৮. মধুপিণ্ডিকসুত্তৱণ্ণনা

১৯৯. জাতিৱনন্তি সযংজাতং ৱনং. তেনাহ ‘‘অৰোপিম’’ন্তি. পটিসল্লানত্থাযাতি একীভাৱত্থায, পুথুত্তাৰম্মণতো ৱা চিত্তং পটিনিৱত্তেত্ৱা অচ্চন্তসন্তে নিব্বানে ফলসমাপত্তিৱসেন অল্লীযাপনত্থং. দণ্ডো পাণিম্হি অস্সাতি দণ্ডপাণি. যথা সো ‘‘দণ্ডপাণী’’তি ৱুচ্চতি, তং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. দণ্ডৱিত্ততাযাতি দণ্ডে সোণ্ডতায. সো হি দণ্ডপসুতো দণ্ডসিপ্পে চ সুকুসলো তত্থ পাকটো পঞ্ঞাতো, তস্মা দণ্ডং গহেত্ৱাৱ ৱিচৰতি. জঙ্ঘাকিলমথৱিনোদনত্থন্তি ৰাজসভায চিৰনিসজ্জায উপ্পন্নজঙ্ঘাপৰিস্সমস্স অপনযনত্থং. অধিচ্চনিক্খমনোতি যাদিচ্ছকনিক্খমনো, ন অভিণ্হনিক্খমনো. ওলুব্ভাতি সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ঠিতো. যথা সো ‘‘ওলুব্ভা’’তি ৱুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘গোপালকদাৰকো ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং.

২০০. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দিট্ঠীতি আহ ‘‘কিং ৱাদীতি, কিং দিট্ঠিকো’’তি? কিমক্খাযীতি কিমাচিক্খকো, কীদিসধম্মকথো? অচিত্তীকাৰেনাতি অনাদৰেন. তথাপুচ্ছনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘কস্মা’’তিআদিমাহ. নস্সতেতন্তি নস্সতু এতং কুলং.

অত্থং ন জানাতীতি অত্থং চে একদেসেন জানেয্য, তং মিচ্ছা গহেত্ৱা পটিপ্ফৰিত্ৱাপি তিট্ঠেয্য. তস্স দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযাতি তদস্স অত্থাজাননং ভগৱতা ইচ্ছিতং. ৱিগ্গাহিককথন্তি ৱিগ্গহকথং, সাৰম্ভকথন্তি অত্থো. ননু ভগৱতা সদ্ধিং লোকে পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা নানাৱাদা সন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তথাগতো হী’’তিআদি. ন ৱিৱদতি ৱিৱাদহেতুকানং কামদিট্ঠিজ্ঝোসানানং মগ্গেনেৱ সমুগ্ঘাতিতত্তা, তদভাৱতো পন লোকো তথাগতেন ৱিৱদতি. ধম্মৱাদী যথাভূতৱাদী ধম্মৱাদীহি ন ৱিৱদতি তেসং ৱিৱদিতুকামতায এৱ অভাৱতো, অধম্মৱাদী পন তিণাযপি নমঞ্ঞমানো তেহি কিঞ্চি ৱিৱদতি. তেনাহ ‘‘ন, ভিক্খৱে, ধম্মৱাদী কেনচি লোকস্মিং ৱিৱদতী’’তি (সং. নি. ৩.৯৪). অধম্মৱাদী পন অসমুচ্ছিন্নৱিৱাদহেতুকত্তা ৱিৱদতেৱ. তথা চাহ ‘‘অধম্মৱাদীৱ খো, ভিক্খৱে, ৱিৱদতী’’তি.

