৭. চূড়হত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনা
২৮৮. সেতপৰিৱাৰোতি সেতপটিচ্ছদো, সেতৱণ্ণালঙ্কাৰোতি অত্থো. পুব্বে পন ‘‘সেতালঙ্কাৰা’’তি অস্সালঙ্কাৰো গহিতো, ইধ চক্কপঞ্জৰকুব্বৰাদিৰথাৱযৱেসু কাতব্বালঙ্কাৰো. এৱং ৱুত্তেনাতি এৱং ‘‘সেতায সুদ’’ন্তিআদিনা পকাৰেন সংযুত্তমহাৱগ্গে (সং. নি. ৫.৪) ৱুত্তেন. নাতিমহা যুদ্ধমণ্ডলে সঞ্চাৰসুখত্থং. যোধো সাৰথীতি দ্ৱিন্নং, পহৰণদাযকেন সদ্ধিং তিণ্ণং ৱা.
নগৰং পদক্খিণং কৰোতি নগৰসোভনত্থং. ইদং কিৰ তস্স ব্ৰাহ্মণস্স জাণুস্সোণিট্ঠানন্তৰং জাতিসিদ্ধং পৰম্পৰাগতং চাৰিত্তং. তেনাহ ‘‘ইতো এত্তকেহি দিৱসেহী’’তিআদি. চাৰিত্তৱসেন নগৰৱাসিনোপি তথা তথা পটিপজ্জন্তি. পুঞ্ঞৱাদিমঙ্গলকথনে নিযুত্তা মাঙ্গলিকা. সুৱত্থিপত্তনায সোৱত্থিকা. আদি-সদ্দেন ৱন্দীআদীনং সঙ্গহো. যসসিৰিসম্পত্তিযাতি যসসম্পত্তিযা সিৰিসম্পত্তিযা চ, পৰিৱাৰসম্পত্তিযা চেৱ ৱিভৱসোভাসম্পত্তিযা চাতি অত্থো.
নগৰাভিমুখো পাযাসি অত্তনো ভিক্খাচাৰৱেলায. পণ্ডিতো মঞ্ঞেতি এত্থ মঞ্ঞেতি ইদং ‘‘মঞ্ঞতী’’তি ইমিনা সমানত্থং নিপাতপদং. তস্স ইতি-সদ্দং আনেত্ৱা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতী’’তি আহ. অনুমতিপুচ্ছাৱসেন চেতং ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘উদাহু নো’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞতি ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিয’’ন্তি হি ৱুত্তমেৱত্থং পুন গণ্হন্তো ‘‘পণ্ডিতো মঞ্ঞে’’তি আহ. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভৱং ৱচ্ছাযনো, সমণং গোতমং পণ্ডিতোতি মঞ্ঞতি, উদাহু নো’’তি, যথা তে খমেয্য, তথা নং কথেহীতি অধিপ্পাযো.
অহং কো নাম, মম অৱিসযো এসোতি দস্সেতি. কো চাতি হেতুনিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘কুতো চা’’তি. তথা চাহ ‘‘কেন কাৰণেন জানিস্সামী’’তি, যেন কাৰণেন সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানেয্যং, তং কাৰণং মযি নত্থীতি অধিপ্পাযো. বুদ্ধোযেৱ ভৱেয্য, অবুদ্ধস্স সব্বথা বুদ্ধঞাণানুভাৱং জানিতুং ন সক্কাতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ওৰমত্তকং সীলমত্তকং, যেন পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৱণ্ণং ৱদমানো ৱদেয্য (দী. নি. ১.৭), অত্থি, ভিক্খৱে, অঞ্ঞেৱ ধম্মা গম্ভীৰা দুদ্দসা দুৰনুবোধা …পে… যেহি তথাগতস্স যথাভুচ্চং ৱণ্ণং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি (দী. নি. ১.২৮) চ. এত্থাতি ‘‘সোপি নূনস্স তাদিসোৱা’’তি এতস্মিং পদে. পসত্থ পসত্থোতি পসত্থেহি অত্তনো গুণেহেৱ সো পসত্থো, ন তস্স কিত্তিনা, পসংসাসভাৱেনেৱ পাসংসোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সব্বগুণান’’ন্তিআদি. মণিৰতনন্তি চক্কৱত্তিনো মণিৰতনং. সদেৱকে লোকে পাসংসানম্পি পাসংসোতি দস্সেতুং ‘‘পসত্থেহি ৱা’’তি দুতিযৱিকপ্পো গহিতো.
অৰণীযতো অত্থো, সো এৱ ৱসতীতি ৱসোতি অত্থৱসো, তস্স তস্স পযোগস্স আনিসংসভূতং ফলন্তি আহ ‘‘অত্থৱসন্তি অত্থানিসংস’’ন্তি. অত্থো ৱা ৱুত্তলক্খণো ৱসো এতস্সাতি অত্থৱসো, কাৰণং. নাগৱনৱাসিকোতি হত্থিনাগানং ৱিচৰণৱনে তেসং গহণত্থং ৱসনকো. অনুগ্গহিতসিপ্পোতি অসিক্খিতহত্থিসিপ্পো আযতৱিত্থতস্স পদমত্তস্স দস্সনেন ‘‘মহা ৱত, ভো নাগো’’তি নিট্ঠাগমনতো. পৰতো পন ভগৱতা ৱুত্তট্ঠানে. উগ্গহিতসিপ্পো পুৰিসো নাগৱনিকোতি আগতো আযতৱিত্থতস্স পদস্স উচ্চস্স চ নিসেৱিতস্স ব্যভিচাৰভাৱং ঞত্ৱা তত্তকেন নিট্ঠং অগন্ত্ৱা মহাহত্থিং দিস্ৱাৱ নিট্ঠাগমনতো. ঞাণং পজ্জতি এত্থাতি ঞাণপদানি, খত্তিযপণ্ডিতাদীনং ধম্মৱিনযে ৱিনীতত্তা ৱিনযেহি অধিগতজ্ঝানাদীনি. তানি হি তথাগতগন্ধহত্থিনো দেসনাঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানি. চত্তাৰীতি পন ৱিনেয্যানং ইধ খত্তিযপণ্ডিতাদিৱসেন চতুব্বিধানংযেৱ গহিতত্তা.
২৮৯. পুগ্গলেসু পঞ্ঞায চ নিপুণতা পণ্ডিতসমঞ্ঞা নিপুণত্থস্স দস্সনসমত্থতাৱসেনেৱাতি আহ ‘‘সুখুমঅত্থন্তৰপটিৱিজ্ঝনসমত্থে’’তি. কত-সদ্দো ইধ নিপ্ফন্নপৰিযাযো. পৰে পৱদন্তি এত্থ, এতেনাতি পৰপ্পৱাদো, পৰসমযো. পৰেহি পৱদনং পৰপ্পৱাদো, ৱিগ্গাহিককথায পৰৱাদমদ্দনং. তদুভযম্পি একতো কত্ৱা পাড়িযং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাতপৰপ্পৱাদে চেৱ পৰেহি সদ্ধিং কতৱাদপৰিচযে চা’’তি, পৰসমযেসু পৰৱাদমদ্দনেসু চ নিপ্ফন্নেতি অত্থো. ৱালৱেধিৰূপেতি ৱালৱেধিপতিৰূপে. তেনাহ ‘‘ৱালৱেধিধনুগ্গহসদিসে’’তি. ৱালন্তি অনেকধা ভিন্নস্স ৱালস্স অংসুসঙ্খাতং ৱালং. ভিন্দন্তা ৱিযাতি ঘটাদিং সৱিগ্গহং মুগ্গৰাদিনা ভিন্দন্তা ৱিয, দিট্ঠিগতানি একংসতো ভিন্দন্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্থং গুয্হং পটিচ্ছন্নং কত্ৱা পুচ্ছিস্সামা’’তি সঙ্খতং পদপঞ্হং পুচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘দুপদম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দোসো. পুচ্ছীযতীতি পঞ্হো, অত্থো. পুচ্ছতি এতেনাতি পঞ্হো, সদ্দো. তদুভযং একতো গহেত্ৱা আহ ‘‘এৱৰূপে পঞ্হে’’তিআদি. ‘‘এৱং পুচ্ছেয্য, এৱং ৱিস্সজ্জেয্যা’’তি চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং সিখাৱগমনং দস্সেতি. সেয্যোতি উত্তমো, পৰমো লাভোতি অধিপ্পাযো.
