২. সীহনাদৱগ্গো

১. চূড়সীহনাদসুত্তৱণ্ণনা

১৩৯. সুত্তদেসনাৱত্থুসঙ্খাতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অট্ঠুপ্পত্তি, সা তস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকোতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. লাভসক্কাৰপচ্চযাতি লাভসক্কাৰনিমিত্তং, ভগৱতো সঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নলাভসক্কাৰহেতু, অত্তনো ৱা লাভসক্কাৰুপ্পাদনহেতু. তিত্থিযপৰিদেৱিতেতি তিত্থিযানং ‘‘কিং ভো সমণোযেৱ গোতমো সমণো’’তিআদিনা ৱিপ্পলপনিমিত্তং. ‘‘মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জী’’তি ৱত্ৱা সমন্তপাসাদিকত্থং তস্স উপ্পত্তিকাৰণং দস্সেন্তো ‘‘চতুপ্পমাণিকো হী’’তিআদিমাহ. চত্তাৰি পমাণানি চতুপ্পমাণানি, চতুপ্পমাণানি এতস্স অত্থীতি চতুপ্পমাণিকো. লোকোযেৱ সঙ্গম্ম সমাগম্ম ৱসনট্ঠেন লোকসন্নিৱাসো, সত্তকাযোতি অত্থো. পমিনাতি উড়াৰতাদিৱিসেসং এতেনাতি পমাণং (অ. নি. টী. ২.৪.৬৫) ৰূপং ৰূপকাযো পমাণং এতস্সাতি ৰূপপ্পমাণো. ততো এৱ ৰূপে পসন্নোতি ৰূপপ্পসন্নো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ঘোসোতি পৱত্তথুতিঘোসো (অ. নি. টী. ২.৪.৬৫). লূখন্তি পচ্চযলূখতা. ধম্মোতি সীলাদযো গুণধম্মা অধিপ্পেতা.

তেসং পুগ্গলানং. আৰোহন্তি উচ্চতং. সা চ খো তস্মিং তস্মিং কালে পমাণযুত্তা দট্ঠব্বা. পৰিণাহন্তি নাতিকিসনাতিথূলতাৱসেন মিতপৰিণাহং. সণ্ঠানন্তি তেসং তেসং অঙ্গপচ্চঙ্গানং সুসণ্ঠিততং. পাৰিপূৰিন্তি সব্বেসং সৰীৰাৱযৱানং পৰিপুণ্ণতং অৱেকল্লতং. তত্থ পমাণং গহেত্ৱাতি তস্মিং ৰূপে ৰূপসম্পত্তিযং পমাণভাৱং উপাদায. পসাদং জনেতীতি অধিমোক্খং উপ্পাদেতি.

পৰৱণ্ণনাযাতি ‘‘অমুকো এদিসো চ এদিসো চা’’তি যসগুণৱচনেন. পৰথোমনাযাতি সম্মুখাৱ পৰস্স সিলাঘুপ্পাদনেন অভিত্থৱনেন. পৰপসংসনাযাতি পৰম্মুখা পৰস্স গুণসংকিত্তনেন. পৰৱণ্ণহাৰিকাযাতি পৰম্পৰৱণ্ণহাৰিকায পৰম্পৰায পৰস্স কিত্তিসদ্দূপসংহাৰেন. তত্থাতি তস্মিং থুতিঘোসে.

চীৱৰলূখন্তি থূলজিণ্ণবহুতুন্নকতাদিং চীৱৰস্স লূখভাৱং. পত্তলূখন্তি অনেকগন্থিকাহতাদিং পত্তস্স লূখভাৱং. ৱিৱিধং ৱা দুক্কৰকাৰিকন্তি ধুতঙ্গসেৱনাদিৱসেন পৱত্তং নানাৱিধং দুক্কৰচৰিযং.

সীলং ৱা পস্সিত্ৱাতি সীলপাৰিপূৰিৱসেন ৱিসুদ্ধং কাযৱচীসুচৰিতং ঞাণচক্খুনা পস্সিত্ৱা. ঝানাদিঅধিগমসিদ্ধং সমাধিং ৱা. ৱিপস্সনাভিঞ্ঞাসঙ্খাতং পঞ্ঞং ৱা.

ভগৱতো সৰীৰং দিস্ৱাতি সম্বন্ধো. ৰূপপ্পমাণোপি সম্মাসম্বুদ্ধেযেৱ পসীদতি অপৰিমিতকালসমুপচিতপুঞ্ঞানুভাৱনিপ্ফন্নায সব্বসো অনৱজ্জায সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণাৱযৱায ৰূপকাযসম্পত্তিযা সমন্তপাসাদিকত্তা, যস্সা ৰুচিৰভাৱো ৱিসুদ্ধে ৱিগতৱলাহকে দেৱে পুণ্ণমাসিযং পৰিপুণ্ণকলাভাগমণ্ডলং চন্দমণ্ডলং অভিভৱিত্ৱা অতিৰোচতি, পভস্সৰভাৱো সৰদসমযং সংৱদ্ধিতদিগুণতেজকিৰণজালসমুজ্জলং সূৰিযমণ্ডলং অভিভৱতি, সোম্মকিৰণৰসসমুজ্জলভাৱেহি তদুভযেহি অভিভুয্য ৱত্তমানং একস্মিং খণে দসসহস্সিলোকধাতুং ৱিজ্জোতনসমত্থং মহাব্ৰহ্মুনো পভাসমুদযং অভিৱিহচ্চ ভাসতে তপতে ৱিৰোচতি চ.

সতিপি অঙ্গপৰিচ্চাগাদীনং দানপাৰমিভাৱে পৰিচ্চাগৱিসেসভাৱদস্সনত্থঞ্চেৱ সুদুক্কৰভাৱদস্সনত্থঞ্চ অঙ্গপৰিচ্চাগাদিগ্গহণং, তত্থাপি চ অঙ্গপৰিচ্চাগতো ৱিসুং নযনপৰিচ্চাগগ্গহণং, পৰিচ্চাগভাৱসামঞ্ঞেপি ৰজ্জপৰিচ্চাগতো পুত্তদাৰপৰিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং. আদিনা নযেনাতি আদি-সদ্দেন পুব্বযোগপুব্বচৰিযাদিহেতুসম্পত্তিযা, ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) ৱুত্তায ফলসম্পত্তিযা, ‘‘সো ধম্মং দেসেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৫৫) ৱুত্তায সত্তুপকাৰকিৰিযায চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সম্মাসম্বুদ্ধেযেৱ পসীদতি যথাৱুত্তগুণানং অনঞ্ঞসাধাৰণভাৱতো অচ্ছৰিযব্ভুতভাৱতো চ. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

‘‘চীৱৰলূখং দিস্ৱা’’তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘সচে ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সাণপংসুকূলচীৱৰেনাতি মতকড়েৱৰং পলিৱেঠেত্ৱা ছড্ডিতেন তুম্বমত্তে কিমী পপ্ফোটেত্ৱা গহিতেন সাণপংসুকূলচীৱৰেন. ভাৰিযন্তি গৰুকং, দুক্কৰন্তি অত্থো. ৱধুযুৱতীমজ্ঝিমিত্থিৱসেন, বালযোব্বনপুৰাণৱসেন ৱা তিৱিধনাটকতা. হৰেণুযূসং মণ্ডলকলাযৰসো. ‘‘যাপেস্সতি নামা’’তি নাম-সদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. নাম-সদ্দযোগেন হি অনাগতকালস্স ৱিয পযোগো, যাপেতি ইচ্চেৱ অত্থো. অপ্পাণকন্তি নিৰস্সাসং নিৰোধিতস্সাসপস্সাসং.

সমাধিগুণন্তি সাধাৰণতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি ঝানাদিগ্গহণেন. মানদব্বনিম্মদনেন নিব্বিসেৱনভাৱাপাদনম্পি দমনমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘পাথিকপুত্তদমনাদীনী’’তি. আদি-সদ্দেন সচ্চকাড়ৱকবকদমনাদীনং সঙ্গহো. বাৱেৰুন্তি এৱংনামকং ৱিসযং. সৰসম্পন্নোতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন সৰেন সমন্নাগতো. তেন ব্ৰহ্মস্সৰতাকৰৱীকভাণিতাদস্সনেন লক্খণহাৰনযেন অৱসেসলক্খণপাৰিপূৰিং ৱিয তদৱিনাভাৱতো বুদ্ধানং দেসনাৱিলাসঞ্চ ৱিভাৱেতি.

হতপ্পভাতি বুদ্ধানুভাৱেন ৱিগততেজা. কাড়পক্খূপমেতি সত্তানং ব্যামোহন্ধকাৰাভিভৱেন কাড়পক্খৰত্তূপমে. সূৰিযেতি সূৰিযে উদযিত্ৱা ওভাসেন্তেতি অধিপ্পাযো.

সিঙ্ঘাটকেতি তিকোণৰচ্ছাযং. চতুক্কেতি সন্ধিযং. পৰিদেৱন্তীতি অনুত্থুননৱসেন ৱিপ্পলপন্তি. সোকাধিককতো হি ৱচীপলাপো পৰিদেৱো. লোকে উপ্পজ্জমানেযেৱ উপ্পন্নাতি অত্তনো দিট্ঠিৱাদস্স পুৰাতনভাৱং দীপেন্তি.

সেসপদেসুপীতি ‘‘ইধ দুতিযো সমণো’’তিআদীসু সেসৱাৰেসুপি (অ. নি. টী. ২.৪.২৪১-২৪২) যথা হি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি (পাৰা. ১১; দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) এত্থ কতো নিযমো ‘‘ৱিৱিচ্চ অকুসলেহী’’তি (পাৰা. ১১; দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) এত্থাপি কতোযেৱ হোতি সাৱধাৰণস্সেৱ অত্থস্স ইচ্ছিতব্বত্তা, এৱমিধাপীতি. তেনাহ ‘‘দুতিযাদযোপী’’তিআদি. সামঞ্ঞফলাধিগমৱসেন নিপ্পৰিযাযতো সমণভাৱোতি তেসং ৱসেনেত্থ চত্তাৰো সমণা দেসিতাতি তমত্থং সুত্তন্তৰেন সমত্থেতুং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপত্তিক্কমেন দেসনাক্কমেন চ সকদাগামিআদীনং দুতিযাদিতা ৱুত্তাতি সোতাপন্নস্স পঠমতা অৱুত্তসিদ্ধাতি ন চোদিতা. ফলট্ঠকসমণাৱ অধিপ্পেতা সমিতপাপসমণগ্গহণতো. কস্মা পনেত্থ মহাপৰিনিব্বানে ৱিয মগ্গট্ঠা তদত্থায পটিপন্না চ ন গহিতাতি? ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো. তত্থ হি মগ্গাধিগমত্থায ৱিপস্সনাপি ইতো বহিদ্ধা নত্থি, কুতো মগ্গফলানীতি দস্সেন্তেন ভগৱতা ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্স পদেসৱত্তী, ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থী’’তি ৱুত্তং. ইধ পন নিট্ঠানপ্পত্তমেৱ তংতংসমণভাৱং গণ্হন্তেন ফলট্ঠকসমণাৱ গহিতা ‘‘মগ্গট্ঠতো ফলট্ঠো সৱিসেসং দক্খিণেয্যো’’তি. স্ৱাযমত্থো দ্ৱীসু সুত্তেসু দেসনাভেদেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি.

ৰিত্তাতি ৱিৱিত্তা. তুচ্ছাতি নিস্সাৰা পটিপন্নকসাৰাভাৱতো. পৱদন্তি এতেহীতি পৱাদা, দিট্ঠিগতিকানং নানাদিট্ঠিদীপকা সমযাতি আহ ‘‘চত্তাৰো সস্সতৱাদা’’তিআদি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আগমিস্সতি. তেতি যথাৱুত্তসমণা. এত্থাতি ‘‘পৰপ্পৱাদা’’তি ৱুত্তে বাহিৰকসমযে.

যন্তি যস্মিং. ভুম্মত্থে হি ইদং পচ্চত্তৱচনং. ঞাযো ৱুচ্চতি সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গো. তেন হি নিব্বানং ঞাযতি গম্মতি পটিৱিজ্ঝতীতি. সো এৱ নিব্বানসম্পাপকহেতুতায ধম্মোতি আহ ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্সা’’তি.

তেসং পৰপ্পৱাদসাসনানং অখেত্ততা খেত্ততা চ অৰিযমগ্গস্স অভাৱভাৱা সুপৰিসুদ্ধস্স সীলস্স সুপৰিসুদ্ধায সমথৱিপস্সনায অভাৱতো সাৱতো চ. তদুভযঞ্চ দুৰক্খাতস্ৱাক্খাতভাৱহেতুকং, সো চ অসম্মাসম্বুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধপৱেদিততাযাতি পৰাজিকায সত্থু ৱিপত্তিহেতুতায সাসনস্স অনিয্যানভাৱোতি দস্সেতি.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পৰিযাযতো চ পাড়িযা চ সমত্থেতুং ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদিনা পাড়িং দস্সেত্ৱা উপমাপদেসেন তত্থ সুত্তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা একচ্চানং ৱিসেসতো সীহানং পুৰিমং পাদদ্ৱযং হত্থকিচ্চম্পি কৰোতি, তস্মা আহ ‘‘সুৰত্তহত্থপাদো’’তি. সীহস্স কেসা নাম কেসৰাযতনা খন্ধলোমা. গোচৰিযহত্থিকুলং নাম পকতিহত্থিকুলং, যং ‘‘কালাৱক’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. ঘোটকো নাম অস্সখড়ুঙ্কো. সিনেৰুপৰিভণ্ডে সিম্বলিৰুক্খেহি সঞ্ছাদিতো পঞ্ঞাসযোজনো দহো সিম্বলিদহো, তং পৰিৱাৰেত্ৱা মহন্তং সিম্বলিৱনং, তং সন্ধাযাহ ‘‘সিম্বলিদহৱনে’’তি. অঞ্ঞতিত্থাৱাসভূমিযং ইমেসু সমণেসু একচ্চো ন উপ্পজ্জতি, ঈদিসো পনেত্থ ৱিকপ্পো নত্থি, সব্বেন সব্বং ন উপ্পজ্জন্তেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘একসমণোপী’’তি আহ. অৰিযমগ্গপৰিক্খতেতি অৰিযমগ্গুপ্পত্তিযা অভিসঙ্খতে, যদা সাসনিকানং সম্মাপটিপত্তিযা অৰিযমগ্গো দিব্বতি, তদাতি অত্থো.

সম্মাতি সুট্ঠু. সুট্ঠু নদনং নাম হেতুযুত্তং সুট্ঠু কত্ৱা কথনন্তি আহ ‘‘হেতুনা’’তি. সো চ হেতু অৱিপৰীতো এৱ ইচ্ছিতব্বোতি আহ ‘‘নযেনা’’তি, ঞাযেনাতি অত্থো. এৱংভূতো চ সো যথাধিপ্পেতত্থং কৰোতি সাধেতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কাৰণেনা’’তি. যদি তিৰচ্ছানসীহস্স নাদো সব্বতিৰচ্ছানএকচ্চমনুস্সামনুস্সনাদতো সেট্ঠত্তা সেট্ঠনাদো, কিমঙ্গং পন তথাগতসীহনাদোতি আহ ‘‘সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদ’’ন্তি. যদি তিৰচ্ছানসীহনাদস্স সেট্ঠনাদতা নিব্ভযতায অপ্পটিসত্তুতায ইচ্ছিতা, তথাগতসীহনাদস্সেৱ অযমত্থো সাতিসযোতি আহ ‘‘অভীতনাদং অপ্পটিনাদ’’ন্তি. ইদানিস্স সেট্ঠনাদভাৱং কাৰণেন পটিপাদেন্তো ‘‘ইমেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘সম্মা’’তি ৱুত্তমত্থং সমত্থেতি. তত্থ অত্থিতাযাতি ইমিনা সীহনাদস্স উত্তমত্থতং দস্সেতি. ভূতট্ঠো হি উত্তমট্ঠো. তায এৱ ভূতট্ঠতায অভীতনাদতাতি দস্সেন্তো ‘‘ইমে সমণা…পে… নাম হোতী’’তি আহ. অভূতঞ্হি ৱদতো কুতোচি ভযং ৱা আসঙ্কা ৱা সিযাতি ‘‘ইধেৱা’’তি নিযমস্স অৱিপৰীততং দস্সেন্তো ‘‘অম্হাকম্পি…পে… অপ্পটিনাদো নাম হোতী’’তি আহ. যঞ্হি অঞ্ঞত্থাপি অত্থি, তং ইধেৱাতি অৱধাৰেতুং ন যুত্তন্তি.

১৪০. খোতি অৱধাৰণে. তেন ৱিজ্জতি এৱাতি দস্সেতি. যন্তি কৰণত্থে পচ্চত্তন্তি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো তব্বিনিমুত্তস্স কস্সচি দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতস্স অভাৱতো. পাৰগমনসঙ্খাতং তৰণং দিট্ঠিগতিকানং (অ. নি. টী. ২.৩.৬২) তত্থ তত্থেৱ অপৰাপৰং উম্মুজ্জননিমুজ্জনৱসেন পিলৱনন্তি আহ ‘‘তৰন্তি উপ্পলৱন্তী’’তি. উপ্পাদেতাতি পূৰণাদিকো. তিত্থে জাতাতি তিত্থিযা, যথাৱুত্তং ৱা দিট্ঠিগতসঙ্খাতং তিত্থং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৱ তিত্থিযা. অস্সসন্তি এত্থ, এতেনাতি ৱা অস্সাসো, অৱস্সযো.

