিচ্ছতাদিকে দূৰতো ৱজ্জেত্ৱা সম্মদেৱ অপ্পিচ্ছেন ভৱিতব্ব’’ন্তিআদিনা তং তং কথাৱত্থুং ভিক্খূনং উপদিসতীতি অত্থো. উপদিসন্তো হি তানি ‘‘তেহি ভিক্খূ ওৱদতী’’তি ৱুত্তো. ওৱদতিযেৱ সৰূপদস্সনমত্তেন. সুখুমং অত্থং পৰিৱত্তেত্ৱাতি এৱম্পি অপ্পিচ্ছতা হোতি এৱম্পীতি অপ্পিচ্ছতাদিৱসেন অপৰাপৰং অপ্পিচ্ছতাৱুত্তিং দস্সেত্ৱা তত্থ সুখুমনিপুণং অপ্পিচ্ছতাসঙ্খাতং অত্থং জানাপেতুং ন সক্কোতি. ৱিঞ্ঞাপেতীতি যথাৱুত্তেহি ৱিসেসেহি ৱিঞ্ঞাপেতি. কাৰণন্তি যেন কাৰণেন অপ্পিচ্ছতা ইজ্ঝতি, তং পন ‘‘মহিচ্ছতাদীসু এতে দোসা, অপ্পিচ্ছতায অযমানিসংসো’’তিআদীনৱানিসংসদস্সনং দট্ঠব্বং. সম্মা হেতুনা অপ্পিচ্ছতং দস্সেতীতি সন্দস্সকো. গাহেতুন্তি যথা গণ্হতি, তথা কাতুং, তত্থ পট্ঠপেতুন্তি অত্থো. উস্সাহজননৱসেনাতি যথা তং সমাদানং নিচ্চলং হোতি, এৱং উস্সোড়্হিযা উপ্পাদনৱসেন সম্মদেৱ উত্তেজেতীতি সমুত্তেজকো. উস্সাহজাতেতি অপ্পিচ্ছতায জাতুস্সাহে. ৱণ্ণং ৱত্ৱা তত্থ সম্পত্তিং আযতিঞ্চ লব্ভমানগুণং কিত্তেত্ৱা সম্পহংসেতি সম্মদেৱ পকাৰেহি তোসেতীতি সম্পহংসকো. এৱং সন্তুট্ঠিআদীসু যথাৰহং যোজনা কাতব্বা.
গাহগাহকাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চলাভৱণ্ণনা
২৫৩. সত্থু সম্মুখা এৱং ৱণ্ণো অব্ভুগ্গতোতি. ইমিনা তস্স ৱণ্ণস্স যথাভূতগুণসমুট্ঠিততং দস্সেতি. মন্দমন্দো ৱিযাতি অতি ৱিয অছেকো ৱিয. অবলবলো ৱিযাতি অতি ৱিয অবলো ৱিয. ভাকুটিকভাকুটিকো ৱিযাতি অতি ৱিয দুম্মুখো ৱিয. অনুমস্সাতি অনুমসিত্ৱা, দস কথাৱত্থূনি সৰূপতো ৱিসেসতো চ অনুপৰিগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. পৰিগ্গণ্হনং পন নেসং অনুপৱিসনং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনুপৱিসিত্ৱা’’তি. সব্ৰহ্মচাৰীহি ৱণ্ণভাসনং একো লাভোতি যোজনা. এৱং সেসেসুপি. পত্থযমানো এৱমাহ ধম্মগৰুতাযাতি অধিপ্পাযো.
পঞ্চলাভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চাৰিকাদিৱণ্ণনা
২৫৪. অভিৰমনং অভিৰতং, তদেৱ অনুনাসিকলোপং অকত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অভিৰন্ত’’ন্তি. ভাৱনপুংসকঞ্চেতং. অনভিৰতি নাম নত্থি, অভিৰমিত্ৱা চিৰৱিহাৰোপি নত্থি সম্মদেৱ পৰিঞ্ঞাতৱত্থুকত্তা. সব্বসহা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো অসয্হলাভিনো.