এৱং অত্তনো ৱাদৱিধমনভযেনপি পৰে ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছিতুং ন ৱিসহন্তীতি ৱত্ৱা ইদানি ৱাদৱিধমনেন ৱিনাপি ন ৱিসহন্তি এৱাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. চিত্তং পসীদতি পৰে অত্তনো অত্তভাৱম্পি ৱিস্সত্থং নিয্যাদেতুকামা হোন্তি ওধিসকমেত্তাফৰণসদিসত্তা তস্স মেত্তাযনস্স. দস্সনসম্পন্নাতি দট্ঠব্বতায সম্পন্না দস্সনানুত্তৰিযভাৱতো, অতিৱিয দস্সনীযাতি অত্থো.
সৰণগমনৱসেন সাৱকাতি লোকিযসৰণগমনেন সাৱকা, লোকুত্তৰসৰণগমনেন পন সাৱকত্তং পৰতো আগমিস্সতি, তঞ্চ পব্বজিতৱসেন ৱুচ্চতি, ইধ গহট্ঠৱসেন, উভযত্থাপি সৰণগমনেন সাৱকত্তং ৱেদিতব্বং. তে হি পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো কুলপুত্তা, আচাৰকুলপুত্তাপি তাদিসা ভৱন্তি. থোকেনাতি ইমিনা ‘‘মনং অনস্সামা’’তি পদস্সত্থং ৱদতি.
২৯০. উদাহৰীযতি উব্বেগপীতিৱসেনাতি, তথা ৱা উদাহৰণং উদানং. তেনাহ ‘‘উদাহাৰং উদাহৰী’’তি. অস্স ধম্মস্সাতি অস্স পটিপত্তিসদ্ধম্মপুব্বকস্স পটিৱেধসদ্ধম্মস্স. সোতি হত্থিপদোপমো হত্থিপদোপমভাৱেন ৱুচ্চমানো ধম্মো. এত্তাৱতাতি এত্তকেন পৰিব্বাজকেন ৱুত্তকথামগ্গমত্তেন. কামং তেন ৱুত্তকথামগ্গেনপি হত্থিপদোপমভাৱেন ৱুচ্চমানো ধম্মো পৰিপুণ্ণোৱ অৰহত্তং পাপেত্ৱা পৱেদিতত্তা, সো চ খো সঙ্খেপতো, ন ৱিত্থাৰতোতি আহ ‘‘ন এত্তাৱতা ৱিত্থাৰেন পৰিপূৰো হোতী’’তি. যদি যথা ৱিত্থাৰেন হত্থিপদোপমো পৰিপূৰো হোতি, তথা দেসনা আৰদ্ধা, অথ কস্মা কুসলোতি ন ৱুত্তোতি চোদনা.
২৯১. আযামতোপীতি পি-সদ্দেন উব্বেধেনপি ৰস্সাতি দস্সেতি. নীচকাযা হি তা হোন্তি. উচ্চাতি উচ্চকা. নিসেৱনং, নিসেৱতি এত্থাতি ৱা নিসেৱিতং. নিসেৱনঞ্চেত্থ কণ্ডুযিতৱিনোদনত্থং ঘংসনং. তেনাহ ‘‘খন্ধপ্পদেসে ঘংসিতট্ঠান’’ন্তি. উচ্চাতি অনীচা, উব্বেধৱন্তিযোতি অত্থো. কাড়াৰিকাতি ৱিৰড়দন্তা, ৱিসঙ্গতদন্তাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দন্তান’’ন্তিআদি. কড়াৰতাযাতি ৱিৰড়তায. আৰঞ্জিতানীতি ৰঞ্জিতানি, ৱিলিখিতানীতি অত্থো. কণেৰুতাযাতি কুটুমলসণ্ঠানতায. অযং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো সংসযিতনিচ্ছযত্থো যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অযং ৱা ইমেসং সমণব্ৰাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূড়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১).
নাগৱনং ৱিযাতি মহাহত্থিনো ৱামনিকাদীনঞ্চ পদদস্সনট্ঠানভূতং নাগৱনং ৱিয. আদিতো পট্ঠায যাৱ নীৱৰণপ্পহানা ধম্মদেসনা তথাগতস্স বাহিৰপৰিব্বাজকাদীনঞ্চ পদদস্সনভাৱতো. আদিতো পট্ঠাযাতি চ ‘‘তং সুণাহী’’তি পদতো পট্ঠায. কুসলো নাগৱনিকো ৱিয যোগাৱচৰো পৰিযেসনৱসেন পমাণগ্গহণতো. মত্থকে ঠত্ৱাতি ইমস্স সুত্তস্স পৰিযোসানে ঠত্ৱা. ইমস্মিম্পি ঠানেতি ‘‘এৱমেৱ খো ব্ৰাহ্মণা’’তিআদিনা উপমেয্যস্স অত্থস্স উপঞ্ঞাসনট্ঠানেপি.
স্ৱাযন্তি (দী. নি. টী. ১.১৯০) ইধ-সদ্দমত্তং গণ্হাতি, ন যথাৱিসেসিতব্বং ইধ-সদ্দং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱা’’তি. লোকং উপাদায ৱুচ্চতি লোক-সদ্দেন সমানাধিকৰণভাৱেন ৱুত্তত্তা. সেসপদদ্ৱযে পন সদ্দন্তৰসন্নিধানমত্তেন তং তং উপাদায ৱুত্ততা দট্ঠব্বা. ওকাসন্তি কঞ্চি পদেসং ইন্দসালগুহায অধিপ্পেতত্তা. পদপূৰণমত্তমেৱ ওকাসাপদিসনস্সপি অসম্ভৱতো.
তথাগত-সদ্দাদীনং অত্থৱিসেসো মূলপৰিযাযট্ঠকথা(ম. নি. অট্ঠ. ১.১২) ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাসু ৱুত্তো এৱ. তথাগতস্স সত্তনিকাযন্তোগধতায ‘‘ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো’’তি ৱত্ৱা তত্থাযং যস্মিং সত্তনিকাযে, যস্মিঞ্চ ওকাসে উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়েতি ইমিস্সা এৱ লোকধাতুযা. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধো অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৯; অ. নি. ১.২৭৮; নেত্তি. ৫৭; মি. প. ৫.১.১) এত্থ জাতিখেত্তভূতা দসসহস্সিলোকধাতু ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৱুত্তা. ইধ পন ইমংযেৱ লোকধাতুং সন্ধায ‘‘ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে’’তি ৱুত্তং. তিস্সো হি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ৱিসযখেত্তং আণাখেত্তং জাতিখেত্তন্তি তিৱিধে খেত্তে ঠপেত্ৱা ইমং চক্কৱাড়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. কথং? ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫; মি. প. ৪.৫.১১), একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; কথা. ৪০৫; মহাৱ. ১১) এৱমাদীনি ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৱা ৱদন্তেন ভগৱতা – ‘‘কিং পনাৱুসো, সাৰিপুত্ত, অত্থেতৰহি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা সমসমো সম্বোধিযন্তি এৱং পুট্ঠাহং, ভন্তে, নোতি ৱদেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স কাৰণং দস্সেতুং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৱুত্তা হোতীতি.
