৪. ভযভেৰৱসুত্তৱণ্ণনা

৩৪. এৱং মে সুতন্তি ভযভেৰৱসুত্তং. কো নিক্খেপো? কেচি তাৱ এৱমাহু ‘‘পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো’’তি. দুৱিধা হি পুচ্ছা পাকটাপাকটভেদতো. তত্থ যস্সা দেসনায নিমিত্তভূতো ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো কিং-সদ্দপুব্বকেন পকাসীযতি, সা পাকটা পুচ্ছা যথা ‘‘কিংসূধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি এৱমাদি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৩). যস্সা পন দেসনায নিমিত্তভূতো ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো কিং-সদ্দৰহিতেন কেৱলেনেৱ সদ্দপযোগেন পকাসীযতি, সা অপাকটা পুচ্ছা. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো ‘‘পঞ্হা, পুচ্ছা’’তি ৱুচ্চতি, তস্মাযেৱ ইধ ‘‘যে মে ভো গোতমা’’তিআদিকা অপাকটাতি ‘‘পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো’’তি. তযিদং অকাৰণং, যস্মা সো ব্ৰাহ্মণো ‘‘যেমে ভো গোতমা’’তিআদীনি ৱদন্তো ন তত্থ কঙ্খী ৱিচিকিচ্ছী সংসযমাপন্নো অৱোচ, অথ খো অত্তনা যথানিচ্ছিতমত্থং ভগৱতি পসাদভাৱবহুমানং পৱেদেন্তো কথেসি. তেনাহ ‘‘ভগৱতি পসাদং অলত্থা’’তিআদি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩৪). ৱিহাৰেতি ৱিহাৰকে নিৱাসে. অৱিচ্ছিন্নেযেৱাতি পৱত্তমানেযেৱ. পদদ্ৱযস্সপি ৱসন্তে এৱাতি অত্থো. এতং পুৰোহিতট্ঠানং উণ্হীসাদিককুধভণ্ডেহি সদ্ধিং লদ্ধং, তথা চ ‘‘অস্স ৰঞ্ঞা দিন্ন’’ন্তি ৱদন্তি. তেনাহ ‘‘তং তস্স ৰঞ্ঞা দিন্ন’’ন্তি. ব্ৰহ্মন্তি ৱেদং. সো পন মন্তব্ৰহ্মকপ্পৱসেন তিৱিধো. তত্থ মন্তা পধানং মূলভাৱতো, যে অট্ঠকাদীহি পৱুত্তা, ইতৰে তন্নিস্সযেন জাতা, তেন তেসংযেৱ গহণং ‘‘মন্তে সজ্ঝাযতী’’তি. তে হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. ইদমেৱ হীতি অৱধাৰণেন ‘‘ব্ৰহ্মতো জাতা’’তিআদিকং নিৰুত্তিং পটিক্খিপতি.

যেন ৱা কাৰণেনাতি (সাৰত্থ. টী. ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনাযং ২; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ২.২.১৬) হেতুম্হি ইদং কৰণৱচনং. হেতুঅত্থো হি কিৰিযাকাৰণং, ন কৰণং ৱিয কিৰিযত্থো, তস্মা নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিৰিযাতি ‘‘অন্নেন ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থমেৱেতং কৰণৱচনং যুত্তং, ন কৰণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৱুত্তং ‘‘যেন ৱা কাৰণেনা’’তিআদি. ভগৱতো সততপ্পৱত্তনিৰতিসযসাদুৱিপুলামতৰসসদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহাৰুক্খেন ভগৱা উপমিতো, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ হি মহাৰুক্খস্স সাদুফলতা গহিতাতি.

উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তো. সম্পত্তুকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি ৱা ৱত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতোতি ৱুত্তং হোতী’’তি, উপগতোতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৱুত্তো, ততো উপগতট্ঠানতো. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি (সং. নি. টী. ১.১.১১২) যথা ভগৱা ‘‘কচ্চি তে ব্ৰাহ্মণ খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, তদনুকৰণেন এৱং সোপি ব্ৰাহ্মণো ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৱত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং. একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায সমানতং একৰূপতং. খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰং সৰীৰযন্তং খণভঙ্গুৰতায সভাৱতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি পচ্চযাযত্তৱুত্তিকং চিৰপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসৰোগাদিআবাধাভাৱেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিকাভাৱেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনৰূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৱিহাৰসব্ভাৱেন কচ্চি ফাসুৱিহাৰো অত্থীতি তত্থ তত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

বলৱপ্পত্তা পীতি পীতিযেৱ. তৰুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদনং জনেতি কৰোতীতি সম্মোদনিকং, তদেৱ সম্মোদনীযন্তি আহ ‘‘সম্মোদজননতো’’তি. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো’’তি আহ. সৰিতব্বভাৱতোতি অনুস্সৰিতব্বভাৱতো. ‘‘সৰণীয’’ন্তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং. সুয্যমানসুখতোতি আপাথমধুৰতং আহ, অনুস্সৰিযমানসুখতোতি ৱিমদ্দৰমণীযতং. ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতাযাতি সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন তস্সা কথায ৱচনচাতুৰিযমাহ, অত্থপৰিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিৰুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পৰিযাযেহীতি অনেকেহি কাৰণেহি.

অভিদূৰঅচ্চাসন্নপটিক্খেপেন নাতিদূৰনাচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৱকংসতো উভিন্নং পসাৰিতহত্থসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৱং পসাৰেত্ৱাতি গীৱং পৰিৱত্তনৱসেন পসাৰেত্ৱা.

যেমেতি এত্থ সন্ধিৱসেন ইকাৰলোপোতি দস্সেন্তো ‘‘যে ইমে’’তিআদিমাহ. উচ্চাকুলীনতায জাতিৱসেন অভিজাতা জাতিকুলপুত্তা. তেনাহ ‘‘উচ্চাকুলপ্পসুতা’’তি. আচাৰসম্পত্তিযা অভিজাতা আচাৰকুলপুত্তা. তেনাহ ‘‘আচাৰসম্পন্না’’তি. যত্থ কত্থচি অপাকটেপি কুলে. তেন ব্ৰাহ্মণেন অধিপ্পেতা ভিক্খূসু দুৱিধাপি সংৱিজ্জন্তীতি আহ ‘‘ইধ পন দ্ৱীহিপি কাৰণেহি কুলপুত্তাযেৱা’’তি.

সদ্ধাতি ইদং কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘সদ্ধাযা’’তি, সদ্ধাতি ৱা সদ্দহিত্ৱাতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে পাড়িযং য-কাৰলোপেন নিদ্দেসোতি দট্ঠব্বং. অগাৰতোতি অগাৰৱাসতো, উত্তৰপদলোপেন, নিস্সযূপচাৰেন ৱা অযং নিদ্দেসোতি. ভিক্খনসীলতাদিলক্খণো ভিক্খুভাৱো পব্বজ্জাসহচৰিতায সদ্ধিং ভিক্খুভাৱং অন্ৱাচিনন্তোতি আহ ‘‘পব্বজ্জং ভিক্খুভাৱঞ্চা’’তি. কম্মৱাচালক্খণে পন ভিক্খুভাৱে অধিপ্পেতে সমুচ্চযত্থো চ-সদ্দো দট্ঠব্বো. অনগাৰস্স ভাৱোতি এতেন পব্বজ্জানিস্সিতো সুৱিসুদ্ধো সীলাচাৰগুণৱিসেসো গহিতো, কসিগোৰক্খাদিকম্মপটিক্খেপো ইধ অনুপ্পাদাদীহি ৱেদিতব্বো. সেসগ্গহণে পন সৰণগমনাদিৱসেন পব্বজ্জায, সৰণগমনাদিৱসেন উপসম্পদায চ অনেকভেদত্তা আহ ‘‘সব্বথাপী’’তি, তেন তেন পকাৰেনাতি অত্থো. পুৰতোগামিতা পটিপত্তিগমনেন, ন কাযগমনেনাতি আহ ‘‘নাযকো’’তি, সম্মাপটিপত্তিযা নিব্বানসম্পাপকোতি অত্থো. হিতকিৰিযাযাতি দিট্ঠধম্মিকাদিহিতচৰিযায. গাহণং অধিসীলাদীসু অচ্চন্তায নিযোজনং, ন কথনমত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘গাহেতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সিক্খাপেতা’’তি আহ. দিট্ঠানুগতিন্তি দিট্ঠিযা অনুগমনন্তি দস্সেন্তো ‘‘দস্সনানুগতি’’ন্তি ৱত্ৱা সিক্খাত্তযসঙ্গহং ভগৱতো সাসনং তেন দিট্ঠত্তা দিট্ঠি, তস্স তস্সেৱ খমনৱসেন খন্তি, ৰুচ্চনৱসেন ৰুচি, তংদিট্ঠিখন্তিৰুচিকাৱ ভগৱতো সাৱকাতি আহ ‘‘যংদিট্ঠিকো’’তিআদি.

এস কিৰ অলত্থাতি সম্বন্ধো. দেৱপুত্তে ৱিযাতিআদি কস্সচি পাৰিজুঞ্ঞস্স অভাৱদীপনতো ‘‘সদ্ধাযা’’তিআদিনা ৱুত্তস্স পব্বজিতভাৱস্স পাকটীকৰণং. সদ্ধায ঘৰা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱাতি ইদং হট্ঠপহট্ঠাদিভাৱস্স কাৰণৱচনং. ঘাসচ্ছাদনপৰমতায সন্তুট্ঠেতি ইদং অনুস্সঙ্কিতাপৰিসঙ্কিততায কাৰণৱচনন্তি দট্ঠব্বং.

এৱমেতন্তিআদিনা আমেডিতৱচনং সম্পহংসনৱসেন, পসাদৱসেন ৱা কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি এৱং-সদ্দো সম্পটিচ্ছনত্থো অব্ভনুমোদনত্থো চ ৱুত্তো. মমন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং, নিপাতপদং ৱা এতং ‘‘ম’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি দট্ঠব্বং. আদীনীতি আদি-সদ্দেন নজীৱিকাপকতাদিং সঙ্গণ্হাতি ঈদিসানংযেৱাতি সদ্ধাপব্বজ্জায ৱিভাৱিতঅনভিজ্ঝালুআদিসভাৱানংযেৱ, ন ইতৰেসং অভিজ্ঝালুসভাৱানং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণে চেপি মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পদে পদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসাৰাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৱিব্ভন্তচিত্তো পাকটিন্দ্ৰিযো, অথ খো আৰকাৱ মম অহঞ্চ তস্সা’’তি (ইতিৱু. ৯২).

অজ্ঝোগাহেত্ৱা অধিপ্পেতত্থং সম্ভৱিতুং সাধেতুং দুক্খানীতি দুৰভিসম্ভৱানি. অট্ঠকথাযং পন তত্থ নিৱাসোযেৱ দুক্খোতি দস্সেতুং ‘‘সম্ভৱিতুং দুক্খানি দুস্সহানী’’তি ৱুত্তং. অৰঞ্ঞৱনপত্থানীতি অৰঞ্ঞলক্খণপ্পত্তানি ৱনসণ্ডানি. ৱনপত্থ-সদ্দো হি সণ্ডভূতে ৰুক্খসমূহেপি ৱত্ততীতি অৰঞ্ঞগ্গহণং. কিঞ্চাপীতি অনুজাননসম্ভাৱনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি? নিপ্পৰিযাযতো অৰঞ্ঞাভাৱং ‘‘গামতো বহি অৰঞ্ঞ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেনা’’তিআদি. কিং সম্ভাৱেতি? আৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকত্তং. যঞ্হি আৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং, তং ৱিসেসতো ‘‘অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তন্তি. তেনেৱাহ ‘‘যং তং পঞ্চধনুসতিক’’ন্তিআদি. নিক্খমিত্ৱা বহিইন্দখীলাতি ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৱা, ততো বহি পট্ঠাযাতি অত্থো. বহি ইন্দখীলাতি যত্থ দ্ৱে তীণি ইন্দখীলানি, তত্থ বহিদ্ধা ইন্দখীলতো পট্ঠায, যত্থ তং নত্থি, তত্থ তদৰহট্ঠানতো পট্ঠাযাতি ৱদন্তি. যস্মা বহি ইন্দখীলতো পট্ঠায মনুস্সূপচাৰে ভযভেৰৱং নত্থি, তস্মা ইধ নাধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং.

গামন্তন্তি গামসমীপং. অনুপচাৰট্ঠানন্তি নিচ্চকিচ্চৱসেন নুপচৰিতব্বট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ ন কসীযতি ন ৱপীযতী’’তি. পন্তানীতি ইমিনা ‘‘পৰিযন্তান’’ন্তি ইমস্স পৰিযাযস্স ইধ পাড়িযং গহিতত্তা ৱুত্তং ‘‘পৰিযন্তানন্তি ইমমেকং পৰিযাযং ঠপেত্ৱা’’তি. দূৰানন্তি পন অযং পৰিযাযো ঠপেতব্বো সিযা তস্সাপি ‘‘পন্তানী’’তি ইমিনাৱ অত্থতো গহিতত্তা, তথা সতি ‘‘ন মনুস্সূপচাৰান’’ন্তি এদিসানম্পি ঠপেতব্বতা আপজ্জতি, তস্মা সদ্দতো এৱ ঠপনং দট্ঠব্বং. পৱিৱেকন্তি পকাৰতো, পকাৰেহি ৱা ৱিৱেচনং, ৰূপাদিপুথুত্তাৰম্মণে পকাৰতো গমনাদিইৰিযাপথপ্পকাৰেহি অত্তনো কাযস্স ৱিৱেচনং গচ্ছতোপি তিট্ঠতোপি নিসজ্জতোপি একস্সেৱ পৱত্ততি. তেনেৱ হি ৱিৱেচেতব্বানং ৱিৱেচনাকাৰস্স চ ভেদতো বহুৱিধত্তা তে একত্তেন গহেত্ৱা ‘‘পৱিৱেক’’ন্তি একৱচনেন ৱুত্তং. দুক্কৰং পৱিৱেকন্তি ৱা পৱিৱেকং কত্তুং ন সুখন্তি অত্থো. একীভাৱেতি একিকভাৱে. দ্ৱযংদ্ৱযাৰামোতি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং ভাৱাভিৰতো. হৰন্তি ৱিযাতি সংহৰন্তি ৱিয ৱিঘাতুপ্পাদনেন. তেনাহ ‘‘ঘসন্তি ৱিযা’’তি, ভযসন্তাসুপ্পাদনেন খাদিতুং আগতা যক্খৰক্খসপিসাচাদযো ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ঈদিসস্সাতি অলদ্ধসমাধিনো. তিণপণ্ণমিগাদিসদ্দেহীতি ৱাতেৰিতানং তিণপণ্ণাদীনং মিগপক্খিআদীনঞ্চ ভিংসনকেহি ভেৰৱেহি সদ্দেহি ৱিৱিধেহি চ অঞ্ঞেহি খাণুআদীহি যক্খাদিআকাৰেহি উপট্ঠিতেহি ভিংসনকেহি. এৱং দুক্কৰং দুৰভিসম্ভৱং নাম কৰোন্তো অহো অচ্ছৰিযা এতেতি ৱিম্হিতো.

