পঞ্চৱিধনযৱণ্ণনা
১. নন্দিযাৱট্টনযৱণ্ণনা
‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদীসু সব্বধম্মমূলগ্গহণেন মঞ্ঞনাগহণেন চ তণ্হামানদিট্ঠিযো গহিতা. মঞ্ঞনানম্পি হি মঞ্ঞনা কাৰণন্তি দস্সিতোযমত্থো. ‘‘অস্সুতৱা’’তিআদিনা অৱিজ্জামানদিট্ঠিযো গহিতা, সব্বেপি ৱা সংকিলেসধম্মা, তথা সঞ্ঞাঅপৰিঞ্ঞাতগ্গহণেন. ‘‘খীণাসৱো পৰিক্খীণভৱসঞ্ঞোজনো’’তি এত্থ পন আসৱা সঞ্ঞোজনানি চ সৰূপতো গহিতানি, তথা নন্দিগ্গহণেন তণ্হাগহণেন চ তণ্হা, এৱম্পেত্থ সৰূপতো পৰিযাযতো চ তণ্হা অৱিজ্জা তপ্পক্খিযধম্মা চ গহিতা. তত্থ তণ্হায ৱিসেসতো ৰূপধম্মা অধিট্ঠানং, অৱিজ্জায অৰূপধম্মা, তে পন সব্বধম্মগ্গহণেন পথৱীআদিগ্গহণেন চ দস্সিতা এৱ. তাসং সমথো ৱিপস্সনা চ পটিপক্খো, তেসমেত্থ গহেতব্বাকাৰো হেট্ঠা দস্সিতো এৱ. সমথস্স চেতোৱিমুত্তি ফলং, ৱিপস্সনায পঞ্ঞাৱিমুত্তি. তথা হি তা ‘‘ৰাগৱিৰাগা’’তিআদিনা ৱিসেসেত্ৱা ৱুচ্চন্তি, ইমাসমেত্থ গহণং সম্মদঞ্ঞাৱিমুত্তৱীতৰাগাদিৱচনেহি ৱেদিতব্বং. তত্থ তণ্হাৱিজ্জা সমুদযসচ্চং, তপ্পক্খিযধম্মা পন তগ্গহণেনেৱ গহিতাতি ৱেদিতব্বা. তেসং অধিট্ঠানভূতা ৱুত্তপ্পভেদা ৰূপাৰূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. তণ্হাগহণেন চেত্থ মাযা-সাঠেয্য-মানাতিমান-মদপ্পমাদ-পাপিচ্ছতা-পাপমিত্ততা-অহিৰিকানোত্তপ্পাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, অৱিজ্জাগহণেন ৱিপৰীতমনসিকাৰ-কোধূপনাহ-মক্খ-পড়াস-ইস্সা-মচ্ছৰিয- সাৰম্ভদোৱচস্সতা-ভৱদিট্ঠি-ৱিভৱদিট্ঠিআদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অমাযাঅসাঠেয্যাদিঅৱিপৰীতমনসিকাৰাদিৱসেন, তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং ৱিপস্সনাপক্খিযানং অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ ৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি. অযং নন্দিযাৱট্টস্স ন যস্স ভূমি.
২. তিপুক্খলনযৱণ্ণনা
তথা ৱুত্তনযেন সৰূপতো পৰিযাযতো চ গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু তণ্হা লোভো, অৱিজ্জা মোহো, অৱিজ্জায সম্পযুত্তো লোহিতে সতি পুব্বো ৱিয তণ্হায সতি সিজ্ঝমানো আঘাতো দোসো, ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি, তপ্পটিপক্খতো মঞ্ঞনাপটিক্খেপপৰিঞ্ঞাগহণাদীহি চ কুসলমূলানি সিদ্ধানিযেৱ হোন্তি. ইধাপি ‘‘লোভো সব্বানি ৱা সাসৱকুসলাকুসলমূলানি সমুদযসচ্চং, তেহি নিব্বত্তা, তেসং অধিট্ঠানগোচৰভূতা চ উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৱেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ তযো ৱিমোক্খা, তীহি পন অকুসলমূলেহি তিৱিধদুচ্চৰিত-সংকিলেসমল-ৱিসমঅকুসল-সঞ্ঞা-ৱিতক্কাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৱিধসুচৰিত-সমকুসল-সঞ্ঞা-ৱিতক্ক-সদ্ধম্ম-সমাধি-ৱিমোক্খমুখ-ৱিমোক্খা-দিৱসেন কুসলপক্খো নেতব্বোতি. অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.
৩. সীহৱিক্কীড়িতনযৱণ্ণনা
তথা ৱুত্তনযেন সৰূপতো পৰিযাযতো চ গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু ৱিসেসতো তণ্হাদিট্ঠীনং ৱসেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি চ ৱিপল্লাসা, অৱিজ্জাদিট্ঠীনং ৱসেন অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি চ ৱিপল্লাসা ৱেদিতব্বা. তেসং পটিপক্খতো মঞ্ঞনাপটিক্খেপপৰিঞ্ঞাগহণাদিসিদ্ধেহি সতিৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানেৱ হোন্তি. তত্থ চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা. কথং? দুৱিধো হি তণ্হাচৰিতো মুদিন্দ্ৰিযো তিক্খিন্দ্ৰিযোতি, তথা দিট্ঠিচৰিতো. তেসং পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপৰিযাসগ্গাহী সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৱং সল্লক্খেন্তো তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাটেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপৰিযাসগ্গাহী ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩১০; ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪, ১১৪; অ. নি. ৬.৫৮) ৱুত্তেন ৱীৰিযসংৱৰভূতেন ৱীৰিযবলেন তং ৱিপল্লাসং ৱিধমেন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অযাথাৱগ্গাহী সমাধিবলেন সমাহিতচিত্তো সঙ্খাৰানং খণিকভাৱসল্লক্খণেন তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাটেন্তো অৰিযভূমিং ওক্কমতি. চতুত্থো সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনৱঞ্চিততায ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৱেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকাৰেন তং মিচ্ছাভিনিৱেসং ৱিদ্ধংসেন্তো সামঞ্ঞফলং সচ্ছিকৰোতি.
ইধাপি সুভসঞ্ঞাসুখসঞ্ঞাহি চতূহিপি ৱা ৱিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং, তেসং অধিট্ঠানাৰম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৱেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, চতূহি চিত্তৱিপল্লাসেহি চতুৰাসৱোঘ-যোগ-কাযগন্থ-অগতি-তণ্হুপ্পাদ-সল্লুপাদান-ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি-অপৰিঞ্ঞাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধঝান-ৱিহাৰাধিট্ঠান-সুখভাগিযধম্ম-অপ্পমঞ্ঞা-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদা- দিৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি. অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমি.