সুজাতাযাতিআদিনা ৱুত্তেসু চতূসু ৱিকপ্পেসু পঠমো ৱিকপ্পো বুদ্ধভাৱায আসন্নতৰপটিপত্তিদস্সনৱসেন ৱুত্তো. আসন্নতৰায হি পটিপত্তিযং ঠিতো ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুচ্চতি উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা, পগেৱ পটিপত্তিযা মত্থকে ঠিতো. দুতিযো বুদ্ধভাৱাৱহপব্বজ্জতো পট্ঠায আসন্নপটিপত্তিদস্সনৱসেন, ততিযো বুদ্ধকৰধম্মপাৰিপূৰিতো পট্ঠায বুদ্ধভাৱায পটিপত্তিদস্সনৱসেন. ন হি মহাসত্তানং তুসিতভৱূপপত্তিতো পট্ঠায বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং নাম অত্থি. চতুত্থো বুদ্ধকৰধম্মসমাৰম্ভতো পট্ঠায. বোধিযা নিযতভাৱাপত্তিতো পভুতি হি ৱিঞ্ঞূহি ‘‘বুদ্ধো উপ্পজ্জতী’’তি ৱত্তুং সক্কা উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা, যথা পন ‘‘তিট্ঠন্তি পব্বতা, সন্দন্তি নদিযো’’তি তিট্ঠনসন্দনকিৰিযানং অৱিচ্ছেদমুপাদায ৱত্তমানপযোগো, এৱং উপ্পাদত্থায পটিপজ্জনকিৰিযায অৱিচ্ছেদমুপাদায চতূসু ৱিকপ্পেসু ‘‘উপ্পজ্জতি নামা’’তি ৱুত্তং. সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৱন্তি সব্বেহি উপৰি ৱুচ্চমানেহি ৱিসেসেহি পঠমং তথাগতস্স উপ্পন্নতাসঙ্খাতং অত্থিতাৱিসেসং.
সো ভগৱাতি (অ. নি. টী. ২.৩.৬৪) যো ‘‘তথাগতো অৰহ’’ন্তিআদিনা কিত্তিতগুণো, সো ভগৱা. ইমং লোকন্তি নযিদং মহাজনস্স সম্মুখামত্তং লোকং সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো অনৱসেসং পৰিযাদাযাতি দস্সেতুং ‘‘সদেৱক’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতী’’তি. পজাতত্তাতি যথাসকং কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তত্তা. পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং পাৰিসেসঞাযেন ইতৰেসং পদন্তৰেহি সঙ্গহিতত্তা. সদেৱকন্তি চ অৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো. ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেন. তত্থ হি সো জাতো তন্নিৱাসী চ. ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণন্তি নিদস্সনমত্তমেতং অপচ্চত্থিকানং অসমিতাবাহিতপাপানঞ্চ সমণব্ৰাহ্মণানং সস্সমণব্ৰাহ্মণিৱচনেন গহিতত্তা. কামং ‘‘সদেৱক’’ন্তিআদিৱিসেসনানং ৱসেন সত্তৱিসযো লোক-সদ্দোতি ৱিঞ্ঞাযতি তুল্যযোগৱিসযত্তা তেসং, ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু পন অতুল্যযোগেপি অযং সমাসো লব্ভতীতি ব্যভিচাৰদস্সনতো পজাগহণন্তি আহ ‘‘পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণ’’ন্তি.
অৰূপিনো সত্তা অত্তনো আনেঞ্জৱিহাৰেন ৱিহৰন্তা ‘‘দিব্বন্তীতি দেৱা’’তি ইমং নিব্বচনং লভন্তীতি আহ ‘‘সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰদেৱলোকো গহিতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৱানং সহব্যত’’ন্তি (অ. নি. ৩.১১৭). সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰদেৱলোকো গহিতো তস্স সৱিসেসং মাৰস্স ৱসে ৱত্তনতো. ৰূপী ব্ৰহ্মলোকো গহিতো অৰূপীব্ৰহ্মলোকস্স ৱিসুং গহিতত্তা. চতুপৰিসৱসেনাতি খত্তিযাদিচতুপৰিসৱসেন. ইতৰা পন চতস্সো পৰিসা সমাৰকাদিগ্গহণেন গহিতা এৱাতি. অৱসেসসব্বসত্তলোকো নাগগৰুড়াদিভেদো.
এত্তাৱতা ভাগসো লোকং গহেত্ৱা যোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি তেন তেন ৱিসেসেন অভাগসোৱ লোকং গহেত্ৱা যোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতোতি উক্কংসগভিৱিজাননেন. পঞ্চসু হি গতীসু দেৱলোকোৱ সেট্ঠো. তত্থাপি অৰূপিনো ‘‘দূৰসমুস্সাৰিতকিলেসদুক্খতায, সন্তপণীতআনেঞ্জৱিহাৰসমঙ্গিতায, অতিৱিয দীঘাযুকতাযা’’তি এৱমাদীহি ৱিসেসেহি অতিৱিয ইতৰেহি উক্কট্ঠা. ব্ৰহ্মা মহানুভাৱোতিআদিং দসসহস্সিযং মহাব্ৰহ্মুনো ৱসেন ৱদতি. ‘‘উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো’’তি হি ৱুত্তং. অনুত্তৰন্তি সেট্ঠং নৱলোকুত্তৰং. ভাৱানুক্কমো ভাৱৱসেন পৰেসং অজ্ঝাসযৱসেন ‘‘সদেৱক’’ন্তিআদীনং পদানং অনুক্কমো. তীহাকাৰেহীতি দেৱমাৰব্ৰহ্মসহিততাসঙ্খাতেহি তীহি পকাৰেহি. তীসু পদেসূতি ‘‘সদেৱক’’ন্তিআদীসু তীসু পদেসু. তেন তেনাকাৰেনাতি সদেৱকত্তাদিনা তেন তেন পকাৰেন. তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নন্তি পোৰাণা পনাহূতি যোজনা.
অভিঞ্ঞাতি য-কাৰলোপেনাযং নিদ্দেসো, অভিজানিত্ৱাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৱা’’তি. অনুমানাদিপটিক্খেপোতি অনুমানউপমানঅত্থাপত্তিআদিপটিক্খেপো একপ্পমাণত্তা. সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণাচাৰতায হি সব্বপচ্চক্খা বুদ্ধা ভগৱন্তো. অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখন্তি ফলসমাপত্তিসুখং. তেন ৱীতিমিস্সাপি কদাচি ভগৱতো ধম্মদেসনা হোতীতি আহ ‘‘হিত্ৱাপী’’তি. ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো যস্মিং খণে পৰিসা সাধুকাৰং ৱা দেতি, যথাসুতং ৱা ধম্মং পচ্চৱেক্খতি, তং খণং পুব্বভাগেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, যথাপৰিচ্ছেদঞ্চ সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায ধম্মং দেসেতি.