কাযকম্মন্তৱাৰকথাৱণ্ণনা

৩৫. সোড়সসু ঠানেসূতি ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা পাড়িযং ৱক্খমানেসু সোড়সসু কাৰণেসু. অপৰিসুদ্ধকাযকম্মন্ততাদযো অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তানং চিত্তুত্ৰাসনিমিত্ততায ৱিসেসতো ৱিক্খেপাৱহা, পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্ততাদযো পন তদভাৱতো তেসং অৱিক্খেপাৱহা. তেনাহ ‘‘অপৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তসন্দোসহেতূ’’তিআদি. সোড়সসূতি চ ৱোদানপক্খংযেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং. সংকিলেসগ্গহণম্পি যাৱদেৱ ৱোদানদস্সনত্থন্তি. আৰম্মণপৰিগ্গহৰহিতানন্তি অপৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তাদিকস্স অৰঞ্ঞে দিট্ঠস্স তস্স আৰম্মণস্স ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা পাড়িযং আগতনযেন পৰিগ্গণ্হনঞাণৰহিতানং. আৰম্মণপৰিগ্গহযুত্তানন্তি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তনাতি ভগৱন্তং সন্ধায ৱদতি, সযন্তি অত্থো. তাদিসোতি আৰম্মণপৰিগ্গহযুত্তো.

সম্বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধো, অৰিযমগ্গোতি আহ ‘‘অৰিযমগ্গপ্পত্তিতো’’তি. অগ্গমগ্গাধিগমাধীনো বুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমোতি আহ ‘‘অনভিসম্বুদ্ধস্সাতি অপ্পটিৱিদ্ধচতুসচ্চস্সা’’তি. অনৱসেসতো ঞেয্যং, বুজ্ঝিতুং অৰহতীতি বোধি, মহাৱীৰিযতাদিনা তত্থ ৱিসেসযোগতো সত্তোতি আহ ‘‘বুজ্ঝনকসত্তস্সা’’তি. তেনাহ ‘‘সম্মাসম্বোধি’’ন্তিআদি. নিযতভাৱপ্পত্তিতো পট্ঠায মহাসত্তা যথা মহাবোধিযানপটিপদা হানভাগিযা, ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোতি, অথ খো ৱিসেসভাগিযা নিব্বেধভাগিযা চ হোতি, তথা পটিপজ্জনতো বোধিযং নিন্নগোণপব্ভাৰা এৱাতি আহ ‘‘বোধিযা ৱা সত্তস্সেৱ লগ্গস্সেৱা’’তি. তেনাহ ‘‘দীপঙ্কৰস্স হী’’তিআদি. অট্ঠধম্মসমোধানেনাতি –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

ইমেসং অভিনীহাৰস্স অঙ্গভূতানং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমোধানেন সমৱধানেন.

পব্বজ্জূপগতাতি পব্বজ্জং উপগতা. তেন পব্বজ্জামত্তেন সমণা, ন সমিতপাপতাযাতি দস্সেতি. জাতিমত্তেন ইধ ব্ৰাহ্মণাতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ভোৱাদিনো ৱা’’তি. তে হি ‘‘ভো ভো’’তি ৱদনসীলা, তেনাহ ‘‘ভোৱাদী নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). পাণাতিপাতাদিনাতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানং অব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপৰিসুদ্ধেনাতি চ ৱিসেসনং কাযকম্মন্তাপেক্খায, ন পাণাতিপাতাদিঅপেক্খায. ন হি পাণাতিপাতাদিকো তস্স পুব্বভাগপযোগো চ কোচি পৰিসুদ্ধো নাম অত্থি. ভাযনট্ঠেন ভযং, ভীৰুতাৱহট্ঠেন ভেৰৱং. সন্দোসহেতূতি সদোসহেতু. স-সদ্দো হি ইধ সানুসাৰো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অত্তনো দোসস্স হেতূ’’তি. একন্তেন চিত্তুত্ৰাসলক্খণস্স ভযস্স ৱসেন ‘‘সাৱজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. চিত্তুত্ৰাসো হি একন্তসাৱজ্জো ভাযনট্ঠেন ভযঞ্চাতি. অক্খেমন্তি ইদং উভযৱসেন. চিত্তুত্ৰাসোপি হি সৰীৰচিত্তানং অনত্থাৱহতো অক্খেম, তথা ভযানকাৰম্মণম্পীতি. অট্ঠকথাযং পন অত্থদ্ৱযং যথাসঙ্খ্যং যোজিতং. সযং পৰিকপ্পিতভযানকাৰম্মণনিমিত্তং চিত্তুত্ৰাসসমুপ্পাদনৱসেন আনেন্তা ভযভেৰৱং অৱ্হাযন্তি ৱিয হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘অৱ্হাযন্তীতি পক্কোসন্তী’’তি. তেতি মাৰিতমনুস্সানং ঞাতিমিত্তাদযো. গচ্ছং গহনভূতং মহন্তং কণ্টকসণ্ডং, গুম্বং নাতিমহন্তন্তি ৱদন্তি. গচ্ছন্তি পন তিণৱনং ৱেদিতব্বং, ‘‘গচ্ছে ৰুড়্হতিণে’’তি ৱুত্তং, গুম্বং কণ্টকলতাদিভৰিতাৱিৰুড়্হং. বদ্ধা ৱধিতা ৱিযাতি বদ্ধা হুত্ৱা তাড়িযমানা ৱিয.

‘‘ন খো পনাতি এত্থ খোতি অৱধাৰণত্থে নিপাতো, পনা’’তি ৱিসেসত্থে. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞে সমণব্ৰাহ্মণা ৱিয অহং অপৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তো হুত্ৱা অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি ন খো পন পটিসেৱামি, পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তোযেৱ পন হুত্ৱা তানি পটিসেৱামী’’তি. এৱং ৱা এত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. ‘‘পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তোহমস্মী’’তি হি তেন অৱধাৰণেন ৱিভাৱিতত্থদস্সনং. তেসমহং অঞ্ঞতৰোতি তায পৰিসুদ্ধকাযকম্মতায তেসং অৰিযানং অহং অঞ্ঞতৰোতি কাযকম্মপাৰিসুদ্ধিযা মহাসত্তো অত্তানং অৰিযেসু পক্খিপতি. পৰমসল্লেখভাৱপ্পত্তা হি তদা বোধিসত্তস্স কাযকম্মপাৰিসুদ্ধি, তথা ৱচীকম্মাদিপাৰিসুদ্ধি, যতো মাৰো ৰন্ধগৱেসী হুত্ৱা ছব্বস্সানি নিৰন্তৰং অনুবন্ধো অন্তৰং ন লভতি. তেনাহ –

‘‘সত্ত ৱস্সানি ভগৱন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;

ওতাৰং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮);

ভিয্যোতি অধিকং সৱিসেসং, উপৰূপৰি ৱা. ভীততসিতা ভযূপদ্দৱেন ছম্ভিতসৰীৰা হট্ঠলোমা হোন্তি, অভীতাতসিতা পন ভযূপদ্দৱাভাৱতো অহট্ঠলোমা খেমেন সোত্থিনা তিট্ঠন্তীতি তেসং খেমপ্পত্তি সোত্থিভাৱো ৱা পন্নলোমতায পাকটো হোতীতি পাড়িযং ‘‘পল্লোম’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পন্নলোমত’’ন্তিআদি. এত্থ চ ভিয্যো পল্লোমমাপাদিং অৰঞ্ঞে ৱিহাৰাযাতি পটিঞ্ঞানিদ্দেসো. পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তোহমস্মীতি হেতুদস্সনং. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা’’তি সদিসূদাহৰণদস্সনং. যে খো কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱাতি ৱিসদিসূদাহৰণদস্সনং. সেসানি অন্ৱযব্যতিৰেকৱিভাৱনানীতি দট্ঠব্বন্তি অযমেত্থ যুত্তিৱিভাৱনা. ইমিনা নযেন সেসৱাৰেসুপি যুত্তিৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা.

কাযকম্মন্তৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱচীকম্মন্তৱাৰাদিকথাৱণ্ণনা

৩৬. অপৰিসুদ্ধেন মুসাৱাদাদিনাতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. আদি-সদ্দেন পন সঙ্গহিতং তেসঞ্চ মুসাৱাদাদীনং পৱত্তিভেদং ভযভেৰৱাৱ্হানমুখেন দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

ভণ্ডেসূতি সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকেসু ভণ্ডেসু. উপ্পাদেত্ৱাতি অত্তনো পৰিণামৱসেন অভিজ্ঝাসঙ্খাতং ৱিসমলোভং উপ্পাদেত্ৱা. কুজ্ঝিত্ৱাতি ৱিনাসচিন্তাৱসেন পৰস্স কুজ্ঝিত্ৱা. এৱঞ্হি নেসং ‘‘যেসং অপৰজ্ঝিম্হা, তে ইদানি অনুবন্ধিত্ৱা’’তিআদিনা পচ্ছা আসঙ্কুপ্পত্তি সিযা. ‘‘এতে অম্হাকং পৰিগ্গহৱত্থুং গহেতুকামা মঞ্ঞে, ৱিনাসং কাতুকামা মঞ্ঞে’’তি যথা পৰে পৰতো তেসং অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পৱত্তিং পৰিগ্গণ্হন্তি, তাদিসং মনোকম্মন্তং সন্ধায ‘‘তে পৰেস’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কামং অকুসলকাযকম্মৱচীকম্মপৱত্তিকালেপি অভিজ্ঝাদযো পৱত্তন্তিযেৱ, তদা পন তে চেতনাপক্খিকা ৱা অব্বোহাৰিকা ৱাতি মনোকম্মন্তৱাৰে এৱ অভিজ্ঝাদিৱসেন যোজনা কতা. অথ ৱা দ্ৱাৰন্তৰে পৱত্তানম্পি পাণাতিপাতাদীনং ৱচীকম্মাদিভাৱাভাৱো ৱিয দ্ৱাৰন্তৰে পৱত্তানম্পি অভিজ্ঝাদীনং কাযকম্মাদিভাৱাভাৱো, মনোকম্মভাৱো এৱ পন সিদ্ধোতি কত্ৱা মনোকম্মন্তৱাৰে এৱ অভিজ্ঝাদযো উদ্ধটা. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানি, ন দ্ৱাৰা দ্ৱাৰচাৰিনো;

তস্মা দ্ৱাৰেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১.কাযকম্মদ্ৱাৰ);

কিঞ্চাপি অট্ঠকথাযং সাসনে পব্বজিতৱসেন আজীৱৱাৰে ভযভেৰৱাৱ্হানং যোজিতং, ‘‘যে খো কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা’’তি পন ৱচনতো বাহিৰকৱসেন গহট্ঠৱসেন চ যোজনা ৱেদিতব্বা. গহট্ঠানম্পি হি জাতিধম্মকুলধম্মদেসধম্মৱিলোমনৱসেন অঞ্ঞথাপি মিচ্ছাজীৱো লব্ভতেৱ, তায এৱ চ আজীৱৱিপত্তিযা অঞ্ঞথা ৱা নেসং অৰঞ্ঞৱাসো সম্ভৱেয্যাতি.

৩৭. এৱং আজীৱট্ঠমকসীলৱসেন ভযভেৰৱং দস্সেত্ৱা ততো পৰং নীৱৰণপ্পহানাদিৱসেন তং দস্সেতুং দেসনা ৱড্ঢিতাতি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘ইতো পৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নীৱৰণৱসেন পুন ৱুত্তাতি অযমধিপ্পাযো – এৱং সীলৱিসুদ্ধিমত্তম্পি অৰঞ্ঞে ৱিহৰতো ভযভেৰৱাভাৱং আৱহতি, কিমঙ্গং পন নীৱৰণানি পহায অপ্পনাসমাধিং, উপচাৰসমাধিমেৱ ৱা সম্পাদযতোতি সমাধিসম্পদায ভযভেৰৱাভাৱহেতুকং দস্সেতুং উপৰি দেসনা ৱড্ঢিতাতি অকুসলমনোকম্মন্তভাৱেন গহিতাপি অভিজ্ঝাব্যাপাদা নীৱৰণৱসেন পুন ৱুত্তাতি অধিপ্পাযো. অভি-পুব্বো ঝা-সদ্দো অভিজ্ঝাযনত্থোতি আহ ‘‘পৰভণ্ডাদিঅভিজ্ঝাযনসীলা’’তি. ৱত্থুকামেসূতি ৰূপাদীসু কিলেসকামস্স ৱত্থুভূতেসু কামেসু. বহলকিলেসৰাগাতি থিৰমূলদুম্মোচনীযতাহি অজ্ঝোসানে পভূতকিলেসকামা. অভিজ্ঝা চেত্থ অপ্পত্তৱিসযপত্থনা, তিব্বসাৰাগো সম্পত্তিৱিসযাভিনিৱেসো. তে হি লোভাভিভূতা পুগ্গলা অত্তনি তিব্বসাপেক্খতায এৱ লোভাভিভূততায অৱৱত্থিতাৰম্মণা অৱিনিচ্ছিতৱিসযা অৰঞ্ঞে তং তং ৱিসযং অনুপধাৰিত্ৱা ৱিহৰন্তি, ৰজ্জুআদীনি যাথাৱতো ন সল্লক্খেন্তি. তেনাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. উপট্ঠাতি সন্তচিত্ততায. তথা হি ৱুত্তং ‘‘আকুলচিত্তা’’তি. ‘‘ইদানিম্হ নট্ঠা’’তি তসন্তি ৱিতসন্তি, আগন্ত্ৱা বাধিযমানা ৱিয হোন্তি, এৱং তং ভযভেৰৱং অত্তনি সমাৰোপনট্ঠেন অৱ্হাযন্তি পক্কোসন্তীতি যোজনং সন্ধাযাহ ‘‘সেসং তাদিসমেৱা’’তি. ‘‘অনভিজ্ঝালুহমস্মী’’তি পাড়িপদে চিৰপৰিচিতঅলোভজ্ঝাসযতায কমলদলে জলবিন্দু ৱিয অলগ্গমানসত্তা সব্বত্থ অনপেক্খোহমস্মীতি অত্থো.