৪-৫. দিসালোচন-অঙ্কুসনযদ্ৱযৱণ্ণনা
ইমেসং পন তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৱোহাৰেন নযদ্ৱযং সিদ্ধমেৱ হোতি. তথা হি অত্থনযানং দিসাভূতধম্মানং সমালোচনং দিসালোচনং, তেসং সমানযনং অঙ্কুসোতি পঞ্চপি নযা নিযুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
পঞ্চৱিধনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সাসনপট্ঠানৱণ্ণনা
ইদঞ্চ সুত্তং সোড়সৱিধে সুত্তন্তপট্ঠানে সংকিলেসনিব্বেধাসেক্খভাগিযং, সব্বভাগিযমেৱ ৱা ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মগ্গহণেন লোকিযকুসলানম্পি সঙ্গহিতত্তা. অট্ঠৱীসতিৱিধেন পন সুত্তন্তপট্ঠানে লোকিযলোকুত্তৰসব্বধম্মাধিট্ঠানং ঞাণঞেয্যং দস্সনভাৱনং সকৱচনং ৱিস্সজ্জনীযং কুসলাকুসলং অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তং চাতি ৱেদিতব্বং.
নেত্তিনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. সব্বাসৱসুত্তৱণ্ণনা
১৪. অপুব্বপদৱণ্ণনাতি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৱস্স পদস্স ৱণ্ণনা অত্থৱিভজনা. ‘‘হিত্ৱা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি হি ৱুত্তং. নিৱাসট্ঠানভূতা ভূতপুব্বনিৱাসট্ঠানভূতা, নিৱাসট্ঠানে ৱা ভূতা নিব্বত্তা নিৱাসট্ঠানভূতা, তত্থ মাপিতাতি অত্থো. যথা কাকন্দী মাকন্দী কোসম্বীতি যথা কাকন্দস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানে মাপিতা নগৰী কাকন্দী, মাকন্দস্স নিৱাসট্ঠানে মাপিতা মাকন্দী, কুসম্বস্সনিৱাসট্ঠানে মাপিতা কোসম্বীতি ৱুচ্চতি, এৱং সাৱত্থীতি দস্সেতি. উপনেত্ৱা সমীপে কত্ৱা ভুঞ্জিতব্বতো উপভোগো, সৱিঞ্ঞাণকৱত্থু. পৰিতো সব্বদা ভুঞ্জিতব্বতো পৰিভোগো, নিৱাসনপাৰুপনাদি অৱিঞ্ঞাণকৱত্থু. সব্বমেত্থ অত্থীতি নিৰুত্তিনযেন সাৱত্থী-সদ্দসিদ্ধিমাহ. সত্থসমাযোগেতি সত্থস্স নগৰিযা সমাগমে, সত্থে তং নগৰং উপগতেতি অত্থো. পুচ্ছিতে সত্থিকজনেহি.
সমোহিতন্তি সন্নিচিতং. ৰম্মন্তি অন্তো বহি চ ভূমিভাগসম্পত্তিযা চেৱ আৰামুয্যানসম্পত্তিযা চ ৰমণীযং. দস্সনেয্যন্তি ৱিসিখাসন্নিৱেসসম্পত্তিযা চেৱ পাসাদকূটাগাৰাদিসম্পত্তিযা চ দস্সনীযং পস্সিতব্বযুত্তং. উপভোগপৰিভোগৱত্থুসম্পত্তিযা চেৱ নিৱাসসুখতায চ নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তানং ইতৰেসঞ্চ সত্তানং মনং ৰমেতীতি মনোৰমং. দসহি সদ্দেহীতি হত্থিসদ্দো, অস্স-ৰথ-ভেৰি-সঙ্খ-মুদিঙ্গ-ৱীণা-গীত সম্মতাড়সদ্দো, অস্নাথ-পিৱথ-খাদথাতি-সদ্দোতি ইমেহি দসহি সদ্দেহি. অৱিৱিত্তন্তি ন ৱিৱিত্তং, সব্বকালং ঘোসিতন্তি অত্থো.
ৱুদ্ধিং ৱেপুল্লতং পত্তন্তি তন্নিৱাসী সত্তৱুদ্ধিযা ৱুদ্ধিং, তায পৰিৱুদ্ধিতাযেৱ ৱিপুলভাৱং পত্তং, বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সন্তি অত্থো. ৱিত্তূপকৰণসমিদ্ধিযা ইদ্ধং. সব্বকালং সুভিক্খভাৱেন ফীতং. অন্তমসো ৱিঘাসাদে উপাদায সব্বেসং কপণদ্ধিকৱনিব্বকযাচকানম্পি ইচ্ছি তত্থনিপ্ফত্তিযা মনুঞ্ঞং জাতং, পগেৱ ইস্সৰিযে ঠিতানন্তি দস্সনত্থং পুন ‘‘মনোৰম’’ন্তি ৱুত্তং. অড়কমন্দাৱাতি আটানাটাদীসু দসসু ৱেস্সৱণমহাৰাজস্স নগৰীসু অড়কমন্দা নাম একা নগৰী, যা লোকে অড়াকা এৱ ৱুচ্চতি. সা যথা পুঞ্ঞকম্মীনং আৱাসভূতা আৰামৰামণেয্যকাদিনা সোভগ্গপ্পত্তা, এৱং সাৱত্থীপীতি ৱুত্তং ‘‘অড়কমন্দাৱা’’তি. দেৱানন্তি ৱেস্সৱণপক্খিযানং চাতুমহাৰাজিকদেৱানং.
জিনাতীতি ইমিনা সোত-সদ্দো ৱিয কত্তুসাধনো জেত-সদ্দোতি দস্সেতি. ৰঞ্ঞাতি পসেনদিকোসলৰাজেন. ৰাজগতং জযং আৰোপেত্ৱা কুমাৰো জিতৱাতি জেতোতি ৱুত্তো. মঙ্গলকব্যতাযাতিআদিনা ‘‘জেয্যো’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘জেতো’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. সব্বকামসমিদ্ধিতাযাতি সব্বেহি উপভোগপৰিভোগৱত্থূহি ফীতভাৱেন ৱিভৱসম্পন্নতাযাতি অত্থো. সমিদ্ধাপি মচ্ছৰিনো কিঞ্চি ন দেন্তীতি আহ ‘‘ৱিগতমলমচ্ছেৰতাযা’’তি, ৰাগদোসাদিমলানঞ্চেৱ মচ্ছৰিযস্স চ অভাৱেনাতি অত্থো. সমিদ্ধা অমচ্ছৰিনোপি চ কৰুণাসদ্ধাদিগুণৱিৰহিতা অত্তনো সন্তকং পৰেসং ন দদেয্যুন্তি আহ ‘‘কৰুণাদিগুণসমঙ্গিতায চা’’তি. তেনাতি অনাথানং পিণ্ডদানেন. সদ্দত্থতো পন দাতব্বভাৱেন সব্বকালং উপট্ঠপিতো অনাথানং পিণ্ডো এতস্স অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো. পঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযাতি ‘‘নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্ন’’ন্তি একং অঙ্গং, ‘‘দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি একং, ‘‘অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্স’’ন্তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেন উপ্পজ্জন্তি চীৱৰ…পে… পৰিক্খাৰা’’তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা’’তি একং, এৱমেতেহি পঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গেহি সম্পন্নতায. যদি জেতৱনং তথং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামোতি আহ ‘‘সো হী’’তিআদি.