পুব্বে ধম্মগৰুতাকিত্তনপসঙ্গেন গহিতং অগ্গহিতঞ্চ মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদিং একদেসেন দস্সেত্ৱা ৱনৱাসিতিস্সসামণেৰস্স ৱত্থুং ৱিত্থাৰেত্ৱা জনপদচাৰিকং কথেতুং ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি আৰদ্ধং. আকাসগামীহি সদ্ধিং গন্তুকামো ‘‘ছড়ভিঞ্ঞানং আৰোচেহী’’তি আহ. সঙ্ঘকম্মেন সিজ্ঝমানাপি উপসম্পদা সত্থু আণাৱসেনেৱ সিজ্ঝনতো ‘‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সস্সেৱ তস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো সত্থা ‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’তি অৱোচা’’তি ৱদন্তি. উপসম্পাদেত্ৱাতি ধম্মসেনাপতিনা উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেত্ৱা.
নৱযোজনসতিকং মজ্ঝিমদেসপৰিযাপন্নমেৱ, ততো পৰং নাধিপ্পেতং দন্ধতাৱসেন গমনতো. সমন্তাতি গতগতট্ঠানস্স চতূসু পস্সেসু. অঞ্ঞেনপি কাৰণেনাতি ভিক্খূনং সমথৱিপস্সনাতৰুণভাৱতো অঞ্ঞেনপি মজ্ঝিমমণ্ডলে ৱেনেয্যানং ঞাণপৰিপাকাদিকাৰণেন নিক্খমতি, অন্তোমণ্ডলং ওতৰতি. সত্তহি ৱাতিআদি ‘‘একং মাসং ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তানুক্কমেন যোজেতব্বং.
সৰীৰফাসুকত্থাযাতি একস্মিংযেৱ ঠানে নিবদ্ধৱাসেন উস্সন্নধাতুকস্স সৰীৰস্স ৱিৰেচনেন ফাসুভাৱত্থায. অট্ঠুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থাযাতি অগ্গিক্খন্ধূপমসুত্ত (অ. নি. ৭.৭২) মঘদেৱজাতকাদিদেসনানং (জা. ১.১.৯) ৱিয ধম্মদেসনায অট্ঠুপ্পত্তিকালস্স আকঙ্খনেন. সুৰাপানসিক্খাপদপঞ্ঞাপনে (পাচি. ৩২৬) ৱিয সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থায. বোধনেয্যসত্তে অঙ্গুলিমালাদিকে বোধনত্থায. নিবদ্ধৱাসঞ্চ পুগ্গলং উদ্দিস্স চাৰিকা নিবদ্ধচাৰিকা.
২৫৫. অপৰিগ্গহভাৱং কত্থচি অলগ্গভাৱং দস্সেতুং ‘‘যূথং পহায…পে… মত্তহত্থী ৱিযা’’তি ৱুত্তং. অসহাযকিচ্চোতি সহাযকিচ্চৰহিতো সীহো ৱিয. তেনস্স একৱিহাৰিতং তেজৱন্ততঞ্চ দস্সেতি. তদা পন কাযৱিৱেকো ন সক্কা লদ্ধুন্তি ইদমেত্থ কাৰণং দট্ঠব্বং. বহূহীতিআদি পন সভাৱদস্সনৱসেন ৱুত্তং. থেৰস্স পৰিসা সুৱিনীতা চিণ্ণগৰুৱাসা গৰুনো ইচ্ছানুৰূপমেৱ ৱত্ততি.
ৱুত্তকাৰণযুত্তে অদ্ধানগমনে চাৰিকানং ৱোহাৰো সাসনে নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. কেনচিদেৱ নিমিত্তেন কিস্মিঞ্চি অত্থে পৱত্তায সঞ্ঞায তন্নিমিত্তৰহিতেপি অঞ্ঞস্মিং পৱত্তি ৰুড়্হী নাম. ৱিজিতমাৰত্তা সঙ্গামৱিজযমহাযোধো ৱিয. অঞ্ঞং সেৱিত্ৱাতি ‘‘মম আগতভাৱং সত্থু আৰোচেহী’’তি আৰোচনত্থং অঞ্ঞং ভিক্খুং সেৱিত্ৱা.
ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো তংতংপুগ্গলজ্ঝাসযানুৰূপং তদনুচ্ছৱিকমেৱ ধম্মিং কথং কৰোতীতি দস্সেন্তো ‘‘চূড়গোসিঙ্গসুত্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সামগ্গিৰসানিসংসন্তি ‘‘কচ্চি পন ৱো, অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩২৬) সামগ্গিৰসানিসংসং কথেসি. আৱসথানিসংসন্তি ‘‘সীতং উণ্হং পটিহনতী’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২৯৫, ৩১৫) আৱসথপটিসংযুত্তং আনিসংসং. সতিপটিলাভিকন্তি জোতিপালত্থেৰে লামকং ঠানং ওতিণ্ণমত্তে মহাবোধিপল্লঙ্কে পন সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝিতুং পত্থনং কত্ৱা পাৰমিযো পূৰেন্তো আগতো. তাদিসস্স নাম পমাদৱিহাৰো ন যুত্তোতি যথা কস্সপো ভগৱা বোধিসত্তস্স সতিং পটিলভিতুং ধম্মিং কথং কথেসি, তথা অযং ভগৱা তমেৱ পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তকথং ভিক্খূনং ঘটিকাৰসুত্তং (ম. নি. ২.২৮২) কথেসি. চত্তাৰো ধম্মুদ্দেসেতি – ‘‘উপনীযতি লোকো অদ্ধুৱো, অতাণো লোকো অনভিস্সৰো, অস্সকো লোকো সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো চা’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ইমে চত্তাৰো ধম্মুদ্দেসে কথেসি. কামঞ্চেতে ধম্মুদ্দেসা ৰট্ঠপালসুত্তে (ম. নি. ২.৩০৪) আযস্মতা ৰট্ঠপালত্থেৰেন ৰঞ্ঞো কোৰব্যস্স কথিতা, তে পন ভগৱতো এৱ আহৰিত্ৱা থেৰেন তত্থ কথিতাতি ৱুত্তং ‘‘ৰট্ঠপালসুত্তে’’তিআদি. তথা হি ৱুত্তং সুত্তে – ‘‘অত্থি খো, মহাৰাজ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা’’তিআদি (ম. নি. ২.৩০৫) পানকানিসংসকথন্তি ‘‘অগ্গিহুত্তং মুখং যঞ্ঞা’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৪০০; সু. নি. ৫৭৩) অনুমোদনং ৱত্ৱা পুন পকিণ্ণককথাৱসেন পানকপটিসংযুত্তং আনিসংসকথং কথেসি. একীভাৱে আনিসংসং কথেসি, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং ভগুং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসী’’তিআদি (ম. নি. ৩.২৩৮). অনন্তনযন্তি অপৰিমাণদেসনানযং অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং. তেনাহ ‘‘পুণ্ণ, অযম্পি অপ্পিচ্ছকথাযেৱা’’তিআদি বহূহি পৰিযাযেহি নানানযং দেসেতি. কথং তথা দেসিতং থেৰো অঞ্ঞাসীতি আহ ‘‘পটিসম্ভিদাপত্তস্স…পে… অহোসী’’তি.
চাৰিকাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তৱিসুদ্ধিপঞ্হৱণ্ণনা
২৫৬. ততো পট্ঠাযাতি. যদা জাতিভূমকা ভিক্খূ সত্থু সম্মুখা থেৰস্স ৱণ্ণং ভাসিংসু, ততো পট্ঠায. সীসানুলোকী হুত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং থেৰেন সমাগমে আদৰৱসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ৱুত্তং পাঠে ‘‘অপ্পেৱ নামা’’তিআদি, ‘‘তৰমানৰূপো’’তি চ. যং পন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘একস্মিং ঠানে নিলীন’’ন্তিআদি, তং অকাৰণং. ন হি ধম্মসেনাপতি তস্স থেৰস্স নিসিন্নট্ঠানং অভিঞ্ঞাঞাণেন জানিতুং ন সক্কোতি. ‘‘কচ্চি নু খো মং অদিস্ৱাৱ গমিস্সতী’’তি অযম্পি চিন্তা আদৰৱসেনেৱাতি যুত্তং. ন হি সত্থাৰং দট্ঠুং আগতো সাৱকো অপি আযস্মা অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞো সত্থুকপ্পং ধম্মসেনাপতিং তত্থ ৱসন্তং অদিস্ৱাৱ গচ্ছনকো নাম অত্থি. দিৱাৱিহাৰন্তি সম্পদানে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘দিৱাৱিহাৰত্থাযা’’তি.