৩৮. পকতিভাৱৱিজহনেনাতি পৰিসুদ্ধভাৱসঙ্খাতস্স চ পকতিভাৱস্স ৱিজহনেন. সাৱজ্জধম্মসমুপ্পত্তিযা হি চিত্তস্স অনৱজ্জভাৱো জহিতো হোতীতি. ৱিপন্নচিত্তাতি কিলেসাসুচিদূসিততায কুথিতচিত্তা. তেনাহ ‘‘কিলেসানুগতং…পে… পূতিকং হোতী’’তি. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পাতি ৱিসসংসট্ঠমুত্তং ৱিয দোসেন পদূসিতচিত্তসঙ্কপ্পা. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘তে অৱৱত্থিতাৰম্মণা হোন্তী’’তিআদিনা অভিজ্ঝালুৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ. যথা হি লোভৱসেন, এৱং দোসাদিৱসেনপি অৱৱত্থিতাৰম্মণা হোন্তীতি. সব্বত্থাতি হেট্ঠা উপৰি চাতি সব্বত্থ ঠানেসু ৱণ্ণেতব্বা.

৩৯. ‘‘যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি ৱচনতো থিনং চিত্তস্স গেলঞ্ঞভাৱেন গহণং গচ্ছতীতি আহ ‘‘চিত্তগেলঞ্ঞভূতেন থিনেনা’’তি. তথা ‘‘যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি (ধ. স. ১১৬৩) ৱচনতো মিদ্ধং ৱিসেসতো নামকাযস্স গেলঞ্ঞভাৱেন গহণং গচ্ছতীতি আহ ‘‘সেসনামকাযগেলঞ্ঞভূতেন মিদ্ধেনা’’তি. সেসগ্গহণঞ্চেত্থ চিত্তনিৱত্তনত্থং. ইদঞ্চ মিদ্ধং ৰূপকাযস্সপি গেলঞ্ঞাৱহন্তি দট্ঠব্বং নিদ্দায হেতুভাৱতো. তথা হি তং ‘‘নিদ্দা চপলাযিকা’’তি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ ‘‘তে নিদ্দাবহুলা হোন্তী’’তি.

৪০. উদ্ধচ্চপকতিকাতি উদ্ধচ্চসীলা অনৱট্ঠিতসভাৱা. অনৱট্ঠানৰসঞ্হি উদ্ধচ্চং. তেনাহ ‘‘ৱিপ্ফন্দমানচিত্তা’’তিআদি. ইধাতি ‘‘অৱূপসন্তচিত্তা’’তি ইমস্মিং পদে. কুক্কুচ্চং গহেতুং ৱট্টতি সংৱণ্ণনাৱসেন পচ্ছানুতাপস্সপি চিত্তস্স অৱূপসমকৰত্তা. উদ্ধচ্চং পন সৰূপেনেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযো.

৪১. একমেৱিদং পঞ্চমং নীৱৰণং যদিদং কঙ্খা ৱিচিকিচ্ছাতি চ. যদি এৱং কস্মা দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কিং নু খো’’তিআদি. কঙ্খনতোতি সংসযনতো. ৱিচিকিচ্ছাতি ৱুচ্চতি ‘‘ধম্মসভাৱং ৱিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি, ৱিগতা তিকিচ্ছা ৱা’’তি কত্ৱা.

৪২. এৱং নীৱৰণাভাৱকিত্তনমুখেন সমাধিসম্পদায ভযভেৰৱাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তুক্কংসনাদিঅভাৱকিত্তনমুখেন পঞ্ঞাসম্পদায ভযভেৰৱাভাৱং দস্সেতুং ‘‘যে খো কেচী’’তিআদিনা উপৰি দেসনা ৱড্ঢিতা, তদত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘অত্তুক্কংসনকা’’তিআদি ৱুত্তং. উক্কংসেন্তি মানৱসেন পগ্গণ্হনেন. তেনাহ ‘‘উচ্চে ঠানে ঠপেন্তী’’তি. থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছাৱাৰেসু গয্হমানং অভিজ্ঝালুৱাৰসদিসন্তি তত্থ তং অনামসিত্ৱা অত্তুক্কংসকৱাৰে কিঞ্চি ৱিসদিসং অত্থীতি তং দস্সেতুং ‘‘তে কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

৪৩. ছম্ভনং ছম্ভো, কাযস্স ছম্ভিতত্তহেতুভূতো বলৱচিত্তুত্ৰাসো. সো এতেসং অত্থীতি ছম্ভী. তেনাহ ‘‘কাযথম্ভনা’’তিআদি. ভীৰুকজাতিকাতি ভাযনকসীলা. একমেৱ চেতং সাৱজ্জভযং কাযে ছম্ভিতত্তস্স, চিত্তে চ কাযে চ থদ্ধভাৱস্স উপ্পাদনৱসেন ‘‘ছম্ভো ভীৰুতা’’তি চ ৱুচ্চতীতি তংসমঙ্গিনো সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘ছম্ভী ভীৰুকজাতিকা’’তি ৱুত্তা, ইধ ভযভেৰৱং সৰূপেনেৱ গহিতং.

৪৪. লব্ভতি পাপুণীযতীতি লাভসদ্দস্স কম্মসাধনত্তমাহ. সক্কচ্চং কাতব্বো দাতব্বোতি সক্কাৰো. তদত্থদীপকন্তি লাভাদিং পহায অৰঞ্ঞে ৱসতো ভযভেৰৱাৱ্হাযনং নত্থীতি দীপকং. সো কিৰ লাভগৰুতাযেৱ পিযো গামো এতস্সাতি ‘‘পিযগামিকো’’তি নামং লভতি. কম্মমুত্তোতি জৰাজিণ্ণত্তা কম্মং কাতুং ন সক্কোতীতি সামিকেহি ৱিস্সট্ঠো.

৪৫. অলসভাৱেন সম্মাৱাযামস্স অকৰণতো কুচ্ছিতং সীদন্তীতি কুসীতা. ৱীৰস্স ভাৱো, কম্মং ৱা ৱীৰিযং, ৱিধিনা ৱা ঈৰেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি ৱীৰিযং, সম্মাৱাযামো. তেন হীনা হীনৱীৰিযা. কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সমুট্ঠানৱসেন পৱত্তৱীৰিযং কাযিকৱীৰিযং, ৱত্তকৰণচঙ্কমনাদীসু দট্ঠব্বং. নিসজ্জ সযিত্ৱা চ কম্মট্ঠানমনসিকাৰৱসেন পৱত্তৱীৰিযং চেতসিকৱীৰিযং. তত্থ পুৰিমং ৱিসেসতো কোসজ্জপটিপক্খতাৱসেন, দুতিযং ৱীৰিযাৰম্ভতাৱসেন পাকটং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘কুসীতা’’তিআদিমাহ. তে হি হীনৱীৰিযা অলসতাযেৱ আৰম্মণৱৱত্থানমত্তম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.

৪৬. নট্ঠস্সতীতি অলব্ভমানস্সতি, পচ্চযৱেকল্লেন ৱিজ্জমানাযপি সতিযা সতিকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায এৱং ৱুত্তং. ন সম্পজানাতি অসম্পজানা. তংযোগনিৱত্তিযঞ্চাযং অ-কাৰো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. ২.দুকমাতিকা), অভিক্খুকো আৱাসো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৭৬) ৱিযাতি আহ ‘‘পঞ্ঞাৰহিতা’’তি. ননু সোড়সমো পঞ্ঞাৱাৰো, অযং সতিৱাৰো, তত্থ কস্মা সংকিলেসপক্খে পঞ্ঞা গহিতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমস্স চা’’তিআদি. সতিভাজনীযমেৱেতং, যদিদং চুদ্দসমো ৱাৰো, পঞ্ঞা পনেত্থ চুদ্দসমে ৱাৰে কেৱলা সতি দুব্বলাতি সতিদুব্বল্যদীপনত্থং ‘‘অসম্পজানা’’তি পটিক্খেপমুখেন ৱুত্তা. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘দুৱিধা হী’’তিআদি ৱুত্তং.

৪৭. অপ্পনাসমাধিনা, উপচাৰসমাধিনা ৱা চিত্তং আৰম্মণে সমং, সম্মা ৱা আহিতং নাম হোতি, নাঞ্ঞথাতি দস্সেন্তো ‘‘অসমাহিতাতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱিৰহিতা’’তি আহ. ৱিব্ভন্তচিত্তাতি অনৱট্ঠিতচিত্তা. পুব্বে নীৱৰণভাৱসামঞ্ঞেন উদ্ধচ্চং গহিতং ‘‘উদ্ধতা অৱূপসন্তচিত্তা’’তি, ইধ সমাধানাভাৱেন উদ্ধচ্চহেতুকো চিত্তৱিব্ভমো ৱুত্তো ‘‘অসমাহিতা ৱিব্ভন্তচিত্তা’’তি, অযমেতেসং ৱিসেসো. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি পুব্বে ‘‘উদ্ধচ্চেন হি একাৰম্মণে চিত্তং ৱিপ্ফন্দতি ধজযট্ঠিযং ৱাতেন পটাকা ৱিযা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪০) ৱুত্তনযেন. সব্বং পুব্বসদিসমেৱাতি ভযভেৰৱাৱ্হাযনস্স অভিজ্ঝালুৱাৰে ৱুত্তসদিসতং সন্ধায ৱদতি.

৪৮. দুপ্পঞ্ঞাতি এত্থ দু-সদ্দো ‘‘দুস্সীলো’’তিআদীসু ৱিয অভাৱত্থো, ন ‘‘দুগ্গতি, দুপ্পটিপন্নো’’তিআদীসু ৱিয গৰহত্থোতি দস্সেতুং ‘‘নিপ্পঞ্ঞানমেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞা পন দুট্ঠা নাম নত্থী’’তি ৱুত্তং. তেতি দুপ্পঞ্ঞা. সব্বত্থাতি চতূসুপি পাঠৱিকপ্পেসু. এলন্তি ৱা দোসো ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা’’তি. তথা হি সীলং ‘‘নেলঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তং. দুপ্পঞ্ঞা চ কথেন্তা সদোসমেৱ কথং কথেন্তি অপণ্ডিতভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘দুব্ভাসিতভাসী’’তি. তস্মা এলসব্ভাৱতো এলং মুখং এতেসন্তি এলমূগাতি ৱুত্তাতি এৱম্পি ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যায পঞ্ঞায ৱসেন ‘‘পঞ্ঞাসম্পন্নো’’তি ৱুত্তং, তং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘নো চ খো’’তিআদি ৱুত্তং. ননু চ বোধিসত্তা বহুলৱিপস্সনাপঞ্ঞায সমন্নাগতা হোন্তীতি? হোন্তি, তদা পন বোধিসত্তেন ন ৱিপস্সনাৰম্ভো কতো, নো চ ৱিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘নো চ খো ৱিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি.

কেচি পনেত্থ ‘‘সদ্ধাৱিৰহিতা অপৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তাদযো ৱিয ভযভেৰৱাৱ্হাযনস্স ৱিসেসকাৰণং, নাপি সদ্ধালুতা পল্লোমতাযাতি সদ্ধাৱাৰো অনুদ্ধটো’’তি ৱদন্তি, তং অকাৰণং. কম্মফলে হি সদ্দহন্তো কম্মপটিসৰণতংযেৱ নিস্সায ভযভেৰৱং তিণাযপি অমঞ্ঞমানো পল্লোমতমাপজ্জেয্য. যস্মা পন ৱীৰিযাদযো সদ্ধায ৱিনা নপ্পৱত্তন্তীতি তেসং উপনিস্সযভূতা সহজাতা চ সা তগ্গহণেনেৱ গহিতা হোতীতি ৱিসুং ন উদ্ধটা. তথা হি সা ঝানস্স পুব্বভাগপটিপদাযম্পি ন উদ্ধটা, কিং ৱা এতায সদ্ধায, অদ্ধা সা ইমস্মিং আৰম্মণপৰিগ্গহট্ঠানে ন গহেতব্বাৱ, ততো ধম্মস্সামিনা ইধ ন উদ্ধটা, এৱং অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসু নিচ্ছযো কাতব্বো. যথানুলোমদেসনা হি সুত্তন্তকথাতি.

ৱচীকম্মন্তৱাৰাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সোড়সট্ঠানাৰম্মণপৰিগ্গহো নিট্ঠিতো.