কীতকালতো পট্ঠায অনাথপিণ্ডিকস্সেৱ তং ৱনং, অথ কস্মা উভিন্নং পৰিকিত্তনন্তি আহ ‘‘জেতৱনে’’তিআদি. ‘‘যদিপি সো ভূমিভাগো কোটিসন্থৰেন মহাসেট্ঠিনা কীতো, ৰুক্খা পন জেতেন ন ৱিক্কীতাতি জেতৱনন্তি ৱত্তব্বতং লভী’’তি ৱদন্তি.
কস্মা ইদং সুত্তমভাসীতি কথেতুকম্যতায সুত্তনিক্খেপং পুচ্ছতি. সামঞ্ঞতো হি ভগৱতো দেসনাকাৰণং পাকটমেৱাতি. কো পনাযং সুত্তনিক্খেপোতি? অত্তজ্ঝাসযো. পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো এৱ হি ভগৱা অত্তনো অজ্ঝাসযেন ইমং সুত্তং দেসেতীতি আচৰিযা. যস্মা পনেস ভিক্খূনং উপক্কিলিট্ঠচিত্ততং ৱিদিত্ৱা ‘‘ইমে ভিক্খূ ইমায দেসনায উপক্কিলেসৱিসোধনং কত্ৱা আসৱক্খযায পটিপজ্জিস্সন্তী’’তি অযং দেসনা আৰদ্ধা, তস্মা পৰজ্ঝাসযোতি অপৰে. উভযম্পি পন যুত্তং. অত্তজ্ঝাসযাদীনঞ্হি সংসগ্গভেদস্স সম্ভৱো হেট্ঠা দস্সিতোৱাতি. তেসং ভিক্খূনন্তি তদা ধম্মপটিগ্গাহতভিক্খূনং. উপক্কিলেসৱিসোধনন্তি সমথৱিপস্সনুপক্কিলেসতো চিত্তস্স ৱিসোধনং. পঠমঞ্হি ভগৱা অনুপুব্বিকথাদিনা পটিপত্তিযা সংকিলেসং নীহৰিত্ৱা পচ্ছা সামুক্কংসিকং দেসনং দেসেতি খেত্তে খাণুকণ্টকগুম্বাদিকে অৱহৰিত্ৱা কসনং ৱিয, তস্মা কম্মট্ঠানমেৱ অৱত্ৱা ইমায অনুপুব্বিযা দেসনা পৱত্তাতি অধিপ্পাযো.
সংৱৰভূতন্তি সীলসংৱৰাদিসংৱৰভূতং সংৱৰণসভাৱং কাৰণং, তং পন অত্থতো দস্সনাদি এৱাতি ৱেদিতব্বং. সংৱৰিতাতি পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন সম্মা, সব্বথা ৱা ৱাৰিতা. এৱংভূতা চ যস্মা পৱত্তিদ্ৱাৰপিধানেন পিহিতা নাম হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৱিদহিতা হুত্ৱা’’তি. এৱং অচ্চন্তিকস্স সংৱৰস্স কাৰণভূতং অনচ্চন্তিকং সংৱৰং দস্সেত্ৱা ইদানি অচ্চন্তিকমেৱ সংৱৰং দস্সেন্তো যস্মিং দস্সনাদিম্হি সতি উপ্পজ্জনাৰহা আসৱা ন উপ্পজ্জন্তি, সো তেসং অনুপ্পাদো নিৰোধো খযো পহানন্তি চ ৱুচ্চমানো অত্থতো অপ্পৱত্তিমত্তন্তি তস্স চ দস্সনাদি কাৰণন্তি আহ ‘‘যেন কাৰণেন অনুপ্পাদনিৰোধসঙ্খাতং খযং গচ্ছন্তি পহীযন্তি নপ্পৱত্তন্তি, তং কাৰণন্তি অত্থো’’তি.
চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি (ধ. স. মূলটী. ১৪-১৯) চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰণকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰণঅসুচিম্হি নিৰুড়্হো আসৱ-সদ্দোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুন্তি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তনতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং পন মগ্গফলসমানতায অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং সমাপত্তিৱীথিযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ আসৱানং পৱত্তি নিৱাৰিতাতি ৱেদিতব্বং. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি, আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তন্তীতি অত্থো. অৱধিঅত্থো আ-কাৰো, অৱধি চ মৰিযাদাভিৱিধিভেদতো দুৱিধো. তত্থ মৰিযাদং কিৰিযং বহি কত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অভিৱিধি পন কিৰিযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আভৱগ্গা ভগৱতো যসো পৱত্ততী’’তি. অভিৱিধিঅত্থো চাযং আ-কাৰো ইধ গহিতোতি ৱুত্তং ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি.
মদিৰাদযোতি আদি-সদ্দেন সিন্ধৱকাদম্বৰিকাপোতিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো ৱিৰপৰিৱুত্থতা পুৰাণভাৱো. অৱিজ্জা নাহোসীতিআদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানং চিৰপৰিৱুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱিনো কামাসৱস্স চিৰপৰিৱুত্থতা দস্সিতাৱ হোতি. অঞ্ঞেসু চ যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, ন অঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱ-সদ্দো নিৰুড়্হোতি দট্ঠব্বো. ন চেত্থ দিট্ঠাসৱো নাগতোতি গহেতব্বং ভৱতণ্হায ৱিয ভৱদিট্ঠিযাপি ভৱাসৱগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা. আযতং অনাদিকালিকত্তা. পসৱন্তীতি ফলন্তি. ন হি তং কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং অত্থি, যং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জেয্য. পুৰিমানি চেত্থাতি এত্থ এতেসু চতূসু অত্থৱিতপ্পেসু পুৰিমানি তীণি. যত্থাতি যেসু সুত্তাভিধম্মপদেসেসু. তত্থ যুজ্জন্তি কিলেসেসুযেৱ যথাৱুত্তস্স অত্থত্তযস্স সম্ভৱতো. পচ্ছিমং ‘‘আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তী’’তি ৱুত্তনিব্বচনং. কম্মেপি যুজ্জতি দুক্খপ্পসৱনস্স কিলেসকম্মসাধাৰণত্তা.
দিট্ঠধম্মা ৱুচ্চন্তি পচ্চক্খভূতা খন্ধা, দিট্ঠধম্মে ভৱা দিট্ঠধম্মিকা. ৱিৱাদমূলভূতাতি ৱিৱাদস্স মূলকাৰণভূতা কোধূপনাহ-মক্খ-পড়াস-ইস্সা-মচ্ছৰিয-মাযা-সাঠেয্য-থম্ভ-সাৰম্ভ-মানাতিমানা.
যেন দেৱূপপত্যস্সাতি যেন কম্মকিলেসপ্পকাৰেন আসৱেন দেৱেসু উপপত্তি নিব্বত্তি অস্স ময্হন্তি সম্বন্ধো. গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো আকাসচাৰী অস্সন্তি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বতায ৱিনিমুত্তা সব্বা দেৱগতি দেৱগ্গহণেন গহিতা. অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি অকুসলকম্মতো অৱসেসা অকুসলা ধম্মা আসৱাতি আগতাতি সম্বন্ধো.