দেসকাযত্তেন আণাদিৱিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনাতি সা পৰিযত্তিধম্মৱসেন ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘দেসনায তাৱ চতুপ্পদিকাযপি গাথাযা’’তিআদি. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপৰাধাদিসাসিতব্বভাৱেন অনুসাসনং তদঙ্গৱিনযাদিৱসেন ৱিনযনং সাসনন্তি তং পটিপত্তিধম্মৱসেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সীলসমাধিৱিপস্সনা’’তিআদি. কুসলানন্তি মগ্গকুসলানং, কুসলানন্তি ৱা অনৱজ্জানং. তেন ফলধম্মানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. আদিভাৱো সীলদিট্ঠীনং তম্মূলকত্তা উত্তৰিমনুস্সধম্মানং. তস্মিং তস্মিং অত্থে কথাৱধিসদ্দপ্পবন্ধো গাথাৱসেন সুত্তৱসেন চ ৱৱত্থিতো পৰিযত্তিধম্মো, যো ইধেৱ ‘‘দেসনা’’তি ৱুত্তো. তস্স পন অত্থো ৱিসেসেন সীলাদি এৱাতি আহ ‘‘ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো…পে… নিব্বানং দস্সেতী’’তি. তত্থ সীলং দস্সেত্ৱাতি সীলগ্গহণেন সসম্ভাৰং সীলং গহিতং. তথা মগ্গগ্গহণেন সসম্ভাৰো মগ্গোতি তদুভযেন অনৱসেসতো পৰিযত্তিঅত্থং পৰিযাদিযতি. তেনাতি সীলাদিদস্সনেন. অত্থৱসেন হি ইধ দেসনায আদিকল্যাণাদিভাৱো অধিপ্পেতো. কথিকসণ্ঠিতীতি কথিকস্স সণ্ঠানং কথনৱসেন সমৱট্ঠানং.
ন সো সাত্থং দেসেতি নিয্যানত্থৱিৰহতো তস্সা দেসনায. একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৱাতি সিথিলাদিভেদেসু ব্যঞ্জনেসু একপ্পকাৰেনেৱ, দ্ৱিপ্পকাৰেনেৱ ৱা ব্যঞ্জনেন যুত্তা ৱা দমিড়ভাসা ৱিয. সব্বত্থ নিৰোট্ঠং কত্ৱা ৱত্তব্বতায সব্বনিৰোট্ঠব্যঞ্জনা ৱা কিৰাতভাসা ৱিয. সব্বত্থেৱ ৱিস্সজ্জনীযযুত্ততায সব্বৱিস্সট্ঠব্যঞ্জনা ৱা যৱনভাসা ৱিয. সব্বত্থেৱ সানুসাৰতায সব্বনিগ্গহিতব্যঞ্জনা ৱা পাৰসিকাদিমিলক্খভাসা ৱিয. সব্বাপেসা একদেসব্যঞ্জনৱসেনেৱ পৱত্তিযা অপৰিপুণ্ণব্যঞ্জনাতি কত্ৱা ‘‘অব্যঞ্জনা’’তি ৱুত্তা. অমক্খেত্ৱাতি অপলিচ্ছেত্ৱা অৱিনাসেত্ৱা, অহাপেত্ৱাতি ৱা অত্থো.
ভগৱা যমত্থং ঞাপেতুং একগাথম্পি একৱাক্যম্পি দেসেতি, তমত্থং তায দেসনায সব্বসো পৰিপুণ্ণমেৱ কত্ৱা দেসেতি, এৱং সব্বত্থাতি আহ ‘‘একদেসনাপি অপৰিপুণ্ণা নত্থী’’তি. উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতেনাতি সংকিলেসপক্খতো ৱট্টদুক্খতো চ উদ্ধৰণসভাৱাৱট্ঠিতেন চিত্তেন. তস্মাতি যস্মা সিক্খাত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং ইধ ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি অধিপ্পেতং, তস্মা. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ইমিনা সমানাধিকৰণানি সব্বপদানি যোজেত্ৱা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… পকাসেতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি আহ.
দূৰসমুস্সাৰিতমানস্সেৱ সাসনে সম্মাপটিপত্তি সম্ভৱতি, ন মান জাতিকস্সাতি আহ ‘‘নিহতমানত্তা’’তি. উস্সন্নত্তাতি বহুলভাৱতো. ভোগাৰোগ্যাদিৱত্থুকা মদা সুপ্পহেয্যা হোন্তি নিমিত্তস্স অনৱট্ঠানতো’ ন তথা কুলৱিজ্জামদাতি খত্তিযব্ৰাহ্মণকুলীনানং পব্বজিতানম্পি জাতিৱিজ্জা নিস্সায মানজপ্পনং দুপ্পজহন্তি আহ ‘‘যেভুয্যেন হি…পে… মানং কৰোন্তী’’তি. ৱিজাতিতাযাতি নিহীনজাতিতায. পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তীতি সুৱিসুদ্ধিং কত্ৱা সীলং ৰক্খিতুং ন সক্কোন্তি. সীলৱসেন হি সাসনে পতিট্ঠাতি. পতিট্ঠাতুন্তি ৱা সচ্চপটিৱেধেন লোকুত্তৰায পতিট্ঠায পতিট্ঠাতুং. যেভুয্যেন হি উপনিস্সযসম্পন্না সুজাতা এৱ হোন্তি, ন দুজ্জাতা.
পৰিসুদ্ধন্তি ৰাগাদীনং অচ্চন্তমেৱ পহানদীপনতো নিৰুপক্কিলেসতায সব্বসো ৱিসুদ্ধং. সদ্ধং পটিলভতীতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৱসেন সদ্দহতি. ৱিঞ্ঞুজাতিকানঞ্হি ধম্মসম্পত্তিগহণপুব্বিকা সদ্ধাসিদ্ধি ধম্মপমাণধম্মপ্পসন্নভাৱতো. জাযম্পতিকা ৱসন্তীতি কামং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি ৱুত্তে ঘৰসামিকঘৰসামিনিৱসেন দ্ৱিন্নংযেৱ গহণং ৱিঞ্ঞাযতি. যস্স পন পুৰিসস্স অনেকা পজাপতিযো হোন্তি, তত্থ কিং ৱত্তব্বং? একাযপি তায ৱাসো সম্বাধোতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. ৰাগাদিনা সকিঞ্চনট্ঠেন, খেত্তৱত্থুআদিনা সপলিবোধট্ঠেন. ৰাগৰজাদীনং আগমনপথতাপি উপ্পজ্জনট্ঠানতা এৱাতি দ্ৱেপি ৱণ্ণনা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. অলগ্গনট্ঠেনাতি অসজ্জনট্ঠেন অপ্পটিবদ্ধভাৱেন. এৱং অকুসলকুসলপ্পৱত্তীনং ঠানভাৱেন ঘৰাৱাসপব্বজ্জানং সম্বাধব্ভোকাসতং দস্সেত্ৱা ইদানি কুসলপ্পৱত্তিযা এৱ অট্ঠানঠানভাৱেন তেসং তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং.
সঙ্খেপকথাতি ৱিসুং ৱিসুং পদুদ্ধাৰং অকত্ৱা সঙ্খেপতো অত্থৱণ্ণনা. একম্পি দিৱসন্তি একদিৱসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৱাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৱা. কিলেসমলেন অমলীনন্তি তণ্হাসংকিলেসাদিৱসেন অসংকিলিট্ঠং কত্ৱা. পৰিদহিত্ৱাতি নিৱাসেত্ৱা চেৱ পাৰুপিত্ৱা চ. অগাৰৱাসো অগাৰং উত্তৰপদলোপেন, তস্স ৱড্ঢিআৱহং অগাৰস্স হিতং. ভোগক্খন্ধোতি ভোগৰাসি ভোগসমুদাযো. আবন্ধনট্ঠেনাতি ‘‘পুত্তো নত্তা’’তিআদিনা পেমৱসেন সপৰিচ্ছেদং সম্বন্ধনট্ঠেন. ‘‘অম্হাকমেতে’’তি ঞাযন্তীতি ঞাতী. পিতামহপিতুপুত্তাদিৱসেন পৰিৱত্তনট্ঠেন পৰিৱট্টো.