যথা চ পনাতি এত্থ যথা-সদ্দো ‘‘যথা চ অনুপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতি, তঞ্চ পজানাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২২) ৱিয কাৰণত্থোতি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. কাৰণাকাৰো ৱা ইধ যথা-সদ্দেন ৱুত্তো, সো পন অত্থতো কাৰণমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. ‘‘ইদং কথং ইদং কথং’’তি পৱত্তনতো কথংকথা, ৱিচিকিচ্ছা. সা যস্স নত্থি, সো অকথংকথী, তং অকথংকথিং. ৱিপ্পটিসাৰকুক্কুচ্চং ভগৱতা অনাগামিমগ্গেনেৱ ছিন্নং, হত্থপাদকুক্কুচ্চং অগ্গমগ্গেন আৱেণিকধম্মাধিগমতো. অপৰাপৰং উপ্পজ্জনকভৱো ‘‘ভৱাভৱো’’তি ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পুনপ্পুনব্ভৱে’’তি. সংৱৰাসংৱৰো ফলাফলং ৱিয খুদ্দকমহন্তো ভৱো ‘‘ভৱাভৱো’’তি ৱুত্তোতি আহ ‘‘হীনপণীতে ৱা ভৱে’’তি. ভৱো ৱুড্ঢিপ্পত্তো ‘‘অভৱো’’তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১.তিকমাতিকা). কিলেসসঞ্ঞাতি কামসঞ্ঞাদিকে ৱদতি. কিলেসা এৱ ৱা সঞ্ঞানামেন ৱুত্তা ‘‘সঞ্ঞা পহায অমতং এৱ পাপুণাতী’’তিআদীসু ৱিয. অত্তনো খীণাসৱভাৱং দীপেতীতি ইমিনাৱ পৰেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেতীতি অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দট্ঠব্বং. নীহৰিত্ৱা কীড়াপেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা চেৱ কীড়াপেত্ৱা চ, নীহৰণৱসেন ৱা কীড়াপেত্ৱা. তিৱিসাখন্তি তিভঙ্গভাকুটি ৱিয নলাটে জাতত্তা নলাটিকং.

২০১. কিন্তি নু খোতি কিং কাৰণেনাতি অত্থো. অনুসন্ধিং গহেত্ৱাতি পুচ্ছানুসন্ধিং উট্ঠপেত্ৱা. যতোনিদানন্তি যংনিদানং, যংকাৰণাতি ৱুত্তং হোতি. পুৰিমপদে হি ৱিভত্তি অলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো, ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনাদিনিদানন্তি অযমেৱ অত্থো. সঙ্খাযন্তি সঙ্খাভাৱেন ঞাযন্তীতি সঙ্খাতি আহ ‘‘সঙ্খাতি কোট্ঠাসা’’তি. কামঞ্চেত্থ মানোপি পপঞ্চো, অভিনন্দনসভাৱে এৱ পন গণ্হন্তো ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চসম্পযুত্তা’’তি আহ. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অভিনন্দিতব্ব’’ন্তিআদি. সমুদাচৰন্তীতি সব্বসো উদ্ধং উদ্ধং পৰিযাদায পৱত্তন্তি. মৰিযাদত্থো হি অযমাকাৰো, তেন চ যোগেন পুৰিসন্তি উপযোগৱচনং যথা ‘‘তথাগতং, ভিক্খৱে, অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দ্ৱে ৱিতক্কা সমুদাচৰন্তী’’তি (ইতিৱু. ৩৮). তণ্হাদযো চ যথাসকং পৱত্তিআকাৰং অৱিলঙ্ঘন্তিযো আসেৱনৱসেন উপৰূপৰি পৱত্তন্তি. তথা হি তা ‘‘পপঞ্চসঙ্খা’’তি ৱুত্তা.

কাৰণেতি পৱত্তিপচ্চযে. একাযতনম্পি …পে… নত্থীতি চক্খাযতনাদি একম্পি আযতনং অভিনন্দিতব্বং অভিৱদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বঞ্চ নত্থি চে, ননু নত্থি এৱ, কস্মা ‘‘নত্থি চে’’তি ৱুত্তন্তি? সচ্চং নত্থি, অপ্পহীনাভিনন্দনাভিৱদনঅজ্ঝোসানানং পন পুথুজ্জনানং অভিনন্দিতব্বাদিপ্পকাৰানি আযতনানি হোন্তীতি তেসং ন সক্কা নত্থীতি ৱত্তু, পহীনাভিনন্দনাদীনং পন সব্বথা নত্থীতি ‘‘নত্থি চে’’তি ৱুত্তং. অহং মমন্তি অভিনন্দিতব্বন্তি দিট্ঠাভিনন্দনায ‘‘অহ’’ন্তি তণ্হাভিনন্দনায ‘‘মম’’ন্তি ৰোচেতব্বং. অভিৱদিতব্বন্তি অভিনিৱিসনসমুট্ঠাপনৱসেন ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘অহং মমন্তি ৱত্তব্ব’’ন্তি. অজ্ঝোসিত্ৱাতি দিট্ঠি তণ্হা ৱত্থুং অনুপৱিসিত্ৱা গাহদ্ৱযং অনঞ্ঞসাধাৰণং ৱিয কত্ৱা. তেনাহ ‘‘গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা’’তি. এতেনাতি ‘‘এত্থ চে নত্থী’’তিআদিৱচনেন. এত্থাতি আযতনেসু. তণ্হাদীনং অৱত্থুভাৱদস্সনমুখেন তণ্হাদীনংযেৱ অপ্পৱত্তিং কিলেসপৰিনিব্বানং কথিতন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘এসেৱন্তো’’তিআদি, অযমেৱ অভিনন্দনাদীনং নত্থিভাৱকৰো মগ্গো, তপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং ফলং, তংনিস্সৰণং ৱা নিব্বানং ৰাগানুসযাদীনং অন্তো অৱসানং অপ্পৱত্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অযং …পে… অন্তো’’তি. সব্বত্থাতি ‘‘এসেৱন্তো পটিঘানুসযানং’’তিআদীসু সব্বপদেসু.