পটিঘাতাযাতি পটিসেধনায. পৰূপৱা…পে… উপদ্দৱাতি ইদং যদি ভগৱা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পৰূপৱাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকাৰা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তা এৱ নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণাদিৱসেন মহাদুক্খানুভৱাদিপ্পকাৰা অনত্থা, তে সন্ধায ৱুত্তং. তে পনেতেতি এতে কামৰাগাদিকিলেস-তেভূমককম্মপৰূপৱাদাদিউপদ্দৱপ্পকাৰা আসৱা. যত্থাতি যস্মিং ৱিনযাদিপাড়িপদেসে. যথাতি যেন দুৱিধাদিপ্পকাৰেন অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু আগতাতি সম্বন্ধো.
নিৰযং গমেন্তীতি নিৰযগামিনিযা. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে. তত্থ হি আসৱা ছধা আগতা আসৱ-সদ্দাভিধেয্যস্স অত্থস্স পভেদোপচাৰেন আসৱ-পদে পভেদোতি ৱুত্তো, কোট্ঠাসত্থো ৱা পদ-সদ্দোতি আসৱপদেতি আসৱপ্পকাৰে সদ্দকোট্ঠাসে অত্থকোট্ঠাসে ৱাতি অত্থো.
তথা হীতি তস্মা সংৱৰণং পিদহনং পৱত্তিতুং অপ্পদানং, তেনেৱ কাৰণেনাতি অত্থো. সীলাদিসংৱৰে অধিপ্পেতে পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন থকনভাৱসামঞ্ঞতো দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱাতি গেহদ্ৱাৰসংৱৰণম্পি উদাহটং. সীলসংৱৰোতিআদি হেট্ঠা মূলপৰিযাযৱণ্ণনায ৱুত্তম্পি ইমস্স সুত্তস্স অত্থৱণ্ণনং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা ৱত্তুকামো পুন ৱদতি. যুত্তং তাৱ সীলসতিঞাণানং সংৱৰত্থো পাড়িযং তথা আগতত্তা, খন্তিৱীৰিযানং পন কথন্তি আহ ‘‘তেসঞ্চা’’তিআদি. তস্সত্থো – যদিপি ‘‘খমো হোতি…পে… সীতস্স উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনিদ্দেসে খন্তিৱীৰিযানং সংৱৰপৰিযাযো নাগতো, উদ্দেসে পন সব্বাসৱসংৱৰপৰিযাযন্তি সংৱৰপৰিযাযেন গহিতত্তা অত্থেৱ তেসং সংৱৰভাৱোতি.
পুব্বে সীলসতিঞাণানং পাঠন্তৰেন সংৱৰভাৱো দস্সিতোতি ইদানি তং ইমিনাপি সুত্তেন গহিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. খন্তিৱীৰিযসংৱৰা ৱুত্তাযেৱ ‘‘খমো হোতি সীতস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৪) পাড়িযা দস্সনৱসেন. ‘‘তঞ্চ অনাসনং, তঞ্চ অগোচৰ’’ন্তি অযং পনেত্থ সীলসংৱৰোতি তঞ্চ ‘‘যথাৰূপে’’তিআদিনা ৱুত্তং অযুত্তং অনিযতৱত্থুকং ৰহো পটিচ্ছন্নাসনং, তঞ্চ যথাৱুত্তং অযুত্তং ৱেসিযাদিগোচৰং, ‘‘পটিসঙ্খাযোনিসো পৰিৱজ্জেতী’’তি আগতং যং পৰিৱজ্জনং, অযং পন এত্থ এতস্মিং সুত্তে আগতো সীলসংৱৰোতি অত্থো. অনাসনপৰিৱজ্জনেন হি অনাচাৰপৰিৱজ্জনং ৱুত্তং, অনাচাৰাগোচৰপৰিৱজ্জনং চাৰিত্তসীলতাযসীলসংৱৰো. তথা হি ভগৱতা ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতী’’তি (ৱিভ. ৫০৮) সীলসংৱৰৱিভজনে আচাৰগোচৰসম্পত্তিং দস্সেন্তেন ‘‘অত্থি অনাচাৰো, অত্থি অগোচৰো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫১৩, ৫১৪) অনাচাৰাগোচৰা ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা. ইদঞ্চ একদেসেন সমুদাযনিদস্সনং দট্ঠব্বং সমুদ্দপব্বতনিদস্সনং ৱিয.
সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৱৰোতি এত্থ ‘‘যোনিসোমনসিকাৰো, পটিসঙ্খা ঞাণসংৱৰো’’তি ৱত্তব্বং. ন হি দস্সনপহাতব্বনিদ্দেসে পটিসঙ্খাগহণং অত্থি, ‘‘যোনিসো মনসি কৰোতী’’তি পন ৱুত্তং. যোনিসোমনসিকৰণম্পি অত্থতো পটিসঙ্খা ঞাণসংৱৰমেৱাতি এৱং পন অত্থে গয্হমানে যুত্তমেতং সিযা. কেচি পন ‘‘যত্থ যত্থ ‘ইধ পটিসঙ্খা যোনিসো’তি আগতং, তং সব্বং সন্ধায ‘সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৱৰো’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তেসং মতেন ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদিকস্স ঞাণসংৱৰেন চ অসঙ্গহো সিযা, ‘‘দস্সনং পটিসেৱনা ভাৱনা চ ঞাণসংৱৰো’’তি চ ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্য, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘সব্বত্থ পটিসঙ্খা ঞাণসংৱৰো’’তি ইমিনা সত্তসুপি ঠানেসু যং ঞাণং, সো ঞাণসংৱৰোতি পৰিৱজ্জনাদিৱসেন ৱুত্তা সীলাদযো সীলসংৱৰাদযোতি অযমত্থো দস্সিতো. এৱং সতি সংৱৰানং সঙ্কৰো ৱিয হোতীতি তে অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ‘‘অগ্গহিতগ্গহণেনা’’তি ৱুত্তং পৰিৱজ্জনৱিসেসসংৱৰাধিৱাসনৱিনোদনানং সীলসংৱৰাদিভাৱেন গহিতত্তা, তথা অগ্গহিতানং গহণেনাতি অত্থো. তে পন অগ্গহিতে সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘দস্সনং পটিসেৱনা ভাৱনা’’তি আহ.
এতেন সীলসংৱৰাদিনা কৰণভূতেন, কাৰণভূতেন ৱা. ধম্মাতি কুসলাকুসলধম্মা. সীলসংৱৰাদিনা হি সহজাতকোটিযা, উপনিস্সযকোটিযা ৱা পচ্চযভূতেন অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা উপ্পত্তিং গচ্ছন্তি উপ্পজ্জন্তি, তথা অনিৰুদ্ধা অকুসলা ধম্মা নিৰোধং গচ্ছন্তি নিৰুজ্ঝন্তীতি অত্থো. পাড়িযং পন ‘‘অনুপ্পন্না চেৱ আসৱা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ আসৱা পহীযন্তী’’তি অকুসলধম্মানং অনুপ্পাদপহানানি এৱ ৱুত্তানি, ন কুসলধম্মানং উপ্পাদাদযোতি? নযিদমেৱং দট্ঠব্বং, ‘‘যোনিসো চ খো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো’’তিআদিনা কুসলধম্মানম্পি উপ্পত্তি পকাসিতাৱ আসৱসংৱৰণস্স পধানভাৱেন গহিতত্তা. তথা হি পৰিযোসানেপি ‘‘যে আসৱা দস্সনা পহাতব্বা, তে দস্সনা পহীনা হোন্তী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮) আসৱপ্পহানমেৱ পধানং কত্ৱা নিগমিতং.