২৯২. সামঞ্ঞৱাচীপি সিক্খা-সদ্দো সাজীৱ-সদ্দসন্নিধানতো উপৰি ৱুচ্চমানৱিসেসাপেক্খায চ ৱিসেসনিৱিট্ঠোৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা’’তি. সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা. সহ আজীৱন্তি এত্থাতি সাজীৱো. সিক্খনভাৱেনাতি সিক্খায সাজীৱে চ সিক্খনভাৱেন. সিক্খং পৰিপূৰেন্তোতি সীলসংৱৰং পৰিপূৰেন্তো. সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তোতি – ‘‘নামকাযো পদকাযো নিৰুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ৩৯) ৱুত্তসিক্খাপদং ভগৱতো ৱচনং অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱাতি অত্থো. ইদমেৱ চ দ্ৱযং ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ সাজীৱানতিক্কমো সিক্খাপাৰিপূৰিযা পচ্চযো. ততো হি যাৱ মগ্গা সিক্খাপাৰিপূৰী হোতীতি.
পজহিত্ৱাতি সমাদানৱসেন পৰিচ্চজিত্ৱা. পহীনকালতো পট্ঠায…পে… ৱিৰতোৱাতি এতেন পহানস্স ৱিৰতিযা চ সমানকালতং দস্সেতি. যদি এৱং ‘‘পহাযা’’তি কথং পুৰিমকালনিদ্দেসোতি? তথা গহেতব্বতং উপাদায. ধম্মানঞ্হি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱে অপেক্খিতে সহজাতানম্পি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহণং পুৰিমপচ্ছিমভাৱেনেৱ হোতীতি গহণপৱত্তিআকাৰৱসেন পচ্চযভূতেসু হিৰোত্তপ্পঞাণাদীসু পহানকিৰিযায পুৰিমকালৱোহাৰো, পচ্চযুপ্পন্নাসু চ ৱিৰতীসু ৱিৰমণকিৰিযায অপৰকালৱোহাৰো চ হোতীতি ‘‘পহায পটিৱিৰতো হোতী’’তি ৱুত্তং. পহাযাতি ৱা সমাদানকালৱসেন ৱুত্তং, পচ্ছা ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুসমাযোগৱসেন পটিৱিৰতোতি. পহাযাতি ৱা –
‘‘নিহন্ত্ৱান তমোখন্ধং, উদিতোযং দিৱাকৰো;
ৱণ্ণপভায ভাসেতি, ওভাসেত্ৱা সমুগ্গতো’’তি চ. (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৭৮) –
এৱমাদীসু ৱিয সমানকালৱসেন ৱেদিতব্বো. অথ ৱা পাণো অতিপাতীযতি এতেনাতি পাণাতিপাতো, পাণঘাতহেতুভূতো অহিৰিকানোত্তপ্পদোসমোহৱিহিং সাদিকো চেতনাপধানো সংকিলেসধম্মো, তং সমাদানৱসেন পহায. ততো…পে… ৱিৰতোৱ হোতীতি অৱধাৰণেন তস্সা ৱিৰতিযা কালাদিৱসেন অপৰিযন্ততং দস্সেতি. যথা হি অঞ্ঞে সমাদিন্নৱিৰতিকাপি অনৱট্ঠিতচিত্ততায লাভজীৱিকাদিহেতু সমাদানং ভিন্দন্তেৱ, ন এৱমযং. অযং পন পহীনকালতো পট্ঠায ওৰতো ৱিৰতোতি. অদিন্নাদানং পহাযাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
দণ্ডনং দণ্ডনিপাতনং দণ্ডো. মুগ্গৰাদিপহৰণৱিসেসোপি ইধ পহৰণৱিসেসোতি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ঠপেত্ৱা দণ্ডং সব্বম্পি অৱসেসং উপকৰণ’’ন্তি. দণ্ডনসঙ্খাতস্স পৰৱিহেঠনস্স পৰিৱজ্জিতভাৱদীপনত্থং দণ্ডসত্থানং নিক্খেপৱচনন্তি আহ ‘‘পৰূপঘাতত্থাযা’’তিআদি. ৱিহিংসনভাৱতোতি ৱিবাধনভাৱতো. লজ্জীতি এত্থ ৱুত্তলজ্জায ওত্তপ্পম্পি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি পাপজিগুচ্ছনপাপুত্তাসৰহিতং, পাপভযং ৱা অলজ্জনং অত্থি. যস্স ৱা ধম্মগৰুতায ধম্মস্স চ অত্তাধীনত্তা অত্তাধিপতিভূতা লজ্জাকিচ্চকাৰী, তস্স লোকাধিপতিভূতং ওত্তপ্পং কিচ্চকৰন্তি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ‘‘লজ্জী’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. দযং মেত্তচিত্ততং আপন্নোতি কস্মা ৱুত্তং, ননু দযা-সদ্দো ‘‘অদযাপন্নো’’তিআদীসু কৰুণায ৱত্ততীতি? সচ্চমেতং, অযং পন দযা-সদ্দো অনুৰক্খণত্থং অন্তোনীতং কত্ৱা পৱত্তমানো মেত্তায চ কৰুণায চ পৱত্ততীতি ইধ মেত্তায পৱত্তমানো ৱুত্তো. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, সা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, মেত্তং চিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তচিত্তো, তস্স ভাৱো মেত্তচিত্ততা, মেত্তাইচ্চেৱ অত্থো.
সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি এতেন তস্সা ৱিৰতিযা সত্তৱসেন অপৰিযন্ততং দস্সেতি. পাণভূতেতি পাণজাতে. অনুকম্পকোতি কৰুণাযনকো. যস্মা পন মেত্তা কৰুণায ৱিসেসপচ্চযো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তায এৱ দযাপন্নতাযা’’তি. এৱং যেহি ধম্মেহি পাণাতিপাতা ৱিৰতি সম্পজ্জতি, তেহি লজ্জামেত্তাকৰুণাধম্মেহি সমঙ্গিভাৱো দস্সিতো, সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকধম্মেহীতি দট্ঠব্বং. এত্থাহ – কস্মা ‘‘পাণাতিপাতং পহাযা’’তি একৱচননিদ্দেসো কতো, ননু নিৰৱসেসানং পাণানং অতিপাততো ৱিৰতি ইধাধিপ্পেতা? তথা হি ৱুত্তং ‘‘সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতী’’তি. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বে পাণভূতে হিতেন অনুকম্পকো’’তি পুথুৱচননিদ্দেসোতি? সচ্চমেতং, পাণভাৱসামঞ্ঞৱসেন পনেত্থ পাড়িযং আদিতো একৱচননিদ্দেসো কতো, সব্বসদ্দসন্নিধানেন পুথুত্তং ৱিঞ্ঞাযমানমেৱাতি সামঞ্ঞনিদ্দেসং অকত্ৱা ভেদৱচনিচ্ছাৱসেন দস্সেতুং অট্ঠকথাযং বহুৱচনৱসেন অত্থো ৱুত্তো. কিঞ্চ ভিয্যো – সামঞ্ঞতো সংৱৰসমাদানং, তব্বিসেসতো সংৱৰভেদোতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং অযং ৱচনভেদো কতোতি ৱেদিতব্বং. ৱিহৰতীতি ৱুত্তপ্পকাৰো হুত্ৱা একস্মিং ইৰিযাপথে উপ্পন্নং দুক্খং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইৰিযতি পালেতী’’তি.
