৬. চেতোখিলসুত্তৱণ্ণনা

১৮৫. চেতো তেহি খিলযতি থদ্ধভাৱং আপজ্জতীতি চেতোখিলা. তেনাহ ‘‘চিত্তস্স থদ্ধভাৱা’’তি. যস্মা তেহি উপ্পন্নেহি চিত্তং উক্লাপীজাতং ঠানং ৱিয অমনুঞ্ঞং খেত্তং ৱিয চ খাণুকনিচিতং অমহপ্ফলং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কচৱৰভাৱা খাণুকভাৱা’’তি. ‘‘চিত্তস্সা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. চিত্তং বন্ধিত্ৱাতি তণ্হাপৱত্তিভাৱতো কুসলচাৰস্স অৱসৰচজনৱসেন চিত্তং বদ্ধং ৱিয সমোৰোধেত্ৱা. তেনাহ ‘‘মুট্ঠিযং কত্ৱা ৱিয গণ্হন্তী’’তি. সদ্দত্থতো পন চেতো ৱিৰূপং নিবন্ধীযতি সংযমীযতি এতেহীতি চেতসো ৱিনিবন্ধা যস্স চতুব্বিধং সীলং অখণ্ডাদিভাৱপ্পত্তিযা সুপৰিসুদ্ধং ৱিসেসভাগিযত্তা অপ্পকসিৰেনেৱ মগ্গফলাৱহং মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰস্স ৱিয, সো তাদিসেন সীলেন ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং আপজ্জিস্সতীতি আহ ‘‘সীলেন ৱুদ্ধি’’ন্তি. যস্স পন অৰিযমগ্গো উপ্পজ্জন্তো ৱিৰূড়্হমূলো ৱিয পাদপো সুপ্পতিট্ঠিতো, সো সাসনে ৱিৰূড়্হিং আপন্নোতি আহ ‘‘মগ্গেন ৱিৰূড়্হি’’ন্তি. যো সব্বসো কিলেসনিব্বানপ্পত্তো, সো অৰহা সীলাদিধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা সতিৱেপুল্লপ্পত্তো হোতীতি আহ ‘‘নিব্বানেন ৱেপুল্ল’’ন্তি. দুতিযৱিকপ্পে অত্থো ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.

বুদ্ধানং ধম্মকাযো ৱিয ৰূপকাযোপি অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰগুণাধিট্ঠানতায চ অপচ্চক্খকাৰীনং সংসযৱত্থু হোতিযেৱাতি ‘‘সৰীৰে ৱা গুণে ৱা কঙ্খতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ যথা মহাপুৰিসলক্খণেন অনুব্যঞ্জনাদযো ৰূপকাযগুণা গহিতা এৱ হোন্তি অৱিনাভাৱতোতি ‘‘দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণপ্পটিমণ্ডিত’’মিচ্চেৱ ৱুত্তং, এৱং অনাৱৰণঞাণেন সব্বেপি অনন্তাপৰিমেয্যভেদা ধম্মকাযগুণা গহিতা এৱ হোন্তীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগ্গহণমেৱ কতং নানন্তৰিযভাৱতোতি দট্ঠব্বং. কঙ্খহীতি ‘‘অহো ৱত তে গুণা ন ভৱেয্যুং, ভৱেয্যুং ৱা’’তি পত্থনুপ্পাদনৱসেন কঙ্খতি. পুৰিমো হি ৱিপৰীতজ্ঝাসযো, ইতৰো যথাভূতঞাণজ্ঝাসযো. ৱিচিনন্তোতি ৱিচযভূতায পঞ্ঞায তে ৱিৱেচেতুকামো তদভাৱতো কিচ্ছং দুক্খং আপজ্জতি, কিচ্ছপ্পত্তি চ তত্থ নিচ্ছেতুং অসমত্থতাযেৱাতি আহ ‘‘ৱিনিচ্ছেতুং ন সক্কোতী’’তি. ৱিগতা চিকিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছা. অধিমোক্খং ন পটিলভতীতি ‘‘এৱমেত’’ন্তি ওকপ্পনৱসেন গুণেসু ৱিনিচ্ছযং নাধিগচ্ছতি. ওতৰিত্ৱাতি ঞাণেন অনুপৱিসিত্ৱা. পসীদিতুন্তি ‘‘পসন্নৰূপধম্মকাযগুণেহি ভগৱা’’তি পসীদিতুং. অনাৱিলো অকালুস্সো হোতুং ন সক্কোতি. ‘‘কঙ্খতী’’তি ইমিনা দুব্বলা ৱিমতি ৱুত্তা, ‘‘ৱিচিকিচ্ছতী’’তি ইমিনা মজ্ঝিমা, ‘‘নাধিমুচ্চতী’’তি ইমিনা বলৱতী, ‘‘ন সম্পসীদতী’’তি ইমিনা তিৱিধাযপি ৱিমতিযা ৱসেন উপ্পন্নচিত্তকালুস্সিযং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

