১০. ৱিতক্কসণ্ঠানসুত্তৱণ্ণনা
২১৬. দসকুসলকম্মপথৱসেনাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ৱট্টপাদকসমাপত্তিচিত্তস্সপি ইধ অধিচিত্তভাৱেন অনিচ্ছিতত্তা. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাপাদকঅট্ঠসমাপত্তিচিত্ত’’ন্তি. অথ ৱা অনুত্তৰিমনুস্সধম্মসঙ্গহিতমেৱ কেৱলং ‘‘পকতিচিত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘দসকুসলকম্মপথৱসেন উপ্পন্নং চিত্তং চিত্তমেৱা’’তি ৱত্ৱা যদেত্থ অধিচিত্তন্তি অধিপ্পেতং, তং তদেৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱিপস্সনাপাদকঅট্ঠসমাপত্তিচিত্ত’’ন্তি আহ. ইতৰস্স পনেত্থ ৱিধি ন পটিসেধেতীতি দট্ঠব্বং. ৱিপস্সনায সম্পযুত্তং অধিচিত্তন্তি কেচি. অনুযুত্তেনাতি অনুপ্পন্নস্স উপ্পাদনৱসেন, উপ্পন্নস্স পৰিব্ৰূহনৱসেন অনু অনু যুত্তেন. মূলকম্মট্ঠানন্তি পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানং. গহেত্ৱা ৱিহৰন্তোতি ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো. ভাৱনায অপ্পনং অপ্পত্তোপি অধিচিত্তমনুযুত্তোযেৱ তদত্থেপি তংসদ্দৱোহাৰতো.
যেহি ফলং নাম যথা উপ্পজ্জনট্ঠানে পকপ্পিযমানং ৱিয হোতি, তানি নিমিত্তানি. তেনাহ ‘‘কাৰণানী’’তি. কালেন কালন্তি এত্থ কালেনাতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনন্তি আহ ‘‘সমযে সমযে’’তি. ননু চ…পে… নিৰন্তৰং মনসি কাতব্বন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু চ ভাৱনায ৱীথিপটিপন্নত্তা অব্বুদনীহৰণৱিধিং দস্সেন্তেন ভগৱতা ‘‘পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানী’’তি অযং দেসনা আৰদ্ধাতি? ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেনা’’তি ৱুত্তত্তা অৱিচ্ছেদৱসেন ভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তো অধিচিত্তমনুযুত্তো নামাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. ইতৰো ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্সআদিকম্মিকস্স কদাচি ভাৱনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জেয্যুং, ততো চিত্তস্স ৱিসোধনত্থায যথাকালং ইমানি নিমিত্তানি মনসি কাতব্বানীতি ‘‘কালেন কাল’’ন্তি সত্থা অৱোচাতি দস্সেন্তো ‘‘পাড়িযঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ইমানীতি ইমানি পাড়িযং আগতানি পঞ্চ নিমিত্তানি. অব্বুদন্তি উপদ্দৱং.
ছন্দসহগতা ৰাগসম্পযুত্তাতি তণ্হাছন্দসহগতা কামৰাগসম্পযুত্তা. ইট্ঠানিট্ঠঅসমপেক্খিতেসূতি ইট্ঠেসু পিযেসু, অনিট্ঠেসু অপ্পিযেসু, অসমং অসম্মা পেক্খিতেসু. অসমপেক্খনন্তি গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৱসেন আৰম্মণস্স অযোনিসো গহণং. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপেক্খা বালস্স মূড়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). তে পৰিৱিতক্কা. ততো নিমিত্ততো অঞ্ঞন্তি ততো ছন্দূপসংহিতাদিঅকুসলৱিতক্কুপ্পত্তিকাৰণতো অঞ্ঞং নৱং নিমিত্তং. ‘‘মনসিকৰোতো’’তি হি ৱুত্তং, তস্মা আৰম্মণং, তাদিসো পুৰিমুপ্পন্নো চিত্তপ্পৱত্তিআকাৰো ৱা নিমিত্তং. কুসলনিস্সিতং নিমিত্তন্তি কুসলচিত্তপ্পৱত্তিকাৰণং মনসি কাতব্বং চিত্তে ঠপেতব্বং, ভাৱনাৱসেন চিন্তেতব্বং, চিত্তসন্তানে ৱা সঙ্কমিতব্বং. অসুভঞ্হি অসুভনিমিত্তন্তি. সঙ্খাৰেসু উপ্পন্নে ছন্দূপসংহিতে ৱিতক্কেতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এৱং ‘‘দোসূপসঞ্হিতে’’তিআদীসু যথাৰহং তং তং পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. যত্থ কত্থচীতি ‘‘সত্তেসু সঙ্খাৰেসূ’’তি যত্থ কত্থচি. পঞ্চধম্মূপনিস্সযোতি পঞ্চৱিধো ধম্মূপসংহিতো উপনিস্সযো.