২৫৭. পুৰিমকথাযাতি পঠমালাপে. অপ্পতিট্ঠিতাযাতি নপ্পৱত্তিতায. পচ্ছিমকথা ন জাযতীতি পচ্ছা ৱত্তব্বকথায অৱসৰো ন হোতি. সত্ত ৱিসুদ্ধিযো পুচ্ছি দিট্ঠসংসন্দনৱসেন. ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম অৰিযমগ্গো. যস্মা ততো উত্তৰিম্পি পত্তব্বং অত্থেৱ, তস্মা ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদীসু ঠিতস্সপি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো মত্থকং ন পাপুণাতী’’তি ৱুত্তং. তস্মাতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স মত্থকং অপ্পত্তত্তা. সব্বং পটিক্খিপীতি সত্তমম্পি পঞ্হং পটিক্খিপি, ইতৰেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
অপ্পচ্চযপৰিনিব্বানন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানমাহ. ইদানি পকাৰন্তৰেনপি অনুপাদাপৰিনিব্বানং দস্সেতুং ‘‘দ্ৱেধা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ গহণূপাদানন্তি দড়্হগ্গহণভূতং উপাদানং. তেনাহ ‘‘কামুপাদানাদিক’’ন্তি. পচ্চযূপাদানন্তি যং কিঞ্চি পচ্চযমাহ. সো হি অত্তনো ফলং উপাদিযতি উপাদানৱসেন গণ্হতীতি উপাদানন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পচ্চযূপাদানং নাম…পে… পচ্চযা’’তি. ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতী’’তি ৱচনতো (মহাৱ. ২৮, ৩০) অৰহত্তফলং অনুপাদাপৰিনিব্বানন্তি কথেন্তি. ন চ উপাদানসম্পযুত্তন্তি উপাদানেহি এতং ন সহিতং নাপি উপাদানেহি সহ পৱত্তি হুত্ৱা. ন চ কঞ্চি ধম্মং উপাদিযতীতি কস্সচি ধম্মস্স আৰম্মণকৰণৱসেন ন উপাদিযতি. পৰিনিব্বুতন্তেতি অগ্গমগ্গেন কাতব্বকিলেসপৰিনিব্বানপৰিযোসানন্তে জাতত্তা. অমতধাতুমেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানং কথেন্তি, কথেন্তানঞ্চ যথা তস্স কোচি পচ্চযো নাম নত্থি, এৱং অধিগতোপি যথা কোচি পচ্চযো নাম ন হোতি, তথা পৰিনিব্বানং অপচ্চযপৰিনিব্বানন্তি দস্সেন্তো ‘‘অযং অন্তো’’তিআদিমাহ. পুন পুচ্ছং আৰভি অনুপাদাপৰিনিব্বানং সৰূপতো পতিট্ঠাপেতুকামো.
২৫৮. সব্বপৰিৱত্তেসূতি সব্বেসু পঞ্হপৰিৱত্তনেসু, পঞ্হৱাৰেসূতি অত্থো. সগহণধম্মমেৱাতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা গণ্হতীতি গহণং, সহ গহণেনাতি সগহণং, উপাদানিযন্তি অত্থো. ৱিৱট্টসন্নিস্সিতস্স অভাৱতো ৱট্টমেৱ অনুগতোতি ৱট্টানুগতো. তেনাহ ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলমত্তস্সপি অভাৱতো’’তি. যো পন চতুব্বিধে ৱিৱট্টূপনিস্সযে সীলে ঠিতো, সোপি ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি ধম্মেহী’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি.