ভযভেৰৱসেনাসনাদিৱণ্ণনা

৪৯. সোড়সাৰম্মণানীতি সোড়সট্ঠানানি আৰম্মণানি. এৱৰূপাসু ৰত্তীসূতি চাতুদ্দসীআদিকা উপৰি ৱক্খমানা ৰত্তিযো সন্ধায ৱদতি. এৱৰূপে সেনাসনেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. যাতি অনিযমতো উদ্দিট্ঠানং পুন ‘‘তা’’তি ৱচনং নিদ্দেসো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘যা তাতি উভযমেতং ৰত্তীনংযেৱ উদ্দেসনিদ্দেসৱচন’’ন্তি. অভীতি লক্খণত্থে ‘‘অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা ব্ৰাহ্মণমহাসালা’’তিআদীসু ৱিয. কথং পনেত্থ লক্খণত্থতা ৱেদিতব্বা? লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণন্তি আহ ‘‘চন্দপাৰিপূৰিযা’’তিআদি. পুণ্ণমাসিযং চন্দপাৰিপূৰিযা অমাৱাসিযং চন্দপৰিক্খযেন. আদি-সদ্দেন চন্দস্স উপড্ঢমণ্ডলতাৰাহুগ্গহতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপসগ্গমত্তমেৱ অভি-সদ্দো লক্খিতসদ্দেনেৱ লক্খণত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি অধিপ্পাযো.

পঠমদিৱসতো পভুতীতি পঠমপাটিপদদিৱসতো পট্ঠায. যস্মা চোদকো ভগৱতো কালে অনভিলক্খিতাপি অপৰভাগে অভিলক্খিতা জাতা, তস্মা তং অভিলক্খণীযতং উপাদায ‘‘সব্বদস্সিনা ভগৱতা পঞ্চমী কস্মা ন গহিতা’’তি চোদেতি, ইতৰো সব্বকালিকাসু চাতুদ্দসীআদীসু গয্হমানাসু অসব্বকালিকায কথং গহণন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অসব্বকালিকত্তা’’তি পৰিহৰতি.

তথাৱিধাসূতি ‘‘অভিঞ্ঞাতা’’তিআদিনা যথা ৱুত্তা, তথাৱিধাসু. দেৱতাধিট্ঠিতভাৱেন আৰামাদীনং লোকস্স চেতিযভাৱোতি আহ ‘‘পূজনীযট্ঠেনা’’তি. মনুস্সা যেভুয্যেন গামাদীনং দ্ৱাৰেসু তথাৰূপে ৰুক্খে চেতিযট্ঠানিযে কত্ৱা ৱোহৰন্তীতি আহ ‘‘গামনিগমাদিদ্ৱাৰেসূ’’তিআদি. দস্সনমত্তেনপি সৱনমত্তেনপি ভযুপ্পাদনেন পাকতিকসত্তে ভিংসেন্তীতি ভিংসনকানি. তেনাহ ‘‘ভযজনকানী’’তিআদি. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, অতিৱিয সপ্পটিভযং ভেৰৱং.

আযাচনউপহাৰকৰণাৰহন্তি তংতংবলিকম্মপণিধিকম্মকৰণযোগ্গং. পুপ্ফধূপ…পে… ধৰণিতলন্তি ইদং যথাপটিসূতেন সুপ্পাদিনা উপহাৰকৰণদস্সনং. কোট্টেন্তোতি পহৰন্তো, সিঙ্গপ্পহাৰখুৰপ্পহাৰেহি সদ্দং কৰোন্তোতি অধিপ্পাযো. সব্বচতুপ্পদানং ইধ মগোতি নামং, ন ‘‘অচ্ছচম্মং মিগচম্মং এড়কচম্ম’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ২৫৯) ৱিয, ৰোহিতোতিআদি মিগৱিসেসানন্তি অধিপ্পাযো. চালেত্ৱাতি অগ্গমদ্দনেন চালেত্ৱা. মোৰগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইধ সব্বপক্খিগহণং অধিপ্পেত’’ন্তি. এস নযোতি ইদং যথা ‘‘মোৰো ৱা’’তি এত্থ ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পনত্থো, এৱং ‘‘মিগো ৱা’’তি এত্থাপীতি মিগসদ্দস্স ৱিসেসত্থৱুত্তিতং সন্ধাযাহ. ইতো পভূতীতি ‘‘যংনূনাহং যা তা ৰত্তিযো’’তিআদিনা ভযভেৰৱস্স গৱেসনচিন্তনতো পভুতি, ন গৱেসনাৰম্ভতো পভুতি. ‘‘অপ্পেৱ নামাহং ভযভেৰৱং পস্সেয্য’’ন্তি এত্থাপি হি আৰম্মণমেৱ ভযভেৰৱং. সুখাৰম্মণং ৰূপং সুখমিৱ ‘‘ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০). কথং ভযগ্গহণেন চ ৰূপাৰম্মণগ্গহণন্তি আহ ‘‘পৰিত্তস্স চা’’তিআদি. ‘‘আগচ্ছতী’’তি ৱচনতো গৱেসনাৰম্ভতো পভুতি ‘‘এতং ভয’’ন্তি আৰম্মণং অধিপ্পেতন্তি কেচি ‘‘তং ন পস্সেয্য’’ন্তি চক্খুনা দস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. ভযং আকঙ্খমানোতি উপপৰিক্খনৱসেন অহং ভযৱত্থুং আকঙ্খন্তো ৱিহৰামি, তং কিমত্থিযং, এত্তকোপি ভযসমন্নাহাৰো ময্হং অযুত্তোতি অধিপ্পাযো.

যং পকাৰং ভূতো যথাভূতো, সো পনেত্থ পকাৰো ইৰিযাপথৱসেন যুত্তো পাড়িযং তথা আগতত্তাতি আহ ‘‘যেন যেন ইৰিযাপথেন ভূতস্সা’’তি. ভৱিতস্সাতি ইদং ‘‘ভূতস্সা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সমঙ্গীভূতস্সা’’তি পদং পুৰিমপদলোপেন ভূতস্সাতি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘সমঙ্গীভূতস্স ৱা’’তি আহ. ভযভেৰৱাৰম্মণেতি ভযভেৰৱাভিমতে আৰম্মণে. নেৱ মহাসত্তো তিট্ঠতীতিআদি ‘‘তথাভূতো চ তং পটিৱিনেয্য’’ন্তি যথা চিন্তিতং, তথা পটিপন্নভাৱদস্সনং. ইৰিযাপথপটিপাটি নাম ঠানগমননিসজ্জানিপজ্জাতি ৱদন্তি, উপ্পটিপাটি পন পঠমং নিপজ্জা, পুন নিসজ্জা, পুন ঠানং, পচ্ছা গমনন্তি এৱং ৱেদিতব্বা. আসন্নপটিপাটিযাতি গমনস্স তাৱ ঠানং আসন্নং, ঠানস্স নিসজ্জা গমনঞ্চ, নিসজ্জায নিপজ্জা ঠানঞ্চ, নিপজ্জায নিসজ্জা আসন্না. ইধ পন গমনস্স ঠানং, ঠানস্স চ গমনং, নিসজ্জায চ নিপজ্জা, নিপজ্জায চ নিসজ্জা আসন্নভাৱেন গহিতা, ইতৰে পৰম্পৰাৱসেনাতি ৱেদিতব্বা. ভিক্খুস্স পন ইৰিযাপথা সম্পত্তপটিপাটিযা ৱিয অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন ৱুচ্চন্তি.

ভযভেৰৱসেনাসনাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অসম্মোহৱিহাৰৱণ্ণনা

৫০. অযঞ্চ মে সব্বসো ভযভেৰৱাভাৱো ৱিসেসতো অসম্মোহধম্মত্তাতি দস্সেতুং ‘‘সন্তি খো পনা’’তিআদিনা উপৰি দেসনা ৱড্ঢিতাতি অযং ৱা এত্থ অনুসন্ধি. ঝাযীনং সম্মোহট্ঠানেসূতি ইমিনা অজ্ঝাযীনং সম্মোহট্ঠানেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতি. অত্থীতি ইদং নিপাতপদং পুথুৱচনম্পি হোতি ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১১০; ৩.১৫৪; সং. নি. ৪.১২৭; খু. পা. ৩.দ্ৱতিংসাকাৰ) ৱিযাতি ‘‘সন্তী’’তি পদস্স অত্থদস্সনৱসেন ৱুত্তং. কিং খণত্তযসমঙ্গিতায তে অত্থি, নোতি আহ ‘‘সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তী’’তি, মহতি লোকসন্নিৱাসে এদিসাপি সংৱিজ্জন্তি ঞাণেন গহেতব্বতায উপলব্ভন্তীতি. ওদাতকসিণলাভীতি অপ্পমাণওদাতকসিণলাভী. এৱং হিস্স সমন্ততো আলোকো ৱিয উপট্ঠাতি. পৰিকম্মন্তি সমাপত্তিপুব্বভাগমাহ. এত্তকং সূৰিযে গতে ৱুট্ঠহামীতি,নো চ খো অদ্ধানপৰিচ্ছেদে কুসলো হোতি, কেৱলং ‘‘দিৱা এৱ ৱুট্ঠহামী’’তি মনসিকাৰং উপ্পাদেসি. ৱিসদং হোতি সব্বং আৰম্মণজাতং, দিব্বচক্খুনা পস্সন্তস্স ৱিয ৱিভূতং. অৱিসদন্তি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱংসঞ্ঞিনোতি ৰত্তিং ‘‘দিৱা’’তি, দিৱা চ ‘‘ৰত্তী’’তি এৱংসঞ্ঞিনো.

অন্তোসেনাসনে ৰত্তিং নিসিন্নো হোতীতি ৰত্তি-সদ্দো অজ্ঝাহৰিতব্বো. পৰিত্তাসনাদীহি, অঞ্ঞেহি ৱা কাৰণেহি. গম্ভীৰায ভূমিগব্ভসদিসায ঘনৱনপটিচ্ছন্নায বহলতৰজালৱনপটলপটিচ্ছন্নায. অন্তৰহিতসূৰিযালোকে কালেতি এতেনেৱ দিৱাতি অৱুত্তসিদ্ধো. সম্মোহৱিহাৰো নাম বহুৱিধোতি আহ ‘‘সম্মোহৱিহাৰানং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি.

পাকটো বোধিসত্তস্স ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদো অন্তমসো লৱতুটিখণস্সপি উপাদায সুৱৱত্থিতত্তা, তথা ৰত্তিদিৱসকোট্ঠাসপৰিচ্ছেদো অত্তনা কাতব্বকিচ্চৱসেন কালঞাণৱসেন চ.

কালথম্ভে লদ্ধব্বছাযাৱসেন দ্ৱঙ্গুলকালে. যামঘণ্টিকং পহৰতি সঙ্ঘস্স তংতংৱত্তকৰণত্থং. মুগ্গৰন্তি ঘণ্টিকপ্পহৰণমুগ্গৰং. যামযন্তং পততি অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি যোজিতন্তি অধিপ্পাযো. যাৱ অঞ্ঞে ভিক্খূ ভোজনসালং উপগচ্ছন্তি, তাৱ দিৱাৱিহাৰট্ঠানং গন্ত্ৱা সমণধম্মং কৰোতি.

যং খো তন্তি এত্থ যন্তি অনিযমুদ্দেসো, খোতি অৱধাৰণে, যমেৱ পুগ্গলন্তি অত্থো. তন্তি ৱুচ্চমানাকাৰৱচনং. মমেৱাতি মং এৱ. অসম্মোহসভাৱোতি সভাৱভূতঅসম্মোহো. ‘‘উপ্পন্নো’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মনুস্সলোকে’’তি ৱুত্তং. পঞ্ঞাসম্পত্তিযাতি যাথাৱতো হিতস্স জাননসমত্থেন অত্তনো পঞ্ঞাগুণেন, ন কেৱলং অজ্ঝাসযেনেৱ হিতেসিতা, অথ খো পযোগেনাতি দস্সেন্তো ‘‘হিতূপদেসকো’’তি আহ. অজ্ঝাসযেন পন হিতেসিতা ‘‘লোকানুকম্পাযা’’তি ইমিনা দস্সিতা. উপকৰণেহি ৱিনা ন কদাচি ভোগসুখং উপকৰণদানঞ্চ চাগসম্পত্তিহেতুকন্তি আহ ‘‘চাগসম্পত্তিযা…পে… দাযকো’’তি. মেত্তাসম্পত্তিযা হিতূপসংহাৰেন ৰক্খিতা. কৰুণাসম্পত্তিযা দুক্খাপনযনেন গোপাযিতা. ননু চ পুব্বেপি ৱুত্তং ‘‘হিতায সুখাযা’’তি, অথ কস্মা পুন তং গহিতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইধ দেৱমনুস্সগ্গহণেনা’’তিআদি. তেন পুব্বে অৱিসেসতো হিতাদীনি দস্সিতানি, ইদানি ৱিসেসতো সহ পযোজনেন তানি দস্সিতানীতি দীপেতি. নিব্বানতো পৰো পৰমো অত্থো নাম নত্থীতি আহ ‘‘পৰমত্থত্তাযা’’তি. হিনোতি নিব্বানং গচ্ছতীতি হিতং, মগ্গো. উক্কংসতো সুখত্থং অৰিযফলন্তি আহ ‘‘ততো উত্তৰি সুখাভাৱতো’’তি.

অসম্মোহৱিহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুব্বভাগপটিপদাদিৱণ্ণনা

৫১. অসম্মোহৱিহাৰন্তি অসম্মোহৱুত্তিং, অসম্মোহসম্বোধিন্তি ৱা অত্থো. তন্তি সমথৱিপস্সনাভাৱনাসঙ্খাতং পটিপদং. পুব্বভাগতো পভুতীতি ভাৱনায পুব্বভাগৱীৰিযাৰম্ভাদিতো পট্ঠায. কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো.