পকতত্থনিদ্দেসো যং-তং-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৱতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকৰণভাৱেন ৱুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৱেন ভগৱা পকতো সত্থুভাৱেন অধিগতো সুপাকটো চ, তং অভিসম্বুদ্ধভাৱং সদ্ধিং আগমনপটিপদায অত্থভাৱেন দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সনসদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৱেৱচনভাৱে তেন তেন ৱিসেসেন নেসং সৱিসযে ৱিসেসপ্পৱত্তিদস্সনত্থং (সাৰত্থ. টী. পৰিৱাৰ ৩.১) অসাধাৰণৱিসেসৱসেন ৱিজ্জাত্তযৱসেন ৱিজ্জাভিঞ্ঞানাৱৰণৱসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমংসচক্খুৱসেন পটিৱেধদেসনাঞাণৱসেন চ তে যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতা আসযানুসযঞাণেন, সব্বং ঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণেহি. পুব্বেনিৱাসাদীহীতি পুব্বেনিৱাসআসৱক্খযঞাণেহি. অনঞ্ঞসাধাৰণপুঞ্ঞানুভাৱনিব্বত্তো অনুত্তৰঞাণাধিগমলদ্ধপুৰাৱত্তকো চ ভগৱতো ৰূপকাযো অতিক্কম্মেৱ দেৱানং দেৱানুভাৱং ৱত্ততীতি আহ ‘‘সব্বসত্তানং…পে… পস্সতা’’তি. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. তায হি সব্বসো ঞেয্যধম্মেসু সম্মোহস্স ৱিধমিতত্তা পচ্ছা পৱত্তজাননং তস্স জাননং ৱিয ৱুচ্চতি.

অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং, পঞ্চৱিধমাৰানং ৱা সাসনপচ্চত্থিকানং ৱা অঞ্ঞতিত্থিযানং, তেসং হননং পাটিহাৰিযেহি অভিভৱনং অপ্পটিভানতাকৰণং অজ্ঝুপেক্খনং ৱা. কেসিৱিনযসুত্তঞ্চেত্থ (অ. নি. ৪.১১১) নিদস্সনং. তথা চ ঠানাট্ঠানাদীনি ৱা জানতা, যথাকম্মুপগে সত্তে পস্সতা, সৱাসনানমাসৱানং খীণত্তা অৰহতা, অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৱিপৰীতাৱবোধেন সম্মাসম্বুদ্ধেন. অথ ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা, কাযকম্মাদীনং ঞাণানুপৰিৱত্তনেন নিসম্মকাৰিতায পস্সতা, ৰৱাদীনম্পি (সাৰত্থ. টী. পৰিৱাৰ ৩.১) অভাৱসাধিকায পহানসম্পদায অৰহতা, ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেন. এৱং দসবলঅট্ঠাৰসাৱেণিকবুদ্ধধম্মৱসেনপি যোজনা ৱেদিতব্বা. যেতি চতুৰো ধম্মে. অত্তনীতি অম্হেসু. ন ৰাজৰাজমহামত্তাদীসু উপত্থম্ভং সম্পস্সমানা, ন কাযবলং সম্পস্সমানাতি যোজনা.

উপ্পন্নপসাদোতি অৱেচ্চপ্পসাদং ৱদতি. ৱক্খতি হি ‘‘চত্তাৰি সোতাপন্নস্স অঙ্গানি কথিতানী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪০). কামং অসেক্খাপি অসেক্খায সমসিক্খতায সহধম্মিকা এৱ, চিণ্ণব্ৰহ্মচৰিযতায পন সহধম্মং চৰন্তীতি ন ৱত্তব্বাতি অসেক্খৱাৰো ন গহিতো. সব্বেপেতেতি এতে যথাৱুত্তা ভিক্খুআদযো সোতাপন্নাদযো চ পুথুজ্জনা অৰিযা চাতি সব্বেপি এতে তংতংসিক্খাহি সমানধম্মত্তা সহধম্মত্তা ‘‘সহধম্মিকা’’তি ৱুচ্চন্তি. ইদানি নিব্বত্তিতঅৰিযধম্মৱসেনেৱ সহধম্মিকে দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. মগ্গদস্সনম্হীতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন সচ্চপটিৱেধেন ‘‘নৱ মগ্গঙ্গানি, অট্ঠ বোজ্ঝঙ্গানী’’তিআদিনা ৱিৱাদো নত্থি. একধম্মচাৰিতাযাতি সমানধম্মচাৰিতায. ন হি পটিৱিদ্ধসচ্চানং ‘‘মযা ধম্মো সুদিট্ঠো, তযা দুদ্দিট্ঠো’’তিআদিনা ৱিৱাদো অত্থি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সঙ্ঘাতা হি তে উত্তমপুৰিসা. ইমিনাতি ‘‘সহধম্মিকা খো পনা’’তিআদিৱচনেন. তত্থ পিযমনাপগ্গহণেন সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতাপদেসেন একদেসেন গহিতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতি. যে হি সম্পন্নসীলা সুৱিসুদ্ধদস্সনা, তে ৱিঞ্ঞূনং পিযা মনাপাতি. এত্তাৱতাতি ‘‘অত্থি খো নো আৱুসো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন ৰতনত্তযপসাদজোতনেন অক্খাতা তেসু তেসু সুত্তপদেসেসু.

১৪১. সত্থৰি পসাদোতি পসাদগ্গহণেন ‘‘ভগৱতা’’তিআদিনা ৱা পসাদনীযা ধম্মা গহিতা. তেন বুদ্ধসুবুদ্ধতং দস্সেতি, তথা ‘‘ধম্মে পসাদো’’তি ইমিনা ধম্মসুধম্মতং, ইতৰেন সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতং. যেন চিত্তেন অঞ্ঞত্থ অনুপলব্ভমানেন সাসনেযেৱ সমণো ইতো বহিদ্ধা নত্থীতি অযমত্থো, সম্মদেৱ, পতিট্ঠাপিতোতি ৱেদিতব্বং. তত্ৰাযং যোজনা – যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধো অম্হাকং সত্থা, তস্মা অত্থি খো নো, আৱুসো, সত্থৰি পসাদো, সম্মাসম্বুদ্ধত্তা চস্স স্ৱাখাতো ধম্মোতি অত্থি ধম্মে পসাদো, ততো এৱ চ অত্থি সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতাতি সহধম্মিকা…পে… পব্বজিতা চাতি এৱমেত্থ সত্থৰি পসাদেন ধম্মে পসাদো, তেন সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তীতি অযঞ্চ নযো লেসেনপি পৰপ্পৱাদেসু নত্থীতি ইধেৱ সমণো…পে… সমণেহি অঞ্ঞেহীতি.

পটিৱিদ্ধসচ্চানং পহীনানুৰোধানং গেহস্সিতপেমস্স অসম্ভৱো এৱাতি ‘‘ইদানী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘উপজ্ঝাযেন, ভিক্খৱে, সদ্ধিৱিহাৰিকম্হি পুত্তপেমং উপট্ঠপেতব্বং’’তিআদিৱচনং (মহাৱ. ৬৫) কথন্তি? নযিদং গেহস্সিতপেমং সন্ধায ৱুত্তং, তংসদিসত্তা পন পেমমুখেন ৱুত্তো মেত্তাস্নেহো. ন হি ভগৱা ভিক্খূ সংকিলেসে নিযোজেতি. এৱৰূপং পেমং সন্ধাযাতি পসাদাৱহগুণাৱহতো পূৰণাদীসু ভত্তি পসাদো ন হোতি, পসাদপতিৰূপকা পন লোভপৱত্তীতি দট্ঠব্বা. থেৰোতি মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো. যেন অট্ঠকথা পোত্থকং আৰোপিতা. একোৱ সত্থা অনঞ্ঞসাধাৰণগুণত্তা, অঞ্ঞথা অনচ্ছৰিযত্তা সত্থুলক্খণমেৱ ন পৰিপূৰেয্য. ৱিসুং কত্ৱাতি অঞ্ঞেহি ৱিৱেচেত্ৱা অত্তনো আৱেণিকং কত্ৱা. ‘‘অম্হাকং সত্থা’’তি ব্যাৱদন্তানং অঞ্ঞেসং সত্থা ন হোতীতি অত্থতো আপন্নমেৱ হোতি, তথা চ পদেসৱত্তিনিং তস্স সত্থুতং পটিজানন্তা পৰিপুণ্ণলক্খণসত্থুতং ইচ্ছন্তানম্পি ততো ৱিৰুদ্ধা সত্থুভাৱপৰিযেসনেন পৰাজিতা হোন্তি. পৰিযত্তিধম্মেতি অধিকব্ৰহ্মগুণসুত্তগেয্যাদিপ্পভেদসমযে. তত্থ অজসীল…পে… কুক্কুৰসীলাদীসূতি ইদং যেভুয্যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং তাদিসং ৱতসমাদানসব্ভাৱতো ৱুত্তং, আদি-সদ্দেন যমনিযমচাতুযামসংৱৰাদীনং সঙ্গহোতি. অধিপ্পযাসোতি অধিকং পযসতি পযুজ্জতি এতেনাতি অধিপ্পযাসো, সৱিসেসং অধিকত্তব্বকিৰিযা (অ. নি. টী. ২.৩.১১৭). তেনাহ ‘‘অধিকপ্পযোগো’’তি.

তস্স পসাদস্স পৰিযোসানভূতাতি তস্স সত্থৰি ধম্মে চ পসাদস্স নিট্ঠানভূতা. নিট্ঠাতি মোক্খো. সমযৱাদীনঞ্হি তস্মিং তস্মিং সমযে তদুপদেসকে চ পসাদো যাৱদেৱ মোক্খাধিগমনট্ঠো. দিট্ঠিগতিকা তথা তথা অত্তনো লদ্ধিৱসেন নিট্ঠং পৰিকপ্পেন্তি যেৱাতি আহ ‘‘নিট্ঠং অপঞ্ঞপেন্তো নাম নত্থী’’তি. ব্ৰাহ্মণানন্তি ব্ৰাহ্মণৱাদীনং. তেসং একচ্চে ব্ৰহ্মুনা সলোকতা নিট্ঠাতি ৱদন্তি, একচ্চে তস্স সমীপতা, একচ্চে তেন সংযোগো নিট্ঠাতি ৱদন্তি. তত্থ যে সলোকতাৱাদিনো সমীপতাৱাদিনো চ, তে দ্ৱেধাৱাদিনো, ইতৰে অদ্ৱেধাৱাদিনো. সব্বেপি তে অত্থতো ব্ৰহ্মলোকুপপত্তিযংযেৱ নিট্ঠাসঞ্ঞিনো. তত্থ হি নেসং নিচ্চাভিনিৱেসো যথা তং বকস্স ব্ৰহ্মুনো. তেন ৱুত্তং ‘‘ব্ৰহ্মলোকো নিট্ঠা’’তি. ব্ৰহ্মলোকোতি পঠমজ্ঝানভূমি. মহাতাপসানন্তি ৱেখনসাদিতাপসানং. মহাব্ৰহ্মা ৱিয পঠমজ্ঝানভূমিযং আভস্সৰেসু একো সব্বসেট্ঠো নত্থীতি ‘‘আভস্সৰা’’তি পুথুৱচনং. পৰিব্বাজকানন্তি সঞ্চযাদিপৰিব্বাজকানং. অন্তো চ মনো চ এতস্স নত্থীতি অনন্তমানসো. আজীৱকানঞ্হি সব্বদাভাৱতো অনন্তো, সুখদুক্খাদিসমতিক্কমনতো অমানসো. ইমিনা অট্ঠহি লোকধম্মেহি উপক্কিলিট্ঠচিত্ততং দস্সেতি.

পপঞ্চে যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. তণ্হাদিট্ঠিযোৱ অধিপ্পেতা মমঙ্কাৰঅহঙ্কাৰৱিগমস্স অধিপ্পেতত্তা. যথা পঞ্চসু ঠানেসু একোৱ কিলেসো লোভো আগতো, এৱং দ্ৱীসু ঠানেসু তযো কিলেসা আগতা ‘‘দোসো মোহো দিট্ঠী’’তি. ‘‘সদোসস্সা’’তি হি ৱুত্তট্ঠানে পটিঘং অকুসলমূলং গহিতং, ‘‘পটিৱিৰুদ্ধস্সা’’তি ৱিৰোধো, ‘‘সমোহস্সা’’তি মোহো অকুসলমূলং, ‘‘অৱিদ্দসুনো’’তি মল্যং, অসম্পজঞ্ঞং ৱা, ‘‘সউপাদানস্সা’’তি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন গহণং, ‘‘পপঞ্চাৰামস্সা’’তি পপঞ্চুপ্পত্তিৱসেন.

আকাৰতোতি পৱত্তিআকাৰতো. পদন্তৰেন ৰাগৱিসেসস্স ৱুচ্চমানত্তাআদিতো ৱুত্তং সৰাগৱচনং ওড়াৰিকং ৰাগৱিসযন্তি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকৰাগৱসেনা’’তি. গহণৱসেনাতি দড়্হগ্গহণৱসেন. ‘‘অনুৰুদ্ধপটিৱিৰুদ্ধস্সা’’তি একপদৱসেন পাড়িযং আগতত্তা একজ্ঝং পদুদ্ধাৰো কতো. তত্থ পন ‘‘অনুৰুদ্ধস্সা’’তি সুভৱসেনাতি এৱমত্থো ৱত্তব্বো. ন হি পটিৱিৰুজ্ঝনং সুভৱসেন হোতি. পপঞ্চুপ্পত্তিদস্সনৱসেনাতি কিলেসকম্মৱিপাকানং অপৰাপৰুপ্পত্তিপচ্চযতায সংসাৰস্স পপঞ্চনং পপঞ্চো, তস্স উপ্পত্তিহেতুভাৱদস্সনৱসেন. তণ্হা হি ভৱুপ্পত্তিযা ৱিসেসপচ্চযো. তণ্হাপচ্চযা উপাদানদস্সনৱসেনাতি তণ্হাপচ্চযস্স উপাদানস্স দস্সনৱসেন, যদৱত্থা তণ্হা উপাদানস্স পচ্চযো, তদৱত্থাদস্সনৱসেন. ফলেন হি হেতুৱিসেসকিত্তনমেতন্তি. এৱং ৱিদ্ধংসেথাতি কামৰাগভৱতণ্হাদিৱসেন লোভং কস্মা এৱং ৱিপ্পকিৰেথ. তণ্হাকৰণৱসেনাতি তণ্হাযনকৰণৱসেন সুভাকাৰগ্গহণৱসেন. সুভন্তি হি আৰম্মণে পৱত্তো ৰাগো ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুত্তো.

১৪২. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দিট্ঠিৱাদো. দিট্ঠিৱসেন হি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, অসস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি চ দিট্ঠিগতিকা পঞ্ঞপেন্তি. তেনাহ ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযো’’তি (ম. নি. ১.১৪২). তণ্হাৰহিতায দিট্ঠিযা অভাৱতো তণ্হাৱসেনেৱ চ অত্তনো সস্সতভাৱাভিনিৱেসোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তণ্হাদিট্ঠিৱসেনা’’তি. অল্লীনাতি নিস্সিতা. উপগতাতি অৱিস্সজ্জনৱসেন একিভাৱমিৱ গতা. অজ্ঝোসিতাতি তায দিট্ঠিযা গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপিতা ৱিয তদন্তোগধা. তেনাহ ‘‘অনুপৱিট্ঠা’’তি. যথা গহট্ঠানং কামজ্ঝোসানং ৱিৱাদমূলং, এৱং পব্বজিতানং দিট্ঠজ্ঝোসানন্তি আহ ‘‘ৱিভৱদিট্ঠিযা তে পটিৱিৰুদ্ধা’’তি. দিট্ঠিৱিৰোধেন হি দিট্ঠিগতিকৱিৰোধো.

খণিকসমুদযো উপ্পাদক্খণোতি আহ ‘‘দিট্ঠীনং নিব্বত্তী’’তি. দিট্ঠিনিব্বত্তিগ্গহণেনেৱ চেত্থ যথা দিট্ঠীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৱিভাৱিতা, এৱং দিট্ঠিৱত্থুনোপীতি উভযেসম্পি অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা চ ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বং. যানি পটিসম্ভিদানযেন (পটি. ম. ১.১২২) ‘‘পচ্চযসমুদযো অট্ঠ ঠানানী’’তি ৱুত্তানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাপী’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং আৰম্মণট্ঠেন ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ৩.৮১; ৪.৩৪৫). অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিৱসেন পচ্চযভাৱতো. যথাহ – ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো’’তিআদি (ম. নি. ১.২, ৪৬১; সং. নি. ৩.১, ৭). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথা চাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা (দী. নি. ১.১১৮-১৩০), ফুস্স ফুস্স পটিসংৱেদিযন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৪৪) চ. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খাতি (সু. নি. ৮৮০), পথৱিং পথৱিতো সঞ্ঞত্ৱা’’তি (ম. নি. ১.২) চ আদি. ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১) ‘‘তক্কী হোতি ৱীমংসী’’তি (দী. নি. ১.৩৪) চ আদি. অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ভগৱা ‘‘তস্সেৱ অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, অত্থি মে অত্তাতি অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৯). সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং, তস্স ভাৱো সমুট্ঠানট্ঠো, তেন. খণিকত্থঙ্গমো খণিকনিৰোধো. পচ্চযত্থঙ্গমো অৱিজ্জাদীনং অচ্চন্তনিৰোধো. সো পন যেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো’’তি আহ. চত্তাৰো হি অৰিযমগ্গা যথাৰহং তস্স তস্স সঙ্খাৰগতস্স অচ্চন্তনিৰোধহেতু, খণিকনিৰোধো পন অহেতুকো.

আনিসংসন্তি উদযং. সো পন দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকৱসেন দুৱিধো. তত্থ সম্পৰাযিকো দুগ্গতিপৰিকিলেসতাযআদীনৱপক্খিকো এৱাতি ইতৰং দস্সেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ. আদীনৱম্পি দিট্ঠধম্মিকমেৱ দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠিগ্গহণমূলকং উপদ্দৱ’’ন্তিআদিমাহ. সোতিআদীনৱো. আদীনন্তি আদি-সদ্দেন নগ্গিযানসনসঙ্কটিৱতাদীনং সঙ্গহো. নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণন্তি ৱুচ্চমানে দস্সনমগ্গো এৱ দিট্ঠীনং নিস্সৰণং সিযা, তস্স পন অত্থঙ্গমপৰিযাযেন গহিতত্তা সব্বসঙ্খতনিস্সটং নিব্বানং দিট্ঠীহিপি নিস্সটন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠীনং নিস্সৰণং নাম নিব্বান’’ন্তি. ইমিনাতিআদীসু ৱত্তব্বং অনুযোগৱত্তে ৱুত্তনযমেৱ.