এৱং ‘‘ছন্দূপসঞ্হিতে’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হত্থা ৱা সোভনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ‘‘অসুভতো উপসংহৰিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা উপসংহৰণাকাৰস্স দস্সনং ‘‘কিম্হি সাৰত্তোসী’’তি. ছৱিৰাগেনাতি ছৱিৰাগতায কাড়সামাদিৱণ্ণনিভায. কুফড়পূৰিতোতি পক্কেহি কুণপফলেহি পুণ্ণো. ‘‘কলিফলপূৰিতো’’তি ৱা পাঠো.
অস্সামিকতাৱকালিকভাৱৱসেনাতি ইদং পত্তং অনুক্কমেন ৱণ্ণৱিকাৰঞ্চেৱ জিণ্ণভাৱঞ্চ পত্ৱা ছিদ্দাৱছিদ্দং ভিন্নং ৱা হুত্ৱা কপালনিট্ঠং ভৱিস্সতি. ইদং চীৱৰং অনুপুব্বেন ৱণ্ণৱিকাৰং জিণ্ণতঞ্চ উপগন্ত্ৱা পাদপুঞ্ছনচোড়কং হুত্ৱা যট্ঠিকোটিযা ছড্ডনীযং ভৱিস্সতি. সচে পন নেসং সামিকো ভৱেয্য, ন নেসং এৱং ৱিনস্সিতুং দদেয্যাতি এৱং অস্সামিকভাৱৱসেন, ‘‘অনদ্ধনিযং ইদং তাৱকালিক’’ন্তি এৱং তাৱকালিকভাৱৱসেন চ মনসিকৰোতো.
আঘাতৱিনয…পে… ভাৱেতব্বাতি – ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, আঘাতপটিৱিনযা. যত্থ হি ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনেতব্বো’’তিআদিনা নযেন আগতস্স আঘাতৱিনযসুত্তস্স (অ. নি. ৫.১৬১) চেৱ ককচূপমোৱাদ(ম. নি. ১.২২২-২৩৩) ছৱালাতূপমাদীনঞ্চ (ইতিৱু. ৯১) ৱসেন আঘাতং পটিৱিনোদেত্ৱা মেত্তা ভাৱেতব্বা.
গৰুসংৱাসোতি গৰুং উপনিস্সায ৱাসো. উদ্দেসোতি পৰিযত্তিধম্মস্স উদ্দিসাপনঞ্চেৱ উদ্দিসনঞ্চ. উদ্দিট্ঠপৰিপুচ্ছনন্তি যথাউগ্গহিতস্স ধম্মস্স অত্থপৰিপুচ্ছা. পঞ্চ ধম্মূপনিস্সাযাতি গৰুসংৱাসাদিকে পঞ্চ ধম্মে পটিচ্চ. মোহধাতূতি মোহো.