১৫. জানতো পস্সতোতি এত্থ দস্সনম্পি পঞ্ঞাচক্খুনাৱ দস্সনং অধিপ্পেতং, ন মংসচক্খুনা দিব্বচক্খুনা ৱাতি আহ ‘‘দ্ৱেপি পদানি একত্থানী’’তি. এৱং সন্তেপীতি পদদ্ৱযস্স একত্থত্থেপি. ঞাণলক্খণন্তি ঞাণস্স সভাৱং, ৱিসযস্স যথাসভাৱাৱবোধনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাননলক্খণঞ্হি ঞাণ’’ন্তি. ঞাণপ্পভাৱন্তি ঞাণানুভাৱং, ঞাণকিচ্চং ৱিসযোভাসনন্তি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘ঞাণেন ৱিৱটে ধম্মে’’তি. ‘‘জানতো পস্সতো’’তি চ জাননদস্সনমুখেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা পৱত্তাতি আহ ‘‘ঞাণলক্খণং ঞাণপ্পভাৱং উপাদায পুগ্গলং নিদ্দিসতী’’তি. জানতো পস্সতোতি ‘‘যোনিসো চ মনসিকাৰং অযোনিসো চ মনসিকাৰ’’ন্তি ৱক্খমানত্তা যোনিসোমনসিকাৰৱিসযজাননং, অযোনিসোমনসিকাৰৱিসযদস্সনং. তঞ্চ খো পন নেসং আসৱানং খযূপাযসভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা উপ্পাদনানুপ্পাদনৱসেন ন আৰম্মণমত্তেনাতি অযমত্থো যুত্তোতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকাৰং…পে… অযমেত্থ সাৰো’’তি.
‘‘জানতো’’তি ৱত্ৱা জাননঞ্চ অনুস্সৱাকাৰপটিৱিতক্কমত্তৱসেন ন ইধাধিপ্পেতং, অথ খো ৰূপাদি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণেন যোনিসোমনসিকাৰাযোনিসোমনসিকাৰে পচ্চক্খে কত্ৱা তেসং উপ্পাদৱসেন দস্সনন্তি ইমমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘পস্সতো’’তি ৱুত্তন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞত্থাপি হি ‘‘এৱং জানতো এৱং পস্সতো (ইতিৱু. ১০২), জানং জানাতি পস্সং পস্সতি (ম. নি. ১.২০৩), এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা (ম. নি. ১.৪০৭), অজানতং অপস্সত’’ন্তি চ আদীসু ঞাণকিচ্চস্স সামঞ্ঞৱিসেসদীপনৱসেনেতং পদদ্ৱযং আগতন্তি. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিসাৰসমাসাচৰিযা. তে হি ‘‘সমাধিনা জানতো ৱিপস্সনায পস্সতো জানং জানাতি পস্সং পস্সতি, এৱং জাননা সমথো, পস্সনা ৱিপস্সনা’’তি চ আদিনা পপঞ্চেন্তি. তেতি পপঞ্চা. ইমস্মিং অত্থেতি ‘‘জানতো’’তিআদিনযপ্পৱত্তে ইমস্মিং সুত্তপদঅত্থে নিদ্ধাৰিযমানে. ন যুজ্জন্তি জাননদস্সনানং যোনিসোমনসিকাৰাযোনিসোমনসিকাৰৱিসযভাৱস্স পাড়িযং ৱুত্তত্তা.
আসৱপ্পহানং আসৱানং অচ্চন্তপ্পহানং. সো পন নেসং অনুপ্পাদো সব্বেন সব্বং খীণতা অভাৱো এৱাতি আহ ‘‘আসৱানং অচ্চন্তখযমসমুপ্পাদংখীণাকাৰং নত্থিভাৱ’’ন্তি. উজুমগ্গানুসাৰিনোতি কিলেসৱঙ্কস্স কাযৱঙ্কাদীনঞ্চ পহানেন উজুভূতে সৱিপস্সনে হেট্ঠিমমগ্গে অনুস্সৰন্তস্স. তদেৱ হিস্স সিক্খনং. খযস্মিং পঠমং ঞাণং. ততো অঞ্ঞা অনন্তৰাতি খযসঙ্খাতে অগ্গমগ্গে তপ্পৰিযাপন্নমেৱ ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং পন অঞ্ঞং অৰহত্তন্তি. যদিপি গাথাযং ‘‘খযস্মিং’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, সমুচ্ছেদৱসেন পন আসৱেহি খীণোতীতি মগ্গো খযোতি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মগ্গো আসৱক্খযোতি ৱুত্তো’’তি. সমণোতি সমিতপাপো অধিপ্পেতো. সো পন খীণাসৱো হোতীতি ‘‘আসৱানং খযা’’তি ইমস্স ফলপৰিযাযতা ৱুত্তা, নিপ্পৰিযাযেন পন আসৱক্খযো মগ্গো, তেন পত্তব্বতো ফলং. এতেনেৱ নিব্বানস্সপি আসৱক্খযভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
‘‘জানতো পস্সতো’’তি জানতো এৱ পস্সতো এৱাতি এৱমেত্থ নিযমো ইচ্ছিতো, ন অঞ্ঞথা ৱিসেসাভাৱতো অনিট্ঠসাধনতো চাতি তস্স নিযমস্স ফলং দস্সেতুং ‘‘নো অজানতো নো অপস্সতো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যো পন ন জানাতি ন পস্সতি, তস্স নেৱ ৱদামীতি অত্থো’’তি. ইমিনা দূৰীকতাযোনিসোমনসিকাৰো ইধাধিপ্পেতো, যোনিসোমনসিকাৰো চ আসৱক্খযস্স একন্তিককাৰণন্তি দস্সেতি. এতেনাতি ‘‘নো অজানতো নো অপস্সতো’’তি ৱচনেন. তে পটিক্খিত্তাতি কে পন তেতি? ‘‘বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৮), অহেতূ অপচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৱমাদিৱাদা. তেসু হি কেচি অভিজাতিসঙ্কন্তিমত্তেন ভৱসঙ্কন্তিমত্তেন চ সংসাৰসুদ্ধিং পটিজানন্তি, অঞ্ঞে ইস্সৰপজাপতিকালাদিৱসেন, তযিদং সব্বং ‘‘সংসাৰাদীহী’’তি এত্থেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
পুৰিমেন ৱা পদদ্ৱযেনাতি ‘‘জানতো, পস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৱযেন. উপাযো ৱুত্তো ‘‘আসৱক্খযস্সা’’তি অধিকাৰতো ৱিঞ্ঞাযতি. ইমিনাতি ‘‘নো অজানতো, নো অপস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৱযেন. অনুপাযো এৱ হি আসৱানং খযস্স যদিদং যোনিসো চ অযোনিসো চ মনসিকাৰস্স অজাননং অদস্সনঞ্চ, তেন তথত্তায অপ্পটিপত্তিতো মিচ্ছাপটিপত্তিতো চ. ননু ‘‘পস্সতো’’তি ইমিনা অযোনিসোমনসিকাৰো যথা ন উপ্পজ্জতি, এৱং দস্সনে অধিপ্পেতে পুৰিমেনেৱ অনুপাযপটিসেধো ৱুত্তো হোতীতি? ন হোতি, অযোনিসোমনসিকাৰানুপ্পাদনস্সপি উপাযভাৱতো সতিবলেন সংৱুতচক্খুন্দ্ৰিযাদিতা ৱিয সম্পজঞ্ঞবলেনেৱ নিচ্চাদিৱসেন অভূতজাননাভাৱো হোতীতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খেপেন…পে… হোতী’’তি. তত্থ সঙ্খেপেনাতি সমাসেন, অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ ৱিত্থাৰং অকত্ৱাতি অত্থো. ঞাণং…পে… দস্সিতং হোতি ‘‘জানতো’’তিআদিনা ঞাণস্সেৱ গহিতত্তা. যদি এৱং ‘‘স্ৱাযং সংৱৰো’’তিআদি কথং নীযতীতি? ঞাণস্স পধানভাৱদস্সনত্থং এৱমযং দেসনা কতাতি নাযং দোসো, তথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অৰিযং ৱো ভিক্খৱে সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি সউপনিসং সপৰিক্খাৰ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৩৬) ৱিত্থাৰো.