১৪৩. দিট্ঠিচ্ছেদনং দস্সেন্তোতি সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাদস্সনেন সব্বসো দিট্ঠীনং সমুচ্ছেদৱিধিং দস্সেন্তো. ৱুত্তাযেৱাতি –

‘‘উপাদানানি চত্তাৰি, তানি অত্থৱিভাগতো;

ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰা, কমতো চ ৱিভাৱযে’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৫) –

গাথং উদ্দিসিত্ৱা অত্থৱিভাগাদিৱসেন ৱুত্তাযেৱ. কামং ইতো বাহিৰকানং ‘‘ইমানি উপাদানানি এত্তকানি চত্তাৰি, ন ইতো ভিয্যো’’তি ঈদিসং ঞাণং নত্থি, কেৱলং পন কেচি ‘‘কামা পহাতব্বা’’তি ৱদন্তি, কেচি ‘‘নত্থি পৰো লোকোতি চ, মিচ্ছা’’তি ৱদন্তি, অপৰে ‘‘সীলব্বতেন সুদ্ধীতি চ, মিচ্ছা’’তি ৱদন্তি, অত্তদিট্ঠিযা পন মিচ্ছাভাৱং সব্বসো ন জানন্তি এৱ. যত্তকং পন জানন্তি, তস্সপি অচ্চন্তপ্পহানং ন জানন্তি, তথাপি সব্বস্স পৰিঞ্ঞেয্যস্স পৰিঞ্ঞেয্যং পঞ্ঞপেমইচ্চেৱ তিট্ঠন্তি. এৱংভূতানং পন নেসং তত্থ যাদিসী পটিপত্তি, তং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্তীতি সংৱিজ্জন্তি. তেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৱিজ্জমানতায অৱিচ্ছেদতং দস্সেতি. একেতি একচ্চে. সমণব্ৰাহ্মণাতি পব্বজ্জুপগমনেন সমণা, জাতিমত্তেন চ ব্ৰাহ্মণা. সব্বেসন্তি অনৱসেসানং উপাদানানং সমতিক্কমং পহানং. সম্মা ন পঞ্ঞপেন্তীতি যেসং পঞ্ঞপেন্তি, তেসম্পি সম্মা পৰিঞ্ঞং ন পঞ্ঞপেন্তি. ইদানি তং অত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কেচী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হোতিক-কুটীচক-বহূদক-হংস-পৰমহংস-কাজক-তিদণ্ড-মোনৱত-সেৱ-পাৰুপক-পঞ্চমৰত্তিক- সোমকাৰক-মুগব্বত-চৰবাক-তাপস-নিগন্থা-জীৱক-ইসি-পাৰাযনিক-পঞ্চাতপিক-কাপিল- কাণাদ-সংসাৰমোচক-অগ্গিভত্তিক-মগৱতিক-গোৱতিক-কুক্কুৰৱতিক-কামণ্ডলুক- ৱগ্গুলিৱতিক-একসাটক-ওদকসুদ্ধিক-সৰীৰসন্তাপক-সীলসুদ্ধিক-ঝানসুদ্ধিক-চতুব্বিধ- সস্সতৱাদাদযো ছন্নৱুতি তণ্হাপাসেন ডংসনতো, অৰিযধম্মস্স ৱা ৱিবাধনতো পাসণ্ডা. ৱত্থুপটিসেৱনং কামন্তি ব্যাপাৰস্স ৱত্থুনো পটিসেৱনসঙ্খাতং কামং. থেয্যেন সেৱন্তীতি পটিহত্থআদিসমঞ্ঞায লোকস্স ৱচনৱসেন সেৱন্তি. তীণি কাৰণানীতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তানি দিট্ঠিৱিসেসভূতানি ৱট্টকাৰণানি.

অত্থসল্লাপিকাতি অত্থস্স সল্লাপিকা, দ্ৱিন্নং অধিপ্পেতত্থসল্লাপৱিভাৱিনীতি অধিপ্পাযো. দ্ৱিন্নঞ্হি ৱচনং সল্লাপো. তেনাহ ‘‘পথৱী কিৰা’’তিআদি.

যো তিত্থিযানং অত্তনো সত্থৰি ধম্মে সহধম্মিকেসু চ পসাদো ৱুত্তো, তস্স অনাযতনগতত্তা অপ্পসাদকভাৱদস্সনং পসাদপচ্ছেদো. তথাপৱত্তো ৱাদো পসাদপচ্ছেদৱাদো ৱুত্তো. এৱৰূপেতি ঈদিসে ৱুত্তনযেন কিলেসানং অনুপসমসংৱত্তনিকে. ধম্মেতি ধম্মপতিৰূপকে. ৱিনযেতি ৱিনযপতিৰূপকে. তিত্থিযা হি কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা লোকং ৱঞ্চেন্তা ধম্মং কথেমাতি ‘‘সত্তিমে কাযা অকটা অকটৱিধা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৭৪) যং কিঞ্চি কথেত্ৱা তথা ‘‘ৱিনযং পঞ্ঞপেমা’’তি গোসীলৱগ্গুলিৱতাদীনি পঞ্ঞপেত্ৱা তাদিসং সাৱকে সিক্খাপেত্ৱা ‘‘ধম্মৱিনযো’’তি কথেন্তি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘ধম্মৱিনযে’’তি. তেনাহ ‘‘উভযেনপি অনিয্যানিকং সাসনং দস্সেতী’’তি. পৰিত্তম্পি নাম পুঞ্ঞং কাতুকামং মচ্ছেৰমলাভিভূততায নিৱাৰেন্তস্স অন্তৰাযং তস্স কৰোতো দিট্ঠেৱ ধম্মে ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বতা সম্পৰাযে চ দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, কিমঙ্গং পন সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণাৱহে জিনচক্কে পহাৰদাযিনো তিত্থকৰস্স তদোৱাদকৰস্স চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অনিয্যানিকসাসনম্হি হী’’তিআদিমাহ. যথা সো পসাদো সম্পৰাযে ন সম্মগ্গতো অত্তনো পৱত্তিৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘কঞ্চি কালং গন্ত্ৱাপি পচ্ছা ৱিনস্সতি যেৱা’’তি আহ, অৱেচ্চপ্পসাদো ৱিয অচ্চন্তিকো ন হোতীতি অত্থো.

সম্পজ্জমানা যথাৱিধিপটিপত্তিযা তিৰচ্ছানযোনিং আৱহতি. কম্মসৰিক্খকেন হি ৱিপাকেনেৱ ভৱিতব্বং. সব্বম্পি কাৰণভেদন্তি সব্বম্পি যথাৱুত্তং তিত্থকৰানং সাৱকানং অপাযদুক্খাৱহং মিচ্ছাপটিপত্তিসঙ্খাতং কাৰণৱিসেসং. সো পনেস পসাদো ন নিয্যাতি মিচ্ছত্তপক্খিকত্তা সুৰাপীতসিঙ্গালে পসাদো ৱিয. সুৰং পৰিস্সাৱেত্ৱা ছড্ডিতকসটং সুৰাজল্লিকং. ব্ৰাহ্মণা নাম ধনলুদ্ধাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইমং ৱঞ্চেস্সামী’’তি. কংসসতাতি কহাপণসতা.

১৪৪. তস্সাতি পসাদস্স. সব্বোপি লোভো কামুপাদানন্তেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেন কামুপাদানস্স পহানপৰিঞ্ঞ’’ন্তি. এৱৰূপেতি ঈদিসে সব্বসো কিলেসানং উপসমসংৱত্তনিকে. যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানানং অপাযেসু অপতনৱসেন ধাৰণট্ঠেন ধম্মে. সব্বসো ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযে. তত্থ ভৱদুক্খনিস্সৰণায সংৱত্তনে.

নমস্সমানো অট্ঠাসি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পচ্চেকবোধিপাৰমীনং পূৰণেন তত্থ বুদ্ধসাসনে পৰিচযেন চ ভগৱতি পসন্নচিত্ততায চ. ‘‘উলূকা’’ত্যাদিগাথা ৰুক্খদেৱতায ভাসিতা. কালুট্ঠিতন্তি সাযন্হকালে দিৱাৱিহাৰতো উট্ঠিতং. দুগ্গতেসো ন গচ্ছতীতি দুগ্গতিং এসো ন গমিস্সতি. মোৰজিকো মুৰজৱাদকো. মহাভেৰিৱাদকৱত্থুআদীনিপি সিতপাতুকৰণং আদিং কত্ৱা ৱিত্থাৰেতব্বানি.

পৰমত্থেতি লোকুত্তৰধম্মে. কিং পন ৱত্তব্বন্তি ধম্মেপি পৰমত্থে নিমিত্তং গহেত্ৱা সুণন্তানং. সামণেৰৱত্থূতি পব্বজিতদিৱসেযেৱ সপ্পেন দট্ঠো হুত্ৱা কালং কত্ৱা দেৱলোকং উপপন্নসামণেৰৱত্থু.

খীৰোদনন্তি খীৰেন সদ্ধিং সম্মিস্সং ওদনং. তিম্বৰুসকন্তি তিন্দুকফলং. তিপুসসদিসা একা ৱল্লিজাতি তিম্বৰুসং, তস্স ফলং তিম্বৰুসকন্তি চ ৱদন্তি. কক্কাৰিকন্তি খুদ্দকএলাড়ুকং. মহাতিপুসন্তি চ ৱদন্তি. ৱল্লিপক্কন্তি খুদ্দকতিপুসৱল্লিযা ফলং. হত্থপতাপকন্তি মন্দামুখি. অম্বকঞ্জিকন্তি অম্বিলকঞ্জিকং. খড়যাগুন্তিপি ৱদন্তি. দোণিনিম্মজ্জনিন্তি সতেলং তিলপিঞ্ঞাকং. ৱিধুপনন্তি চতুৰস্সবীজনিং. তালৱণ্টন্তি তালপত্তেহি কতমণ্ডলবীজনিং. মোৰহত্থন্তি মোৰপিঞ্ছেহি কতং মকসবীজনিং.

ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱাতি যস্মা ইধাপি যথাৱুত্তং সব্বম্পি কাৰণভেদং একতো কত্ৱা দস্সেন্তো সত্থা ‘‘তং কিস্স হেতূ’’ন্তিআদিমাহ, তস্মা তত্থ অনিয্যানিকসাসনে ৱুত্তনযস্স অনুস্সৰণৱসেন যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

১৪৫. পৰিঞ্ঞন্তি পহানপৰিঞ্ঞং. তেসং পচ্চযং দস্সেতুন্তি উপাদানানং পৰিঞ্ঞা নাম পহানপৰিঞ্ঞা. তেসং অচ্চন্তনিৰোধো অধিপ্পেতো, সো চ পচ্চযনিৰোধেন হোতীতি তেসং পচ্চযং মূলকাৰণতো পভুতি দস্সেতুং. অযন্তি ইদানি ৱুচ্চমানো এত্থ ‘‘ইমে চা’’তিআদিপাঠে ‘‘কিং নিদানা’’তিআদিসমাসপদানং অত্থো. সব্বপদেসূতি ‘‘তণ্হাসমুদযা’’তিআদীসু সব্বেসু পদেসু. ইমিনা এৱ চ সব্বগ্গহণেন ‘‘ফস্সনিদানা’’তিআদীনম্পি পদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইমে অঞ্ঞতিত্থিযা উপাদানানম্পি সমুদযং ন জানন্তি, কুতো নিৰোধং, তথাগতো পন তেসং তপ্পচ্চযপচ্চযানম্পি সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যাথাৱতো জানাতি, তস্মা – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯) যথাৰদ্ধসীহনাদং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ইমে চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো উপাদানা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৪৫) নযেন দেসনং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ওতাৰেন্তো ৱট্টং দস্সেত্ৱা ‘‘যতো চ খো’’তিআদিনা ৱিৱট্টং দস্সেন্তো অৰহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হি, তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পন ভগৱা’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

চূড়সীহনাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. মহাসীহনাদসুত্তৱণ্ণনা

ৱেসালীনগৰৱণ্ণনা

১৪৬. অপৰাপৰন্তি পুনপ্পুনং. ৱিসালীভূততাযাতি গাৱুতন্তৰং গাৱুতন্তৰং পুথুভূততায. তত্ৰাতি তস্সং ৱিসালীভূততাযং. ছড্ডিতমত্তেতি ৱিস্সট্ঠমত্তে. ঊমিভযাদীহীতি ঊমিকুম্ভীলআৱট্টসংসুকাভযেহি. উদকপ্পৱাহেনাগতস্সপি চ উস্মা ন ৱিগচ্ছতি, উস্মা চ নাম ঈদিসস্স সৱিঞ্ঞাণকতায ভৱেয্যাতি ‘‘সিযা গব্ভো’’তি চিন্তেসি. তথা হীতিআদি তত্থ কাৰণচিন্তা. পুঞ্ঞৱন্ততায দুগ্গন্ধং নাহোসি, সউসুমতায পূতিকভাৱো. দাৰকানং পুঞ্ঞূপনিস্সযতো অঙ্গুট্ঠকতো চস্স খীৰং নিব্বত্তি, খীৰভত্তঞ্চ লভি. চৰিমকভৱে বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু ৱিয উদৰচ্ছৱিযা অচ্ছৱিপ্পসন্নতায নিচ্ছৱি ৱিযাতি কত্ৱা আহ ‘‘নিচ্ছৱী অহেসু’’ন্তি. তেসন্তি দ্ৱিন্নং দাৰকানং. মাতাপিতৰোতি পোসকমাতাপিতৰো. অভিসিঞ্চিত্ৱা ৰাজানং অকংসু ৰজ্জসম্পত্তিযা দাযকস্স কম্মস্স কতত্তা, অসম্ভিন্নে এৱ ৰাজকুলে উপ্পন্নত্তা চ. কুমাৰস্স পুঞ্ঞানুভাৱসঞ্চোদিতা দেৱতাধিগ্গহিতাতি কেচি.

পুৰস্স অপৰেতি পুৰস্স অপৰদিসায গাৱুতমত্তে ঠানে জীৱকম্বৱনং ৱিয সপাকাৰমন্দিৰকে. অচিৰপক্কন্তোতি এত্থ ন দেসন্তৰপক্কমনং অধিপ্পেতং, অথ খো সাসনতো অপক্কমনন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৱিব্ভমিত্ৱা’’তিআদিমাহ. তেনেৱাহ ‘‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা’’তি. পৰিসতীতি পৰিসাযং, জনসমূহেতি অত্থো. জনসমূহগতো পন ‘‘পৰিসমজ্ঝে’’তি ৱুত্তো. ভাৱনামনসিকাৰেন ৱিনা পকতিযাৱ মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বো ধম্মোতি মনুস্সধম্মো, মনুস্সত্তভাৱাৱহো ৱা ধম্মো মনুস্সধম্মো, অনুড়াৰং পৰিত্তকুসলং. যং অসতিপি বুদ্ধুপ্পাদে ৱত্ততি, যঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতী’’তি. ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো’’তি বুদ্ধে মমত্তকাৰিনো বুদ্ধমামকা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

উত্তৰিমনুস্সধম্মাদিৱণ্ণনা

অলং অৰিযায অৰিযভাৱাযাতি অলমৰিযো, ৰূপাযতনং জানাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, দিব্বচক্খু. সম্মসনুপগে চ পন ধম্মে লক্খণত্তযঞ্চ তথা জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, ৱিপস্সনা. নিব্বানং, চত্তাৰি ৱা সচ্চানি অসম্মোহপটিৱেধতো জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, মগ্গো. ফলং পন নিব্বানৱসেনেৱ যোজেতব্বং. পচ্চৱেক্খণা মগ্গাধিগতস্স অত্থস্স পচ্চক্খতো জাননট্ঠেন ঞাণদস্সনং, সব্বঞ্ঞুতা অনাৱৰণতায সমন্তচক্খুতায চ ঞাণদস্সনং. লোকুত্তৰমগ্গো অধিপ্পেতো, তস্মিঞ্হি পটিসিদ্ধে সব্বেসম্পি বুদ্ধগুণানং অসম্ভৱোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তঞ্হি সো ভগৱতো পটিসেধেতী’’তি.

সুখুমং ধম্মন্তৰং নাম ঝানৱিপস্সনাদিকং আচৰিযানুগ্গহেন গহিতং নাম নত্থি. তক্কপৰিযাহতন্তি ‘‘ইতি ভৱিস্সতি, এৱং ভৱিস্সতী’’তি তংতংদস্সেতব্বমত্থতক্কনেন ৱিতক্কনমত্তেন পৰিতো আহতং পৰিৱত্তিতং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘তক্কেত্ৱা’’তিআদি. লোকিযপঞ্ঞং অনুজানাতি উপনিসিন্নপৰিসায অনুকূলধম্মকথনতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সমণো গোতমো’’তিআদি. পটিভাতীতি পটিভানং, ‘‘ইতি ৱক্খামী’’তি এৱংপৱত্তং কথনচিত্তং, ততো পটিভানতো জাননং পটিভানং, আগমাভাৱতো সযমেৱ উপট্ঠিতত্তা সযংপটিভানং. তেনাহ ‘‘ইমিনাস্স ধম্মেসু পচ্চক্খভাৱং পটিবাহতী’’তি. সুফুসিতন্তি নিব্বিৱৰং. অফুসিতত্তে হি সুখেন ৱচীঘোসো ন নিচ্ছৰতি. দন্তাৱৰণন্তি ওট্ঠদ্ৱযং. জিৱ্হাপি থদ্ধতায সুখেন ৱচীঘোসো ন নিচ্ছৰতীতি আহ ‘‘মুদুকা জিৱ্হা’’তি. কৰৱীকৰুতমঞ্জুতায মধুৰো সৰো. এলং ৱুচ্চতি দোসো, এলং গড়তীতি এলগড়া, ন এলগড়া অনেলগড়া, নিদ্দোসা, ন ৰুজ্ঝতীতি অত্থো. সব্বমেতং ৰঞ্জনস্সেৱ কাৰণং দস্সেন্তো ৱদতি.