আদিযতীতি পহাৰদানাদিৱসেন গয্হতি. মত্থকপ্পত্তং কলহন্তি ভণ্ডনাদিমত্তে অট্ঠত্ৱা মুখসত্তীহি ৱিতুদনাদিৱসেন মত্থকপ্পত্তং কলহং. যায কৰোতীতি সম্বন্ধো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ৱিৰুদ্ধগ্গাহৱসেন নানাগাহমত্তং, তথা ৱিৰুদ্ধৱাদৱসেন নানাৱাদমত্তং. এৱং পৱত্তন্তি গৰুকাতব্বেসুপি গাৰৱং অকত্ৱা ‘‘তুৱং তুৱ’’ন্তি এৱং পৱত্তং সাৰম্ভকথং, যায চেতনায যং কৰোতি, সা তুৱং তুৱং. নিস্সাযাতি পটিচ্চ, নিস্সযাদিপচ্চযে কত্ৱাতি অত্থো. কিলেসানং উপ্পত্তিনিমিত্ততা তাৱ আযতনানং হোতু তব্ভাৱে ভাৱতো, নিৰোধনিমিত্ততা পন কথং. ন হেত্থ লোকুত্তৰধম্মানং সঙ্গহো লোকিযানংযেৱ অধিপ্পেতত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘নিৰুজ্ঝমানাপী’’তিআদি. নামমত্তেন নিমিত্ততং সন্ধায ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘যত্থুপ্পন্না, তত্থেৱ নিৰুদ্ধা হোন্তী’’তি ৱত্ৱা তমত্থং সুত্তন্তৰেন সাধেন্তো ‘‘স্ৱাযমত্থো’’তিআদিমাহ.

তত্থ সমুদযসচ্চপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে সমুদযসচ্চনিদ্দেসেন. সো হি ‘‘কত্থ উপ্পজ্জমানা’’তিআদিনা পুচ্ছাৱসেন পৱত্তত্তা পঞ্হোতি ৱুত্তো. ননু তত্থ তণ্হায উপ্পত্তিনিৰোধা ৱুত্তা, ন সব্বকিলেসানন্তি ঈদিসী চোদনা অনৱকাসাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৱ চা’’তিআদিমাহ. লদ্ধৱোহাৰেতি ইমিনা ৰাগাদীনং অপ্পৱত্তিনিমিত্ততায অন্তোতি সমঞ্ঞা নিব্বানস্সাতি দস্সেতি. এতেনেৱ অভিনন্দনাদীনং অভাৱোতি চ ইদং সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. কথং পন সব্বসঙ্খতৱিনিস্সটে নিব্বানে অকুসলধম্মানং নিৰোধসম্ভৱোতি আহ ‘‘যঞ্হি যত্থ নত্থি, তং তত্থ নিৰুদ্ধং নাম হোতী’’তি. য্ৱাযং অপ্পৱত্তিযং নিৰোধৱোহাৰো ৱুত্তো, স্ৱাযমত্থো নিৰোধপঞ্হেন দীপেতব্বো. ন হি তত্থ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা ৱিতক্কৱিচাৰা পটিপ্পস্সদ্ধাতি ৱুত্তা, অথ খো অপ্পৱত্তা এৱাতি.