আতপ্পাযাতিআদিতো তপতি সন্তপতি কিলেসেতি আতপ্পং, আৰম্ভধাতু, তদত্থায. অনুযোগাযাতি যথা সংকিলেসধম্মানং অৱসৰো ন হোতি, এৱং অনু অনু যুঞ্জনং অনুযোগো, নিক্কমধাতু, তদত্থায. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং যোগাযা’’তি. সাতচ্চাযাতি যথা উপৰূপৰি ৱিসেসাধিগমো হোতি, তথা সততস্স নিৰন্তৰপৱত্তস্স অনুযোগস্স ভাৱো সাতচ্চং, পৰক্কমধাতু, তদত্থায. পধানাযাতি সন্তমেৱং তিৱিধধাতুসংৱড্ঢিতানুভাৱং সব্বকিলেসৱিদ্ধংসনসমত্থং পধানসঙ্খাতং ৱীৰিযং, তদত্থায. এত্থ চ আতপ্পায চিত্তং ন নমতি যথাৱুত্তকঙ্খাৱসেন, পগেৱ অনুযোগাদিঅত্থন্তি দস্সেতুং চত্তাৰিপি পদানি গহিতানি, অনৱসেসৱিসেসদস্সনত্থং ৱা. কেচি পন ‘‘আতপ্পৱেৱচনানেৱ অনুযোগাদিপদানী’’তি ৱদন্তি. এত্তাৱতা ভগৱা সত্থৰি কঙ্খায চিত্তস্স থদ্ধকচৱৰখাণুকভাৱেন অকুসলভাৱাদিআপাদনতো চেতোখিলভাৱং দস্সেতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

সিক্খাগ্গহণেন পটিপত্তিসদ্ধম্মস্স গহিতত্তা ৱুত্তং ‘‘পৰিযত্তিধম্মে চ পটিৱেধধম্মে চা’’তি. পৰিযত্তিধম্মে যত্থ কঙ্খায সম্ভৱো, তং দস্সেতুং ‘‘চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তিআদি ৱুত্তং. তযিদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পৰম্পৰায পটিৱেধাৱহভাৱাদিৱসেনপি একচ্চানং তত্থ সংসযুপ্পত্তিতো. যথা চ পটিৱেধে কঙ্খা ৱুত্তা, এৱং অধিগমধম্মেপি পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বা. তথা হি একচ্চে ‘‘কসিণাদিভাৱনায ঝানানি ইজ্ঝন্তী’’তি ৱদন্তি. ‘‘কসিণনিস্সন্দো আৰুপ্পাতি, মেত্তাদিনিস্সন্দো চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰো’’তি এৱমাদিনা কঙ্খতিযেৱাতি. এত্থ চ নৱলোকুত্তৰেসু পঞ্ঞত্তিযংযেৱ কঙ্খাপৱত্তি ৱেদিতব্বা অসংকিলেসিকত্তা লোকুত্তৰধম্মানং.