দব্বজাতিকোতি দব্বৰূপো. সো হি দ্ৰব্যোতি ৱুচ্চতি ‘‘দ্ৰব্যং ৱিনস্সতি নাদ্ৰব্য’’ন্তিআদীসু. দব্বজাতিকো ৱা সাৰসভাৱো, সাৰুপ্পসীলাচাৰোতি অত্থো. যথাহ ‘‘ন খো দব্ব দব্বা এৱং নিব্বেঠেন্তী’’তি (পাৰা. ৩৮৪, ৩৯১; চূড়ৱ. ১৯৩). ৱত্তসীসে ঠত্ৱাতি ৱত্তং উত্তমঙ্গং, ধুৰং ৱা কত্ৱা. যো হি পৰিসুদ্ধাজীৱো কাতুং অজানন্তানং সব্ৰহ্মচাৰীনং, অত্তনো ৱা ৱাতাতপাদিপটিবাহনত্থং ছত্তাদীনি কৰোতি, সো ৱত্তসীসে ঠত্ৱা কৰোতি নাম. পদট্ঠানং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বা নাথকৰণধম্মভাৱেন উপনিস্সযভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিচ্চকৰণীযানি, তত্থ দক্খো হোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৯৭).
উপাযমনসিকাৰোতি কুসলধম্মপ্পৱত্তিযা কাৰণভূতো মনসিকাৰো. পথমনসিকাৰোতি তস্সা এৱ মগ্গভূতো মনসিকাৰো. অনিচ্চাদীসু অনিচ্চন্তিআদিনাতি অনিচ্চদুক্খঅসুভঅনত্তসভাৱেসু ধম্মেসু ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অসুভং অনত্তা’’তিআদিনা এৱ নযেন, অৱিপৰীতসভাৱেনাতি অত্থো. সচ্চানুলোমিকেন ৱাতি সচ্চাভিসমযস্স অনুলোমৱসেন. চিত্তস্স আৱট্টনাতিআদিনা আৱট্টনায পচ্চযভূতা ততো পুৰিমুপ্পন্না মনোদ্ৱাৰিকা কুসলজৱনপ্পৱত্তি ফলৱোহাৰেন তথা ৱুত্তা. তস্সা হি ৱসেন সা কুসলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. আৱজ্জনা হি ভৱঙ্গচিত্তং আৱট্টযতীতি আৱট্টনা. অনু অনু আৱট্টেতীতি অন্ৱাৱট্টনা. ভৱঙ্গাৰম্মণতো অঞ্ঞং আভুজতীতি আভোগো. সমন্নাহৰতীতি সমন্নাহাৰো. তদেৱাৰম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৱা উপ্পজ্জমানং মনসি কৰোতি ঠপেতীতি মনসিকাৰো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং উপাযপথমনসিকাৰলক্খণো যোনিসোমনসিকাৰো নাম ৱুচ্চতি, যস্স ৱসেন পুগ্গলো দুক্খাদীনি সচ্চানি আৱজ্জিতুং সক্কোতি. অযোনিসোমনসিকাৰে সচ্চপটিকূলেনাতি সচ্চাভিসমযস্স অননুলোমৱসেন. সেসং যোনিসোমনসিকাৰে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং.
যুত্তিন্তি উপপত্তিসাধনযুত্তিং, হেতুন্তি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. এত্থাতি ‘‘অযোনিসো ভিক্খৱে…পে… পহীযন্তী’’তি এতস্মিং পাঠে. তত্থাতি ৱাক্যোপঞ্ঞাসনং. কস্মা পনেত্থ অযমুদ্দেসনিদ্দেসো পৰিৱত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যোনিসো’’তিআদি. তত্থ মনসিকাৰপদং দ্ৱিন্নং সাধাৰণন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যোনিসো অযোনিসোতি ইমেহি তাৱ দ্ৱীহি পদেহী’’তি ৱুত্তং. যোনিসোতি হি যোনিসোমনসিকাৰো, অযোনিসোতি চ অযোনিসোমনসিকাৰো তত্থ অনুৱত্তনতো ৱক্খমানত্তা চ. সতিপি অনত্থুপ্পত্তিসামঞ্ঞে ভৱাদীসু পুগ্গলস্স বহুলিসামঞ্ঞং দস্সেত্ৱা তং পৰিৱত্তিত্ৱা ৱিসেসদস্সনত্তং নাৱাদি উপমাত্তযগ্গহণং দট্ঠব্বং. চক্কযন্তং আহটঘটীযন্তন্তি ৱদন্তি.