পঞ্চ ধম্মাতি গম্ভীৰঞাণচৰিযভূতানং খন্ধাদীনং উগ্গহণ-সৱন-ধাৰণ-পৰিচয-যোনিসোমনসিকাৰে সন্ধাযাহ. তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি এত্থ সম্মা-সদ্দো উভযত্থাপি যোজেতব্বো ‘‘সম্মা তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. যো হি সম্মা ধম্মং পটিপজ্জতি, তস্সেৱ সম্মা দুক্খক্খযো হোতি. যো পন ৱুত্তনযেন তক্কৰো, তস্স নিয্যানং অত্থতো ধম্মস্সেৱ নিয্যানন্তি আহ ‘‘সো ধম্মো…পে… নিয্যাতি গচ্ছতী’’তি.

১৪৭. কোধনোতি কুজ্ঝনসীলো. যস্মা পন সুনক্খত্তো কোধৱসেন কুৰূৰো ফৰুসৱচনো চ, তস্মা আহ ‘‘কোধনোতি চণ্ডো ফৰুসো চা’’তি. তস্মিং অত্তভাৱে মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থীতি তস্মিং অত্তভাৱে উপ্পজ্জনাৰহানং মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি. তং বুদ্ধা ‘‘মোঘপুৰিসো’’তি ৱদন্তি যথা তং সুদিন্নলাড়ুদাযিআদিকে. উপনিস্সযে সতিপি তস্মিং খণে মগ্গে ৱা ফলে ৱা অসতি ‘‘মোঘপুৰিসো’’তি ৱদন্তি যথা তং ধনিযূপসেনত্থেৰাদিকে. সমুচ্ছিন্নোপনিস্সযে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যথা ‘‘মক্খলি মোঘপুৰিসো মনুস্সখিপ্পং মঞ্ঞে’’তি (অ. নি. ১.৩১১) তথা সুনক্খত্তোপীতি আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. অস্সাতি এতেন. কত্তৰি হিদং সামিৱচনং. কোধেনাতি কোধহেতুনা.

ভগৱতোতি সম্পদানৱচনং কুদ্ধপদাপেক্খায. পুব্বেতি ভিক্খুকালে. সদ্দং সোতুকামোতি সো কিৰ দিব্বচক্খুনা তাৱতিংসভৱনে দেৱতানং ৰূপং পস্সন্তো ওট্ঠচলনং পস্সতি, ন পন সদ্দং সুণাতি, তস্মা তাসং সদ্দং সোতুকামো অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সদ্দং সোতুকামো…পে… পুচ্ছী’’তি. সো চ অতীতে একং সীলৱন্তং ভিক্খুং কণ্ণসক্খলিযং পহৰিত্ৱা বধিৰমকাসি, তস্মা পৰিকম্মং কৰোন্তোপি অভব্বোৱ দিব্বসোতাধিগমায. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘উপনিস্সযো নত্থীতি ঞত্ৱা পৰিকম্মং ন কথেসী’’তি. চিন্তেসীতি অত্তনো মিচ্ছাপৰিৱিতক্কিতেন অযোনিসো উম্মুজ্জন্তো চিন্তেসি.

নিয্যানিকত্তাৱবোধনতো অভেদোপচাৰেন ‘‘দেসনাধম্মো নিয্যানিকো’’তি ৱুত্তো. নিয্যানো ৱা অৰিযমগ্গো বোধেতব্বো এতস্স অত্থীতি নিয্যানিকো দেসনাধম্মো. অত্তনি অত্থিতং দস্সেতি কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন তত্থ তত্থ পাকটীকতত্তা, ন পটিঞ্ঞামত্তেন. তথা হি যথাপৰাধং তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা যথাধম্মং ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপঞ্চ অৱিপৰীতধম্মদেসনায দেৱমনুস্সেহি যথাভিসঙ্খতপঞ্হানং তদজ্ঝাসযানুকূলং ঠানসো ৱিস্সজ্জনেন চ ভগৱতো সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰভাৱেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞূনং পাকটং, তথা তত্থ তত্থ যমকপাটিহাৰিযকৰণাদীসু ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনীতি. তেনাহ ‘‘ময্হঞ্চা’’তিআদি. অন্ৱেতি যথাগহিতসঙ্কেতস্স অনুগমনৱসেন এতি জানাতীতি অন্ৱযো. তেনাহ ‘‘অনুবুজ্ঝতীতি অত্থো’’তি. সঙ্কেতানুগমনঞ্চেত্থ ‘‘যথাপৰাধং তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা’’তিআদিনা ৱুত্তনযমেৱ. এৱং যোজনা ৱেদিতব্বাতি যথা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন যোজনা কতা, এৱং ‘‘এৱৰূপম্পি নাম ময্হং ইদ্ধিৱিধঞাণসঙ্খাতং উত্তৰিমনুস্সধম্ম’’ন্তিআদিনা তত্থ তত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

উত্তৰিমনুস্সধম্মাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দসবলঞাণৱণ্ণনা

১৪৮. যদিপি আদিতো অভিঞ্ঞাত্তযৱসেন দেসনায আগতত্তা চেতোপৰিযঞাণানন্তৰং উপৰি তিস্সো অভিঞ্ঞা ৱত্তব্বা সিযুন্তি ৱত্তব্বং সিযা, অত্থতো পন ৱিজ্জাত্তযং যথাৱুত্তঅভিঞ্ঞাত্তযমেৱাতি কত্ৱা ‘‘তিস্সো ৱিজ্জা ৱত্তব্বা সিযু’’ন্তি ৱুত্তং. কস্মা পনেত্থ ‘‘তাসু ৱুত্তাসু উপৰি দসবলঞাণং ন পৰিপূৰতী’’তি ৱুত্তং, ননু ইমানি ঞাণানি সেসাভিঞ্ঞা ৱিয অত্তনো ৱিসযস্স অভিজাননট্ঠং উপাদায অভিঞ্ঞাসু ৱত্তব্বানি, অকম্পিযট্ঠং পন উপত্থম্ভনট্ঠঞ্চ উপাদায বলঞাণেসু যথা সম্মাসতিআদযো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গেসূতি? নযিদমেৱং. তত্থ হি ধম্মানং ধম্মকিচ্চৱিসেসৱিভাৱনপৰায দেসনায ৱুত্তং, ইধ পন সত্থু গুণৱিসেসৱিভাৱনপৰায দেসনায তথা ৱত্তুং ন সক্কা অত্থতো অনঞ্ঞত্তা, একচ্চানং পুথুজ্জনানং এৱং চিত্তং উপ্পজ্জেয্য ‘‘কিমিদং ভগৱা হেট্ঠা ৱুত্তগুণে পুনপি গণ্হন্তো গুণাধিকদস্সনং কৰোতী’’তি. তস্মা সুৱুত্তমেতং ‘‘উপৰি দসবলঞাণং ন পৰিপূৰতী’’তি.

অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানীতি কস্মা ৱুত্তং (অ. নি. টী. ৩.১০.২১), ননু চেতানি সাৱকানম্পি একচ্চানং উপ্পজ্জন্তীতি? কামং উপ্পজ্জন্তি, যাদিসানি পন বুদ্ধানং ঠানাট্ঠানঞাণাদীনি, ন তাদিসানি তদঞ্ঞেসং কদাচিপি উপ্পজ্জন্তীতি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানীতি. তেনাহ ‘‘তথাগতস্সেৱ বলানী’’তি. ইমমেৱ হি যথাৱুত্তলেসং অপেক্খিত্ৱা তদভাৱতো আসযানুসযঞাণাদীসু এৱ অসাধাৰণগুণসমঞ্ঞা নিৰুড়্হা. কামং ঞাণবলানং ঞাণসম্ভাৰো ৱিসেসপচ্চযো, পুঞ্ঞসম্ভাৰোপি পন নেসং পচ্চযো এৱ, ঞাণসম্ভাৰস্সপি ৱা পুঞ্ঞসম্ভাৰভাৱতো ‘‘পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানী’’তি ৱুত্তং.

পকতিহত্থিকুলন্তি (সং. নি. ২.২২) গিৰিচৰনদীচৰৱনচৰাদিপ্পভেদা গোচৰিযকালাৱকনামা সব্বাপি বলেন পাকতিকা হত্থিজাতি. দসন্নং পুৰিসানন্তি থামমজ্ঝিমানং দসন্নং পুৰিসানং. একস্স তথাগতস্স কাযবলন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. একস্সাতি চ তথা হেট্ঠাকথাযং আগতত্তা দেসনাসোতেন ৱুত্তং. নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তি এত্থ নাৰা ৱুচ্চন্তি ৰস্মিযো, তা বহূ নানাৱিধা ইতো উপ্পজ্জন্তীতি নাৰাযনং, ৱজিৰং, তস্মা নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তি ৱজিৰসঙ্ঘাতবলন্তি অত্থো. ঞাণবলং পন পাড়িযং আগতমেৱ, ন কাযবলং ৱিয অট্ঠকথাৰুড়্হমেৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সংযুত্তকে আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি সত্তসত্ততি ঞাণানী’’তি ৱুত্তং (ৱিভ. মূলটী. ৭৬০), তত্থ পন নিদানৱগ্গে সত্তসত্ততি আগতানি চতুচত্তাৰীসঞ্চ, তেসত্ততি পন পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৭৩ মাতিকা) সুতমযাদীনি আগতানি দিস্সন্তি, ন সংযুত্তকে. অঞ্ঞানিপীতি এতেন ঞাণৱত্থুৱিভঙ্গে এককাদিৱসেন ৱুত্তানি, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘পুব্বন্তে ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১০৭৬) ব্ৰহ্মজালাদীসু (দী. নি. ১.৩৬) চ ‘‘তযিদং তথাগতো পজানাতি, ইমানি দিট্ঠিট্ঠানানি এৱং গহিতানী’’তিআদিনা ৱুত্তানি অনেকানি ঞাণপ্পভেদানি সঙ্গণ্হাতি. যাথাৱপটিৱেধতো সযঞ্চ অকম্পিযং পুগ্গলঞ্চ তংসমঙ্গিং নেয্যেসু অধিবলং কৰোতীতি আহ ‘‘অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চা’’তি.

উসভস্স ইদন্তি আসভং, (অ. নি. টী. ২.৪.৮) সেট্ঠং ঠানং. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৱসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৱা পৰিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৱ ৱদতি. তিট্ঠমানোৱাতি অৱদন্তোপি (সং. নি. টী. ২.২.২২) তিট্ঠমানোৱ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.

অট্ঠসু পৰিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপৰিসং…পে… তত্ৰ ৱত মং ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) ৱুত্তাসু অট্ঠসু পৰিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পৰতো দস্সিতঞাণযোগেন দসবলোহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেন খন্ধৱগ্গে (সং. নি. ৩.৭৮) আগতেন.

‘‘দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুৰিসূপস্সযাদীনং ফলসম্পত্তিপৱত্তি, পুৰিমসপ্পুৰিসূপস্সযাদিং উপনিস্সায পচ্ছিমসপ্পুৰিসূপস্সযাদীনং সম্পত্তিপৱত্তি ৱা ৱুত্তাতি আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্ক-সদ্দস্স গহণং ৱেদিতব্বং. ৱিচক্কসণ্ঠানা অসনি এৱ অসনিৱিচক্কং. উৰচক্কাদীসূতি আদি-সদ্দেন আণাসমূহাদীসুপি চক্ক-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ‘‘সঙ্ঘভেদং কৰিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) হি আণা ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুত্তা, ‘‘দেৱচক্কং অসুৰচক্ক’’ন্তিআদীসু (অ. নি. টী. ২.৪.৮) সমূহোতি. পটিৱেধনিট্ঠত্তা অৰহত্তমগ্গঞাণং পটিৱেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৱুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পৰস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৱত্তং নামা’’তি ৱুত্তং. ততো পৰং পন যাৱ পৰিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৱত্তি তস্সেৱ পৱত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৱেদিতব্বং পৱত্তিতচক্কস্স চক্কৱত্তিনো চক্কৰতনস্স ঠানং ৱিয.

‘‘তিট্ঠতী’’তি ৱুত্তং, কিং ভূমিযং পুৰিসো ৱিয? নোতি আহ ‘‘তদাযত্তৱুত্তিতাযা’’তি. ঠানন্তি চেত্থ অত্তলাভো ধৰমানতা চ, ন গতিনিৱত্তীতি আহ ‘‘উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চা’’তি. যত্থ পনেতং দসবলঞাণং ৱিত্থাৰিতং, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

সমাদিযন্তীতি সমাদানানি, তানি পন সমাদিযিত্ৱা কতানি হোন্তীতি আহ ‘‘সমাদিযিত্ৱা কতান’’ন্তি. কম্মমেৱ ৱা কম্মসমাদানন্তি এতেন সমাদানসদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৱং দস্সেতি মুত্তগতসদ্দে গতসদ্দস্স ৱিয. গতীতি নিৰযাদিগতিযো. উপধীতি অত্তভাৱো. কালোতি কম্মস্স ৱিপচ্চনাৰহকালো. পযোগোতি ৱিপাকুপ্পত্তিযা পচ্চযভূতা কিৰিযা.

অগতিগামিনিন্তি নিব্বানগামিনিং. ৱক্খতি হি ‘‘নিব্বানঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি নিব্বানগামিঞ্চ মগ্গং নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩). বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৱ পাণং ঘাতেন্তেসু কামং সব্বেসং চেতনা তস্সেৱেকস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণা, তং পন কম্মং তেসং নানাকাৰং. তেসু (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১১) হি একো আদৰেন ছন্দজাতো কৰোতি, একো ‘‘এহি ত্ৱম্পি কৰোহী’’তি পৰেহি নিপ্পীড়িতো কৰোতি, একো সমানচ্ছন্দো ৱিয হুত্ৱা অপ্পটিবাহমানো ৱিচৰতি. তেসু একো তেনেৱ কম্মেন নিৰযে নিব্বত্ততি, একো তিৰচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৱিসযে. তং তথাগতো আযূহনক্খণে এৱ – ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিৰচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৱিসযে’’তি জানাতি. নিৰযে নিব্বত্তমানম্পি – ‘‘এস মহানিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস উস্সদনিৰযে’’তি জানাতি. তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তমানম্পি – ‘‘এস অপাদকো ভৱিস্সতি, এস দ্ৱিপাদকো, এস চতুপ্পদো, এস বহুপ্পদো’’তি জানাতি. পেত্তিৱিসযে নিব্বত্তমানম্পি – ‘‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৱিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পৰদত্তূপজীৱী’’তি জানাতি. তেসু চ কম্মেসু – ‘‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিমাকড্ঢিস্সতি, ইদং অঞ্ঞেন দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কং ভৱিস্সতী’’তি জানাতি.

তথা সকলগামৱাসিকেসু একতো পিণ্ডপাতং দদমানেসু কামং সব্বেসম্পি চেতনা পিণ্ডপাতাৰম্মণাৱ, তং পন কম্মং তেসং নানাকাৰং. তেসু হি একো আদৰেন কৰোতীতি সেসং পুৰিমসদিসং, তস্মা তেসু কেচি দেৱলোকে নিব্বত্তন্তি, কেচি মনুস্সলোকে, তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৱ জানাতি – ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৱলোকে, তত্থাপি এস খত্তিযকুলে, এস ব্ৰাহ্মণকুলে, এস ৱেস্সকুলে, এস সুদ্দকুলে, এস পৰনিম্মিতৱসৱত্তীসু, এস নিম্মানৰতীসু, এস তুসিতেসু, এস যামেসু, এস তাৱতিংসেসু, এস চাতুমহাৰাজিকেসু, এস ভুম্মদেৱেসূ’’তিআদিনা তত্থ তত্থ হীনপণীতসুৱণ্ণদুব্বণ্ণঅপ্পপৰিৱাৰমহাপৰিৱাৰতাদিভেদং তং তং ৱিসেসং আযূহনক্খণেযেৱ জানাতি.

তথা ৱিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসুযেৱ – ‘‘ইমিনা নীহাৰেন এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৱ ৱৱত্থপেস্সতি, এস ৰূপপৰিগ্গহেযেৱ ঠস্সতি, এস অৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস নামৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস পচ্চযপৰিগ্গহে এৱ, এস লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায এৱ, এস পঠমফলেযেৱ, এস দুতিযফলে এৱ, এস ততিযফলে এৱ, এস অৰহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি জানাতি. কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তেসুপি – ‘‘ইমস্স পৰিকম্মমত্তমেৱ ভৱিস্সতি, এস নিমিত্তং উপ্পাদেস্সতি, এস অপ্পনং এৱ পাপুণিস্সতি, এস ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’’তি জানাতি. তেনাহ ‘‘ইমস্স চেতনা’’তিআদি.

কামনতো, কামেতব্বতো, কামপটিসংযুত্ততো চ কামো ধাতু কামধাতু. আদি-সদ্দেন ব্যাপাদধাতু-ৰূপধাতু-আদীনং সঙ্গহো. ৱিলক্খণতাযাতি ৱিসদিসসভাৱতায. খন্ধাযতনধাতুলোকন্তি অনেকধাতুং নানাধাতুং খন্ধলোকং আযতনলোকং ধাতুলোকং যথাভূতং পজানাতীতি যোজনা. ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম. তেসুপি একৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একাদসৱিধেন ৰূপক্খন্ধো (ৱিভ. ৩৩). একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো (ৱিভ. ৩৪-৬১). একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো, বহুৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো (ৱিভ. ৬২-৯১). একৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো, বহুৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো (ৱিভ. ৯২-১২০). একৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ১২১-১৪৯) এৱং তাৱ খন্ধলোকস্স, ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱে চাতুভূমকা’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৫৬-১৭১) আযতনলোকস্স, ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম, তত্থ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চাতুভূমকা’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৭২-১৮৮) ধাতুলোকস্স অনেকসভাৱং নানাসভাৱঞ্চ পজানাতি. ন কেৱলং উপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সেৱ, অথ খো অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সপি – ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো, ইমস্স কাড়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স সকণ্টকো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ইমস্স ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰস্সং ৱট্টং সুসণ্ঠানং দুস্সণ্ঠানং মুদুকং ফৰুসং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং মধুৰং তিত্তকং কটুকং অম্বিলং কসাৱং, ইমস্স কণ্টকো তিখিণো কুণ্ঠো উজুকো কুটিলো তম্বো কাড়ো ওদাতো হোতী’’তিআদিনা পজানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাদীনং এৱ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসং.