এৱৰূপন্তি এদিসং সুপ্পটিপত্তি-উজুপ্পটিপত্তি-ঞাযপ্পটিপত্তি-সামীচিপ্পটিপত্তি-সঙ্খাতং সম্মাপটিপদং. অধিসীলসিক্খাদযো লোকুত্তৰধম্মস্স অনুধম্মভূতা ৱেদিতব্বা. এৱঞ্হি মগ্গফলসিক্খাহি ইমাসং ৱিসেসো সিদ্ধো হোতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সিক্খাগ্গহণেন পটিপত্তিসদ্ধম্মস্স গহিতত্তা’’তি. এত্থ চ যথা ৱিচিকিচ্ছা ৱত্থুত্তযস্স সিক্খায চ গুণেসু অনধিমুচ্চনঅসম্পসীদনৱসেন অপ্পটিপত্তিভাৱতো চিত্তস্স থদ্ধভাৱো আসপ্পনপৰিসপ্পনৱসেন পৱত্তিযা কচৱৰখাণুকভাৱো চ, এৱং সব্ৰহ্মচাৰীসু আঘাতচণ্ডিক্কাদিৱসেন চিত্তস্স থদ্ধভাৱো চ উপহননৱিৰুজ্ঝনাদিৱসেন কচৱৰখাণুকভাৱো চ ৱেদিতব্বো. অৰিযসঙ্ঘৱিসযা ৱিচিকিচ্ছা, পুগ্গলৱিসযা কাচি নত্থীতি সঙ্ঘৱিসযাৱ গহিতা, সাসনিকৱসেন চাযং চেতোখিলদেসনাতি সব্ৰহ্মচাৰীৱিসযোৱ কোপো গহিতো.

১৮৬. যথা ৱত্থুকামো, এৱং কিলেসকামোপি অস্সাদনীযো এৱাতি ‘‘কিলেসকামেপী’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা ‘‘ৰূপতণ্হা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তিআদি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩). কামনিদ্দেসে (মহানি. ১) সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন ‘‘কামা’’তি ৱুত্তা, বলৱকামৰাগৱত্থুভূতাযেৱেত্থ কামগ্গহণেন গহিতাতি. ৱিনিবদ্ধৱত্থুভাৱেন যথা ৱিসুং অত্তনো কাযো গহিতো, তথা পৰেসং তথাৰূপা ৰূপধম্মা সমূহট্ঠেনাতি আহ ‘‘ৰূপেতি বহিদ্ধাৰূপে’’তি. যথা হি পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো ঝানাদিৱিসেসাধিগমস্স ৱিনিবদ্ধায সংৱত্ততি, এৱং অত্তনো কাযে অপেক্খা বহিদ্ধা চ সকপৰিক্খাৰঞাতিমিত্তাদীসু অপেক্খাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘ৰূপেতি ৰূপজ্ঝানে’’তিআদিনা পপঞ্চেন্তি. তদযুত্তং ঝানাধিগমৱিনিবদ্ধানং সীলস্স চ সংকিলেসভূতানং চেতোৱিনিবদ্ধভাৱেন গহিতত্তা.

যাৱদত্থন্তি যাৱ অত্থেতি অভিকঙ্খতি, তাৱ. তেনাহ ‘‘যত্তকং ইচ্ছতি, তত্তক’’ন্তি. ন্তি যাৱদত্থং উদৰপূৰং ভুত্তং. অৱদেহনতো পূৰণতো. সেয্যসুখন্তি সেয্যং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকসুখং. পস্সসুখন্তি পস্সানং সম্পৰিৱত্তনেন উপ্পজ্জনকসুখং. নিদ্দাসুখন্তি নিদ্দাযনেন উপ্পজ্জনকসুখং.