বোধিমণ্ডেতি (সাৰত্থ. টী. ১.১১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; অ. নি. টী. ৩.৮.১১) বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৱপ্পত্তে ঠানে. চতুৰঙ্গন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ, অট্ঠি চ অৱসিস্সতূ’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২৩৭; অ. নি. ২.৫; ৮.১৩; মহানি. ১৭, ১৯৬) ৱুত্তচতুৰঙ্গসমন্নাগতং. পগ্গহিতন্তি আৰম্ভং সিথিলং অকত্ৱা দড়্হপৰক্কমসঙ্খাতুস্সহনভাৱেন গহিতং. তেনাহ ‘‘অসিথিলপ্পৱত্তিতন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং কোসজ্জৱসেন সঙ্কোচং অনাপন্নং.

উপট্ঠিতাতি ওগাহনসঙ্খাতেন অপিলাপনভাৱেন আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠিতা. তেনাহ ‘‘আৰম্মণাভিমুখীভাৱেনা’’তি. সম্মোসস্স ৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তিযা ন সম্মুট্ঠাতি অসম্মুট্ঠা. কিঞ্চাপি চিত্তমিৱ চিত্তপস্সদ্ধিৱসেন কাযপস্সদ্ধিৱসেনেৱ কাযো পস্সদ্ধো হোতি, তথাপি যস্মা কাযপস্সদ্ধি উপ্পজ্জমানা চিত্তপস্সদ্ধিযা সহেৱ উপ্পজ্জতি, ন ৱিনা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাযচিত্তপস্সদ্ধিসম্ভৱেনা’’তি. ৰূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৱ হোতি কাযপস্সদ্ধিযা উভযেসম্পি কাযানং পস্সম্ভনাৱহত্তা. সো চ খো কাযো. ৱিগতদৰথোতি ৱিগতকিলেসদৰথো. নামকাযে হি ৱিগতদৰথে ৰূপকাযোপি ৱূপসন্তদৰথপৰিড়াহো হোতি. সম্মা আহিতন্তি নানাৰম্মণেসু ৱিধাৱনসঙ্খাতৱিক্খেপং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা একস্মিংযেৱ আৰম্মণে অৱিক্খিত্তভাৱাপাদানেন সম্মদেৱ আহিতং. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তিআদি. চিত্তস্স অনেকগ্গভাৱো ৱিক্খেপৱসেন চঞ্চলতা, সা সতি একগ্গতায ন হোতীতি আহ ‘‘একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দন’’ন্তি. এত্তাৱতাতি ‘‘আৰদ্ধং খো পনা’’তিআদিনা ৱীৰিযসতিপস্সদ্ধিসমাধীনং কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন. ননু চ সদ্ধাপঞ্ঞানম্পি কিচ্চসিদ্ধি ঝানস্স পুব্বপটিপদায ইচ্ছিতব্বাতি? সচ্চং ইচ্ছিতব্বা, সা পন নানন্তৰিযভাৱেন অৱুত্তসিদ্ধাতি ন গহিতা. অসতি হি সদ্ধায ৱীৰিযাৰম্ভাদীনং অসম্ভৱোযেৱ, পঞ্ঞাপৰিগ্গহে চ নেসং অসতি পঞ্ঞাযাৰম্ভাদিভাৱো ন সিযা. তথা অসল্লীনাসম্মোসতাদযো ৱীৰিযাদীনন্তি অসল্লীনতাদিগ্গহণেনেৱেত্থ পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধি গহিতাতি দট্ঠব্বং. ঝানভাৱনাযং ৱা সমাধিকিচ্চং অধিকং ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং সমাধিপৰিযোসানাৱ ঝানস্স পুব্বপটিপদা কথিতাতি দট্ঠব্বং.

ৱুত্তং, তস্মা ইধ ন ৱত্তব্বং. ৱিসুদ্ধিমগ্গো হি ইমিস্সা সংৱণ্ণনায একদেসভূতোতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি. ৱিহৰতীতি আগতং পৰুদ্দেসিকত্তা ৱিহাৰস্স. ইধ ৱিহাসিন্তি আগতং অত্থুদ্দেসিকত্তা. ইদং কিৰ সব্ববুদ্ধানং অৱিজহিতন্তি আহ ‘‘আনাপানস্সতিকম্মট্ঠান’’ন্তি. ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱসেন (সাৰত্থ. টী. ১.১২.নেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) পৱত্তো চতুব্বিধোপি অৰূপজ্ঝানৱিসেসো চতুত্থজ্ঝানসঙ্গহো এৱাতি আহ ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি. যুত্তং তাৱ চিত্তেকগ্গতা ভৱোক্কমনত্থতা ৱিয ৱিপস্সনাপাদকতাপি চতুন্নং ঝানানং সাধাৰণাতি তেসং ৱসেন ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি ৱচনং, অভিঞ্ঞাপাদকতা পন নিৰোধপাদকতা চ চতুত্থস্সেৱ ঝানস্স আৱেণিকা, সা কথং চতুন্নং ঝানানং সাধাৰণা ৱুত্তাতি? পৰম্পৰাধিট্ঠানভাৱতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্তেৱ ৱুচ্চতি, কাৰণকাৰণম্পি কাৰণন্তি যথা ‘‘তিণেহি সত্তং সিদ্ধ’’ন্তি, এৱঞ্চ কত্ৱা পযোজননিদ্দেসে অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. চিত্তেকগ্গতত্থানীতি চিত্তসমাধানত্থানি, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থানীতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো ৱুত্তো, সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱৱসেন চেতং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৱসং ৱিহৰিস্সামা’’তি. ভৱোক্কমনত্থানীতি ভৱেসু নিব্বত্তিঅত্থানি.

যস্মা (সাৰত্থ. টী. ১.১২.নেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) বোধিসত্তেন বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনতো পুব্বেপি চৰিমভৱে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতপুব্বং, তদা পন তং নিব্বত্তিতমত্তমেৱ অহোসি, ন ৱিপস্সনাদিপাদকং, তস্মা ‘‘বোধিৰুক্খমূলে নিব্বত্তিত’’ন্তি ততো ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ৱিপস্সনাপাদকন্তি ৱিপস্সনাৰম্ভে ৱিপস্সনায পাদকং. অভিঞ্ঞাপাদকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. বুদ্ধানঞ্হি পঠমাৰম্ভে এৱ পাদকজ্ঝানেন পযোজনং অহোসি, ন ততো পৰং উপৰিমগ্গাধিগমফলসমাপত্তিঅভিঞ্ঞাৱড়ঞ্জনাদিঅত্থং. অভিসম্বোধিসমধিগমতো পট্ঠায হি সব্বং ঞাণসমাধিকিচ্চং আকঙ্খমত্তপটিবদ্ধমেৱাতি. সব্বকিচ্চসাধকন্তি অনুপুব্বৱিহাৰাদিসব্বকিচ্চসাধকং. সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণদাযকন্তি এত্থ ৱিপস্সনাভিঞ্ঞাপাদকত্তা এৱ চতুত্থস্স ঝানস্স ভগৱতো সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণদাযকতা ৱেদিতব্বা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অভিসম্বোধি, তদধিগমসমকালমেৱ ভগৱতো সব্বে বুদ্ধগুণা হত্থগতা অহেসুং, চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সযো চ মগ্গাধিগমোতি.

পুব্বভাগপটিপদাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুব্বেনিৱাসকথাৱণ্ণনা

৫২. দ্ৱিন্নং ৱিজ্জানন্তি পুব্বেনিৱাসঞাণদিব্বচক্খুঞাণসঙ্খাতানং দ্ৱিন্নং ৱিজ্জানং. অনুপদৱণ্ণনাতি তাসং ৱিজ্জানং নিদ্দেসপাড়িযা অনুপদৱণ্ণনা. ভাৱনানযোতি উপ্পাদনৱিধি. ‘‘সো’’তি পচ্চত্তৱচনস্স অহং-সদ্দেন সম্বন্ধনে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পাড়িযং ৱা ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তি উত্তমপুৰিসস্স যোগোতি অহং-সদ্দেন আনেত্ৱা ৱুচ্চমানে তদত্থো পাকটো হোতীতি ‘‘সো অহ’’ন্তি ৱুত্তং. অভিনীহৰিন্তি চিত্তং ঝানাৰম্মণতো অপনেত্ৱা পুব্বেনিৱাসাভিমুখং পেসেসিং, পুব্বেনিৱাসনিন্নং পুব্বেনিৱাসপোণং পুব্বেনিৱাসপব্ভাৰং অকাসিন্তি অত্থো.

পুব্বেঅতীতজাতীসু নিৱুত্থক্খন্ধা পুব্বেনিৱাসো. নিৱুত্থাতি চ অজ্ঝাৱুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা, গোচৰনিৱাসেন নিৱুত্থধম্মা ৱা অত্তনো ৱিঞ্ঞাণেনৱিঞ্ঞাতা, পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতাপি ৱা ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসু, তং পুব্বেনিৱাসং যায সতিযা অনুস্সৰতি, তায সম্পযুত্তং ঞাণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞ্ঞাণং. পটিনিৱত্তন্তস্সাতি পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰণৱসেন যাৱদিচ্ছকং গন্ত্ৱা পচ্চাগচ্ছন্তস্স. তস্মাতি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স কাৰণভাৱেন পচ্চামসনং, পটিনিৱত্তন্তস্স পচ্চৱেক্খণভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. ইধূপপত্তিযাতি ইধ চৰিমভৱে উপপত্তিযা. অনন্তৰন্তি অতীতানন্তৰমাহ. অমুত্ৰাতি অমুকস্মিং ভৱেতি অত্থো. উদপাদিন্তি উপ্পজ্জিং. তাহি দেৱতাহীতি তুসিতাদেৱতাহি. একগোত্তোতি তুসিতগোত্তেন একগোত্তো. মহাবোধিসত্তানং সন্তানস্স পৰিযোসানাৱত্থায দেৱলোকূপপত্তিজনকং নাম অকুসলেন কম্মুনা অনুপদ্দুতমেৱ হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘দুক্খং পন সঙ্খাৰদুক্খমেৱা’’তি ৱুত্তং. মহাপুঞ্ঞানম্পি পন দেৱপুত্তানং পুব্বনিমিত্তুপ্পত্তিকালাদীসু অনিট্ঠাৰম্মণসমাযোগো হোতিযেৱাতি ‘‘কদাচি দুক্খদুক্খস্সপি সম্ভৱো নত্থী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. সত্তপঞ্ঞাস…পে… পৰিযন্তোতি ইদং মনুস্সানং ৱস্সগণনাৱসেন ৱুত্তং. তত্থ দেৱানং ৱস্সগণনায পন চতুসহস্সমেৱ.

অতীতভৱে (সাৰত্থ. টী. ১.১২.পুব্বেনিৱাসকথাযং) খন্ধা তপ্পটিবদ্ধনামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৱাসন্তেৱ সঙ্গহিতন্তি আহ ‘‘কিং ৱিদিতং কৰোতি? পুব্বেনিৱাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন‘‘তমো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘তমো ৱিযা’’তি কত্ৱা. ওভাসকৰণট্ঠেনাতি কাতব্বতো কৰণং, ওভাসোৱ কৰণং, অত্তনো পচ্চযেন ওভাসভাৱেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৱচনন্তি পটিপক্খৱিধমনপৱত্তিৱিসেসানং বোধনতো ৱুত্তং. অৱিজ্জা ৱিহতাতি এতেন ৱিজ্জনট্ঠেন ৱিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. যস্মা ৱিজ্জা উপ্পন্নাতি এতেন ৱিজ্জাপটিপক্খা অৱিজ্জা, পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৱেন ৱিজ্জায চ পহাযকভাৱেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতৰস্মিম্পি পদদ্ৱযেতি ইমিনা তমো ৱিহতো ৱিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নোতি ইমমত্থং অতিদিসতি. পেসিতত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতি ৱিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্সাতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো.

পুব্বেনিৱাসকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৱণ্ণনা

৫৩. ইধাতি ভযভেৰৱসুত্তে ৱুত্তং. ইধ অযং ৱিসেসোতি যোজনা. ৱুত্তসদিসমেৱ ‘‘মেতি মযা’’তিআদিনা. পৰিকম্মকিচ্চন্তি ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠায সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৱজ্জিতব্বা’’তিআদিনা, কসিণাৰম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকাৰেন অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা’’তিআদিনা চ ৱুত্তেন পৰিকম্মেন কিচ্চং পযোজনং নত্থি. ন তেন ইধ অত্থোতি তেন ভাৱনানযেন ইধ পাড়িযা অত্থৱণ্ণনাযং অত্থো নত্থি তথাভাৱনায ইধ অনধিপ্পেতত্তাতি অধিপ্পাযো.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আসৱক্খযঞাণকথাৱণ্ণনা

৫৪. ৱিপস্সনাপাদকন্তি (সাৰত্থ. টী. ১.১৪.আসৱক্খযঞাণকথাযং; দী. নি. টী. ১.২৪৮; অ. নি. টী. ২.৩.৫৯) ৱিপস্সনায পদট্ঠানভূতং. ৱিপস্সনা চ তিৱিধা ৱিপস্সনকপুগ্গলভেদেন. মহাবোধিসত্তানঞ্হি পচ্চেকবোধিসত্তানঞ্চ ৱিপস্সনা চিন্তামযঞাণসংৱদ্ধিতত্তা সযম্ভুঞাণভূতা, ইতৰেসং সুতমযঞাণসংৱদ্ধিতত্তা পৰোপদেসসম্ভূতা, সা ‘‘ঠপেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৱসেসৰূপাৰূপজ্ঝানানং অঞ্ঞতৰতো ৱুট্ঠাযা’’তিআদিনা অনেকধা অৰূপমুখৱসেন চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানং তেসং তেসং ধাতুপৰিগ্গহমুখানং অঞ্ঞতৰমুখৱসেন অনেকধাৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৬) নানানযতো ৱিভাৱিতা. মহাবোধিসত্তানং পন চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন পভেদগমনতো নানানযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসন্নিস্সযস্স অৰিযমগ্গঞাণস্স অধিট্ঠানভূতং পুব্বভাগঞাণগব্ভং গণ্হাপেন্তং পৰিপাকং গচ্ছন্তং পৰমগম্ভীৰসণ্হসুখুমতৰং অনঞ্ঞসাধাৰণং ৱিপস্সনাঞাণং হোতি, যং অট্ঠকথাসু মহাৱজিৰঞাণন্তি ৱুচ্চতি. যস্স চ পৱত্তিৱিভাগেন চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সপ্পভেদস্স পাদকভাৱেন সমাপজ্জিযমানা চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৱসিকং সত্থু ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তিযো ৱুচ্চন্তি, স্ৱাযং বুদ্ধানং ৱিপস্সনাচাৰো পৰমত্থমঞ্জূসায ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনায (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) উদ্দেসতো দস্সিতো, অত্থিকেহি ততো গহেতব্বোতি.