উপনিস্সিতব্বাতি উপনিস্সযিতব্বা, অযমেৱ ৱা পাঠো. যত্তপ্পটিযত্তোতি যত্তো চ গামপ্পৱেসনাপুচ্ছাকৰণেসু উস্সুক্কং আপন্নো সজ্জিতো চ হোতীতি অত্থো. অথস্স মোহো পহীযতীতি অস্স ভিক্খুনো এৱং তত্থ যুত্তপ্পযুত্তস্স পচ্ছা সো মোহো ৱিগচ্ছতি. এৱম্পীতি এৱং উদ্দেসে অপ্পমজ্জনেনপি. পুন এৱম্পীতি অত্থপৰিপুচ্ছায কঙ্খাৱিনোদনেপি. তেসু তেসু ঠানেসু অত্থো পাকটো হোতীতি সুয্যমানস্স ধম্মস্স তেসু তেসু পদেসু ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা’’তি সো সো অত্থো ৱিভূতো হোতি. ইদং চক্খুৰূপালোকাদি ইমস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স কাৰণং, ইদং সালিবীজভূমিসলিলাদি ইমস্স সালিঅঙ্কুৰস্স কাৰণং. ইদং ন কাৰণন্তি তদেৱ চক্খুৰূপালোকাদি সোতৱিঞ্ঞাণস্স, তদেৱ সালিবীজাদি কুদ্ৰুসকঙ্কুৰস্স ন কাৰণন্তি ঠানাট্ঠানৱিনিচ্ছযে ছেকো হোতি.
আৰম্মণেসূতি কম্মট্ঠানেসু. ইমে ৱিতক্কাতি কামৱিতক্কাদযো. সব্বে কুসলা ধম্মা সব্বাকুসলপটিপক্খাতি কত্ৱা ‘‘পহীযন্তী’’তি ৱত্তব্বে ন সব্বে সব্বেসং উজুৱিপচ্চনীকভূতাতি ‘‘পহীযন্তি এৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. তেনাহ ‘‘ইমানী’’তিআদি.
কুসলনিস্সিতন্তি কুসলেন নিস্সিতং নিস্সযিতব্বং. কুসলস্স পচ্চযভূতন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং, কুসলুপ্পত্তিকাৰণং যথাৱুত্তঅসুভনিমিত্তাদিমেৱ ৱদতি. সাৰফলকেতি চন্দনমযে সাৰফলকে. ৱিসমাণিন্তি ৱিসমাকাৰেন তত্থ ঠিতং আণিং. হনেয্যাতি পহৰেয্য নিক্খামেয্য.
২১৭. অট্টোতি আতুৰো, দুগ্গন্ধবাধতায পীড়িতো. দুক্খিতোতি সঞ্জাতদুক্খো. ইমিনাপি কাৰণেনাতি অকোসল্লসম্ভূততায কুসলপটিপক্খতায গেহস্সিতৰোগেন সৰোগতায চ এতে অকুসলা ৱিঞ্ঞুগৰহিতব্বতায জিগুচ্ছনীযতায চ সাৱজ্জা অনিট্ঠফলতায নিৰস্সাদসংৱত্তনিযতায চ দুক্খৱিপাকাতি এৱং তেন তেন কাৰণেন অকুসলাদিভাৱং উপপৰিক্খতো.
‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
উগ্ঘৰন্তং পগ্ঘৰন্তং, বালানং অভিনন্দিত’’ন্তি. (অপ. থেৰী ২.৪.১৫৭) –
এৱমাদি কাযৱিচ্ছন্দনীযকথাদীহি ৱা. আদি-সদ্দেন –
‘‘তস্সেৱ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;
কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জয’’ন্তি. (থেৰগা. ৪৪২) –
এৱমাদি পটিঘৱূপসমনকথাদিকাপি সঙ্গণ্হাতি.