সীলেনাতিআদি পত্থনাকাৰদস্সনং. ৱতসমাদানন্তি ধুতঙ্গাদিৱতানুট্ঠানং. তপোতি ৱীৰিযাৰম্ভো. সো হি কিলেসানং তপনট্ঠেন নিগ্গণ্হনট্ঠেন তপচৰণন্তি ৱুত্তং.

১৮৯. ছন্দং নিস্সাযাতি ছন্দং ধুৰং, ছন্দং জেট্ঠকং, ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা পৱত্তিৱসেন ছন্দং নিস্সায. জেট্ঠকট্ঠেন পধানভূতা, পধানভাৱং ৱা পত্তাতি পধানভূতা. তেহি ধম্মেহীতি ছন্দনিস্সযেন পৱত্তসমাধিনা চেৱ ‘‘পধানসঙ্খাৰো’’তি ৱুত্তৱীৰিযেন চ. উপেতন্তি সম্পযুত্তং. ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি অত্থো, তস্সা ইদ্ধিযা পাদং পাদকং পদট্ঠানভূতং. অথ ৱা ইজ্ঝন্তি তায ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, সাৱ উপৰিৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো পাদো. তেনাহ ‘‘ইদ্ধিভূতং ৱা পাদন্তি ইদ্ধিপাদ’’ন্তি. সেসেসুপীতি ৱীৰিযিদ্ধিপাদাদীসুপি. অস্সাতি ইদ্ধিপাদস্স. অত্থো দীপিতোতি দীপনত্থং কতং, তস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৩৬৯) তস্স অত্থৱিচাৰো গহেতব্বো. ইদ্ধিপাদানং সমাধিপধানত্তা ৱুত্তং ‘‘ৱিক্খম্ভনপ্পহানং কথিত’’ন্তি. তেসং তেসং কুসলধম্মানং অনুপ্পন্নানং উপ্পাদনকিৰিযায উপ্পন্নানং পৰিব্ৰূহনকিৰিযায উস্সহনতো উস্সোড়্হী, থামপ্পত্তা পৰক্কমধাতু. সা পন চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ৱিসেসপচ্চযভূতা তে উপাদায ‘‘পঞ্চমী’’তি ৱুত্তা, সা চ যস্মা সমথৱিপস্সনাভাৱনাসু তত্থ চআদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু সাধেতব্বং ৱীৰিযং, তস্মা আহ ‘‘উস্সোড়্হীতি সব্বত্থ কত্তব্বৱীৰিযং দস্সেতী’’তি. পুব্বভাগিযসমথৱিপস্সনাসাধনং পহাতব্বধম্মৱিভাগেন ভিন্দিত্ৱা আহ ‘‘পঞ্চ চেতোখিলপ্পহানানি পঞ্চ ৱিনিবন্ধপ্পহানানী’’তি. ভব্বোতি যুত্তো অৰহতি নিপ্ফত্তিযা. ঞাণেনাতি মগ্গঞাণেন. কিলেসভেদাযাতি কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনায. খেমস্সাতি অনুপদ্দৱস্স.