নানাধিমুত্তিকতন্তি নানাঅজ্ঝাসযতং. অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৱো. সো পন হীনপণীততাসামঞ্ঞেন পাড়িযং দ্ৱিধাৱ ৱুত্তোপি হীনপণীতাদিভেদেন অনেকৱিধোতি আহ ‘‘হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱ’’ন্তি. তত্থ তত্থ যে যে সত্তা যংযংঅধিমুত্তিকা, তে তে তংতদধিমুত্তিকে এৱ সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি ধাতুসভাগতো. যথা গূথাদীনং ধাতুসভাৱো এসো, যং গূথাদীহি এৱ সংসন্দন্তি সমেন্তি, এৱং (পুগ্গলানং অজ্ঝাসযস্সেৱেস সভাৱো, যং) (ৱিভ. মূলটী. ৮১৩) হীনজ্ঝাসযা দুস্সীলাদীহি এৱ সংসন্দন্তি সমেন্তি, সম্পন্নসীলাদযো চ সম্পন্নসীলাদীহেৱ. তং নেসং নানাধিমুত্তিকতং ভগৱা যথাভূতং পজানাতীতি.

ৱুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি পচ্চযৱিসেসেন সামত্থিযতো অধিকতং অনধিকতঞ্চ. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণনিদ্দেসে (ৱিভ. ৮১৪; পটি. ম. ১.১১৩) ‘‘আসযং জানাতি অনুসযং জানাতী’’তি আসযাদিজাননং কস্মা নিদ্দিট্ঠন্তি? আসযজাননাদিনা যেহি ইন্দ্ৰিযেহি পৰোপৰেহি সত্তা কল্যাণপাপাসযাদিকা হোন্তি, তেসং জাননস্স ৱিভাৱনতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তআসযানুসযঞাণানং ৱিসুং অসাধাৰণতা, ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তনানাধিমুত্তিকতাঞাণানং ৱিসুং বলতা চ সিদ্ধা হোতি. তত্থ আসযন্তি যত্থ সত্তা নিৱসন্তি, তং তেসং নিৱাসট্ঠানং দিট্ঠিগতং ৱা যথাভূতঞাণং ৱা আসযো.অনুসযো অপ্পহীনভাৱেন থামগতো কিলেসো. তং পন ভগৱা সত্তানং আসযং জানন্তো তেসং তেসং দিট্ঠিগতানং, ৱিপস্সনামগ্গঞাণানঞ্চ অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি. ৱুত্তং হেতং –

‘‘কামং সেৱন্তংযেৱ ভগৱা জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগৰুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগৰুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি. ব্যাপাদং, অব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, আলোকসঞ্ঞং সেৱন্তংযেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো থিনমিদ্ধগৰুকো থিনমিদ্ধাসযো থিনমিদ্ধাধিমুত্তো’তি’’ (পটি. ম. ১.১১৩).

পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানন্তি ৰূপাৱচৰানং পঠমাদীনং পচ্চনীকঝাপনট্ঠেন আৰম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন চ ঝানানং. চতুক্কনযেন হেতং ৱুত্তং. অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানন্তি এত্থ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো আৰম্মণে চ অধিমুচ্চনতো ৱিমোক্খা নাম, অট্ঠমো পন সব্বসো সঞ্ঞাৱেদযিতেহি ৱিমুত্তত্তা অপগমৱিমোক্খো নাম. চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমঝানসমাধি সৱিতক্কসৱিচাৰো নাম, পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো, নযদ্ৱযেপি উপৰি তীসু ঝানেসু সমাধি অৱিতক্কঅৱিচাৰো, সমাপত্তীসু পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাধীতিপি নামং, সমাপত্তীতিপি চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৱতো, নিৰোধসমাপত্তিযা তদভাৱতো ন সমাধীতি নামং. হানভাগিযধম্মন্তি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৱিসেসভাগিযধম্মন্তি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং. ইতি সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনানি হানভাগিযৱিসেসভাগিযধম্মাতি দস্সিতানি, তেহি পন ঝানানং তংসভাৱতা ধম্ম-সদ্দেন ৱুত্তা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি. ৱোদানন্তি পগুণতাসঙ্খাতং ৱোদানং. তঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমস্স পচ্চযত্তা ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. যে (অ. নি. টী. ৩.১০.২১) পন ‘‘নিৰোধতো ফলসমাপত্তিযা ৱুট্ঠানন্তি পাড়ি নত্থী’’তি ৱদন্তি, তে ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমায পাড়িযা (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) পটিসেধেতব্বা. যো সমাপত্তিলাভী সমানো এৱ ‘‘ন লভামহ’’ন্তি, কম্মট্ঠানং সমানং এৱ ‘‘ন কম্মট্ঠান’’ন্তি সঞ্ঞী হোতি, সো সম্পত্তিংযেৱ সমানং ‘‘ৱিপত্তী’’তি পচ্চেতীতি ৱেদিতব্বো.

১৪৯. অপ্পনন্তি নিগমনং. ন তথা দট্ঠব্বন্তি যথা পৰৱাদিনা ৱুত্তং, তথা ন দট্ঠব্বং. সকসককিচ্চমেৱ জানাতীতি ঠানাট্ঠানজাননাদিং সকং সকংযেৱ কিচ্চং কাতুং জানাতি, যথাসকমেৱ ৱিসযং পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. তম্পীতি তেহি দসবলঞাণেহি জানিতব্বম্পি. কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰমেৱাতি কম্মন্তৰস্সৱিপাকন্তৰমেৱ জানাতি, চেতনাচেতনাসম্পযুত্তধম্মে নিৰযাদিনিব্বানগামিনিপটিপদাভূতে কম্মন্তি গহেত্ৱা আহ ‘‘কম্মপৰিচ্ছেদমেৱা’’তি. ধাতুনানত্তঞ্চ ধাতুনানত্তকাৰণঞ্চ ধাতুনানত্তকাৰণন্তি একদেসসৰূপেকসেসো দট্ঠব্বো. তঞ্হি ঞাণং তদুভযম্পি জানাতি, ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১২) তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং. সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন সচ্চানং পৰিচ্ছিন্দনমেৱ. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অট্ঠমনৱমবলানি ৱিয তংসদিসং ইদ্ধিৱিধঞাণং ৱিয ৱিকুব্বিতুং. এতেনস্স বলসদিসতঞ্চ নিৱাৰেতি. ঝানাদিঞাণং ৱিয ৱা অপ্পেতুং ৱিকুব্বিতুঞ্চ. যদিপি হি ‘‘ঝানাদিপচ্চৱেক্খণাঞাণং সত্তমবল’’ন্তি তস্স সৱিতক্কসৱিচাৰতা ৱুত্তা, তথাপি ‘‘ঝানাদীহি ৱিনা পচ্চৱেক্খণা নত্থী’’তি ঝানাদিসহগতং ঞাণং তদন্তোগধং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঝানাদিকিচ্চং ৱিয ন সব্বং বলকিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘‘ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতী’’তি ৱুত্তং, ন পন কস্সচি বলস্স ঝানইদ্ধিভাৱতোতি দট্ঠব্বং. এৱং কিচ্চৱিসেসৱসেনপি দসবলঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং ৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিতক্কত্তিকভূমন্তৰৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপাটিযাতিআদিতো পট্ঠায পটিপাটিযা.

অনুপদৱণ্ণনং কত্ৱা ৱেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. কিলেসাৱৰণং নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি, কিলেসাৱৰণস্স অভাৱো আসৱক্খযাধিগমস্স ঠানং, তব্ভাৱো অট্ঠানং, অনধিগমস্স পন তদুভযং যথাক্কমং অট্ঠানঞ্চ ঠানঞ্চাতি তত্থ কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘লোকিয…পে… দস্সনতো চা’’তি আহ. তত্থ লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা ঠিতি আসৱক্খযাধিগমস্স ঠানং কিলেসাৱৰণাভাৱস্স কাৰণত্তা. সা হি তস্মিং সতি ন হোতি, অসতি চ হোতি. এতেন তস্সা অট্ঠিতিযা তস্স অট্ঠানতা ৱুত্তা এৱ. নেসং ৱেনেয্যসত্তানং. ধাতুৱেমত্তদস্সনতোতি কামধাতুআদীনং পৱত্তিভেদদস্সনতো. যদগ্গেন ধাতুৱেমত্তং জানাতি, তদগ্গেন চৰিযাৱিসেসম্পি জানাতি. ধাতুৱেমত্তদস্সনতোতি ৱা ধম্মধাতুৱেমত্তদস্সনতো. সব্বাপি হি চৰিযা ধম্মধাতুপৰিযাপন্না এৱাতি. পযোগং অনাদিযিত্ৱাপি সন্ততিমহামত্তাদীনং (ধ. প. ১৪২) ৱিয. দিব্বচক্খুঞাণানুভাৱতো পত্তব্বেনাতি এত্থ দিব্বচক্খুনা পৰস্স হদযৱত্থুসন্নিস্সযলোহিতৱণ্ণদস্সনমুখেন তদা পৱত্তমানচিত্তজাননত্থং পৰিকম্মকৰণং নাম সাৱকানং, তঞ্চ খো আদিকম্মিকানং, যতো দিব্বচক্খুআনুভাৱতো চেতোপৰিযঞাণস্স পত্তব্বতা সিযা, বুদ্ধানং পন যদিপি আসৱক্খযঞাণাধিগমতো পগেৱ দিব্বচক্খুঞাণাধিগমো, তথাপি তথা পৰিকম্মকৰণং নত্থি ৱিজ্জাত্তযসিদ্ধিযা সিজ্ঝনতো. সেসাভিঞ্ঞাত্তযে চেতোপৰিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণাধিগমেন পত্তন্তি চ ৱত্তব্বতং লভতীতি তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পুন এৱৰূপিং ৱাচং ন ৱক্খামীতি চিত্তং উপ্পাদেন্তো তং ৱাচং পজহতি নাম. ৱাচায পন সো অত্থো পাকটো হোতীতি ‘‘ৱদন্তো’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠিং ন গণ্হিস্সামীতি দিট্ঠিগ্গাহপটিক্খেপো. দিট্ঠিযা অনুপ্পাদনং পজহনমেৱাতি আহ ‘‘পজহন্তো’’তি. সো অৰিযূপৱাদী নিৰযে ঠপিতোযেৱ, নাস্স নিৰযূপপত্তিযা কোচি ৱিবন্ধো একংসিকো অযমত্থোতি অধিপ্পাযো.

অস্সাতি একংসিকভাৱস্স. সিক্খাহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি, তদত্থায ৱিপস্সনায চ ৱিনা অঞ্ঞাৰাধনস্স অসম্ভৱতো ‘‘লোকিযলোকুত্তৰা সীলসমাধিপঞ্ঞা ৱেদিতব্বা’’তি ৱত্ৱা পুন আসন্নতৰে সীলাদিকে দস্সেন্তো ‘‘লোকুত্তৰৱসেনেৱ ৱিনিৱত্তেতুম্পি ৱট্টতী’’তি আহ, তস্মা অগ্গমগ্গপৰিযাপন্না সীলাদযো ৱেদিতব্বা. অগ্গমগ্গট্ঠস্স হি দিট্ঠেৱ ধম্মে একংসিকা অঞ্ঞাৰাধনা, ইতৰেসং অনেকংসিকাতি. সম্পজ্জনং সম্পদা, নিপ্ফত্তীতি অত্থো, তস্মা এৱংসম্পদন্তি এৱংঅৱিৰজ্ঝনকনিপ্ফত্তিকন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ইমম্পি কাৰণ’’ন্তিআদি. তত্থ কাৰণন্তি যুত্তি. তত্ৰাযং যুত্তিনিদ্ধাৰণা ‘‘নিৰযূপগো অৰিযূপৱাদী তদাদাযস্স অৱিজ্জমানতো সেয্যথাপি মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি. এত্থ চ ‘‘তং ৱাচং অপ্পহাযা’’তিআদিৱচনেন তদাদাযস্স অপ্পহানেন চ অৰিযূপৱাদো অন্তৰাযিকো অনত্থাৱহো চ, পহানেন পন অচ্চযং দেসেত্ৱা খমাপনেন অনন্তৰাযিকো অত্থাৱহো চ যথা তং ৱুট্ঠিতা দেসিতা চ আপত্তীতি দস্সেতি.

দসবলঞাণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুৱেসাৰজ্জঞাণৱণ্ণনা

১৫০. ব্যামোহভযৱসেন (অ. নি. টী. ২.৪.৮) সৰণপৰিযেসনং সাৰজ্জনং সাৰদো, ব্যামোহভযং, ৱিগতো সাৰদো এতস্সাতি ৱিসাৰদো, তস্স ভাৱো ৱেসাৰজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং পহানসম্পদং দেসনাৱিসেসসম্পদং খেমং নিস্সায পৱত্তং চতুব্বিধং পচ্চৱেক্খণঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. দস্সিতধম্মেসূতি ৱুত্তধম্মেসু. ৱচনমত্তমেৱ হি তেসং, ন পন দস্সনং তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স অভাৱতো. ভগৱতা এৱ ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি পৰস্স ৱচনৱসেন দস্সিতধম্মেসু. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮) ৱিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপৰিযাযোতি আহ ‘‘সহধম্মেনাতি সহেতুনা’’তি. হেতূতি চ উপপত্তিসাধনহেতু ৱেদিতব্বো, ন কাৰকো সম্পাপকো চ. অপ্পমাণন্তি অনিদস্সনং. নিদস্সনঞ্হি অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো পমাণঙ্গতায ‘‘পমাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. নিমিত্তন্তি চোদনায কাৰণং. তত্থ চোদকো চোদনং কৰোতীতি কাৰণং, ধম্মো চোদনং কৰোতি এতেনাতি কাৰণং. তেনাহ ‘‘পুগ্গলোপী’’তিআদি. খেমন্তি কেনচি অপ্পটিবন্ধিযভাৱেন অনুপদ্দুততং.

অন্তৰাযো এতেসং অত্থি, অন্তৰাযেৱা যুত্তাতি অন্তৰাযিকা. এৱংভূতা পন তে যস্মা অন্তৰাযকৰা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা’’তি. অসঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমো ন তথা সাৱজ্জোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কন্তা’’তি. সত্ত আপত্তিক্খন্ধাতিআদি নিদস্সনমত্তং ইতৰেসম্পি চতুন্নং ‘‘অন্তৰাযিকা’’তি ৱুত্তধম্মানং তব্ভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱতো. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতোতি ইদং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন ৱুত্তং অৰিট্ঠসিক্খাপদং (পাচি. ৪১৭-৪২২) ৱিয. যস্মা তঙ্খণম্পি কামেসু (অ. নি. টী. ২.৪.৮) আদীনৱং দিস্ৱা ৱিৰত্তো (অ. নি. টী. ২.৪.৮) হোতি চে, ৱিসেসং অধিগচ্ছতি, ন কামেসু আসত্তো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মেথুনং…পে… অন্তৰাযো হোতী’’তি. তত্থ যস্স কস্সচীতি ন কেৱলং পব্বজিতস্সেৱ, অথ খো যস্স কস্সচি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘মেথুনমনুযুত্তস্স, মুস্সতেৱাপি সাসন’’ন্তি. তস্মিং অনিয্যানিকধম্মেতি তস্মিং পৰেন পৰিকপ্পিতঅনিয্যানিকধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি ইদং কম্মসংযোগে ভুম্মং.

চতুৱেসাৰজ্জঞাণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অট্ঠপৰিসৱণ্ণনা

১৫১. পুৰিসস্স সূৰতৰভাৱো নাম সঙ্গামে পাকটো হোতি, ন গেহে নিসিন্নকালে, এৱং ৱেসাৰজ্জঞাণস্স আনুভাৱো পণ্ডিতপৰিসাসু যত্থ কত্থচীতি দস্সেন্তো ‘‘ৱেসাৰজ্জঞাণস্স বলদস্সনত্থ’’ন্তি আহ. সন্নিপতিত্ৱা নিসিন্নট্ঠানন্তি ঠানসীসেন সন্নিপতিতখত্তিযপৰিসমেৱ দস্সেতি. এসেৱ নযো সব্বত্থাতি অতিদেসেন আৱিভাৱিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘মাৰকাযিকান’’ন্তিআদি ৱুত্তং সদিসত্থৱিসযত্তা অতিদেসস্স. যথা হি খত্তিযানং সমূহো খত্তিযপৰিসাতি অযমত্থো লব্ভতি, ন এৱং ‘‘মাৰপৰিসা’’তি এত্থ, মাৰস্স পৰিসাতি পন মাৰপৰিসাতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘মাৰকাযিকানং…পে… ন মাৰান’’ন্তি. মাৰকাযিকানন্তি মাৰপক্খিযানং. উগ্গট্ঠানদস্সনৱসেনাতি সাৰজ্জিতব্বট্ঠানদস্সনৱসেন, এৱং উগ্গা খত্তিযা অত্তনো পুঞ্ঞতেজেনাতি অধিপ্পাযো. ব্ৰাহ্মণা তীসু ৱেদেসূতি ইদং ইতৰেসং অৱিসযদস্সনৱসেন ৱুত্তং. ৱেদে সজ্ঝাযন্তাপি হি খত্তিযা ৱেস্সা চ তদত্থৱিচাৰণায যেভুয্যেন অসমত্থা এৱাতি. কস্মা পনেত্থ যামাদিপৰিসা ন গহিতাতি? ভুসং কামাভিগিদ্ধতায যোনিসোমনসিকাৰৱিৰহতো. যামাদযো হি উড়াৰুড়াৰে কামে পটিসেৱন্তা তত্থাভিগিদ্ধতায ধম্মস্সৱনায সভাৱেন চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি, মহাবোধিসত্তানং পন বুদ্ধানঞ্চ আনুভাৱেন আকড্ঢিযমানা কদাচি তেসং পযিৰুপাসনাদীনি কৰোন্তি তাদিসে মহাসমযে. তেনেৱ হি ৱিমানৱত্থুদেসনাপি তন্নিমিত্তা বহুলা নাহোসি. মনুস্সানং ৱসেনাযং কতা.