সত্তৱিসুদ্ধিপঞ্হৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তৰথৱিনীতৱণ্ণনা
২৫৯. নিস্সক্কৱচনমেতং ‘‘যাৱ হেট্ঠিমসোপানকড়েৱৰা’’তিআদীসু ৱিয. অত্থোতি পযোজনং. চিত্তৱিসুদ্ধি হেত্থ সীলৱিসুদ্ধিং পযোজেতি তস্স তদত্থত্তা. সীলৱিসুদ্ধিকিচ্চং কতং নাম হোতি সমাধিসংৱত্তনতো. সমাধিসংৱত্তনিকা হি সীলৱিসুদ্ধি নাম. সব্বপদেসূতি ‘‘চিত্তৱিসুদ্ধি যাৱদেৱ দিট্ঠিৱিসুদ্ধত্থা’’তিআদীসু সব্বপদেসু, দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযং ঠিতস্স চিত্তৱিসুদ্ধকিচ্চং কতং নাম হোতীতিআদিনা যোজেতব্বং.
সাৱত্থিনগৰং ৱিয সক্কাযনগৰং অতিক্কমিতব্বত্তা. সাকেতনগৰং ৱিয নিব্বাননগৰং পাপুণিতব্বত্তা. অচ্চাযিকস্স কিচ্চস্স উপ্পাদকালো ৱিয নৱমেনেৱ খণেন পত্তব্বস্স অভিসমযকিচ্চস্স উপাদকালো. যথা ৰঞ্ঞো সত্তমেন ৰথৱিনীতেন সাকেতে অন্তেপুৰদ্ৱাৰে ওৰুড়্হস্স ন তাৱ কিচ্চং নিট্ঠিতং নাম হোতি, সংৱিধাতব্বসংৱিধানং ঞাতিমিত্তগণপৰিৱুতস্স সুৰসভোজনপৰিভোগে নিট্ঠিতং নাম সিযা, এৱমেতং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা কিলেসে খেপেত্ৱা তেসংযেৱ পটিপ্পস্সদ্ধিপহানসাধকঅৰিযফলসমঙ্গিকালে অভিসমযকিচ্চং নিট্ঠিতং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘যোগিনো…পে… কালো দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা নাম চিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্না ফস্সাদযো পৰোপণ্ণাস অনৱজ্জধম্মা. নিৰোধসযনেতি নিব্বানসযনে.
‘‘ৱিসুদ্ধিযো’’তি ৱা ‘‘কথাৱত্থূনী’’তি ৱা অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱ নানন্তি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইতী’’তি আৰদ্ধং. আযস্মা পুণ্ণো দস কথাৱত্থূনি ৱিস্সজ্জেসীতি সত্ত ৱিসুদ্ধিযো নাম ৱিস্সজ্জন্তোপি দস কথাৱত্থূনি ৱিস্সজ্জেসি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা. এতেনেৱ ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তত্থেৰো সত্ত ৱিসুদ্ধিযো পুচ্ছন্তো দস কথাৱত্থূনি পুচ্ছীতি অযম্পি অত্থো ৱুত্তোৱাতি ৱেদিতব্বো. ন্তি পঞ্হং. কিং জানিত্ৱা পুচ্ছীতি ৱিসুদ্ধিপৰিযাযেন কথাৱত্থূনি পুচ্ছামীতি কিং জানিত্ৱা পুচ্ছি. দসকথাৱত্থুলাভিনং থেৰং ৱিসুদ্ধিযো পুচ্ছন্তো পুচ্ছিতট্ঠানেযেৱ পুচ্ছনেন কিং তিত্থকুসলো ৱা পন হুত্ৱা ৱিসযস্মিং পুচ্ছি, উদাহু পানীযত্থিকমতিত্থেহি ছিন্নতটেহি পাতেন্তো ৱিয অতিত্থকুসলো হুত্ৱা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে অৱিসযস্মিং পুচ্ছীতি যোজনা. ইমিনা নযেন ৱিস্সজ্জনপক্খেপি অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. যদত্থমস্স ৱিচাৰণা আৰদ্ধা, তং দস্সেন্তেন ‘‘তিত্থকুসলো হুত্ৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা ৱিসুদ্ধিকথাৱত্থূনং অত্থতো অনঞ্ঞত্তেপি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তদমিনাতি যং ‘‘সংখিত্তং, ৱিত্থিণ্ণ’’ন্তি চ ৱুত্তং, তং ইমিনা ইদানি ৱুচ্চমানেন নযেন ৱিধিনা ৱেদিতব্বং.