অনুপ্পন্নাতি অনিব্বত্তা. আৰম্মণৱিসেসৱসেন তস্স অনুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, ন ৰূপাৰম্মণাদিআৰম্মণসামঞ্ঞেন, নাপি আসৱৱসেন. তেনাহ ‘‘অননুভূতপুব্বং আৰম্মণং…পে… অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসাৰে অনুপ্পন্না নাম আসৱা ন সন্তী’’তি. ৱত্থুন্তি সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকপ্পভেদং আসৱুপ্পত্তিকাৰণং. আৰম্মণং আৰম্মণপচ্চযভূতৰূপাদীনি. ইদানি আসৱৱসেনপি অনুপ্পন্নপৰিযাযো লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘অনুভূতপুব্বেপী’’তিআদি ৱুত্তং. পকতিসুদ্ধিযাতি পুব্বচৰিযতো কিলেসদূৰীভাৱসিদ্ধায সুদ্ধিপকতিতায. পাড়িযা উদ্দিসনং উদ্দেসো, অত্থকথনং পৰিপুচ্ছা. অজ্ঝযনং পৰিযত্তি, চীৱৰসিব্বাদি নৱকম্মং, সমথৱিপস্সনানুযোগো যোনিসোমনসিকাৰো. তাদিসেনাতি যাদিসেন ‘‘মনুঞ্ঞৱত্থূ’’তিমনসিকাৰাদিনা কামাসৱাদযো সম্ভৱেয্যুং, তাদিসেন. আসৱানং ৱড্ঢি নাম পৰিযুট্ঠানতিব্বতায ৱেদিতব্বা, সা চ অভিণ্হুপ্পত্তিযা বহুলীকাৰতোতি তে লদ্ধাসেৱনা বহুলভাৱং পত্তা মদ্দন্তা ফৰন্তা ছাদেন্তা অন্ধাকাৰং কৰোন্তা অপৰাপৰং উপ্পজ্জমানা একসন্তাননযেন ‘‘উপ্পন্না পৱড্ঢন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা উপ্পন্না পৱড্ঢন্তীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. ইতো অঞ্ঞথাতি ইতো অপৰাপৰুপ্পন্নানং একত্তগ্গহণতো অঞ্ঞথা ৱড্ঢি নাম নত্থি খণিকভাৱতো.
সো চ জানাতীতি ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহাভাৱমাহ. কাৰকস্সেৱাতি যুত্তযোগস্সেৱ. যস্স পনাতিআদিনা অনুদ্দেসিকং কত্ৱা ৱুত্তমত্থং পুৰাতনস্স পুৰিসাতিসযস্স পটিপত্তিদস্সনেন পাকটতৰং কাতুং ‘‘মণ্ডলাৰামৱাসীমহাতিস্সভূতত্থেৰস্স ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তঞ্হি সব্ৰহ্মচাৰীনং আযতিং তথাপটিপত্তিকাৰণং হোতি, যতো এদিসং ৱত্থু ৱুচ্চতি. তস্মিং যেৱাতি মণ্ডলাৰামেযেৱ. আচৰিযং আপুচ্ছিত্ৱাতি অত্তনো উদ্দেসাচৰিযং কম্মট্ঠানগ্গহণত্থং গন্তুং আপুচ্ছিত্ৱা. আচৰিযং ৱন্দিত্ৱাতি কম্মট্ঠানদাযকং মহাৰক্খিতত্থেৰং ৱন্দিত্ৱা. উদ্দেসমগ্গন্তি যথাআৰদ্ধং উদ্দেসপবন্ধং. তদা কিৰ মুখপাঠেনেৱ বহূ একজ্ঝং উদ্দিসাপেত্ৱা মনোসজ্ঝাযৱসেন ধম্মং সজ্ঝাযন্তি. তত্থাযং থেৰো পঞ্ঞৱন্ততায উদ্দেসং গণ্হন্তানং ভিক্খূনং ধোৰয্হো, সো ‘‘ইদানাহং অনাগামী, কিং ময্হং উদ্দেসেনা’’তি সঙ্কোচং অনাপজ্জিত্ৱা দুতিযদিৱসে উদ্দেসকালে আচৰিযং উপসঙ্কমি. ‘‘উপ্পন্না পহীযন্তী’’তি এত্থ উপ্পন্নসদিসা ‘‘উপ্পন্না’’তি ৱুত্তা, ন পচ্চুপ্পন্না. ন হি পচ্চুপ্পন্নেসু আসৱেসু মগ্গেন পহানং সম্ভৱতীতি আহ ‘‘যে পন…পে… নত্থী’’তি. ৱত্তমানুপ্পন্না খণত্তযসমঙ্গিনো. তেসং পটিপত্তিযা পহানং নত্থি উপ্পজ্জনাৰহানং পচ্চযঘাতেন অনুপ্পাদনমেৱ তায পহানন্তি.
১৬. যদি এৱং দুতিযপদং কিমত্থিযন্তি? পদদ্ৱযগ্গহণং আসৱানং উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৱসম্ভৱদস্সনত্থঞ্চেৱ পহাযকৱিভাগেন পহাতব্বৱিভাগদস্সনত্থঞ্চ. তেনাহ ‘‘ইদমেৱ পদং গহেত্ৱা’’তি. অঞ্ঞম্পীতি ঞাণতো অঞ্ঞম্পি সতিসংৱৰাদিং. দস্সনাতি ইদং হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি দস্সনেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনেন তদত্থং ৱিৱৰতি. এস নযোতি তমেৱত্থং অতিদিসতি. দস্সনেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি. যদিপি তং গোত্ৰভু পঠমতৰং পস্সতি, দিস্ৱা পন কত্তব্বকিচ্চস্স কিলেসপ্পহানস্স অকৰণতো ন তং দস্সনন্তি ৱুচ্চতি. আৱজ্জনট্ঠানিযঞ্হি তং ঞাণং মগ্গস্স, নিব্বানাৰম্মণত্তসামঞ্ঞেন চেতং ৱুত্তং, ন নিব্বানপটিৱিজ্ঝনেন, তস্মা ধম্মচক্খু পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৱনং অপ্পত্তং দস্সনং নাম, ধম্মচক্খুঞ্চ পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণৱসেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদভিসমযোতি নুত্থেত্থ গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱপ্পত্তি. অযঞ্চ ৱিচাৰো পৰতো অট্ঠকথাযমেৱ (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২) আগমিস্সতি. সব্বত্থাতি ‘‘সংৱৰা পহাতব্বা’’তিআদীসু. সংৱৰাতি সংৱৰেন, ‘‘সংৱৰো’’তি চেত্থ সতিসংৱৰো ৱেদিতব্বো. পটিসেৱতি এতেনাতি পটিসেৱনং, পচ্চযেসু ইদমত্থিকতাঞাণং. অধিৱাসেতি খমতি এতাযাতি অধিৱাসনা, সীতাদীনং খমনাকাৰেন পৱত্তো অদোসো, তপ্পধানা ৱা চত্তাৰো কুসলক্খন্ধা. পৰিৱজ্জেতি এতেনাতি পৰিৱজ্জনং, ৱাড়মিগাদীনং পৰিহৰণৱসেন পৱত্তা চেতনা, তথাপৱত্তা ৱা চত্তাৰো কুসলক্খন্ধা. কামৱিতক্কাদিকে ৱিনোদেতি ৱিতুদতি এতেনাতি ৱিনোদনং, কুসলৱীৰিযং. পঠমমগ্গেন দিট্ঠে চতুসচ্চধম্মে ভাৱনাৱসেন উপ্পজ্জনতো ভাৱনা, সেসমগ্গত্তযং. ন হি তং অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, এৱং দস্সনাদীনং ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো.