পৰচক্কৱাড়েসু চ মনুস্সানং ৱিসেসাধিগমো নত্থীতি পুচ্ছতি ‘‘কিং পন ভগৱা অঞ্ঞানি চক্কৱাড়ানিপি গচ্ছতী’’তি. ইতৰো যদিপি তেসং অৰিযধম্মাধিগমো নত্থি, ৱাসনায পন তত্থ গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেতীতি দস্সেন্তো ‘‘আমগচ্ছতী’’তি আহ. কেযূৰং নানাৱিধৰতনপৰিসিব্বিতসুৱণ্ণজালৱিনদ্ধং ভুজাভৰণং. অঙ্গদং নানাগন্ধগন্ধিতং, কেৱলং ৱা সুৱণ্ণমযং বাহুৱলযং. ছিন্নস্সৰাতি দ্ৱিধাভূতস্সৰা (দী. নি. টী. ২.১৭২) গগ্গৰস্সৰাতি গগ্গৰিকায ৱিয গগ্গৰাযমানখৰস্সৰা (দী. নি. টী. ২.১৭২; অ. নি. টী. ৩.৮.৬৯). ভাসন্তৰন্তি তেসং ভাসং (দী. নি. টী. ২.১৭২; অ. নি. টী. ৩.৮.৬৯) সন্ধাযাহ. ‘‘ৱীমংসা উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদি ৱুত্তং.

সঙ্গম্মাতি সমাগন্ত্ৱা. আদিতো লাপো আলাপো, ৱচনপটিৱচনৱসেন সমং লাপো সল্লাপো. সম্মা, সমঞ্ঞা ৱা কথা সংকথা, সংকথাৱ সাকচ্ছা.

অট্ঠপৰিসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুযোনিৱণ্ণনা

১৫২. যৱন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৱিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৱিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৱত্তিৱিসেসোতি আহ ‘‘খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নামা’’তি. অণ্ডে জাতাতি পঠমায জাতিযা ৱসেন ৱুত্তং, দুতিযায পন অণ্ডতো, অণ্ডে ৱা ভিজ্জমানে জাতাতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তী’’তি. ৱিনাতি এতেহি অণ্ডাদীহি বাহিৰপচ্চযেহি ৱিনা. উপ্পতিত্ৱা ৱিযাতি উপ্পজ্জনৱসেন পতিত্ৱা ৱিয. বাহিৰপচ্চযনিৰপেক্খত্তাযেৱ ৱা উপপতনে সাধুকাৰিনো উপপাতিকা, তে এৱ ইধ ওপপাতিকাতি ৱুত্তা. আদি-সদ্দেন গব্ভমলে নিব্বত্তমহাপদুমকুমাৰাদীনং সঙ্গহো. নিজ্ঝামতণ্হিকপেতানং নিচ্চং দুক্খাতুৰতায কামসেৱনা নত্থি, তস্মা তে গব্ভসেয্যকা ন হোন্তি, জালৱন্ততায ন তাসং কুচ্ছিযং গব্ভো সণ্ঠাতি, তস্মা তে ওপপাতিকাযেৱ সংসেদজত্তাযপি অসম্ভৱতো. নেৰযিকা ৱিযাতি নিদস্সনাপদেসেন তেসম্পি ওপপাতিকত্তং দীপেতি. অৱসেসাতি নিজ্ঝামতণ্হিকনেৰযিকে ঠপেত্ৱা অৱসেসা ৱিনিপাতিকা. যক্খানং চাতুমহাৰাজিকতায ওপপাতিকভাৱে এৱ আপন্নে তং নিৱত্তেতুং ‘‘এৱং যক্খাপী’’তি ৱুত্তং. তথা হি তে ন ভুম্মদেৱা ন চ ৱিনিপাতিকাতি.

চতুযোনিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চগতিৱণ্ণনা

১৫৩. গন্তব্বাতি উপপজ্জিতব্বা. যথা হি কম্মভৱো পৰমত্থতো অসতিপি কাৰকে পচ্চযসামগ্গিযা সিদ্ধো তংসমঙ্গিনা সন্তানলক্খণেন সত্তেন কতোতি ৱোহৰীযতি, তথা উপপত্তিভৱলক্খণা গতিযো পৰমত্থতো অসতিপি গমকে তংতংকম্মৱসেন যেসং তানি কম্মানি, তেহি গন্তব্বাতি ৱোহৰীযন্তীতি. এৱং সদ্দত্থতো গতিং দস্সেত্ৱা অত্থুদ্ধাৰনযেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. যেসু নিৰযাদিভেদেসু উপপত্তিভৱেসু গতি-সদ্দো নিৰূড়্হো, ততো অঞ্ঞত্থাপি গতিসদ্দপ্পৱত্তি অত্থি, তং একেন গতি-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা আহ ‘‘গতিগতী’’তি যথা ‘‘দুক্খদুক্খং, (সং. নি. ৪.৩২৭) ৰূপৰূপ’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৪৯) চ. উপ্পাদাৱত্থায গমনং উপগমনন্তি ‘‘নিব্বত্তিগতী’’তি ৱুত্তা. গতিন্তি চিত্তগতিং. তেনাহ ‘‘অজ্ঝাসযগতি নামা’’তি, অজ্ঝাসযপ্পৱত্তীতি অত্থো. তদট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৫০৩) পন ‘‘গতিন্তি নিপ্ফত্তি’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো. ব্ৰহ্মনিমন্তনসুত্তে (ম. নি. ১.৫০৩) হি অযং পাড়ীতি. জুতিন্তি আনুভাৱং. ৱিভৱোতি ৱিনাসো. সো হি ৱিগমোতি অত্থেন গতি. তেনেৱ নিব্বানং অৰহতো গতীতি (পৰি. ৩৩৯) অনুপাদিসেসনিব্বানং অৰহতো গতি ৱিগমো ৱিভৱোতি অনেকত্থত্তা ধাতূনং. দ্ৱেযেৱ গতিযোতি দ্ৱেৱ নিপ্ফত্তিযোতি অত্থোতি আহ ‘‘অযং নিপ্ফত্তিগতি নামা’’তি.

যস্স উপ্পজ্জতি, তং ব্ৰূহেন্তো এৱ উপ্পজ্জতীতি অযো, সুখং. নত্থি এত্থ অযোতি নিৰযো. ততো এৱ ৰমিতব্বং অস্সাদেতব্বং তত্থ নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিৰতিঅত্থেন নিৰস্সাদট্ঠেন নিৰযো’’তি. তিৰিযং অঞ্চিতাতি দেৱমনুস্সাদযো ৱিয উদ্ধং দীঘা অহুত্ৱা তিৰিযং দীঘাভি অত্থো. পকট্ঠতো সুখতো অযনং অপগমো পেচ্চভাৱো, তং পেচ্চভাৱং পত্তানং ৱিসযোতি পেতযোনিমেৱ ৱদতি. মনসো উস্সন্নত্তাতি সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণৱসেন উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততাযাতি অত্তো. অযং পনত্থো নিপ্পৰিযাযতো জম্বুদীপৱাসীৱসেন ৱেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপিকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি? সূৰা সতিমন্তো ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১). তেহি পন সমানৰূপাদিতায সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি মনুস্সাতেৱ পঞ্ঞাযিংসু. লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৱেন মনুস্সা’’তি ৱদন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পৰমত্থদীপনিযং ৱিমানৱত্থুসংৱণ্ণনাযং (ৱি. ৱ. অট্ঠ. ৩) ৱুত্তনযেন গহেতব্বো. আনুভাৱেহীতি দেৱানুভাৱসঙ্খাতেহি ইদ্ধিৱিসেসেহি. তত্থ কামা দেৱা কামগুণেহি চেৱ ইদ্ধিৱিসেসেহি চ ইতৰে ইদ্ধিৱিসেসেহেৱ দিব্বন্তি কীড়ন্তি জোতন্তি, সৰণন্তি ৱা গম্মন্তি, অভিত্থৱিযন্তীতি ৱা দেৱাতি.

তিৰচ্ছানযোনিঞ্চাতিআদীসূতি এত্থ তিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযগ্গহণেন খন্ধানং এৱ গহণং তেসং তাদিসস্স পৰিচ্ছিন্নস্স ওকাসস্স অভাৱতো. যত্থ ৱা তে অৰঞ্ঞসমুদ্দপব্বতাদিকে নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স ৱসেন ওকাসোপি গহেতব্বো. নিৰযূপগাদীহি সত্তেহি মগ্গিতব্বতো মগ্গো পটিপজ্জিতব্বা পটিপদা চাতি তং তং কম্মমেৱ ৱুত্তন্তি আহ ‘‘উভযেনপী’’তিআদি. যথা চ পটিপন্নোতি ইমিনা তস্স কম্মস্স কতূপচিতাকাৰমাহ. এত্থ চ নিৰযগামিঞ্চ মগ্গং নিৰযগামিনিঞ্চ পটিপদন্তি ইমিনা সাধাৰণতো নিৰযসংৱত্তনিযং কম্মং ৱত্ৱা পুন তং তং সন্তানপতিততায অসাধাৰণতং দস্সেতুং ‘‘যথাপটিপন্নো’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিনিপতন্তীতি ৱিৱসা, ৱিৰূপং ৱা নিপতন্তি. কস্মা পনেত্থ পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘নিব্বানঞ্চাহ’’ন্তিআদিমাহাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘ইদং পনা’’তিআদি. ন হি ভগৱা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতং ৱিভাৱেন্তো সাৱসেসং কত্ৱা দেসনং দেসেতি.

পঞ্চগতিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ঞাণপৱত্তাকাৰৱণ্ণনা

১৫৪. ঞাণপ্পৱত্তাকাৰন্তি ঞাণস্স পৱত্তিআকাৰং, ঞাণস্স ৱা পৱত্তিপকাৰং. একন্তদুক্খাতি একন্তেন দুক্খা অচ্চন্তদুক্খা. তা পন সব্বকালং দুক্খা সুখালযেনপি অসম্মিস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিচ্চদুক্খা নিৰন্তৰদুক্খা’’তি. বহলাতি অতনুকা, মহন্তাতি অত্থো. তিব্বাতি ৱা তিখিণা. খৰাতি কক্খড়া. কটুকাতি ৱা অনিট্ঠা. কস্সতি খণীযতীতি কাসু, আৱাটো. কসীযতি চীযতীতি কাসু, ৰাসি. ফুনন্তীতি দ্ৱীহি হত্থেহি অঙ্গাৰানি উক্খিপিত্ৱা পটিৱাতং ওফুনন্তি, তেন তেসং সকলসৰীৰং ডয্হতি. তেনাহ ‘‘পৰিদড্ঢগত্তা’’তি. পুৰিসপ্পমাণং পোৰিসং. একপথেনেৱাতি একমগ্গভূতেনেৱ. অনুক্কমনীযেনাতি উক্কমিতুং অপক্কমিতুং অসক্কুণেয্যেন.

ননু চ দিব্বচক্খুঞাণং পচ্চুপ্পন্নৱণ্ণাৰম্মণং, তেন কথং ৰূপন্তৰসমঙ্গিং নিৰযে নিব্বত্তসত্তং ‘‘অযং সো’’তি জানাতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. যথাকম্মূপগঞাণেন ‘‘অযং সো’’তি সল্লক্খেতি, তস্স পন দিব্বচক্খুআনুভাৱেন পত্তব্বত্তা ‘‘দিব্বচক্খুবলং নাম এতন্তি ৱুত্তং.

পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘গূথকূপো ৱিয তিৰচ্ছানযোনি দট্ঠব্বা’’তিআদিনা অঙ্গাৰকাসুপমাযং ৱুত্তনযেনেৱ. দুক্খা ৱেদনা বহুলা এতাসূতি দুক্খবহুলা. বহলপত্তপলাসোতি অৱিৰড়তনুৱিপুলপণ্ণো. সুখপৰিভোগং মহাপাসাদং দস্সেতুং ‘‘দীঘপাসাদো’’তি ৱুত্তং চতুৰস্সপাসাদাদীনং খুদ্দকত্তা. উণ্ণামযঅত্থৰণেনাতি উণ্ণামযলোহিতঅত্থৰণেন. উত্তৰং উপৰিভাগং ছাদেতীতি উত্তৰচ্ছদো, ৱিতানং. তং পন লোহিতৱিতানং ইধাধিপ্পেতন্তি ‘‘ৰত্তৱিতানেনা’’তি ৱুত্তং.

অপৰভাগযোজনাতি পাড়িযং ‘‘অপৰেন সমযেনা’’তি ৱুত্তস্স অপৰভাগস্স যোজনা. সা পন একদেসেন পুৰিমভাগে ৱুত্তে এৱ সুৱিঞ্ঞেয্যা হোতীতি ‘‘যথা সো’’তিআদিমাহ. মগ্গাৰুড়্হমেৱাতি মগ্গং উপগতমত্তমেৱ.

নিযমাভাৱাতি ‘‘দিব্বচক্খুনাৱ পস্সতী’’তি নিযমস্স অভাৱা. ‘‘দিব্বচক্খুনাপি পস্সিস্সতী’’তি ইদং ন অনুত্তৰসুখানুভৱনস্স দিব্বচক্খুগোচৰত্তা ৱুত্তং, অনাগতস্স পন তস্স দিব্বচক্খুপৰিভণ্ডভূতেন অনাগতংসঞাণেন দস্সনমেৱাতি কাৰণূপচাৰেন ৱুত্তং. পাড়িযং পন ‘‘চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. ‘‘অত্থতো পন নানা হোতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘দেৱলোকসুখং হী’’তিআদিং ৱত্ৱা যথাদস্সিতউপমাহিপি অযমত্থো পাকটো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘উপমাযম্পী’’তিআদিমাহ. গোত্ৰভুঞাণুপ্পাদতো পট্ঠায নিৰোধং পস্সিত্ৱা উপ্পন্নমগ্গফলপচ্চৱেক্খণৱসেন চেৱ পৰতো ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনৱসেন চ অৰিযসাৱকো নিৰোধে সযিতো ৱিয হোতি তদপস্সযেনেৱ পৱত্তনতোতি আহ ‘‘নিৰোধসযনৱৰগত’’ন্তি. তেনাহ ‘‘নিব্বানা…পে… পস্সতী’’তি.

ঞাণপৱত্তাকাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুক্কৰকাৰিকাদিসুদ্ধিৱণ্ণনা

১৫৫. পুচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিত্তযতো অঞ্ঞত্তা ‘‘পাটিযেক্কং অনুসন্ধিৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ন কেৱলং ‘‘দুক্কৰকাৰিকায সুদ্ধি হোতী’’তি এৱংলদ্ধিকো এৱ, অথ খো দুক্কৰচাৰীসু অভিপ্পসন্নোতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. চতুকুণ্ডিকোতি দ্ৱীহি পাদেহি হত্থেহীতি চতূহি অঙ্গেহি কুণ্ডনকো আহিণ্ডনকো. ছমানিকিণ্ণন্তি ভূমিযং খিত্তং. ভক্খসন্তি আহাৰং.

মচ্ছৰিযমলাদিপাপধম্মৱিগমনতো মেত্তাদিগুণানুব্ৰূহনতো চ ব্ৰহ্মং সেট্ঠং চৰিযন্তি ব্ৰহ্মচৰিযং, দানং. তথা হি তং ভগৱতা পণ্ডিতপঞ্ঞত্তং ৱুত্তং. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযাযো নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বো. কিন্তি কীদিসং. ৱতন্তি সমাদিন্নৱতং. সুচিণ্ণস্সাতি সুট্ঠু চিণ্ণস্স পুঞ্ঞস্স. ইদ্ধীতি আনুভাৱো. জুতীতি ৱত্থাভৰণোভাসসমুজ্জলা সৰীৰপ্পভা. বলৱীৰিযূপপত্তীতি কাযবলেন চেৱ উস্সাহেন চ সমন্নাগমো.

তেন পাণি কামদদোতি তেন অদ্ধিকানং উপগচ্ছন্তানং হত্থং পসাৰেত্ৱা অসয্হসেট্ঠিনো দানট্ঠানদস্সনমযেন পুঞ্ঞেন ইদানি ময্হং হত্থো কপ্পৰুক্খো ৱিয কামদদো ইচ্ছিতিচ্ছিতদাযী, কামদদো হোন্তো চ মধুস্সৱো ইট্ঠৱত্থুৱিস্সজ্জনকো জাতো. তেন মে ব্ৰহ্মচৰিযেনাতি তেন মম যথাৱুত্তকাযৱেয্যাৱটিযকম্মসঙ্খাতেন সেট্ঠচৰিযেন. পুঞ্ঞন্তি পুঞ্ঞফলং. তম্পি হি পুজ্জসভাৱতো, উত্তৰপদলোপেন ৱা ‘‘এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

পঞ্চ সিক্খাপদানি সমাহটানি পঞ্চসিক্খাপদং যথা ‘‘তিভৱং, তিসকট’’ন্তি চ. ব্ৰহ্মচৰিযস্মিন্তি ধম্মদেসনায. সা হি ৱিনেয্যানং ব্ৰহ্মভাৱাৱহনতো ব্ৰহ্মং সেট্ঠং চৰিযং, ব্ৰহ্মুনো ৱা ভগৱতো ৱাচসিকং চৰিযন্তি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি.

সহস্সং মচ্চুহাযিনন্তি সহস্সমত্তা অৰহত্তসমধিগমেন মচ্চুৱিসযাতিক্কমেন মচ্চুপহাযিনো জাতা. ব্ৰহ্মচাৰী ভৱিস্সামাতি এত্থ যেন ব্ৰহ্মচৰিযেন তে ব্ৰহ্মচাৰিনোতি ৱুচ্চন্তি, তং ব্ৰহ্মচৰিযং নিদ্ধাৰেত্ৱা আহ ‘‘মেথুনৱিৰতি ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱুত্তা’’তি.

নাতিক্কমামাতি ন অতিচৰাম অগমনীযট্ঠানেপি ইতৰত্থাপি ন ৱীতিক্কমাম. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ তাহি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰামা’’তি. অম্হন্তি অম্হাকং.