২১৮. ন সৰণং অসতি, অননুস্সৰণং. অমনসিকৰণং অমনসিকাৰো. কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা নিসীদিতব্বন্তি কম্মট্ঠানমনসিকাৰেনেৱ নিসীদিতব্বং. উগ্গহিতো ধম্মকথাপবন্ধোতি কম্মট্ঠানস্স উপকাৰো ধম্মকথাপবন্ধো. মুট্ঠিপোত্থকোতি মুট্ঠিপ্পমাণো পাৰিহাৰিযপোত্থকো. সমন্নানেন্তেনাতি সমন্নাহৰন্তেন. ওকাসো ন হোতি আৰদ্ধস্স পৰিযোসাপেতব্বতো. আৰদ্ধস্স অন্তগমনং অনাৰম্ভোৱাতি থেৰৱাদো. তস্সাতি উপজ্ঝাযস্স. পব্ভাৰসোধনং কাযকম্মং, আৰভন্তো এৱ ৱিতক্কনিগ্গণ্হনত্থং সংযুত্তনিকাযসজ্ঝাযনং ৱচীকম্মং, দস্সনকিচ্চপুব্বকম্মকৰণত্থং তেজোকসিণপৰিকম্মন্তি তীণি কম্মানি আচিনোতি. থেৰো তস্স আসযং কসিণঞ্চ সৱিসেসং জানিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ৱিহাৰে’’তিআদিমৱোচ. তেনস্স যথাধিপ্পাযং সব্বং সম্পাদিতং. অসতিপব্বং নাম অসতিযা ৱিতক্কনিগ্গহণৱিভাৱনতো.
২১৯. ৱিতক্কমূলভেদং পব্বন্তি ৱিতক্কমূলস্স তম্মূলস্স চ ভেদৱিভাৱনং ৱিতক্কমূলভেদং পব্বং. ৱিতক্কং সঙ্খৰোতীতি ৱিতক্কসঙ্খাৰো, ৱিতক্কপচ্চযো সুভনিমিত্তাদীসুপি সুভাদিনা অযোনিসোমনসিকাৰো. সো পন ৱিতক্কসঙ্খাৰো সংতিট্ঠতি এত্থাতি ৱিতক্কসঙ্খাৰসণ্ঠানং, অসুভে সুভন্তিআদি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো. তেনাহ ‘‘ৱিতক্কানং মূলঞ্চ মূলমূলঞ্চ মনসি কাতব্ব’’ন্তি. ৱিতক্কানং মূলমূলং গচ্ছন্তস্সাতি উপপৰিক্খনৱসেন মিচ্ছাৱিতক্কানং মূলং উপ্পত্তিকাৰণং ঞাণগতিযা গচ্ছন্তস্স. যাথাৱতো জানন্তস্স পুব্বে ৱিয ৱিতক্কা অভিণ্হং নপ্পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘ৱিতক্কচাৰো সিথিলো হোতী’’তি. তস্মিং সিথিলীভূতে মত্থকং গচ্ছন্তেতি ৱুত্তনযেন ৱিতক্কচাৰো সিথিলভূতো, তস্মিং ৱিতক্কানং মূলগমনে অনুক্কমেন থিৰভাৱপ্পত্তিযা মত্থকং গচ্ছন্তে. ৱিতক্কা সব্বসো নিৰুজ্ঝন্তীতি মিচ্ছাৱিতক্কা সব্বেপি গচ্ছন্তি ন সমুদাচৰন্তি, ভাৱনাপাৰিপূৰিযা ৱা অনৱসেসা পহীযন্তি.
কণ্ণমূলে পতিতন্তি সসকস্স কণ্ণসমীপে কণ্ণসক্খলিং পহৰন্তং ৱিয উপপতিতং. তস্স কিৰ সসকস্স হেট্ঠা মহামূসিকাহি খতমহাৱাটং উমঙ্গসদিসং অহোসি, তেনস্স পাতেন মহাসদ্দো অহোসি. পলাযিংসু ‘‘পথৱী উদ্ৰীযতী’’তি. মূলমূলং গন্ত্ৱা অনুৱিজ্জেয্যন্তি ‘‘পথৱী ভিজ্জতী’’তি যত্থাযং সসো উট্ঠিতো, তত্থ গন্ত্ৱা তস্স মূলকাৰণং যংনূন ৱীমংসেয্যং. পথৱিযা ভিজ্জনট্ঠানং গতে ‘‘কো জানাতি, কিং ভৱিস্সতী’’তি সসো ‘‘ন সক্কোমি সামী’’তি আহ. আধিপচ্চৱতো হি যাচনং সণ্হমুদুকং. দুদ্দুভাযতীতি দুদ্দুভাতি সদ্দং কৰোতি. অনুৰৱদস্সনঞ্হেতং. ভদ্দন্তেতি মিগৰাজস্স পিযসমুদাচাৰো, মিগৰাজ, ভদ্দং তে অত্থূতি অত্থো. কিমেতন্তি কিং এতং, কিং তস্স মূলকাৰণং? দুদ্দুভন্তি ইদম্পি তস্স অনুৰৱদস্সনমেৱ. এৱন্তি যথা সসকস্স মহাপথৱীভেদনং ৰৱনায মিচ্ছাগাহসমুট্ঠানং অমূলং, এৱং ৱিতক্কচাৰোপি সঞ্ঞাৱিপল্লাসসমুট্ঠানো অমূলো. তেনাহ ‘‘ৱিতক্কান’’ন্তিআদি.