আসৱানং খেপনতো সমুচ্ছিন্দনতো আসৱক্খযো, অৰিযমগ্গো, উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন অৰহত্তমগ্গগ্গহণং. আসৱানং খযে ঞাণং আসৱক্খযঞাণন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰ চেতং ঞাণ’’ন্তি ৱত্ৱা খযেতি চ আধাৰে ভুম্মং, ন ৱিসযেতি দস্সেন্তো ‘‘তপ্পৰিযা পন্নত্তা’’তি আহ. ইদং দুক্খন্তি দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স তদা পচ্চক্খতো গহিতভাৱদস্সনং. এত্তকং দুক্খন্তি দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স তদা পচ্চক্খতো গহিতভাৱদস্সনং. এত্তকং দুক্খন্তি তস্স পৰিচ্ছিজ্জ গহিতভাৱদস্সনং. ন ইতো ভিয্যোতি অনৱসেসেত্ৱা গহিতভাৱদস্সনং. তেনাহ ‘‘সব্বম্পি দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. সৰসলক্খণপটিৱেধেনাতি সভাৱসঙ্খাতস্স লক্খণস্স অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝনেন. অসম্মোহপটিৱেধোতি চ যথা তস্মিং ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সৰূপাদিপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তি. তেনাহ ‘‘যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি. যং ঠানং পত্ৱাতি যং নিব্বানং মগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযট্ঠেন কাৰণভূতং আগম্ম. তদুভযৱতো হি পুগ্গলস্স পত্তি তদুভযস্স পত্তীতি ৱুত্তং. পত্ৱাতি ৱা পাপুণনহেতু. অপ্পৱত্তিন্তি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. তে ৱা নপ্পৱত্তন্তি এত্থাতি অপ্পৱত্তি, নিব্বানং. তস্সাতি দুক্খনিৰোধস্স. সম্পাপকন্তি সচ্ছিকিৰিযাৱসেন সম্মদেৱ পাপকং.

কিলেসৱসেনাতি আসৱসঙ্খাতকিলেসৱসেন. যস্মা আসৱানং দুক্খসচ্চপৰিযাযো তপ্পৰিযাপন্নত্তা, সেসসচ্চানঞ্চ তংসমুদযাদিপৰিযাযো অত্থি, তস্মা ৱুত্তং. ‘‘পৰিযাযতো’’তি. দস্সেন্তো সচ্চানীতি যোজনা. আসৱানংযেৱ চেত্থ গহণং ‘‘আসৱানং খযঞাণাযা’’তি আৰদ্ধত্তা. তথা হি আসৱৱিমুত্তি সীসেনেৱ সব্বসংকিলেসৱিমুত্তি ৱুত্তা. ‘‘ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তিআদিনা মিস্সকমগ্গো ইধ কথিতোতি ‘‘সহ ৱিপস্সনায কোটিপ্পত্তং মগ্গং কথেতী’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ সচ্চপটিৱেধস্স তদা অতীতকালিকত্তা ‘‘যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি ৱত্ৱাপি অভিসমযকালে তস্স পচ্চুপ্পন্নতং উপাদায ‘‘এৱং জানতো এৱং পস্সতো’’তি ৱত্তমানকালেন নিদ্দেসো কতো. সো চ কামং মগ্গক্খণতো পৰং যাৱজ্জতনা অতীতকালিকো এৱ, সব্বপঠমং পনস্স অতীতকালিকত্তং ফলক্খণেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘ৱিমুচ্চিত্থাতি ইমিনা ফলক্খণং দস্সেতী’’তি. জানতো পস্সতোতি ৱা হেতুনিদ্দেসোযং. জাননহেতু দস্সনহেতু কামাসৱা চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থাতি যোজনা. ভৱাসৱগ্গহণেনেৱ চেত্থ ভৱৰাগস্স ৱিয ভৱদিট্ঠিযাপি সমৱৰোধোতি দিট্ঠাসৱস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

খীণাজাতীতিআদীহি পদেহি. তস্সাতি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স. ভূমীন্তি পৱত্তিট্ঠানং. ন তাৱস্স অতীতা জাতি খীণা মগ্গভাৱনাযাতি অধিপ্পাযো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘পুব্বেৱ খীণত্তা’’তি. ন অনাগতা অস্সজাতি খীণাতি যোজনা. ন অনাগতাতি চ অনাগতত্তসামঞ্ঞং গহেত্ৱা লেসেন চোদেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতে ৱাযামাভাৱতো’’তি, অনাগতৱিসেসো পনেত্থ অধিপ্পেতো, তস্স চ খেপনে ৱাযামোপি লব্ভতেৱ. তেনাহ ‘‘যা পন মগ্গস্সা’’তিআদি. একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱেসূতি ভৱত্তযগ্গহণং ৱুত্তনযেন অনৱসেসতো জাতিযা খীণভাৱদস্সনত্থং. তন্তি যথাৱুত্তং জাতিং. সোতি ভগৱা.

ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো নাম ইধ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স নিব্বত্তনমেৱাতি আহ ‘‘নিট্ঠিত’’ন্তি. সম্মাদিট্ঠিযা চতূসু সচ্চেসু পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তমানায সম্মা সঙ্কপ্পাদীনম্পি দুক্খসচ্চে পৰিঞ্ঞাভিসমযানুগুণা পৱত্তি, ইতৰসচ্চেসু চ নেসং পহানাভিসমযাদিৱসেন পৱত্তি পাকটা এৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘চতূহি মগ্গেহি পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাৱসেনা’’তি. ইত্থত্তাযাতি ইমে পকাৰা ইত্থং, তব্ভাৱো ইত্থত্তং, তদত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. তে পন পকাৰা অৰিযমগ্গব্যাপাৰভূতা পৰিঞ্ঞাদযো ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘এৱংসোড়সকিচ্চভাৱাযা’’তি. তে হি মগ্গং পচ্চৱেক্খতো মগ্গানুভাৱেন পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, পৰিঞ্ঞাদীসু চ পহানমেৱ পধানং তদত্থত্তা ইতৰেসন্তি আহ ‘‘কিলেসক্খযাযৱা’’তি. পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণৱসেন ৱা এতং ৱুত্তং. ইত্থত্তাযাতি নিস্সক্কে সম্পদানৱচনন্তি আহ ‘‘ইত্থভাৱতো’’তি. অপৰং অনাগতং. ইমে পন চৰিমত্তভাৱসঙ্খাতা পঞ্চক্খন্ধা. পৰিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তীতি এতেন তেসং অপ্পতিট্ঠতং দস্সেতি. অপৰিঞ্ঞামূলকা হি পতিট্ঠা. যথাহ ‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৬৪; মহানি. ৭; কথা. ২৯৬). তেনেৱাহ ‘‘ছিন্নমূলকা ৰুক্খা ৱিযা’’তিআদি.

পচ্চৱেক্খণঞাণপৰিগ্গহিতং, ন পঠমদুতিযঞাণদ্ৱযাধিগমং ৱিয কেৱলন্তি অধিপ্পাযো. দস্সেন্তো নিগমনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. সৰূপতো হি তং পুব্বে দস্সিতমেৱাতি. পুব্বেনিৱাসঞাণেন অতীতাৰম্মণসভাগতায তব্ভাৱীভাৱতো চ অতীতংসঞাণং সঙ্গহেত্ৱাতি যোজনা. তত্থ অতীতংসঞাণন্তি অতীতখন্ধাযতনধাতুসঙ্খাতে অতীতকোট্ঠাসে অপ্পটিহতং ঞাণং. দিব্বচক্খুনাতি সপৰিভণ্ডেন দিব্বচক্খুঞাণেন. পচ্চুপ্পন্নংসো চ অনাগতংসো চ পচ্চুপ্পন্নানাগতংসং, তত্থ ঞাণং পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং. সকললোকিযলোকুত্তৰগুণন্তি এতেন সব্বং লোকং উত্তৰিত্ৱা অভিভুয্য ঠিতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিয সেসাসাধাৰণঞাণস্স বলঞাণআৱেণিকবুদ্ধধম্মাদীনম্পি অনঞ্ঞসাধাৰণানং বুদ্ধগুণানং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে সঙ্গহেত্ৱা’’তি.

আসৱক্খযঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৰঞ্ঞৱাসকাৰণৱণ্ণনা

৫৫. সিযা খো পন তে ব্ৰাহ্মণাতি এত্থ সিযাতি ‘‘অপ্পেৱা’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো, তস্মা ‘ব্ৰাহ্মণ, অপ্পেৱ খো পন তে এৱমস্সা’তি অত্থো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘কদাচী’’তি ৱুত্তং, তম্পি ইমমেৱত্থং সন্ধায ৱুত্তং অকাৰণং ব্ৰাহ্মণেন পৰিকপ্পিতমত্থং পটিপক্খিপিত্ৱা অত্তনো অধিপ্পেতং কাৰণং দস্সেন্তো. অত্থোৱ ফলং তদধীনৱুত্তিতায ৱসো এতস্সাতি অত্থৱসো, হেতূতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰন্তি এতেন সত্থা অত্তনো ৱিৱেকাভিৰতিং পকাসেতীতি দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠধম্মো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইৰিযাপথৱিহাৰানন্তি ইৰিযাপথপৱত্তীনং. তপ্পৱত্তিযো হি একস্মিং ইৰিযাপথে উপ্পন্নদুক্খং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা হৰণতো ৱিহাৰাতি ৱুচ্চন্তি. পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানোতি এতেন যো আদিতো ব্ৰাহ্মণেন ‘‘ভৱং তেসং গোতমো পুব্বঙ্গমো…পে… দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতী’’তি ৱুত্তো, যো চ তথা ‘‘এৱমেতং ব্ৰাহ্মণা’’তিআদিনা অত্তনা সম্পটিচ্ছিতো, তমেৱ অত্থং নিগমনৱসেন দস্সেন্তো যথানুসন্ধিনাৱ সত্থা দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অৰঞ্ঞৱাসকাৰণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দেসনানুমোদনাৱণ্ণনা

৫৬. এৱং নিট্ঠাপিতায দেসনায ব্ৰাহ্মণো তত্থ ভগৱতি পসাদং পৱেদেন্তো ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তিআদিমাহ. অভিক্কন্তাতি (সাৰত্থ. টী. ১.১৫.দেসনানুমোদনকথা; দী. নি. টী. ১.২৫০; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ২.২.১৬) অতিক্কন্তা, ৱিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি ৱুত্তং. অভিক্কন্ততৰোতি অতিৱিয কন্ততৰো মনোৰমো. তাদিসো চ সুন্দৰো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দৰে দিস্সতী’’তি.

কোতি দেৱনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৱৰূপায দেৱিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পৰিৱাৰেন পৰিজনেন. জলন্তি ৱিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৱিয কন্তেন কমনীযেন অভিৰূপেন. ৱণ্ণেনাতি ছৱিৱণ্ণেন সৰীৰৱণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি দসপি দিসা ওভাসেন্তো পভাসেন্তো, চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একালোকং কৰোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিৰূপেতি উড়াৰৰূপে সম্পন্নৰূপে.

‘‘চোৰো চোৰো, সপ্পো সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং. ‘‘ৱিজ্ঝ ৱিজ্ঝ, পহৰ পহৰা’’তিআদীসু কোধে, ‘‘সাধু সাধূতিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৭; সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং, ‘‘গচ্ছ গচ্ছ, লুনাহি লুনাহী’’তিআদীসু তুৰিতে, ‘‘আগচ্ছ আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে, ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৱং. ২.৪৪) অচ্ছৰে, ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.২০; অ. নি. ৯.১১) হাসে, ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৫৩; সং. নি. ২.৬৩) সোকে, ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫; চূড়ৱ. ৩৩২) পসাদে. চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো. তেন গৰহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘পাপো পাপো’’তিআদীসু গৰহাযং. ‘‘অভিৰূপক অভিৰূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে দট্ঠব্বং.