সম্ভাৱনত্থেতি (সাৰত্থ. টী. ১.১১; অ. নি. টী. ৩.৭.৭১) ‘‘অপি নামেৱং সিযা’’তি ৱিকপ্পনত্থো সম্ভাৱনত্থো. এৱং হীতি এৱং একমেৱ সঙ্খ্যং অৱত্ৱা অপৰায সঙ্খ্যায সদ্ধিং ৱচনং লোকে সিলিট্ঠৱচনং হোতি যথা ‘‘দ্ৱে ৱা তীণি ৱা উদকফুসিতানী’’তি. সম্মা অধিসযিতানীতি পাদাদীহি অত্তনা নেসং কিঞ্চি উপঘাতং অকৰোন্তিযা বহিৱাতাদিপৰিস্সযপৰিহৰণত্থং সম্মদেৱ উপৰি সযিতানি. উতুং গাহাপেন্তিযাতি তেসং অল্লসিনেহপৰিযাদানত্থং অত্তনো কাযুস্মাৱসেন উতুং গণ্হাপেন্তিযা. তেনাহ ‘‘উস্মীকতানী’’তি. সম্মা পৰিভাৱিতানীতি সম্মদেৱ সব্বসো কুক্কুটৱাসনায ৱাসিতানি. তেনাহ ‘‘কুক্কুটগন্ধং গাহাপিতানী’’তি. অযঞ্চ কুক্কুটগন্ধপৰিভাৱনা সম্মাঅধিসযনসম্মাপৰিসেদননিপ্ফত্তিযা ‘‘অনুনিপ্ফাদী’’তি (সাৰত্থ. টী. ১.১১) দট্ঠব্বা. তেহি পন সদ্ধিংযেৱ ইজ্ঝনতো ৱুত্তং ‘‘তিৱিধকিৰিযাকৰণেনা’’তি. কিঞ্চাপি ন এৱং ‘‘অহো ৱতিমে’’তিআদিনা ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য, কাৰণস্স পন সম্পাদিতত্তা অথ খো ভব্বাৱ অভিনিব্ভিজ্জিতুন্তি যোজনা. কস্মা ভব্বাতি আহ ‘‘তে হি যস্মা তাযা’’তিআদি. এত্থ যথা কপালস্স তনুতা আলোকস্স অন্তো পঞ্ঞাযমানস্স কাৰণং, তথা কপালস্স তনুতায নখসিখামুখতুণ্ডকানং খৰতায চ অল্লসিনেহস্স পৰিযাদানং কাৰণৱচনন্তি দট্ঠব্বং, তস্মাতি আলোকস্স অন্তো পঞ্ঞাযমানতো, সযঞ্চ পৰিপাকগতত্তা.

ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সম্মদেৱ পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. যথা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৱিধকিৰিযায কৰণং কুক্কুটচ্ছাপকানং অণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণং, এৱং ভিক্খুনো উস্সোড়্হীপন্নৰসানি অঙ্গানি অৱিজ্জণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণন্তি আহ ‘‘তস্সা কুক্কুটিযা…পে… সমন্নাগতভাৱো’’তি. পটিচ্ছাদনসামঞ্ঞেন অৱিজ্জায অণ্ডকোসসদিসতায বলৱৱিপস্সনাৱসেন অৱিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৱো, ৱিপস্সনাঞাণস্স পৰিণামকালো ৱুট্ঠানগামিনিভাৱাপত্তি, তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধাৰেন্তী ৱিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. অভিঞ্ঞাপক্খেতি লোকিযাভিঞ্ঞাপক্খে. লোকুত্তৰাভিঞ্ঞা হি অৱিজ্জণ্ডকোসং পদালিকাতি. গাথায অৱিজ্জণ্ডকোসং পহৰতীতি দেসনাৱিলাসেন ৱিনেয্যসন্তানগতং অৱিজ্জণ্ডকোসং ঘট্টেতি, যথাঠানে ঠাতুং ন দেতি.

পটিসঙ্খানপ্পহানন্তি তদঙ্গপ্পহানপুব্বকং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. পুব্বভাগিযা ইদ্ধিপাদা পাড়িযং গহিতাতি ‘‘ইদ্ধিপাদেহি ৱিক্খম্ভনপ্পহান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘উস্সোড়্হিপন্নৰসঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অভিনিব্বিদাযা’’তিআদিৱচনতো (ম. নি. ১.১৮৯) লোকুত্তৰিদ্ধিপাদা পন সম্বোধগ্গহণেনেৱ গহিতা. মগ্গে আগতেতি উস্সোড়্হীপন্নৰসঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপযতো মগ্গে আগতে উপ্পন্নে, পাড়িযং ৱা অভিনিব্ভিদাসম্বোধগ্গহণেহি মগ্গে আগতে. ফলে আগতেতি এত্থাপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নিব্বানস্স পন পাড়িযং অনাগতত্তা নিস্সৰণপ্পহানং ন গহিতং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

চেতোখিলসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.