২০৩. এৱংসম্পদন্তি এৱংসম্পজ্জনকং এৱং পস্সিতব্বং ইদং মম অজ্ঝেসনং. তেনাহ ‘‘ঈদিসন্তি অত্থো’’তি. জানং জানাতীতি (অ. নি. টী. ৩.১০.১১৩-১১৬) সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং সব্বং জানাতি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন হি অৱিসেসগ্গহণেন চ ‘‘জান’’ন্তি ইমিনা নিৰৱসেসং ঞেয্যজাতং পৰিগ্গণ্হাতীতি তব্বিসযায জাননকিৰিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ কৰণং ভৱিতুং যুত্তং. অথ ৱা পকৰণৱসেন ‘‘ভগৱা’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন চাযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. পস্সিতব্বমেৱ পস্সতীতি দিব্বচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-ধম্মচক্খু-বুদ্ধচক্খু-সমন্তচক্খু-সঙ্খাতেহি ঞাণচক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতি এৱ. অথ ৱা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৱিপল্লাসা কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন পহীনৱিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতি এৱ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৱা পস্সন্তো পস্সতিযেৱাতি অত্থো. দস্সনপৰিণাযকট্ঠেনাতি যথা চক্খু সত্তানং দস্সনত্থং পৰিণেতি, এৱং লোকস্স যাথাৱদস্সনসাধনতো দস্সনকিচ্চপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো, পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা ৱা সযম্ভুঞাণেন পঞ্ঞাচক্খুং ভূতো পত্তোতি ৱা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৱমেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা ৱা বোধিপক্খিযা তেহি উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো, অনঞ্ঞসাধাৰণং ৱা ধম্মং পত্তোতি ধম্মভূতো. ব্ৰহ্মা ৱুচ্চতি মগ্গো তেন উপ্পন্নত্তা লোকস্স চ তদুপ্পাদনত্তা, তঞ্চ সযম্ভুঞাণেন পত্তোতি ব্ৰহ্মভূতো. চতুসচ্চধম্মং ৱদতীতি ৱত্তা. চিৰং সচ্চপটিৱেধং পৱত্তেন্তো ৱদতীতি পৱত্তা. অত্থং নীহৰিত্ৱাতি দুক্খাদিঅত্থং তত্থাপি পীড়নাদিঅত্থং উদ্ধৰিত্ৱা. পৰমত্থং ৱা নিব্বানং পাপযিতা, অমতসচ্ছিকিৰিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৱতো ধম্মস্সামী.

২০৪. সো ৱা উদ্দেসো অত্তনোপি হোতীতি থেৰো ‘‘যং খো নো’’তি আহ. সব্বলোকসাধাৰণা হি বুদ্ধানং দেসনাতি. ইদানি যেহি দ্ৱাৰাৰম্মণেহি পুৰিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচৰন্তি, তানি তাৱ দস্সেন্তো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা দস্সেতুং যেন সড়াযতনৱিভঙ্গেন নিদ্দেসো কতো, তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নিস্সযভাৱেনাতি নিস্সযপচ্চযভাৱেন. নিস্সযপচ্চযো চ পসাদচক্খুযেৱ হোতি, ন চুদ্দসসম্ভাৰং, চতুচত্তালীসসম্ভাৰং ৱা সসম্ভাৰচক্খুন্তি আহ ‘‘চক্খুপসাদঞ্চ পটিচ্চা’’তি. আৰম্মণভাৱেনাতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন. আৰম্মণপচ্চযো চ চতুসমুট্ঠানিকৰূপেসু যং কিঞ্চি হোতীতি আহ ‘‘চতুসমুট্ঠানিকৰূপে চ পটিচ্চা’’তি.

এত্থ চক্খু একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাযতনং পন অনেকমেৱ সংহতন্তি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং নিস্সযভাৱেন ‘‘চক্খুপসাদঞ্চ আৰম্মণভাৱেন চতুসমুট্ঠানিকৰূপে চা’’তি ৱচনভেদো কতো. কিং পন কাৰণং চক্খু একম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপং পন অনেকমেৱাতি? পচ্চযভাৱৱিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৱেনেৱ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৱতো, অসতি অভাৱতো, যতো তং অত্থিঅৱিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৱুচ্চতি, তন্নিস্সিততা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৱসেন ইচ্ছিতব্বা অৰূপভাৱতো. অথ খো গৰুৰাজাদীসু সিস্সৰাজপুৰিসাদীনং ৱিয তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায, ইতৰে পন পচ্চযা তেন তেন ৱিসেসেন ৱেদিতব্বা.