ন কেৱলং কাযৱচীপযোগৱসেন আদানমেৱ, অথ খো আকঙ্খপিস্স পৰিচ্চত্তৱত্থুৱিসযাৱাতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তেনপী’’তিআদি ৱুত্তং. থেনেতি থেয্যং কৰোতীতি থেনো, চোৰো. সুচিভূতেনাতি এত্থ সুচিভাৱো অধিকাৰতো সদ্দন্তৰসন্নিধানতো চ থেয্যসংকিলেসৱিৰমণন্তি আহ ‘‘অথেনত্তাযেৱ সুচিভূতেনা’’তি. কামঞ্চেত্থ ‘‘লজ্জী দযাপন্নো’’তিআদি ন ৱুত্তং, অধিকাৰৱসেন পন অত্থতো ৱা ৱুত্তমেৱাতি ৱেদিতব্বং. যথা হি লজ্জাদযো পাণাতিপাতপহানস্স ৱিসেসপচ্চযো, এৱং অদিন্নাদানপহানস্সপীতি, তস্মা সাপি পাড়ি আনেত্ৱা ৱত্তব্বা. এস নযো ইতো পৰেসুপি. অথ ৱা সুচিভূতেনাতি এতেন হিৰোত্তপ্পাদীহি সমন্নাগমো, অহিৰিকাদীনঞ্চ পহানং ৱুত্তমেৱাতি ‘‘লজ্জী’’তিআদি ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
অসেট্ঠচৰিযন্তি অসেট্ঠানং চৰিযং, অসেট্ঠং ৱা চৰিযং. মিথুনানং ৱুত্তাকাৰেন সদিসভূতানং অযন্তি মিথুনো, যথাৱুত্তো দুৰাচাৰো. আৰাচাৰী মেথুনাতি এতেন – ‘‘ইধ ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো…পে… ন হেৱ খো মাতুগামেন সদ্ধিং দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, অপিচ খো মাতুগামস্স উচ্ছাদনপৰিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনং সাদিযতি, সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৫০) ৱুত্তা সত্তৱিধমেথুনসংযোগাপি পটিৱিৰতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.
সচ্চেন সচ্চন্তি পুৰিমেন ৱচীসচ্চেন পচ্ছিমং ৱচীসচ্চং সন্দহতি অসচ্চেন অনন্তৰিকত্তা. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. হলিদ্দিৰাগো ৱিয ন থিৰকতো হোতীতি এত্থ কথায অনৱট্ঠিতভাৱেন হলিদ্দিৰাগসদিসতা ৱেদিতব্বা, ন পুগ্গলস্স. পাসাণলেখা ৱিযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সদ্ধা অযতি পৱত্ততি এত্থাতি সদ্ধাযো, সদ্ধাযো এৱ সদ্ধাযিকো যথা ‘‘ৱেনযিকো’’তি (ম. নি. ১.২৪৬; অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৮), সদ্ধায ৱা অযিতব্বো সদ্ধাযিকো, সদ্ধেয্যোতি অত্থো. ৱত্তব্বতং আপজ্জতিৱিসংৱাদনতোতি অধিপ্পাযো.
অনুপ্পদাতাতি (দী. নি. টী. ১.৯; অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অনুবলপ্পদাতা, অনুৱত্তনৱসেন ৱা পদাতা. কস্স পন অনুৱত্তনং পদানঞ্চাতি? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৱুত্তত্তা সন্ধানস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি. যস্মা পন অনুৱত্তনৱসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং, ৰক্খণং ৱা দড়্হীকৰণং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা’’তিআদি. আৰমন্তি এত্থাতি আৰামো, ৰমিতব্বট্ঠানং. যস্মা পন আ-কাৰেন ৱিনাপি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সমগ্গৰামোতিপি পাড়ি, অযমেৱেত্থ অত্থো’’তি.
এত্থাতি –
‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একাৰো ৱত্ততী ৰথো;
অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ৪.৩৪৭; উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫;দী. নি. টী. ১.৯) –
ইমিস্সা গাথায. সীলঞ্হেত্থ ‘‘নেলঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – চিত্তো গহপতি, ‘‘নেলঙ্গন্তি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৪৭; দী. নি. টী. ১.৯). সুকুমাৰাতি অফৰুসতায মুদুকা. পুৰস্স এসাতি এত্থ পুৰ-সদ্দো তন্নিৱাসীৱাচকো দট্ঠব্বো ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু (দী. নি. টী. ১.৯) ৱিয. তেনেৱাহ ‘‘নগৰৱাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৱড্ঢেতীতি মনাপা. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তৱুদ্ধিকৰা’’তি.
কালৱাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপাপটিৱিৰতস্স পটিপত্তিদস্সনং. অত্থসংহিতাপি হি ৱাচা অযুত্তকালপযোগেন অত্থাৱহা ন সিযাতি অনত্থৱিঞ্ঞাপনৱাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৱাদিতা পৰিহৰিতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘কালৱাদী’’তি. কালে ৱদন্তেনপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পৰিৱজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৱাদী’’তি. ভূতঞ্চ ৱদন্তেন যং ইধলোক-পৰলোক-হিতসম্পাদকং, তদেৱ ৱত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৱাদী’’তি ৱুত্তং. অত্থং ৱদন্তেনপি লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৱ অৱত্ৱা লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱত্তব্বন্তি দস্সনত্থং ‘‘ধম্মৱাদী’’তি ৱুত্তং. যথা চ অত্থো লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তংদস্সনত্থং ‘‘ৱিনযৱাদী’’তি ৱুত্তং. পঞ্চন্নঞ্হি সংৱৰৱিনযানং, পঞ্চন্নঞ্চ পহানৱিনযানং ৱসেন ৱুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমহেতুভাৱতো লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি. এৱং গুণৱিসেসযুত্তোৱ অত্থো ৱুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকৰো চ হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা’’তি ৱুত্তং. ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৱিভাৱেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছাদিৱসেন হি ওতিণ্ণৱাচাৱত্থুস্মিং একংসাদিব্যাকৰণৱিভাগং সল্লক্খেত্ৱা ঠপনাহেতুউদাহৰণং সংসন্দনাদিং তংতংকালানুৰূপং ৱিভাৱেন্তিযা পৰিমিতপৰিচ্ছিন্নৰূপায ৱিপুলতৰ-গম্ভীৰোদাৰ-পৰমত্থ-ৱিত্থাৰসঙ্গাহিকায কথায ঞাণবলানুৰূপং পৰে যাথাৱতো ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৱুচ্চতীতি এৱমেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.
২৯৩. এৱং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৱিভাৱেত্ৱা সতিপি অভিজ্ঝাদিপহানইন্দ্ৰিযসংৱৰসতিসম্পজঞ্ঞজাগৰিযানুযোগাদিকে উত্তৰদেসনাযং ৱিভাৱেতুং তং পৰিহৰিত্ৱা আচাৰসীলস্সেৱ ৱিভজনৱসেন পাড়ি পৱত্তাতি তদত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বীজানং গামো সমূহো বীজগামো. ভূতানং জাতানং নিব্বত্তানং ৰুক্খগচ্ছলতাদীনং সমূহো ভূতগামো. ননু চ ৰুক্খাদযো চিত্তৰহিততায ন জীৱা, চিত্তৰহিততা চ পৰিপ্ফন্দাভাৱতো ছিন্নে ৱিৰুহনতো ৱিসদিসজাতিকভাৱতো চতুযোনিঅপৰিযাপন্নতো চ ৱেদিতব্বা, ৱুড্ঢি পন পৱাড়সিলালৱণানম্পি ৱিজ্জতীতি ন তেসং জীৱভাৱে কাৰণং, ৱিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পৰিকপ্পনামত্তং সুপনং ৱিয চিঞ্চাদেনং, তথা দোহড়াদযো, তত্থ কস্মা বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতি ইচ্ছিতাতি? সমণসাৰুপ্পতো তন্নিৱাসিসত্তানুৰক্খণতো চ. তেনেৱাহ – ‘‘জীৱসঞ্ঞিনো হি মোঘপুৰিস মনুস্সা ৰুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯).