নযিদং আমেডিতৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং, অথ খো অত্থদ্ৱযৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. অভিক্কন্তন্তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকলিঙ্গৱসেন ৱুত্তং, তং পন ভগৱতো ৱচনং ধম্মস্স দেসনাতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং. অত্থমত্তদস্সনং ৱা এতং, তস্মা অত্থৱসেন লিঙ্গৱিভত্তিৱিপৰিণামো ৱেদিতব্বো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. দোসনাসনতোতি ৰাগাদিকিলেসদোসৱিধমনতো, গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু পধানভূতা দস্সেতব্বাতি তে পধানভূতে তাৱ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৱুত্তং. সদ্ধাপমুখা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপমুখা লোকুত্তৰা. সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো, সভাৱনিৰুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৱিঞ্ঞেয্যসদ্দপযোগতায উত্তানপদতো, সণ্হসুখুমভাৱেন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীৰত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুৰসদ্দপযোগতায কণ্ণসুখতো, ৱিপুলৱিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৱিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো, থম্ভসাৰম্ভমদ্দনেন অপৰৱম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপৱত্তিযা পৰেসং ৰাগপৰিড়াহাদিৱূপসমনেন চ কৰুণাসীতলতো, কিলেসন্ধকাৰৱিধমনেন পঞ্ঞাৱদাততো. কৰৱীকৰুতমঞ্জুতায আপাথৰমণীযতো, পুব্বাপৰাৱিৰুদ্ধসুৱিসুদ্ধত্থতায ৱিমদ্দক্খমতো. আপাথৰমণীযতায এৱ সুয্যমানসুখতো, ৱিমদ্দক্খমতায হিতজ্ঝাসযপ্পৱত্তিততায চ ৱীমংসিযমানহিততো. এৱমাদীহীতি আদিসদ্দেন সংসাৰচক্কনিৱত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো, মিচ্ছাৱাদৱিধমনতো, সম্মাৱাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধৰণতো, কুসলমূলসংৰোপনতো, অপাযদ্ৱাৰপিধানতো, সগ্গমগ্গদ্ৱাৰৱিৱৰণতো, পৰিযুট্ঠানৱূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাতনতোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৱেনেৱ হেট্ঠামুখজাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৱিৱটং কৰেয্য. হত্থে গহেত্ৱাতি ‘‘পুৰত্থাভিমুখো, উত্তৰাভিমুখো ৱা গচ্ছা’’তিআদীনি অৱত্ৱা হত্থে গহেত্ৱা ‘‘নিস্সন্দেহং এস মগ্গো, এৱং গচ্ছা’’তি ৱদেয্য. কাড়পক্খচাতুদ্দসীতি কাড়পক্খে চাতুদ্দসী.

নিকুজ্জিতং আধেয্যস্স অনাধাৰভূতং ভাজনং আধাৰভাৱাপাদনৱসেন উক্কুজ্জেয্য. হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৱিমুখং, অধোমুখট্ঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৱং পদদ্ৱযং যথাৰহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৱিসেসং পটিচ্ছাদিকাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৱা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৱ হি তদুভযপটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আচিক্খন্তেনা’’তি ৱুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. এতেহি পৰিযাযেহীতি এতেহি নিকুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৱিৱৰণাদিউপমোপমিতব্বপকাৰেহি, এতেহি ৱা যথাৱুত্তেহি সোড়সাৰম্মণপৰিগ্গহঅসম্মোহৱিহাৰদিব্বৱিহাৰৱিভাৱনপৰিযাযেহি ৱিজ্জাত্তযৱিভাৱনাপদেসেন অত্তনো সব্বঞ্ঞুগুণৱিভাৱনপৰিযাযেহি চ. তেনাহ ‘‘অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো’’তি.

দেসনানুমোদনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পসন্নকাৰৱণ্ণনা

পসন্নকাৰন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কাৰং. সৰণন্তি পটিসৰণং. তেনাহ ‘‘পৰাযণ’’ন্তি. পৰাযণভাৱো চ অনত্থনিসেধনেন অত্থসম্পটিপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স চ ৱিধাতা’’তি. অঘস্সাতি দুক্খতোতি ৱদন্তি, পাপতোতি পন যুত্তং. নিস্সক্কে চেতং সামিৱচনং. এত্থ চ নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৱিয দ্ৱিকম্মকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ‘‘গোতমং সৰণং গচ্ছামী’’তি ৱত্তুং ন সক্কা, ‘‘সৰণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৱত্তব্বং. ইতি-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো, তস্স চাযমত্থো – গমনঞ্চ তদধিপ্পাযেন ভজনং, তথা জাননং ৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভজামীতিআদীসু পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৱচনং. ভজনং ৱা সৰণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং, সেৱনং সন্তিকাৱচৰতা, পযিৰুপাসনং ৱত্তপটিৱত্তকৰণেন উপট্ঠানন্তি এৱং সব্বথাপি অনঞ্ঞসৰণতংযেৱ দীপেতি. ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স কথং ‘‘বুজ্ঝামী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘যেসঞ্হী’’তিআদি.

অধিগতমগ্গে,সচ্ছিকতনিৰোধেতি পদদ্ৱযেনপি ফলট্ঠা এৱ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতীতি ৱুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৱুচ্চতি, নিপ্পৰিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৱ তথা ৱত্তব্বা, ন ইতৰে নিযামোক্কমনাভাৱতো. তথা হি তে এৱ ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতী’’তি ৱুত্তা. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৱিনিমুত্তিসম্ভৱো. অক্খাযতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি সুত্তপদং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সঙ্গণ্হাতি, ৱিত্থাৰোতি ৱা ইমিনা. এত্থ চ অৰিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানং তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৱেত্থ নিপ্পৰিযাযেন ধম্মোতি ৱুত্তো. নিব্বানঞ্হি আৰম্মণপচ্চযভূতং লভিত্ৱা অৰিযমগ্গস্স তদত্থসিদ্ধি, অৰিযফলানং ‘‘যস্মা তায সদ্ধায অৱূপসন্তাযা’’তিআদিৱচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতায নিয্যানপৰিযোসানতায চ. পৰিযত্তিধম্মস্স পন নিয্যানধম্মসমধিগমহেতুতাযাতি ইমিনা পৰিযাযেন ধম্মভাৱো লব্ভতি এৱ, স্ৱাযমত্থো পাঠাৰুড়্হো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিমাহ.

কামৰাগো ভৱৰাগোতি এৱমাদিভেদো সব্বোপি ৰাগো ৱিৰজ্জতি পহীযতি এতেনাতি ৰাগৱিৰাগোতি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স সোকস্স চ তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পৰিক্খীণত্তা অনেজমসোকন্তি ফলং কথিতং. অপ্পটিকূলন্তি অৱিৰোধদীপনতো কেনচি অৱিৰুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৱা অত্থো. পগুণৰূপেন পৱত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৱিভাৱনতো ৱা পগুণং. যথাহ ‘‘ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’তি. সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা.

দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৱেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি ঘটিতো. অৰিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূৰে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৱ. অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তেতি তে পুৰিসযুগৱসেন চত্তাৰোপি পুগ্গলৱসেন অট্ঠেৱ অৰিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৱিতায ধম্মদসা. তীণি ৱত্থূনি সৰণন্তি গমনেন তিক্খত্তুং গমনেন চ তীণি সৰণগমনানি. পটিৱেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৱাচায পৱেদেসি.

পসন্নকাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সৰণগমনকথাৱণ্ণনা

সৰণগমনস্স ৱিসযপভেদফলসংকিলেসভেদানং ৱিয কত্তু চ ৱিভাৱনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি ‘‘সৰণগমনেসু কোসল্লত্থং সৰণং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং তেন ৱিনা সৰণগমনস্সেৱ অসম্ভৱতো. কস্মা পনেত্থ ৱোদানং ন গহিতং, ননু ৱোদানৱিভাৱনাপি তত্থ কোসল্লাৱহাতি? সচ্চমেতং, তং পন সংকিলেসগ্গহণেনেৱ অত্থতো দীপিতং হোতীতি ন গহিতং. যানি হি তেসং সংকিলেসকাৰণানি অঞ্ঞাণাদীনি, তেসং সব্বেন সব্বং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদনেন, উপ্পন্নানঞ্চ পহানেন ৱোদানং হোতীতি. হিংসত্থস্স সৰ-সদ্দস্স ৱসেনেতং পদং দট্ঠব্বন্তি ‘‘হিংসতীতি সৰণ’’ন্তি ৱত্ৱা তং পন হিংসনং কেসং, কথং, কস্স ৱাতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সৰণগতান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ভযন্তি ৱট্টভযং. সন্তাসন্তি চিত্তুত্ৰাসং. তেনেৱ চেতসিকদুক্খস্স গহিতত্তা দুক্খন্তি ইধ কাযিকং দুক্খং. দুগ্গতিপৰিকিলেসন্তি দুগ্গতিপৰিযাপন্নং সব্বং দুক্খং. তযিদং সব্বং পৰতো ফলকথাযং আৱি ভৱিস্সতি. এতন্তি ‘‘সৰণ’’ন্তি পদং.

এৱং অৱিসেসতো সৰণসদ্দস্স অত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসেসতো দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. হিতে পৱত্তমানেনাতি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪, ৬৯) অত্থে নিযোজনেন. অহিতা চ নিৱত্তনেনাতি ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পাপকো ৱিপাকো পাপকং অভিসম্পৰায’’ন্তিআদিনা আদীনৱদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো ৱিনিৱত্তনেন. ভযং হিংসতীতি হিতাহিতেসু অপ্পৱত্তিপৱত্তিহেতুকং ব্যসনং অপ্পৱত্তিকৰণেন ৱিনাসেতি. ভৱকন্তাৰা উত্তাৰণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো, ইতৰো অস্সাসদানেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি যোজনা. কাৰানন্তি দানৱসেন পূজাৱসেন চ উপনীতানং সক্কাৰানং. ৱিপুলফলপটিলাভকৰণেন সত্তানং ভযং হিংসতি অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ইমিনাপি পৰিযাযেনাতি ইমিনাপি ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তেন কাৰণেন.

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৱং পৱত্তো তত্থ ৰতনত্তযে পসাদো তপ্পসাদো, তদেৱ ৰতনত্তযং গৰু এতস্সাতি তগ্গৰু, তস্স ভাৱো তগ্গৰুতা, তপ্পসাদো চ তগ্গৰুতা চ তপ্পসাদতগ্গৰুতা, তাহি. ৱিধুতদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৱিহতকিলেসো. ‘‘তদেৱ ৰতনত্তযং পৰাযণং গতি তাণং লেণ’’ন্তি এৱং আকাৰেন পৱত্তিযা তপ্পৰাযণতাকাৰপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং ‘‘সৰণন্তি গচ্ছতি এতেনা’’তি. তংসমঙ্গীতি তেন যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো. এৱং উপেতীতি এৱং ভজতি সেৱতি পযিৰুপাসতি, এৱং ৱা জানাতি বুজ্ঝতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থ চ পসাদগ্গহণেন লোকিযসৰণগমনমাহ. তঞ্হি পসাদপ্পধানং, ন ঞাণপ্পধানং. গৰুতাগহণেন লোকুত্তৰং. অৰিযা হি ৰতনত্তযং গুণাভিঞ্ঞাতায পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুং কত্ৱা পস্সন্তি, তস্মা তপ্পসাদেন ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিহতকিলেসো তগ্গৰুতায সমুচ্ছেদৱসেনাতি যোজেতব্বং. তপ্পৰাযণতা পনেত্থ তগ্গতিকতাতি তায চতুব্বিধম্পি ৱক্খমানং সৰণগমনং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অৱিসেসেন ৱা পসাদগৰুতা জোতিতাতি পসাদগ্গহণেন অৱেচ্চপ্পসাদস্স ইতৰস্স চ গহণং, তথা গৰুতাগহণেনাতি উভযেনপি উভযং সৰণগমনং যোজেতব্বং.

মগ্গক্খণে ইজ্ঝতীতি যোজনা. নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱাতি এতেন অত্থতো চতুসচ্চাধিগমোযেৱ লোকুত্তৰং সৰণগমনন্তি দস্সেতি. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন, মগ্গধম্মো ভাৱনাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝিযমানোযেৱ সৰণগমনত্তং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৱকগোচৰভূতা পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন, তথা অৰিযসঙ্ঘগুণা. তেনাহ ‘‘কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি, ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৱ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৱিয পটিপাটিযা অসম্মোহপটিৱেধেন পটিৱিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. যে পন ৱদন্তি ‘‘ন সৰণগমনং নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা পৱত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৱ হোতি একচ্চানং তেৱিজ্জাদীনং লোকিযৱিজ্জাদযো ৱিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৱ সৰণগমনং সিযা, ন লোকুত্তৰং, তঞ্চ অযুত্তং দুৱিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা. তন্তি লোকিযসৰণগমনং. সদ্ধাপটিলাভো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনা. সদ্ধামূলিকাতি যথাৱুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা সম্মাদিট্ঠি বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপতিঞ্চ লোকিযাৱবোধৱসেনেৱ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো. ‘‘সদ্ধামূলিকা সম্মাদিট্ঠী’’তি এতেন সদ্ধূপনিস্সযা যথাৱুত্তলক্খণা পঞ্ঞা লোকিযসৰণগমনন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৱুচ্চতী’’তি ‘‘দিট্ঠি এৱ অত্তনো পচ্চযেহি উজুং কৰীযতী’’তি কত্ৱা. দিট্ঠি ৱা উজুং কৰীযতি এতেনাতি দিট্ঠিজুকম্মং, তথা পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘তপ্পৰাযণতাকাৰপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো’’তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি. সদ্ধাপুব্বঙ্গমসম্মাদিট্ঠিগ্গহণং পন চিত্তুপ্পাদস্স তপ্পধানতাযাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সদ্ধাপটিলাভো’’তি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদাৰকাদীনং ৱিয ঞাণৱিপ্পযুত্তসৰণগমনং দস্সেতি, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ইমিনা ঞাণসম্পযুত্তসৰণগমনং.

তযিদং লোকিযং সৰণগমনং. অত্তা সন্নিয্যাতীযতি অপ্পীযতি পৰিচ্চজীযতি এতেনাতি অত্তসন্নিয্যাতনং, যথাৱুত্তং দিট্ঠিজুকম্মং. তং ৰতনত্তযং পৰাযণং পটিসৰণং এতস্সাতি তপ্পৰাযণো, পুগ্গলো, চিত্তুপ্পাদো ৱা, তস্স ভাৱো তপ্পৰাযণতা, যথাৱুত্তদিট্ঠিজুকম্মমেৱ. সৰণন্তি অধিপ্পাযেন সিস্সভাৱং অন্তেৱাসিকভাৱং উপগচ্ছতি এতেনাতি সিস্সভাৱূপগমনং. সৰণগমনাধিপ্পাযেনেৱ পণিপততি এতেনাতি পণিপাতো. সব্বত্থ যথাৱুত্তদিট্ঠিজুকম্মৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তপৰিচ্চজনন্তি সংসাৰদুক্খনিত্থৰণত্থং অত্তনো অত্তভাৱস্স পৰিচ্চজনং. এস নযো সেসেসুপি. বুদ্ধাদীনংযেৱাতি অৱধাৰণং ইতৰেসুপি সৰণগমনৱিসেসেসু যথাৰহং ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি তদঞ্ঞনিৱত্তনং কতং হোতি.