সচাযং পচ্চযভাৱো ন একস্মিং ন সম্ভৱতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘চক্খুঞ্চাৱুসো, পটিচ্চা’’তি একৱচনৱসেন ৱুত্তং. ৰূপং পন যদিপি চক্খু ৱিয পুৰেজাতঅত্থি-অৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুৰেতৰং উপ্পন্নং হুত্ৱা ৱিজ্জমানক্খণে এৱ উপকাৰকত্তা তথাপি অনেকমেৱ সংহতং হুত্ৱা পচ্চযো হোতি আৰম্মণভাৱতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৱভূতং, পৰিকপ্পিতাকাৰমত্তং ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৱে সো তস্স সাৰম্মণসভাৱতায যং কিঞ্চি অনালম্ভিত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভপৱত্তিকাৰণভাৱেন আলম্বনীযতো আৰম্মণং নাম, তস্স যস্মা যথা তথা সভাৱূপলদ্ধি ৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপং আৰব্ভ পৱত্তমানং তস্স সভাৱং ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততি. সা চস্স ইন্দ্ৰিযাধীনৱুত্তিকস্স আৰম্মণসভাৱূপলদ্ধি ন একদ্ৱিকলাপগতৱণ্ণৱসেন হোতি, নাপি কতিপযকলাপগতৱণ্ণৱসেন, অথ খো আভোগানুৰূপং আপাথগতৱণ্ণৱসেনাতি অনেকমেৱ ৰূপং সংহচ্চকাৰিতায ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি বহুৱচনৱসেনাহ.

যং পন পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.২ পচ্চযনিদ্দেস) ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, তং যাদিসং ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, তাদিসং সন্ধায ৱুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা যদেকে ৱদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৱসেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণৱিসযা, ন দ্ৰব্যসল্লক্খণৱসেনা’’তি, তম্পি সুৱুত্তমেৱ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযাৰম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৱ অভাৱতো, সমুদিতা পন ৱণ্ণধম্মা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৱিসুং ৱিসুং অসমত্থানম্পি সিৱিকাৱহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৱণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৱ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকাৰিতা পৰিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পৰমাণুৰূপং আৰম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ, আৱুসো, পটিচ্চা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. চক্খুৱিঞ্ঞাণং নামাতি চক্খুনিস্সিতৰূপৱিজাননলক্খণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জতি.

তিণ্ণং সঙ্গতিযাতি চক্খু, ৰূপং, চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি ইমেসং তিণ্ণং সঙ্গতিযা সমোধানেন. ফস্সো নামাতি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্তনতো ফুসনলক্খণো ফস্সো নাম ধম্মো উপ্পজ্জতি. সহজাতাদিৱসেনাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞাদিৱসেন, অনন্তৰায অনন্তৰাদিৱসেন, ইতৰায উপনিস্সযৱসেন পচ্চযভাৱতো ফস্সপচ্চযা ফস্সকাৰণা ৱেদনা উপ্পজ্জতি. অনুভৱনসমকালমেৱ আৰম্মণস্স সঞ্জাননং হোতীতি ‘‘তায ৱেদনায যং আৰম্মণং ৱেদেতি, তদেৱ সঞ্ঞা সঞ্জানাতী’’তি ৱুত্তং. চক্খুদ্ৱাৰিকা ধম্মা ইধাধিপ্পেতাতি তদনুসাৰেন পন অপৰাপৰুপ্পন্নানং ৱেদনাদীনং গহণে সতি, যন্তি ৱা কাৰণৱচনং, যস্মা আৰম্মণং ৱেদেতি, তস্মা তং সঞ্জানাতীতি অত্থো. ন হি অসতি ৱেদযিতে কদাচি সঞ্ঞুপ্পত্তি অত্থি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. সঞ্ঞায হি যথাসঞ্ঞাতং ৱিজ্জমানং, অৱিজ্জমানং ৱা আৰম্মণং ৱিতক্কৱসেন পৰিকপ্পেতি, যথাপৰিকপ্পিতঞ্চ তং দিট্ঠিতণ্হামানমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো পপঞ্চেতীতি ৱুত্তো. তেনেৱাহ ‘‘পথৱিং পথৱিতো সঞ্জানা’’তি, ‘‘পথৱিং পথৱিতো সঞ্ঞত্ৱা পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২), ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১) চ. বলপ্পত্তপপঞ্চৱসেনেৱাযমত্থৱণ্ণনা কতা, অট্ঠকথাযং পন পৰিদুব্বলৱসেন.