মূলমেৱ বীজং মূলবীজং, মূলবীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ফড়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তৰসমৱাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৱিসেসকাৰণভাৱতো ৱিৰুহণসমত্থে সাৰফলে নিৰুড়্হো বীজসদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৱত্ততীতি মূলাদিতো নিৱত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘ৰূপৰূপং (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৪৯), দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩২৭; ৫.১৬৫; নেত্তি. ১১) চ যথা. কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং উদ্ধৰিত্ৱা বীজগামো এৱ নিদ্দিট্ঠোতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, ননু অৱোচুম্হ – ‘‘মূলমেৱ বীজং মূলবীজং, মূলবীজং এতস্সাতিপি মূলবীজ’’ন্তি. তত্থ পুৰিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো, দুৱিধোপেস মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা উদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্চৱিধস্সা’’তিআদি. নীলতিণৰুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৱ অল্লৰুক্খাদিকস্স চ. আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদীনং সঙ্গহো.
একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো. সো পন ৰত্তিভোজনেনপি সিযাতি তন্নিৱত্তনত্থং আহ ‘‘ৰত্তূপৰতো’’তি. এৱম্পি অপৰণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘ৱিৰতো ৱিকালভোজনা’’তি ৱুত্তং. অৰুণুগ্গমনকালতো পট্ঠায যাৱ মজ্ঝন্হিকা অযং বুদ্ধাদীনং অৰিযানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৱিকালো. অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন ৰত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘‘অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৱিকালভোজনং নামা’’তি ৱুত্তং.
‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) ভগৱতো সাসনং অচ্চন্তৰাগুপ্পত্তিযা নচ্চাদিদস্সনং ন অনুলোমেতীতি আহ ‘‘সাসনস্স অননুলোমত্তা’’তি. অত্তনা পযোজিযমানং, পৰেহি পযোজাপিযমানঞ্চ নচ্চং নচ্চভাৱসামঞ্ঞেন পাড়িযং একেনেৱ নচ্চ-সদ্দেন গহিতং, তথা গীতৱাদিত-সদ্দেন চাতি আহ ‘‘নচ্চননচ্চাপনাদিৱসেনা’’তি. আদি-সদ্দেন গাযনগাযাপনৱাদনৱাদাপনানি সঙ্গয্হন্তি. দস্সনেন চেত্থ সৱনম্পি সঙ্গহিতং ৱিৰূপেকসেসনযেন. যথাসকং ৱিসযস্স আলোচনসভাৱতায ৱা পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সৱনকিৰিযাযপি দস্সনসঙ্খেপসব্ভাৱতো ‘‘দস্সনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতি অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তা’’তি. অৱিসূকভূতস্স গীতস্স সৱনং কদাচি ৱট্টতীতি আহ ‘‘ৱিসূকভূতা দস্সনা’’তি. তথা হি ৱুত্তং পৰমত্থজোতিকাযং খুদ্দকট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. ২.পচ্ছিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘ধম্মূপসংহিতং গীতং ৱট্টতি, গীতূপসংহিতো ধম্মো ন ৱট্টতী’’তি. যং কিঞ্চীতি গন্থিতং ৱা অগন্থিতং ৱা যং কিঞ্চি পুপ্ফং. গন্ধজাতন্তি গন্ধজাতিকং. তস্সপি ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৱচনতো পিসিতস্স অপিসিতস্সপি যস্স কস্সচি ৱিলেপনাদি ন ৱট্টতীতি দস্সেতি.
উচ্চাতি উচ্চ-সদ্দেন সমানত্থং একং সদ্দন্তৰং. সেতি এত্থাতি সযনং. উচ্চাসযনং মহাসযনঞ্চ সমণসাৰুপ্পৰহিতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পমাণাতিক্কন্তং অকপ্পিযত্থৰণ’’ন্তি. আসনঞ্চেত্থ সযনেনেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. যস্মা পন আধাৰে পটিক্খিত্তে তদাধাৰা কিৰিযা পটিক্খিত্তাৱ হোতি, তস্মা ‘‘উচ্চাসযনমহাসযনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, অত্থতো পন তদুপভোগভূতনিসজ্জানিপজ্জনেহি ৱিৰতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা উচ্চাসযনমহাসযনঞ্চ উচ্চাসযনমহাসযনঞ্চ উচ্চাসযনমহাসযনন্তি এতস্মিং অত্থে একসেসেন অযং নিদ্দেসো কতো যথা ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১; উদা. ১), আসনকিৰিযাপুব্বকত্তা ৱা সযনকিৰিযায সযনগ্গহণেন আসনম্পি গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
দাৰুমাসকোতি যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৱংপকাৰে দস্সেতি. অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৱ নং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতী’’তি. অথ ৱা তিৱিধং পটিগ্গহণং কাযেন ৱাচায মনসাতি. তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৱাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৱিধম্পি পটিগ্গহণং একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘পটিগ্গহণা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘নেৱ নং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি. এস নযো আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতিআদীসুপি. নীৱাৰাদিউপধঞ্ঞস্স সালিআদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৱুত্তং ‘‘সত্তৱিধস্সা’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৱসং মচ্ছৱসং সুসুকাৱসং সুকৰৱসং গদ্ৰভৱস’’ন্তি (মহাৱ. ২৬২) ৱুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম, তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৱ. ২৬২) ৱুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৱট্টতি. সতি পচ্চযেতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি.
সৰূপেন ৱঞ্চনং ৰূপকূটং, পতিৰূপেন ৱঞ্চনাতি অত্থো. অঙ্গেন অত্তনো সৰীৰাৱযৱেন ৱঞ্চনং অঙ্গকূটং. গহণৱসেন ৱঞ্চনং গহণকূটং. পটিচ্ছন্নং কত্ৱা ৱঞ্চনং পটিচ্ছন্নকূটং. অক্কমতীতি নিপ্পীড়েতি, পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো.
হদযন্তি নাড়িআদীনং মানভাজনানং অব্ভন্তৰং. তিলাদীনং নাড়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতসিখাযেৱ সিখা. সিখাভেদো তস্সাহাপনং.
কেচীতি সাৰসমাসাচৰিযা, উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো চ. ৱধোতি মুট্ঠিপহাৰকসাতাড়নাদীহি ৱিহেসনং, ৱিবাধনন্তি অত্থো. ৱিহেঠনত্থোপি হি ৱধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানংৱধিত্ৱা ৱধিত্ৱা ৰোদতী’’তিআদীসু (পাচি. ৮৭৯, ৮৮১). যথা হি অপৰিগ্গহভাৱসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৱত্থুৱিভাগসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমাৰিদাসিদাসাদযো ৱিভাগেন ৱুত্তা. এৱং পৰস্স হৰণভাৱতো অদিন্নাদানভাৱসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৱিসেসভাৱদস্সনত্থং ৱিভাগেন ৱুত্তা, ন এৱং পাণাতিপাতপৰিযাযস্স ৱধস্স পুন গহণে পযোজনং অত্থি, তত্থ সযংকাৰো, ইধ পৰংকাৰোতি চ ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি ৱচনতো. তস্মা যথাৱুত্তো এৱেত্থ অত্থো যুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱধোতি মাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি পোথনমেৱ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং মাৰণ-সদ্দস্সপি ৱিহিংসনে দিস্সনতো.
২৯৪. চীৱৰপিণ্ডপাতানং যথাক্কমং কাযকুচ্ছিপৰিহৰণমত্তজোতনাযং অৱিসেসতো অট্ঠন্নং পৰিক্খাৰানং অন্তৰে তপ্পযোজনতা সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘তে সব্বেপী’’তিআদিমাহ. এতেপীতি নৱপৰিক্খাৰিকাদযোপি অপ্পিচ্ছাৱ সন্তুট্ঠাৱ. ন হি তত্থকেন মহিচ্ছতা, অসন্তুট্ঠিতা ৱা হোতীতি.