২২০. অভিদন্তন্তি অভিভৱনদন্তং, উপৰিদন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপৰিদন্ত’’ন্তি. সো হি ইতৰং মুসলং ৱিয উদুক্খলং ৱিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৱত্ততি. কুসলচিত্তেনাতি বলৱসম্মাসঙ্কপ্পসম্পযুত্তেন. অকুসলচিত্তন্তি কামৱিতক্কাদিসহিতং অকুসলচিত্তং. অভিনিগ্গণ্হিতব্বন্তি যথা তস্স আযতিং সমুদাচাৰো ন হোতি, এৱং অভিভৱিত্ৱা নিগ্গহেতব্বং, অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বাতি অত্থো. কে চ তুম্হে সতিপি চিৰকালভাৱনায এৱং অদুব্বলা কো চাহং মম সন্তিকে লদ্ধপ্পতিট্ঠে ৱিয ঠিতেপি ইদানেৱ অপ্পতিট্ঠে কৰোন্তো ইতি এৱং অভিভৱিত্ৱা. তং পন অভিভৱনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘কামং তচো চা’’তিআদিনা চতুৰঙ্গসমন্নাগতৱীৰিযপগ্গণ্হনমাহ. অত্থদীপিকন্তি একন্ততো ৱিতক্কনিগ্গণ্হনত্থজোতকং. উপমন্তি ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, বলৱা পুৰিসো’’তিআদিকং উপমং.
২২১. পৰিযাদানভাজনীযন্তি যং তং আদিতো ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন ভিক্খুনা পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানী’’তি নিদ্দিট্ঠং, তত্থ তস্স নিমিত্তস্স মনসিকৰণকালপৰিযাদানস্স ৱসেন ৱিভজনং. নিগমনং ৱা এতং, যদিদং ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে’’তিআদি. যথাৱুত্তস্স হি অত্থস্স পুন ৱচনং নিগমনন্তি. তথাপটিপন্নস্স ৱা ৱসীভাৱৱিসুদ্ধিদস্সনত্থং ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে’’তিআদি ৱুত্তং. সত্থাচৰিযোতি ধনুব্বেদাচৰিযো. যথা হি সসনতো অসত্থম্পি সত্থগ্গহণেনেৱ সঙ্গয্হতি, এৱং ধনুসিপ্পম্পি ধনুব্বেদপৰিযাপন্নমেৱাতি.
পৰিযাযতি পৰিৱিতক্কেতীতি পৰিযাযো. ৱাৰোতি আহ ‘‘ৱিতক্কৱাৰপথেসূ’’তি, ৱিতক্কানং ৱাৰেন পৱত্তনমগ্গেসু. চিণ্ণৱসীতি আসেৱিতৱসী. পগুণৱসীতি সুভাৱিতৱসী. সম্মাৱিতক্কংযেৱ যথিচ্ছিতং তথাৱিতক্কনতো, ইতৰস্স পনস্স সেতুঘাতোযেৱাতি.
ৱিতক্কসণ্ঠানসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
নিট্ঠিতা চ সীহনাদৱগ্গৱণ্ণনা.