চক্খুৰূপাদীহি কাৰণেহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাসঞ্ঞাৱিতক্কেহি কাৰণভূতেহি. অকাৰণভূতানম্পি তেসং অত্থিতায কাৰণগ্গহণং. পৰিঞ্ঞাতা হি তে অকাৰণং. তেনাহ ‘‘অপৰিঞ্ঞাতকাৰণ’’ন্তি. তীহিপি পৰিঞ্ঞাহি অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকং. অভিভৱন্তীতি অজ্ঝোত্থৰন্তি. সহজাতা হোন্তীতি এত্থ ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনাক্খন্ধো অত্থি কুসলো’তিআদিৱচনতো ৱেদনাসঞ্ঞা অসহজাতাপি গহেতব্বা. যদি এৱন্তি ‘‘পপঞ্চেতী’’তি এত্থ যদি পঞ্চদ্ৱাৰজৱনসহজাতা পপঞ্চসঙ্খা অধিপ্পেতা তাসং পচ্চুপ্পন্নৱিসযত্তা, কস্মা অতীতানাগতগ্গহণং কতন্তি চোদেতি. ইতৰো ‘‘তথা উপ্পজ্জনতো’’তিআদিনা পৰিহৰতি. তত্থ তথা উপ্পজ্জনতোতি যথা ৱত্তমানকালে, এৱং অতীতকালে অনাগতকালে চ চক্খুদ্ৱাৰে পপঞ্চসঙ্খানং উপ্পজ্জনতো অতীতানাগতগ্গহণং কতং, ন অতীতেসু, অনাগতেসু ৱা চক্খুৰূপেসু চক্খুদ্ৱাৰিকানং তাসং উপ্পজ্জনতো.

মনঞ্জাৱুসো, পটিচ্চাতি এত্থ দুৱিধং মনং কেৱলং ভৱঙ্গং, সাৱজ্জনং ৱা. দুৱিধা হি কথা. উপ্পত্তিদ্ৱাৰকথাযং দ্ৱিক্খত্তুং চলিতং ভৱঙ্গং মনোদ্ৱাৰং নাম, চক্খাদি ৱিয ৰূপাদিনা যেন তং ঘট্টিতং তত্থ উপৰি ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা দ্ৱাৰভাৱতো. পচ্চযকথাযং সাৱজ্জনভৱঙ্গং, ‘‘মনোসম্ফস্সপচ্চযা অত্থি কুসলো’’তিআদীসু হি সাৱজ্জনমনোসম্ফস্সো ইচ্ছিতো, ন ভৱঙ্গমনোসম্ফস্সো অসম্ভৱতো. তত্থ পঠমনযং সন্ধাযাহ ‘‘মনন্তি ভৱঙ্গচিত্ত’’ন্তি. ধম্মেতি তেভূমকধম্মাৰম্মণন্তি ইমিনা সভাৱধম্মেসু এৱ কিলেসুপ্পত্তীতি কেচি, তদযুত্তং তদুপাদানাযপি পঞ্ঞত্তিযা ধম্মাৰম্মণতায ৱুত্তত্তা. ইধ পন তেভূমকাপি ধম্মা লব্ভন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘তেভূমকধম্মাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তং, ন পঞ্ঞত্তিযা অনাৰম্মণত্তা. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা অকুসলচিত্তুপ্পাদা অনাৰম্মণা নাম সিযুং. উপ্পত্তিদ্ৱাৰকথাযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদি ৱিয আৱজ্জনম্পি দ্ৱাৰপক্খিকমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণন্তি আৱজ্জনং ৱা’’তি. পচ্চযকথাযং পন আৱজ্জনং গহিতন্তি ‘‘জৱনং ৱা’’তি ৱুত্তং. নযদ্ৱযে ধম্মানং সহজাতৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘আৱজ্জনে গহিতে’’তিআদি ৱুত্তং. যুত্তমেৱাতি নিপ্পৰিযাযতো যুত্তমেৱ.