চতূসু দিসাসু সুখং ৱিহৰতি, ততো এৱ সুখৱিহাৰট্ঠানভূতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতি ৱা চাতুদ্দিসো. তত্থ চাযং সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা ভযেন ন পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. দ্ৱাদসৱিধস্স সন্তোসস্স ৱসেন সন্তুস্সনকো সন্তুস্সমানো. ইতৰীতৰেনাতি উচ্চাৱচেন. পৰিস্সযানং বাহিৰানং সীহব্যগ্ঘাদীনং, অব্ভন্তৰানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তুপদ্দৱানং অভিভৱনতো পৰিস্সযানং সহিতা. থদ্ধভাৱকৰভযাভাৱেন অচ্ছম্ভী. একো অসহাযো. ততো এৱ খগ্গমিগসিঙ্গসদিসতায খগ্গৱিসাণকপ্পো চৰেয্যাতি অত্থো.
ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৱা সকুণো গন্তুং ন সক্কোতীতি ‘‘পক্খী সকুণো’’তি পক্খি-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা সকুণো পাড়িযং ৱুত্তোতি আহ ‘‘পক্খযুত্তো সকুণো’’তি. যস্স সন্নিধিকাৰপৰিভোগো কিঞ্চি ঠপেতব্বং সাপেক্খায ঠপনঞ্চ নত্থি, তাদিসো অযং ভিক্খূতি দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তিআদিমাহ. অৰিযন্তি অপেন্তি ততো দোসা, তেহি ৱা আৰকাতি অৰিযোতি আহ ‘‘অৰিযেনাতি নিদ্দোসেনা’’তি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি. নিদ্দোসসুখন্তি নিৰামিসসুখং কিলেসৱজ্জৰহিতত্তা.
২৯৫. যথাৱুত্তে সীলসংৱৰে পতিট্ঠিতস্সেৱ ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ইচ্ছিতব্বো তদধিট্ঠানতো, তস্স চ পৰিপালকভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খূ’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদীসু পদেসু. যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৫) ৱুত্তং, তস্মা তস্স লীনত্থপ্পকাসিনিযং সংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৫) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৰূপাদীসু নিমিত্তাদিগ্গাহপৰিৱজ্জনলক্খণত্তা ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স কিলেসেহি অনৱসিত্তসুখতা অৱিকিণ্ণসুখতা চস্স ৱুত্তা.
২৯৬. পচ্চযসম্পত্তিন্তি পচ্চযপাৰিপূৰিং. ইমে চত্তাৰোতি সীলসংৱৰো সন্তোসো ইন্দ্ৰিযসংৱৰো সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমে চত্তাৰো অৰঞ্ঞৱাসস্স সম্ভাৰা. তিৰচ্ছানগতেহি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি ইসিসিঙ্গস্স পিতুআদযো ৱিয. ৱনচৰকেহীতি ৱনচৰকমাতুগামেহি. ভেৰৱসদ্দং সাৱেন্তি, তাৱতা অপলাযন্তানং হত্থেহি সীসং…পে… কৰোন্তি. পণ্ণত্তিৱীতিক্কমসঙ্খাতং কাড়কং ৱা. মিচ্ছাৱিতক্কসঙ্খাতং তিলকং ৱা. তন্তি পীতিং ৱিভূতভাৱেন উপট্ঠানতো খযতো সম্মসন্তো.
ৱিৱিত্তন্তি জনৱিৱিত্তং. তেনাহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. সা চ ৱিৱিত্ততা নিস্সদ্দভাৱেন লক্খিতব্বাতি আহ ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি. আৱসথভূতং সেনাসনং ৱিহৰিতব্বট্ঠেন ৱিহাৰসেনাসনং. মসাৰকাদি মঞ্চপীঠং তত্থ অত্থৰিতব্বং ভিসিউপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধিতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থৰিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. ৰুক্খমূলাদি পটিক্কমিতব্বট্ঠানং চঙ্কমনাদীনং ওকাসভাৱতো ওকাসসেনাসনং.
‘‘অনুচ্ছৱিকং দস্সেন্তো’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অনুচ্ছৱিকভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ হী’’তিআদি ৱুত্তং. অচ্ছন্নন্তি ইট্ঠকছদনাদিনা অন্তমসো ৰুক্খসাখাহিপি ন ছন্নং.
ভত্তস্স পচ্ছতোতি ভত্তভুঞ্জনস্স পচ্ছতো. ঊৰুবদ্ধাসনন্তি ঊৰূনং অধোবন্ধনৱসেন নিসজ্জং. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকট্ঠপনং নিসজ্জাৱচনেনেৱ বোধিতন্তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপৰিমকাযৱিসযোতি আহ ‘‘উপৰিমং সৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সৰূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠাৰসা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পৰিপততীতি ন ৱিগচ্ছতি, ৱীথিং ন ৱিলঙ্ঘেতি. ততো এৱ পুব্বেনাপৰং ৱিসেসপ্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. মুখসমীপেতি মুখস্স সমীপে নাসিকগ্গে ৱা উত্তৰোট্ঠে ৱা. ইধ পৰি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো নিৱাৰেত্ৱা কম্মট্ঠানংযেৱ পুৰক্খত্ৱাতি অত্থো. পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো ‘‘পৰিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬) ৱিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো, তস্মা পৰিগ্গহিতনিয্যানসতিন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পৰিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৱা, পৰমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো.
ৱিক্খম্ভনৱসেনাতি এত্থ ৱিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৱত্তনং ন পটিপক্খেন সুপ্পহীনতা. পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৱুত্তং ঝানস্স অনধিগততা. তথাপি নযিদং চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয সভাৱতো ৱিগতাভিজ্ঝং, অথ খো ভাৱনাৱসেন. তেনাহ ‘‘ন চক্খুৱিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি. এসেৱ নযোতি যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণং সভাৱেন ৱিগতাভিজ্ঝং অব্যাপন্নঞ্চ, ন ভাৱনায ৱিক্খম্ভিতত্তা, ন এৱমিদং. ইদং পন চিত্তং ভাৱনায পৰিসোধিতত্তা অব্যাপন্নং ৱিগতথিনমিদ্ধং অনুদ্ধতং নিব্বিচিকিচ্ছঞ্চাতি অত্থো. ইদং উভযন্তি সতিসম্পজঞ্ঞমাহ.
২৯৭. উচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তীতি এত্থ উচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৱ. ইতি মহগ্গতানুত্তৰপঞ্ঞানং একচ্চায চ পৰিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৱৰণা ধম্মা ইতৰায চ সমত্থতং ৱিহনন্তিযেৱাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা ৱুত্তা. ইদম্পি পঠমজ্ঝানং ৱেনেয্যসন্তানে পতিট্ঠাপিযমানং ঞাণং পজ্জতি এত্থাতি ঞাণপদং. ঞাণং ৱড়ঞ্জেতি এত্থাতি ঞাণৱড়ঞ্জং.
২৯৯. ন তাৱ নিট্ঠং গতো বাহিৰকানং ঞাণেন অক্কন্তট্ঠানানিপি সিযুন্তি. যদি এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণে মগ্গঞাণপদে কথং ন নিট্ঠঙ্গতোতি আহ ‘‘মগ্গক্খণেপী’’তিআদি. তীসু ৰতনেসু নিট্ঠং গতো হোতীতি বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিতঞ্চ আৰব্ভ ঞাণেন নিট্ঠং নিচ্ছযং উপগতো হোতি. কামঞ্চেত্থ পঠমমগ্গেনেৱ সব্বসো ৱিচিকিচ্ছায পহীনত্তা সব্বস্সপি অৰিযসাৱকস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা নত্থি, তত্থ পন যথা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তস্স অৰহতো সৱিসযে ঞাণং সৱিসেসং ওগাহতি, ন তথা অনাগামিআদীনন্তি ৰতনত্তযে সাতিসযং ঞাণনিচ্ছযগমনং সন্ধায ‘‘অগ্গমগ্গৱসেন তত্থনিট্ঠাগমনং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
চূড়হত্থিপদোপমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.