এৱং অত্তসন্নিযাতনাদীনি একেন পকাৰেন দস্সেত্ৱা ইদানি অপৰেহিপি পকাৰেহি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেন পৰিযাযন্তৰেহিপি অত্তসন্নিয্যাতনাদি কতমেৱ হোতি অত্থস্স অভিন্নত্তাতি দস্সেতি. আড়ৱকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সাতাগিৰিহেমৱতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চেতে আড়ৱকাদযো মগ্গেনেৱ আগতসৰণগমনা, কথং তেসং তপ্পৰাযণতাসৰণগমনং ৱুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসৰণগমনেহিপি ‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামি গামা গাম’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬) তেহি তপ্পৰাযণতাকাৰস্স পৱেদিতত্তা তথা ৱুত্তং.

ঞাতি…পে… ৱসেনাতি এত্থ ঞাতিৱসেন ভযৱসেন আচৰিযৱসেন দক্খিণেয্যৱসেনাতি পচ্চেকং ‘‘ৱসেনা’’তি পদং যোজেতব্বং. তত্থ ঞাতিৱসেনাতি ঞাতিভাৱৱসেন. এৱং সেসেসুপি. দক্খিণেয্যপণিপাতেনাতি দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপাতেন. ইতৰেহীতি ঞাতিভাৱাদিৱসপ্পৱত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. ইতৰেহীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱন্দতীতি পণিপাতস্স লক্খণৱচনং. এৱৰূপন্তি দিট্ঠধম্মিকং সন্ধায ৱদতি. সম্পৰাযিকঞ্হি নিয্যানিকং ৱা অনুসাসনং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৱ কৰোতীতি অধিপ্পাযো. সৰণগমনপ্পভেদোতি সৰণগমনৱিভাগো.

অৰিযমগ্গোযেৱ লোকুত্তৰসৰণগমনন্তি আহ ‘‘চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফল’’ন্তি. সব্বদুক্খক্খযোতি সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স অনুপ্পাদনিৰোধো. এতন্তি ‘‘চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি (ধ. প. ১৯০) এৱং ৱুত্তং অৰিযসচ্চদস্সনং.

নিচ্চতো অনুপগমনাদিৱসেনাতি নিচ্চন্তি অগ্গহণাদিৱসেন. অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘নিচ্চো’’তি গণ্হেয্য. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি (দী. নি. ১.৭৬) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহৱূপসমনত্থং মত্তহত্থিপৰিত্তাসিতো ৱিয চোক্খব্ৰাহ্মণো উক্কাৰভূমিং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাৰে কসিণাদিপঞ্ঞত্তিসঙ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খাৰ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. ইমেসুপি ৱাৰেসু চতুভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো তেভূমকৱসেনেৱ ৱা. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গাহৱসেন গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি. মাতৰন্তিআদীসু জনিকা মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতো খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং, পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযসাৱকস্স ফলদীপনত্থঞ্চেৱং ৱুত্তং. দুট্ঠচিত্তো ৱধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং সঙ্ঘং ‘কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮) এৱং ৱুত্তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ভিন্দেয্য. অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৱং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো.

ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিন্তি তে বুদ্ধং সৰণং গতা তন্নিমিত্তং অপাযভূমিং ন গমিস্সন্তি, দেৱকাযং পন পৰিপূৰেস্সন্তীতি অত্থো.

দসহি ঠানেহীতি দসহি কাৰণেহি. অধিগ্গণ্হন্তীতি অধিভৱন্তি. ৱেলামসুত্তাদিৱসেনাপীতি এত্থ ‘‘চতুৰাসীতিসহস্সসঙ্খানং সুৱণ্ণপাতিৰূপিযপাতিকংসপাতীনং যথাক্কমং ৰূপিযসুৱণ্ণহিৰঞ্ঞপূৰানং কৰীসস্স চতুত্থভাৱপ্পমাণানং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতানং চতুৰাসীতিযা হত্থিসহস্সানং চতুৰাসীতিযা অস্সসহস্সানং চতুৰাসীতিযা ৰথসহস্সানং চতুৰাসীতিযা ধেনুসহস্সানং চতুৰাসীতিযা কঞ্ঞাসহস্সানং চতুৰাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং চতুৰাসীতিযা ৱত্থকোটিসহস্সানং অপৰিমাণস্স চ খজ্জভোজ্জাদিভেদস্স আহাৰস্স পৰিচ্চজনৱসেন সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি নিৰন্তৰং পৱত্তৱেলামমহাদানতো একস্স সোতাপন্নস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং, ততো সতং সোতাপন্নানং দিন্নদানতো একস্স সকদাগামিস্স, ততো একস্স অনাগামিস্স, ততো একস্স অৰহতো, ততো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স, ততো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ততো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং, ততো চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৱিহাৰকৰণং, ততো সৰণগমনং মহপ্ফলতৰ’’ন্তি ইমমত্থং দীপেন্তস্স ৱেলামসুত্তস্স (অ. নি. ৯.২০) ৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং গহপতি, ৱেলামো ব্ৰাহ্মণো দানং অদাসি মহাদানং, যো একং দিট্ঠিসম্পন্নং ভোজেয্য, ইদং ততো মহপ্ফলতৰ’’ন্তিআদি (অ. নি. ৯.২০). ৱেলামসুত্তাদীতি আদি-সদ্দেন অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অঞ্ঞাণং ৱত্থুত্তযস্স গুণানং অজাননং তত্থ সম্মোহো, ‘‘বুদ্ধো নু খো, ন নু খো বুদ্ধো’’তিআদিনা ৱিচিকিচ্ছা সংসযো,মিচ্ছাঞাণং তস্স গুণানং অগুণভাৱপৰিকপ্পনেন ৱিপৰীতগ্গাহো. আদি-সদ্দেন অনাদৰাগাৰৱাদীনং সঙ্গহো. ন মহাজুতিকন্তি ন উজ্জলং, অপৰিসুদ্ধং অপৰিযোদাতন্তি অত্থো. ন মহাৱিপ্ফাৰন্তি অনুড়াৰং. সাৱজ্জোতি দিট্ঠিতণ্হাদিৱসেন সদোসো. লোকিযং সৰণগমনং সিক্খাসমাদানং ৱিয অগ্গহিতকালপৰিচ্ছেদং জীৱিতপৰিযন্তমেৱ হোতি, তস্মা তস্স খন্ধভেদেন ভেদোতি আহ ‘‘অনৱজ্জো কালকিৰিযাযা’’তি. সোতি অনৱজ্জো সৰণগমনভেদো. সতিপি অনৱজ্জত্তে ইট্ঠফলোপি ন হোতীতি আহ ‘‘অফলো’’তি.

সৰণগমনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাসকৱিধিকথাৱণ্ণনা

কো উপাসকোতি সৰূপপুচ্ছা, তস্মা কিংলক্খণো উপাসকোতি ৱুত্তং হোতি. কস্মাতি হেতুপুচ্ছা. তেন কেন পৱত্তিনিমিত্তেন উপাসকসদ্দো তস্মিং পুগ্গলে নিৰুড়্হোতি দস্সেতি. কিমস্স সীলন্তি কীদিসং অস্স উপাসকস্স সীলং, কিত্তকেন সীলেনাযং সীলসম্পন্নো নাম হোতীতি অত্থো. কো আজীৱোতি কো অস্স সম্মাআজীৱো, সো পন মিচ্ছাজীৱস্স পৰিৱজ্জনেন হোতীতি সোপি ৱিভজীযতীতি. কা ৱিপত্তীতি কা অস্স সীলস্স, আজীৱস্স ৱা ৱিপত্তি. অনন্তৰস্স হি ৱিধি ৱা পটিসেধো ৱা. কা সম্পত্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

যো কোচীতি খত্তিযাদীসু যো কোচি. তেন সৰণগমনমেৱেত্থ কাৰণং, ন জাতিআদিৱিসেসোতি দস্সেতি. উপাসনতোতি তেনেৱ সৰণগমনেন তত্থ চ সক্কচ্চকাৰিতায আদৰগাৰৱবহুমানাদিযোগেন পযিৰুপাসনতো. ৱেৰমণিযোতি ৱেৰং ৱুচ্চতি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যং, তস্স মণনতো হননতো ৱিনাসনতো ৱেৰমণিযো, পঞ্চ ৱিৰতিযো ৱিৰতিপ্পধানত্তা তস্স সীলস্স. তেনেৱাহ তত্থ তত্থ ‘‘পটিৱিৰতো হোতী’’তি.

মিচ্ছাৱণিজ্জাতি ন সম্মাৱণিজ্জা অযুত্তৱণিজ্জা অসাৰুপ্পৱণিজ্জা. পহাযাতি অকৰণেনেৱ পজহিত্ৱা. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. তেন অঞ্ঞম্পি অধম্মিকং জীৱিকং পটিক্খিপতি. সমেনাতি অৱিসমেন. তেন কাযৱিসমাদিদুচ্চৰিতং ৱজ্জেত্ৱা কাযসমাদিনা সুচৰিতেন জীৱনং দস্সেতি. সত্থৱণিজ্জাতি আৱুধভণ্ডং কত্ৱা ৱা কাৰেত্ৱা ৱা যথাকতং ৱা পটিলভিত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. সত্থৱণিজ্জাতি মনুস্সৱিক্কযো. মংসৱণিজ্জাতি সূনকাৰাদযো ৱিয মিগসূকৰাদিকে পোসেত্ৱা মংসং সম্পাদেত্ৱা ৱিক্কযো. মজ্জৱণিজ্জাতি যং কিঞ্চি মজ্জং যোজেত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. ৱিসৱণিজ্জাতি ৱিসং যোজেত্ৱা, ৱিসং গহেত্ৱা ৱা তস্স ৱিক্কযো. তত্থ সত্থৱণিজ্জা পৰোপৰোধনিমিত্ততায অকৰণীযা ৱুত্তা, সত্তৱণিজ্জা অভুজিস্সভাৱকৰণতো, মংসৱিসৱণিজ্জা ৱধহেতুতো, মজ্জৱণিজ্জা পমাদট্ঠানতো.

তস্সেৱাতি পঞ্চৱেৰমণিলক্খণস্স সীলস্স চেৱ পঞ্চমিচ্ছাৱণিজ্জালক্খণস্স আজীৱস্স চ. ৱিপত্তীতি ভেদো পকোপো চ. যাযাতি যায পটিপত্তিযা. চণ্ডালোতি উপাসকচণ্ডালো. মলন্তি উপাসকমলং. পতিকিট্ঠোতি উপাসকনিহীনো. বুদ্ধাদীসু কম্মকম্মফলেসু চ সদ্ধাৱিপৰিযাযো অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো. যথাৱুত্তেন অস্সদ্ধিযেন সমন্নাগতো অস্সদ্ধো. যথাৱুত্ত সীলৱিপত্তি আজীৱৱিপত্তিৱসেন দুস্সীলো. ‘‘ইমিনা দিট্ঠাদিনা ইদং নাম মঙ্গলং ভৱিস্সতী’’তি এৱং বালজনপৰিকপ্পিতকোতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন সমন্নাগতো কোতূহলমঙ্গলিকো. মঙ্গলং পচ্চেতীতি দিট্ঠমঙ্গলাদিভেদং মঙ্গলমেৱ পত্তিযাযতি. নো কম্মন্তি কম্মস্সকতং নো পত্তিযাযতি. ইতো বহিদ্ধাতি ইতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা বাহিৰকসমযে. দক্খিণেয্যং পৰিযেসতীতি দুপ্পটিপন্নং দক্খিণাৰহসঞ্ঞী গৱেসতি. পুব্বকাৰং কৰোতীতি দানমাননাদিকং কুসলকিৰিযং পঠমং কৰোতি. এত্থ চ দক্খিণেয্যপৰিযেসনপুব্বকাৰে একং কত্ৱা পঞ্চ ধম্মা ৱেদিতব্বা.

ৱিপত্তিযং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সম্পত্তি ঞাতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – চতুন্নম্পি পৰিসানং ৰতিজননট্ঠেন উপাসকোৱ ৰতনং উপাসকৰতনং. গুণসোভাকিত্তিসদ্দসুগন্ধতাহি উপাসকোৱ পদুমং উপাসকপদুমং. তথা উপাসকপুণ্ডৰীকো.

আদিম্হীতি আদিঅত্থে. কোটিযন্তি পৰিযন্তকোটিযং. ৱিহাৰগ্গেনাতি ওৱৰককোট্ঠাসেন, ‘‘ইমস্মিং গব্ভে ৱসন্তানং ইদং নাম পনসফলং পাপুণাতী’’তিআদিনা তংতংৱসনট্ঠানকোট্ঠাসেনাতি অত্থো. অজ্জতন্তি অজ্জইচ্চেৱ অত্থো.

পাণেহি উপেতন্তি ইমিনা তস্স সৰণগমনস্স আপাণকোটিকতং দস্সেন্তো ‘‘যাৱ মে জীৱিতং পৱত্ততী’’তিআদিনা ৱত্ৱা পুন জীৱিতেন তং ৱত্থুত্তযং পটিপূজেন্তো ‘‘সৰণগমনং ৰক্খামী’’তি উপ্পন্নং তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. পাণেহি উপেতন্তি হি যাৱ মে পাণা ধৰন্তি, তাৱ সৰণং উপেতং, উপেন্তো চ ন ৱাচামত্তেন, ন একৱাৰং চিত্তুপ্পাদনমত্তেন, অথ খো পাণে পৰিচ্চজিত্ৱাপি যাৱজীৱং উপেতন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

উপাসকৱিধিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভযভেৰৱসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.