সো যাৱ ন পচ্চযপটিৱেধো সম্ভৱতি, তাৱ পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ সভাৱধম্মা পঞ্ঞাযন্তি পচ্চেকং অপঞ্ঞাপনেতি আহ ‘‘ফস্সো নাম একো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি. এৱং ফস্সপঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞপেস্সতীতি পঞ্ঞপেত্ৱা তব্বিসযদস্সনং ঞাণং উপ্পাদেস্সতি. ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং চক্খুআদিকে পচ্চযে সতি ইদং ফস্সাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং হোতি. দ্ৱাদসাযতনৱসেনাতি দ্ৱাদসন্নং আযতনানং ৱসেন আগতেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযৱসেন. দ্ৱাদসাযতনপটিক্খেপৱসেনাতি ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতী’’তি পচ্চযাভাৱপচ্চযুপ্পন্নাভাৱদস্সনক্কমে দ্ৱাদসন্নং আযতনানং পটিক্খেপৱসেন.

সাৱকেন পঞ্হো কথিতোতি অযং পঞ্হো সাৱকেন কথিতো, ইতি ইমিনা কাৰণেন মা নিক্কঙ্খা অহুৱত্থ. অথ ৱা সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন ৱিভজন্তেন এতদগ্গে ঠপিতেন মহাসাৱকেন পঞ্হো কথিতোতি ইমিনা কাৰণেন এতস্মিং পঞ্হে মা নিক্কঙ্খা অহুৱত্থ, হেৰঞ্ঞিকে সতি কহাপণং সযং নিচ্ছিনন্তা ৱিয অহুত্ৱা ভগৱতো এৱ সন্তিকে নিক্কঙ্খা হোথ.

২০৫. আকৰোন্তি ফলং তায তায মৰিযাদায নিব্বত্তেন্তীতি আকাৰা, কাৰণানি. পাটিযেক্ককাৰণেহীতি ছন্নং দ্ৱাৰানং ৱসেন ৱিসুং ৱিসুং পপঞ্চকাৰণস্স নিদ্দিট্ঠত্তা ৱুত্তং. অথ ৱা যদিপি যত্তকেহি ধম্মেহি যং ফলং নিব্বত্ততি, তেসং সমুদিতানংযেৱ কাৰণভাৱো সামগ্গিযাৱ ফলুপ্পত্তিতো, তথাপি পচ্চেকং তস্স কাৰণমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পাটিযেক্ককাৰণেহী’’তি. পদেহীতি নামাদিপদেহি চেৱ তংসমুদাযভূতেহি ৱাক্যেহি চ. তেনাহ ‘‘অক্খৰসম্পিণ্ডনেহী’’তি. অক্খৰানিযেৱ হি অত্থেসু যথাৱচ্চং পদৱাক্যভাৱেন পৰিচ্ছিজ্জন্তি. ব্যঞ্জনেহীতি অত্থস্স অভিব্যঞ্জনতো ব্যঞ্জনসঞ্ঞিতেহি ৱণ্ণেহি. তানি পন যস্মা পৰিযাযস্স অক্খৰণতো ‘‘অক্খৰানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তস্মা আহ ‘‘অক্খৰেহী’’তি. এত্থ চ ইমেহি আকাৰেহি ইমেহি পদব্যঞ্জনেহি পপঞ্চসমুদাচাৰস্স ৱট্টস্স চ ৱিৱট্টস্স চ দস্সনঅত্থো ৱিভত্তোতি যোজনা. পণ্ডিচ্চেনাতি পঞ্ঞায. ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো হোতি? যতো খো ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৪) আদিসুত্তপদৱসেন পণ্ডিতলক্খণং দস্সেন্তো ‘‘চতূহি ৱা কাৰণেহী’’তিআদিমাহ. সচ্চপটিৱেধৱসেন পণ্ডিচ্চং দস্সিতন্তি পটিসম্ভিদাৱসেন মহাপঞ্ঞতং দস্সেতুং ‘‘মহন্তে অত্থে’’তিআদি ৱুত্তং.

গুড়পূৱন্তি গুড়ে মিস্সিত্ৱা কতপূৱং. বদ্ধসত্তুগুড়কন্তি মধুসক্খৰাহি পিণ্ডীকতং সত্তুপিণ্ডং. অসেচিতব্বকং মধুআদিনা পগেৱ তেহি সমযোজিতব্বত্তা. চিন্তকজাতিকোতি ধম্মচিন্তায চিন্তকসভাৱো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৱস্সাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৱ অস্স সুত্তস্স গুণং পৰিচ্ছিন্দাপেত্ৱা নামং গণ্হাপেস্সামি.

মধুপিণ্ডিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.