অত্তদমনৱসেনাতি যথাপটিঞ্ঞং অৰহন্তানং অনুকৰণাকাৰেন পৱত্তচিত্তদমনৱসেন, মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং দমনেনাতি অত্থো. সিখাপ্পত্তসেট্ঠচৰিযতায অৰিযমগ্গো ব্ৰহ্মচৰিযং. ব্ৰহ্মং সেট্ঠং চৰতি এতেনাতি ব্ৰহ্মচৰিযং, সত্থুসাসনং.

অতৰমানানন্তি ন তৰমানানং দেসকালং উদিক্খন্তানং. ফলাসাৱ সমিজ্ঝতীতি সুদুল্লভফলেপি আসা সম্মাপযোগমন্ৱায সমিজ্ঝতি এৱ. ৱিপক্কব্ৰহ্মচৰিযোস্মীতি ৱিসেসেন নিপ্ফন্নপণীতজ্ঝাসযো পৰিপুণ্ণউড়াৰমনোৰথো. সো হি সেট্ঠমনোসমাচাৰতায ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযাযেন ৱুত্তো.

ইদমেৱ সুত্তং আগতট্ঠানন্তি অধিপ্পাযো তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ইদমেৱ সুত্তপদং ‘‘ৱীৰিযং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি আগতট্ঠানন্তি অত্থো. ৱীৰিযঞ্হি তস্মিং ৱিসযে উত্তমং পৰমুক্কংসগতং তাদিসচৰিযাহেতু চাতি ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ইধ ৱুত্তং. চতুৰঙ্গসমন্নাগতন্তি চতুব্বিধদুক্কৰকিৰিযায সাধকস্স চতুব্বিধস্স অত্তনো পৱত্তিআকাৰস্স ৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতং.

কোচি ছিন্নভিন্নপটপিলোতিকধৰো দসন্তযুত্তস্স ৱত্থস্স অভাৱতো নিচ্চেলোতি ৱত্তব্বতং লভেয্যাতি তং নিৱত্তেন্তো আহ ‘‘নগ্গো’’তি. এৱং অকাসিং, এৱম্পি সত্তপীড়া মা অহোসীতি অধিপ্পাযো. যথা ‘‘অভিহটং ন সাদিযামী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৫৫) ভিক্খাপৰিযেসনে উক্কট্ঠচাৰিতাদস্সনং, এৱং ‘‘নএহি ভদ্দন্তিকাদিভাৱোপী’’তি গহেতব্বং. পুৰিসন্তৰগতাযাতি পুৰিসসমীপগতায. সংকিত্তীযন্তি এতাযাতি সংকিত্তি, গামৱাসিআদীহি সমুদাযৱসেন কৰিযমানকিৰিযা. ইধ পন ভত্তসংকিত্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘সংকিত্তেত্ৱা কতভত্তেসূ’’তি. দদন্তি তাযাতি দত্তি. একাহং অন্তৰভূতং এতস্স অত্থীতি একাহিকং. এস নযো সেসপদেসুপি. একাহৱাৰেনাতি একাহিকৱাৰেন. ‘‘একাহিক’’ন্তিআদিনা ৱুত্তৱিধিমেৱ পটিপাটিযা পৱত্তভাৱং দস্সেতুং পুন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ইতি এৱৰূপ’’ন্তিআদি.

এৰকতিণাদীনি ৱাতি এৰকতিণাদীনি গন্থিত্ৱা কতনিৱাসনানি ছৱদুস্সানি, নিহীনদুস্সানীতি অত্থো. তন্তাৱুতানন্তি তন্তং পসাৰেত্ৱা ৱীতানং. পকতিকণ্টকেতি সলাককণ্টকে.

১৫৬. নেকৱস্সগণসঞ্জাতন্তি অনেকৱস্সসমূহসঞ্জাতং. ননু চ ইদানেৱ ‘‘সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো’’তি ৱুত্তং, ‘‘নেকৱস্সগণিকং ৰজোজল্লং কাযে সন্নিচিত’’ন্তি চ, তদুভযং একস্মিং কথং সম্ভৱতীতি আহ ‘‘ইদং অত্তনো ৰজোজল্লকৱতসমাদানকালং সন্ধায ৱদতী’’তি. এতেনেৱ ‘‘অচেলকো হোমী’’তি ৱুত্তঅচেলকপটিঞ্ঞা, ‘‘সাণানিপি ধাৰেমী’’তিআদিনা ৱুত্তছন্নকপটিঞ্ঞা, তত্থাপি সাণ-মসাণ-ছৱদুস্সাদি-নিৱত্থ-পটিঞ্ঞা চ অৱিৰুদ্ধাতি দট্ঠব্বা তস্মিং তস্মিং কালে তথা তথা পটিপন্নত্তা. তেতি অচেলকা. সঙ্ঘাতন্তি সব্বসো ঘাতং. তেনাহ ‘‘ৱধ’’ন্তি. সীলৱা নাম নত্থি ‘‘অনভিসন্ধিকম্পি পাপং হোতী’’তি এৱং লদ্ধিকত্তা. সীলং অধিট্ঠাযাতি ইদং পটিক্কমনকিৰিযং সন্ধায ৱুত্তং.

পাসণ্ডপৰিগ্গহণত্থাযাতি পাসণ্ডেসু অসাৰসাৰভাৱৱীমংসনত্থায. তং পব্বজ্জন্তি আজীৱকপব্বজ্জং. ৱিকটভোজনেতি ৱিকতভোজনে ৱিৰূপভোজনে. তেনাহ ‘‘অপকতিভোজনে’’তি.

১৫৭. ভিংসনকতস্মিন্তি ভাৱসাধনভাৱী ইদং পদন্তি আহ ‘‘ভিংসনকতস্মিং ভিংসনককিৰিযাযা’’তি. ‘‘ভিংসনকত্তস্মি’’ন্তি ৱত্তব্বে একস্স ত-কাৰস্স লোপো দট্ঠব্বো. যেভুয্যগ্গহণং লোমৱন্তৱসেনপি যোজেতব্বং, ন লোমৱসেনাতি আহ ‘‘বহুতৰানং ৱা’’তিআদি.

সু-সদ্দে উ-কাৰস্স ও-কাৰং কত্ৱা পাড়িযং ‘‘সোতত্তো’’তি ৱুত্তন্তি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সুতত্তো’’তি আহ. সুট্ঠু অৱতত্তোতি ৱা সোতত্তো. সোসিন্নোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সুদ্ধিৱসনত্থাযাতি সংসাৰসুদ্ধিগৱেসনত্থায.

ৱিহাৰস্মিন্তি পচ্চত্তে ভুম্মৱচনন্তি আহ ‘‘ৱিহাৰো এৱ হি ‘ৱিহাৰস্মি’ন্তি ৱুত্তো’’তি. তেনেৱ চাতি তেনেৱ ৱিভত্তিৱিপল্লাসৱসেন. এৱং অত্থোতি অযং এৱং লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. দুক্খপ্পত্তোতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. সব্বত্থাতি সুখদুক্খে লাভালাভাদিকে চ. তুলিতোতি তুলাসদিসো.

দুক্কৰকাৰিকাদিসুদ্ধিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আহাৰসুদ্ধিৱণ্ণনা

১৫৮. সুজ্ঝিতুন্তি সংসাৰতো সুজ্ঝিতুং.

১৫৯. আসীতিকপব্বানীতি আসীতিকপিট্ঠিপব্বানি, ‘‘কাড়পব্বানী’’তি ৱদন্তি. পব্বানং মজ্ঝে. উন্নতুন্নতানীতি মংসে মিলাতে দ্ৱিন্নং সন্ধীনং অন্তৰে ৱাতেনুদ্ধুমাতধমনীজালতায উন্নতানি উন্নতানীতি. আনিসদন্তি আনিসদট্ঠানং. নিসিন্নট্ঠানন্তি পংসূহি, ৱালিকাহি ৱা নিচিতং নিসিন্নট্ঠানং. সৰপোঙ্খেনাতি সৰস্স পোঙ্খপ্পদেসেন, সৰপোঙ্খসঞ্ঞিতেন ৱা মগ্গেন. অক্কন্তন্তি অক্কন্তট্ঠানং. তক্কগোড়িকসদিসানং, সৰীৰঘংসনত্থং কত কুৰুৱিন্দগোড়কানং ৱা আৱড়ি ৱট্টনাহাৰো. ৱংসতোতি পিট্ঠিৱংসতো. মণ্ডলেতি ভিত্তিপাদানং মত্থকে ঠপিতমণ্ডলকে সীসগ্গেন পতিট্ঠহন্তি. ন এৱং ফাসুড়িযোতি যথা যথা ৱুত্তগোপানসিযো পপতা তিট্ঠন্তি, ন এৱং বোধিসত্তস্স ফাসুকাপি পপতা ঠিতা.

ওক্খাযিকাতি অৱক্খাযিকা, হেট্ঠা হুত্ৱা নিন্নভাৱেন পঞ্ঞাযমানা. এৱৰূপাতি যথাৱুত্তৰূপা, নিন্নতৰাতি অত্থো. যাৱ পিট্ঠিকণ্টকংঅল্লীনা হোতীতি ময্হং উদৰচ্ছৱি যাৱ পিট্ঠিকণ্টকং, তাৱ তং আহচ্চ ঠিতত্তা অল্লীনা হোতি উদৰিযস্স পৰিক্খযেন অন্তানঞ্চ সুট্ঠুমিলাততায. ভাৰিযভাৰিযাতি গৰুতৰা. সহউদৰচ্ছৱিং পিট্ঠিকণ্টকং, সহপিট্ঠিকণ্টকং উদৰচ্ছৱিন্তি যোজনা. নেৱ নিক্খমতি আহাৰসন্নিস্সযআপোধাতুযা সব্বসো ৱিসুক্খত্তা. পূতিমূলানীতি লোমমূলানং পৰিব্ৰূহনকে মংসে লোহিতে চ পৰিক্খীণে তানি সুক্খানি ঠানতো ভট্ঠানি অভাৱেনেৱ ‘‘পূতিমূলানী’’তি ৱুত্তানি. তেনাহ ‘‘তস্স পনা’’তিআদি.

অধিগতাতি ইদানি অধিগতা. যথা এতৰহি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায অধিগতত্তাতি ইমিনা কিঞ্চাপি মহাবোধিসত্তা পৰিপাকগতঞাণা ৱসীভূতজ্ঝানাভিঞ্ঞা ৱিপস্সনায পৰিকম্মং কৰোন্তি, যথা চ নেসং চৰিমভৱে ৱিপস্সনাচাৰো, ন তথা তদাতি দস্সেতি. এতদেৱাতি যং যেন ৱুত্তং অত্থজাতং, এতদেৱ এত্থ এতস্মিং পাঠপদেসে যুত্তং পুব্বেনাপৰং অৱিৰুজ্ঝনতো. ইতৰথাতি ভিক্খূহি ৱুত্তপ্পকাৰেন অননুৰূপো সিযা ‘‘ইমিস্সা’’তি ৱুত্তায অঞ্ঞত্তে.

আহাৰসুদ্ধিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সংসাৰসুদ্ধিআদিৱণ্ণনা

১৬০. সংসাৰেনাতি অপৰাপৰং চৱনুপপজ্জনৱসেন ভৱেসু সংসৰণেন. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; বু. ৱং. অট্ঠ. ৫৮; চূড়নি. অট্ঠ. ৬; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১২৭; অ. নি. টী. ২.৪.৯; সাৰত্থ. টী. ১.১);

বহুকন্তি বহুকালং বহুক্খত্তুং. উপপজ্জিত্ৱাতি তত্থ তত্থ ভৱে নিব্বত্তিত্ৱা. আৱাসেনাতি তস্মিং তস্মিং সত্তাৱাসে আৱসনেন নিব্বত্তিত্ৱা জীৱনেন. খন্ধাযেৱ ৱুত্তা তেসংযেৱ পৱত্তিৱিসেসস্স তেন তেন পৰিযাযেন ৱুত্তত্তা. বহুযাগেতি অজসূকৰগোমায্ৱাদিকে বহুৱিধে মহাযঞ্ঞে. বহুঅগ্গীতি ৱাচাপেয্যাদিৱসেন অন্তমসো পাকযঞ্ঞাদিৱসেন চ বহুকেপি অগ্গী পৰিচৰণেন.

১৬১. বালদাৰকোপি ‘‘দহৰো’’তি ৱুচ্চতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘যুৱা’’তি ৱুত্তং. অতিক্কন্তপঠমৱযা সত্তা সভাৱেন পলিতসিৰা হোন্তীতি পঠমৱযে ঠিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘সুসুকাড়কেসো’’তি ৱুত্তং. জৰাজিণ্ণোতি জৰায জিণ্ণো, ন অকালিকেন জৰায অভিভূতো. উক্কংসগতবুদ্ধতায ৱুদ্ধো. তেনাহ ‘‘ৱড্ঢিত্ৱা ঠিতঅঙ্গপচ্চঙ্গো’’তি, আৰোহপৰিণাহৱসেন ৱুদ্ধিৰহিতোতি অত্থো. জাতিমহল্লকোতি জাতিযা মহল্লকো, ন ভোগপৰিৱাৰাদীহীতি অত্থো. অদ্ধগতোতি এত্থ অদ্ধ-সদ্দো দীঘকালৱাচীতি আহ ‘‘বহুঅদ্ধানং গতো’’তি. ৱযোতিআদিপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৱয’’ন্তি. পদসতম্পি…পে… সমত্থতাতি পদসতম্পি পদসহস্সম্পি সোতপথমাগচ্ছন্তমেৱ উগ্গহণসমত্থতা পৰিগ্গহেতুং সমত্থতা. অযঞ্চ গতিযা ব্যাপাৰোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং গহণমত্তভাৱতো. তদেৱাতি পদসতম্পি পদসহস্সম্পি. আধাৰণং অপিলাপনৱসেন হদযে ধাৰণং. উপনিবন্ধনং যথা ন পমুট্ঠং হোতি, তথা উপেচ্চ অপৰাপৰং নিবন্ধনং. অযং পন সতিযা ব্যাপাৰোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. পাড়িযঞ্চ ‘‘পৰমায গতিযা চ সতিযা চ ধিতিযা চা’’তি ৱুত্তং, পৰতো চ ‘‘এৱং অধিমত্তগতিমন্তো’’তি ৱুত্তং. সমত্থৱীৰিযং ধিতি নামাতি ৱিসিট্ঠৱিসযং দস্সেন্তো যথাৱুত্তসতিসমাযোগং তস্স দীপেতি. তস্সাতি যথাৱুত্তগতিসতিধিতীহি সুভধাতৱচীপৰিচিতস্স পৰিযত্তিধম্মস্স আগমৱসেন অত্থদস্সনসমত্থতা যুত্তিৱসেন কাৰণদস্সনসমত্থতা.

দড়্হং (অ. নি. টী. ৩.৯.৩৮) থিৰং ধনু এতস্সাতি দড়্হধন্ৱা, সো এৱ ইধ ‘‘দড়্হধম্মা’’তি ৱুত্তো. পটিসত্তুৱিধমনত্থং ধনুং গণ্হাতীতি ধনুগ্গহো, সো এৱ উসুং সৰং অসতি খিপতীতি ইস্সাসোতি আহ ‘‘ধনুং গহেত্ৱা ঠিতো ইস্সাসো’’তি. দ্ৱিসহস্সপলং লোহাদিভাৰং ৱহিতুং সমত্থং দ্ৱিসহস্সথামং. তেনাহ ‘‘দ্ৱিসহস্সথামং নামা’’তিআদি. দণ্ডেতি ধনুদণ্ডে. যাৱ কণ্ডপ্পমাণাতি দীঘতো যত্তকং কণ্ডস্স পমাণং, তত্তকে ধনুদণ্ডে উক্খিত্তমত্তে আৰোপিতো চেৱ হোতি জিযাদণ্ডো, সো চ ভাৰো পথৱিতো মুচ্চতি, এৱং ইদং ‘‘দ্ৱিসহস্সথামং নাম ধনূতি দট্ঠব্বং. উগ্গহিতসিপ্পোতি উগ্গহিতধনুসিপ্পো. কতহত্থোতি থিৰতৰং লক্খেসু অৱিৰজ্ঝনসৰক্খেপো. ঈদিসো পন তত্থ ৱসীভূতো কতহত্থো নাম হোতীতি আহ ‘‘চিণ্ণৱসীভাৱো’’তি. কতং ৰাজকুলাদীসু উপেচ্চ অসনং এতেন সো কতূপাসনোতি আহ ‘‘ৰাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পো’’তি. এৱং কতন্তি এৱং অন্তোসুসিৰকৰণাদিনা সল্লহুকং কতং.

ওলোকেতীতি উদিক্খতি. এৱং সন্তেপি তেসং ৱাৰো পঞ্ঞাযতীতি তেসং ভিক্খূনং ‘‘অযং পঠমং পুচ্ছতি, অযং দুতিয’’ন্তিআদিনা পুচ্ছনৱাৰো তাদিসস্স পঞ্ঞৱতো পঞ্ঞাযতি সুখুমস্স অন্তৰস্স লব্ভনতো. বুদ্ধানং পন ৱাৰোতি ঈদিসে ঠানে বুদ্ধানং দেসনাৱাৰো অঞ্ঞেসং নপঞ্ঞাযনতো বুদ্ধানংযেৱ পঞ্ঞাযতি. ইদানি তমেৱ পঞ্ঞাযনতং যুত্তিতো দস্সেন্তো ‘‘ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলছায’’ন্তিআদিমাহ. অচ্ছৰাসঙ্ঘাটমত্তে খণে অনেক-কোটিসহস্স-চিত্তপৱত্তিসম্ভৱতো ‘‘ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলছাযং অতিক্কমনতো পুৰেতৰংযেৱ ভগৱা…পে… কথেতী’’তি ৱত্ৱা ততো লহুতৰাপি সত্থু দেসনাপৱত্তি অত্থেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘তিট্ঠন্তু ৱা তাৱ এতে’’তিআদিমাহ. ইদানি তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. সোড়স পদানি কথেতীতি এতেন লোকিযজনস্স একপদুচ্চাৰণক্খণে ভগৱা অট্ঠৱীসসতপদানি কথেতীতি দস্সেতি. ইদানি তস্সপি কাৰণং দস্সেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.

ধম্মোতি পাড়ি. পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, তদত্থো. অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, অক্খৰং. তঞ্হি পদৱাক্যক্খৰভাৱেহি পৰিচ্ছিজ্জমানং তং তং অত্থং ব্যঞ্জেতি পকাসেতি. তেনাহ ‘‘ধম্মপদব্যঞ্জনন্তি পাড়িযা পদব্যঞ্জনং, তস্স তস্স অত্থস্স ব্যঞ্জনকং অক্খৰ’’ন্তি. এতেন অপৰাপৰেহি পদব্যঞ্জনেহি সুচিৰম্পি কালং কথেন্তস্স তথাগতস্স ন কদাচি তেসং পৰিযাদানং অত্থীতি দস্সেতি. পঞ্হং ব্যাকৰোন্তি এতেনাতি পঞ্হব্যাকৰণং, তথাপৱত্তপটিভানং. অপৰিক্খযপটিভানা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, যতো ৱুত্তং ‘‘নত্থি ধম্মদেসনায হানী’’তি (দী. নি. টী. ৩.১৪১, ৩০৫; ৱিভ. মূলটী. ১.সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা). তেনাহ ‘‘ইমিনা কিং দস্সেতী’’তিআদি. তথা আসন্নপৰিনিব্বানস্সপি ভগৱতো দেসনায ইতৰায চ ৱিসেসাতাৱোতি পঠমবুদ্ধৱচনম্পি মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনম্পি পচ্ছিমবুদ্ধৱচনম্পি সদিসমেৱ. আসীতিকৱস্সতো পৰং পঞ্চমো আযুকোট্ঠাসো.

১৬২. কামঞ্চেত্থ ভগৱতা নাগসমালত্থেৰস্স অচ্ছৰিযঅব্ভুতপৱেদনমুখেন অত্তনো লোমানং হট্ঠভাৱস্স পৱেদিতত্তা ‘‘লোমহংসনপৰিযাযো’’তি নামং গহিতং, তথাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি-অনঞ্ঞসাধাৰণঞাণানুভাৱ-ৱিভাৱনাদিৱসেন সোড়সসমূহতো সীহনাদস্স নদনেন দেসনায পৱত্তিতত্তা ‘‘মহাসীহনাদো’’ত্ৱেৱ সঙ্গীতিকাৰমহাথেৰেহি নামং ঠপিতন্তি দট্ঠব্বং.

মহাসীহনাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. মহাদুক্খক্খন্ধসুত্তৱণ্ণনা

১৬৩. ততো পৰন্তি তিণ্ণং জনানং উপৰি সঙ্ঘো চতুৱগ্গকৰণীযাদিকম্মেহি পটিকম্মপ্পত্তত্তা. গামং গতোতি ৱুচ্চতি গামং উদ্দিস্স গতত্তা, এৱং সাৱত্থিং পৱিসিতুং ৱিহাৰতো নিক্খন্তা ‘‘পৱিসিংসূ’’তি ৱুত্তা. পৰিঞ্ঞন্তি পহানপৰিঞ্ঞং. সা হি সমতিক্কমো, ন ইতৰা. ৰূপৱেদনাসুপীতি ‘‘ৰূপানং পৰিঞ্ঞং, ৱেদনানং পৰিঞ্ঞ’’ন্তি এত্থাপি. কামং সব্বেসং তিত্থিযানং কামাদিপৰিঞ্ঞাপঞ্ঞাপনহেতুভূতো সমযো নত্থি, যেসং পন অত্থি, তে উপাদায ‘‘সকসমযং জানন্তা’’তি ৱুত্তং. ‘‘যতো যতো খো ভো অযং ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, এত্তাৱতা খো ভো কামানং পৰিঞ্ঞা হোতী’’তি এৱং সৰূপতো পঠমজ্ঝানং ৱিভাৱেতুং অসক্কোন্তাপি কেৱলং অচ্চন্তপ্পহানসঞ্ঞায কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেয্যুং পঠমজ্ঝানং ৱদমানা. তং কিস্স হেতু? তাদিসস্স আগমাধিগমস্সাভাৱতো. ৰূপৱেদনাপৰিঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱুচ্চেথাতি ৱুচ্চেয্য. দুতিযপদেপীতি ‘‘অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি এৱং ৱুত্তৱাক্যেপি. তে কিৰ ভিক্খূ.

১৬৫. ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তীতি ন চেৱ সম্মদেৱ পকাৰেহি গমেস্সন্তি ঞাপেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সম্পাদেত্ৱা কথেতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. যস্মা অৱিসযে পঞ্হো পুচ্ছিতো হোতি, তস্মা আপজ্জিস্সন্তীতি যোজনা. সদেৱকেতি অৰূপদেৱগ্গহণং. তে হি লোকিযদেৱেহি দীঘাযুকতাদিনা উক্কট্ঠা. সমাৰকেতি কামাৱচৰদেৱগ্গহণং. সব্ৰহ্মকেতি ৰূপাৱচৰব্ৰহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্ৰাহ্মণিযাতি এত্থ সমণগ্গহণেন পব্বজিতে, ব্ৰাহ্মণগ্গহণেন জাতিব্ৰাহ্মণে, পুন দেৱগ্গহণেন সম্মুতিদেৱে, মনুস্সগ্গহণেন অৱসিট্ঠমনুস্সকাযং পৰিযাদিযতি. লোকপজাগ্গহণেন পন পযোজনং অট্ঠকথাযং দস্সিতমেৱ. অঞ্ঞথা আৰাধনং নাম নত্থীতি ইমিনা কামৰূপৱেদনাসু অস্সাদাদীনং যাথাৱতো অৱবোধো এৱ ইতো বাহিৰকানং নত্থি, কুতো পৱেদনাতি দস্সেতি.

১৬৬. চিত্তাৰাধনন্তি যাথাৱপৱেদনেন পৰেসং চিত্তস্স পৰিতোসনং. বন্ধনট্ঠেন গুণাতি কামৰাগসংযোজনস্স পচ্চযভাৱেন ৱত্থুকামেসুপি বন্ধনট্ঠো ৱুত্তো, কোট্ঠাসট্ঠো ৱা গুণট্ঠো দট্ঠব্বো. তৰযন্তীতি তৰমানা যন্তি গচ্ছন্তি. অতীতাদিভিন্নপঠমাদিৱযা এৱ চিত্ততা ৰাসিভাৱেন ৱযোগুণাতি গহিতাতি আহ ‘‘ৰাসট্ঠো গুণট্ঠো’’তি. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণতংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহি ৱিজানিতব্বা. সোতৱিঞ্ঞেয্যাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ইট্ঠাৰম্মণভূতাতি সভাৱেনেৱ ইট্ঠাৰম্মণজাতিকা, ইট্ঠাৰম্মণভাৱং ৱা পত্তা. কমনীযাতি কামেতব্বা. মনৱড্ঢনকাতি মনোহৰা. এতেন পৰিকপ্পনতোপি ইট্ঠভাৱং গণ্হাতি. পিযজাতিকাতি পিযাযিতব্বসভাৱা. কামূপসংহিতাতি কামৰাগেন উপেচ্চ সন্ধানিযা সম্বদ্ধা (অ. নি. টী. ৩.৬.৬৩) কাতব্বাতি আহ ‘‘আৰম্মণং কত্ৱা’’তি.

১৬৭. সঞ্ঞং ঠপেত্ৱাতি ‘‘ইমস্মিং অঙ্গুলিকাদিপব্বে গহিতে সতং হোতি, ইমস্মিং সহস্স’’ন্তিআদিনা সঞ্ঞাণং কত্ৱা গণনা. অচ্ছিদ্দগণনাতি ‘‘একং দ্ৱে’’তিআদিনা নৱন্তৱিধিনা নিৰন্তৰগণনা. পিণ্ডগণনাতি সঙ্কলনপটুপ্পাদনাদিনা পিণ্ডিত্ৱা গণনা. তেনাহ ‘‘খেত্তং ওলোকেত্ৱা’’তিআদি. কসনং কসীতি কসিগ্গহণেন সব্বো কসিপটিবদ্ধো জীৱিকূপাযো গহিতোতি আহ ‘‘কসীতি কসিকম্ম’’ন্তি. জঙ্ঘৱণিজ্জাতি জঙ্ঘসত্থৱসেন ৱণিজ্জং আহ, থলৱণিজ্জাতি সকটসত্থৱসেন. আদি-সদ্দেন নাৱাপণাদিৱসেন ৱোহাৰং. ৱণিপ্পথোতি ৱণিজমগ্গো, দানগ্গহণৱসেন সংৱোহাৰোতি অত্থো. উসূনং অসনকম্মং ইস্সত্তং, ধনুসিপ্পেন জীৱিকা, ইধ পন ইস্সত্তং ৱিযাতি ইস্সত্তং, সব্বআৱুধজীৱিকাতি আহ ‘‘আৱুধং গহেত্ৱা উপট্ঠানকম্ম’’ন্তি. পোৰোহিচ্চামচ্চকম্মাদি ৰাজকম্মং.আদি-সদ্দেন ৰথসিপ্পখত্তৱিজ্জাসিপ্পাদি-ৱুত্তাৱসেসং মহাসিপ্পং খুদ্দকসিপ্পঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. সীতস্স পুৰক্খতোতি সীতস্স পুৰতো কতো. যো হি সীতকালে জীৱিকাহেতু সীতলপদেসং পক্খন্দতি, সো ৱাড়মিগাদীহি ৱিয সীতেন পৰিপাতিযমানো তেন পুৰতো কতো ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘সীতেন বাধিযমানো’’তি. উণ্হস্স পুৰক্খতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সৰিত্ৱাতি সংসপ্পিত্ৱা. ঘট্টিযমানোতি হিংসিযমানো বাধিযমানো. আবাধনং আবাধো, পীড়াতি অত্থো. কামহেতুন্তি ৱা ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো যথা ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৭০). তথা সেসপদদ্ৱযেপি. তেনেৱাহ ‘‘কামানমেৱ হেতূ’’তি. কামানং হেতূতি এত্থ পুৰিমপদাৱধাৰণমযুত্তং তদঞ্ঞপচ্চযপটিক্খেপাপত্তিতো, তথা উত্তৰপদাৱধাৰণং কামানং কদাচি অহেতুভাৱস্সপি সম্ভৱতো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতিযেৱা’’তি ৱুত্তং.

উট্ঠহতোতি ইমিনা উট্ঠানৱীৰিযং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘আজীৱসমুট্ঠাপকৱীৰিযেনা’’তি. তং ৱীৰিযন্তি আজীৱিকসমুট্ঠাপকৱীৰিযং. পুব্বেনাপৰং ঘটেন্তস্সাতি আৰম্ভতো পট্ঠায নিৰন্তৰং পৱত্তেন্তস্স. চিত্তে উপ্পন্নবলৱসোকেন সোচতীতি চিত্তসন্তাপেন অন্তো নিজ্ঝাযতি. কাযে উপ্পন্নদুক্খেনাতি তস্সেৱ সোকস্স ৱসেন কাযে উপ্পন্নদুক্খেন. সোকুদ্দেসেন তং তং ৱিপ্পলপেন্তো ৱা পৰিদেৱতি. উৰং তাড়েত্ৱাতি ৱক্খপ্পদেসং পহৰিত্ৱা. ‘‘মোঘ’’ন্তিআদি পৰিদেৱনাকাৰদস্সনঞ্চেৱ সম্মোহাপজ্জনাকাৰদস্সনঞ্চ. মেতি ৱত্ৱা পুন নোতি পুথুৱচনং অত্তনো উভযথাপি ৱোহৰিতব্বতো, ব্যামূড়্হৱচনং ৱা সোকৱসেন.

১৬৮. ইধ কামগ্গহণেন ৱিসেসতো ৱত্থুকামা গহিতাতি কামাদিগ্গহণং কতং, নানন্তৰিযতায পন কিলেসকামোপি গহিতো এৱ. অসিচম্মন্তি এত্থ চম্মগ্গহণেন ন কেৱলং চম্মমযস্স, চম্মপৰিসিব্বিতস্সেৱ ৱা গহণং, অথ খো সব্বস্সপি আৱুধবাধকস্স গহণন্তি দস্সেন্তো ‘‘খেটকফলকাদীনী’’তি আহ. আদি-সদ্দেন সৰাদিসঙ্গহো. ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱাতি ধনুঞ্চেৱ খুৰপ্পতূণিঞ্চ সন্নয্হিত্ৱা, ধনুদণ্ডস্স জিযায তথাভাৱকৰণাদিপি (অ. নি. টী. ৩.৫.৭৬) ধনুনো সন্নয্হনন্তি. দ্ৱিন্নং সেনানং ব্যূহসংৱিধানেন ৱা উভতোব্যূড়্হং. ৱিজ্জোতলন্তেসূতি নিসিতপীতফলতায ৱিজ্জোতনৱসেন পৰিৱত্তমানেসু.

পাকাৰসমীপাতিসঙ্খাৰতায পাকাৰপাদা উপকাৰিযো, যা ‘‘উদ্দাপা’’তি ৱুচ্চন্তি. সতদন্তেনাতি অনেকসতদন্তকেন, যস্স তিখিণদন্তানি অনেকসতানি মূলানি হোন্তি. অতিভাৰতায দসৱীসমত্তাপি জনা উক্খিপিতুং ন সক্কোন্তি, যন্তৱসেন পন উক্খিপিত্ৱা বন্ধিত্ৱা ঠপেন্তি. তেনাহ ‘‘অট্ঠদন্তাকাৰেনা’’তিআদি. ওমদ্দন্তীতি ওট্ঠপেন্তি.

১৬৯. সন্ধিম্পি ছিন্দন্তি চোৰিকায জীৱিতুকামা. নিল্লোপন্তি নিস্সেসৱিলোপং, একং পৰিত্তং গামং পৰিৱাৰেত্ৱা তত্থ কিঞ্চিপি গয্হূপগং অসেসেত্ৱা কৰমৰগ্গহণং. তেনাহ ‘‘মহাৱিলোপ’’ন্তি. পন্থদুহনকম্মং অটৱিমগ্গে ঠত্ৱা অদ্ধিকানং ৱিলুম্পনং. পহাৰসাধনত্থং (অ. নি. টী. ২.২.১) দণ্ডপ্পহাৰস্স সুখসিদ্ধিঅত্থং. কঞ্জিতো নিব্বত্তং কঞ্জিযং, আৰনালং. যং ‘‘বিলঙ্গ’’ন্তিপি ৱুচ্চতি, তং যত্থ সিঞ্চতি, সা কঞ্জিযউক্খলিকা. বিলঙ্গথালিকসদিসকৰণং বিলঙ্গথালিযং. সীসকপালং উপ্পাটেত্ৱাতি অযোগুড়পৱেসনপ্পমাণং ছিদ্দং কত্ৱা. সঙ্খমুণ্ডকম্মকাৰণন্তি সঙ্খং ৱিয মুণ্ডকম্মকাৰণং.

ৰাহুমুখকম্মকাৰণন্তি ৰাহুমুখগত-সূৰিযসদিস-কম্মকাৰণং. জোতিমালিকন্তি জোতিমালৱন্তং কম্মকাৰণং. হত্থপজ্জোতিকন্তি হত্থপজ্জোতনকম্মকাৰণং. এৰকৱত্তকম্মকাৰণন্তি এৰকৱত্তসদিসে সৰীৰতো বদ্ধে উপ্পাটনকম্মকাৰণং. চীৰকৱাসিককম্মকাৰণন্তি সৰীৰতো উপ্পাটিতবদ্ধচীৰকাহি নিৱাসাপনকম্মকাৰণং. তং কৰোন্তা যথা গীৱতো পট্ঠায বদ্ধে কন্তিত্ৱা কটিযমেৱ ঠপেন্তি, এৱং গোপ্ফকতো পট্ঠায কন্তিত্ৱা কটিযমেৱ ঠপেন্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কটিতো পট্ঠায কন্তিত্ৱা গোপ্ফকেসু ঠপেন্তী’’তি ৱুত্তং. এণেয্যককম্মকাৰণন্তি এণীমিগসদিসকম্মকাৰণং. অযৱলযানি দত্ৱাতি অযৱলযানি পটিমুঞ্চিত্ৱা. অযসূলানি কোট্টেন্তীতি কপ্পৰজণ্ণুককোটীসু অযসূলানি পৱেসেন্তি. ন্তি তং তথাকতকম্মকাৰণং সত্তং.

বড়িসমংসিকন্তি বড়িসেহি মংসুপ্পাটনকম্মকাৰণং. কহাপণিকন্তি কহাপণমত্তসো ছিন্দনকম্মকাৰণং. কোট্টেন্তীতি ছিন্দন্তি. খাৰাপতচ্ছিকন্তি তচ্ছেত্ৱা খাৰাৱসিঞ্চনকম্মকাৰণং. পলিঘপৰিৱত্তিকন্তি পলিঘস্স ৱিয পৰিৱত্তনকম্মকাৰণং. একাবদ্ধং কৰোন্তি অযসূলস্স কোট্টনেন. পলালপীঠকন্তি পলালপীঠস্স ৱিয সৰীৰস্স সংৱেল্লনকম্মকাৰণং. কাৰণিকাতি ঘাতনকাৰকা. পলালৱট্টিং ৱিয কত্ৱাতি যথা পলালপীঠং কৰোন্তা পলালৱট্টিং কত্ৱা সংৱেল্লনৱসেন নং (অ. নি. টী. ২.২.১) ৱেঠেন্তি, এৱং কৰোন্তীতি অত্থো. ছাতকেহীতি বুভুক্খিতেহি কোলেয্যকসুনখেহি. বলৱন্তো হি তে জৱযোগ্গা সূৰা চ হোন্তি. কম্মৱসেন সম্পৰেতি এত্থাতি সম্পৰাযো, পৰলোকো. তত্থ ভৱোতি সম্পৰাযিকো.

১৭০. ছন্দৰাগো ৱিনীযতি চেৱ পহীযতি চ এত্থাতি নিব্বানং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানঞ্চাতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানঞ্হী’’তি. তত্থ আগম্মাতি ইদং যো ছন্দৰাগং ৱিনেতি পজহতি, তস্স আৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তং. তীহি পৰিঞ্ঞাহীতি ইমিনা ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিস্সন্তীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. কো পন ৱাদো পহানপৰিঞ্ঞাযাতি দস্সেতি? তথভাৱাযাতি পৰিজাননকভাৱায.