দস্সনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
১৭. কুসলাকুসলধম্মেহি আলম্বিযমানাপি আৰম্মণধম্মা আৱজ্জনমুখেনেৱ তব্ভাৱং গচ্ছন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘মনসিকৰণীযে’’তি পদস্স ‘‘আৱজ্জিতব্বে’’তি অত্থমাহ. হিতসুখাৱহভাৱেন মনসিকৰণং অৰহন্তীতি মনসিকৰণীযা, তপ্পটিপক্খতো অমনসিকৰণীযাতি আহ ‘‘অমনসিকৰণীযেতি তব্বিপৰীতে’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘মনসিকৰণীযে ধম্মে অপ্পজানন্তো’’তিআদীসু. যস্মা কুসলধম্মেসুপি সুভসুখনিচ্চাদিৱসেন মনসিকাৰো অস্সাদনাদিহেতুতায সাৱজ্জো অহিতদুক্খাৱহো অকুসলধম্মেসুপি অনিচ্চাদিৱসেন মনসিকাৰো নিব্বিদাদিহেতুতায অনৱজ্জো হিতসুখাৱহো, তস্মা ‘‘ধম্মতো নিযমো নত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘আকাৰতো পন অত্থী’’তি আহ.
ৱা-সদ্দো যেভুয্যেন ‘‘মমং ৱা হি ভিক্খৱে (দী. নি. ১.৫, ৬), দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৮৬; ম. নি. ২.৭৯, ৮০) ৱিকপ্পত্থো দিট্ঠো, ন সমুচ্চযত্থোতি তত্থ সমুচ্চযত্থে পযোগং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা সমুচ্চযত্থদীপকং পনেতং সুত্তপদং সমুদাহটং.
কামাসৱোতি পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে কামে আসৱো কামাসৱো. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো’’তি. ভৱাসৱং পন ঠপেত্ৱা সব্বো লোভো কামাসৱোতি যুত্তং সিযা. ৰূপাৰূপভৱেতি কম্মুপপত্তিভেদতো দুৱিধেপি ৰূপাৰূপভৱে ছন্দৰাগো. ঝাননিকন্তীতি ঝানস্সাদো. ‘‘সুন্দৰমিদং ঠানং নিচ্চং ধুৱ’’ন্তিআদিনা অস্সাদেন্তস্স উপ্পজ্জমানো সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱে আসৱোতি ভৱাসৱো. এৱন্তি সব্বদিট্ঠীনং সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিসঙ্গহতো ভৱাসৱেনেৱ দিট্ঠাসৱো গহিতো তংসহগতৰাগতাযাতি অধিপ্পাযো. অপৰে পন ‘‘দিট্ঠাসৱো অৱিজ্জাসৱেন চ সঙ্গহিতো’’তি ৱদন্তি. এত্থ চ ‘‘ভৱাসৱো চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. ১৪৬৫) ৱচনতো দিট্ঠিসম্পযুত্তৰাগস্স ভৱাসৱভাৱো ৱিচাৰেতব্বো, অথ ‘‘কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৩৩২) ৱিয আৰম্মণকৰণত্থো সহগতত্থো, এৱং সতি ভৱাসৱে দিট্ঠাসৱস্স সমোধানগমনং কতং ন সিযা. ন হি তম্পযোগতব্ভাৱাদিকে অসতি তংসঙ্গহো যুত্তো, তস্মা যথাৱুত্তপাড়িং অনুসাৰেন দিট্ঠিগতসম্পযুত্তলোভোপি কামাসৱোতি যুত্তং সিযা. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকদুক্খানঞ্হি কাৰণভূতা কামাসৱাদযোপি দ্ৱিধা ৱুত্তা.
অভিধম্মে (ধ. স. ১১০৩) চ কামাসৱনিদ্দেসে ‘‘কামেসূতি কামৰাগদিট্ঠিৰাগাদীনং আৰম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৱত্থুকামেসূ’’তি অত্থো সম্ভৱতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সা তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি. যদি পন লোভো কামাসৱভৱাসৱৱিনিমুত্তোপি সিযা, সো যদা দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু চিত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৱিজ্জাসৱো আসৱৱিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৱিয তস্সপি আসৱৱিপ্পযুত্ততা ৱত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা আসৱসম্পযুত্তো, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামাসৱো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’তি (ধ. স. ১৪৬৫), ‘‘কামাসৱং পটিচ্চ দিট্ঠাসৱো অৱিজ্জাসৱো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১০৯) চ ৱচনতো দিট্ঠিসহগতৰাগো কামাসৱো ন হোতীতি ন সক্কা ৱত্তুং. কিঞ্চ অভিজ্ঝাকামৰাগানং ৱিসেসো আসৱদ্ৱযএকাসৱভাৱো সিযা, ন অভিজ্ঝায চ নোআসৱভাৱোতি নোআসৱলোভস্স সব্ভাৱো ৱিচাৰেতব্বো. ন হি অত্থি অভিধম্মে ‘‘আসৱো চ নোআসৱো চ ধম্মা আসৱস্স ধম্মস্স আসৱস্স চ নোআসৱস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১৬-১৭) সত্তমো নৱমো চ পঞ্হো. গণনাযঞ্চ ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.৪০) ৱুত্তং, নো ‘‘নৱা’’তি. দিট্ঠিসম্পযুত্তে পন লোভে নোআসৱে ৱিজ্জমানে সত্তমনৱমাপি পঞ্হা ৱিস্সজ্জনং লভেয্যুং, গণনায চ ‘‘হেতুযা নৱা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে চ লোভে নোআসৱে ৱিজ্জমানে ৱত্তব্বং ৱুত্তমেৱ. যস্মা পন সুত্তন্তদেসনা নাম পৰিযাযকথা, ন অভিধম্মদেসনা ৱিয নিপ্পৰিযাযকথা, তস্মা বলৱকামৰাগস্সেৱ কামাসৱং দস্সেতুং ‘‘কামাসৱোতি পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো’’তি ৱুত্তং, তথা ভৱাভিনন্দনন্তি.
সামঞ্ঞেন ভৱাসৱো দিট্ঠাসৱং অন্তোগধং কত্ৱা ইধ তযো এৱ আসৱা ৱুত্তাতি তস্স তদন্তোগধতং দস্সেতুং ‘‘এৱং দিট্ঠাসৱো’’তিআদি ৱুত্তং. তথা হি ৱক্খতি ভৱাসৱস্স অনিমিত্তৱিমোক্খপটিপক্খতং. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৱুত্তং. সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৱা পুব্বন্তাদীনং. যথা অত্থতো কামাসৱাদযো ৱৱত্থাপিতা, তথা নেসং উপ্পাদৱড্ঢিযো দস্সেন্তো ‘‘কামগুণে’’তিআদিমাহ. অস্সাদতো মনসিকৰোতোতি ‘‘সুভসুখা’’তিআদিনা অস্সাদনৱসেন মনসি কৰোন্তস্স. চতুৱিপল্লাসপদট্ঠানভাৱেনাতি সুভসঞ্ঞাদীনং ৱত্থুভাৱেন. ৱুত্তনযপচ্চনীকতোতি ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা’’তিআদিনা কামগুণেসু আদীনৱদস্সনপুব্বকনেক্খম্মপটিপত্তিযা ছন্দৰাগং ৱিক্খম্ভযতো সমুচ্ছিন্দন্তস্স চ অনুপ্পন্নো চ কামাসৱো ন উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ পহীযতি. তথা মহগ্গতধম্মেসু চেৱ সকলতেভূমকধম্মেসু চ আদীনৱদস্সনপুব্বকঅনিচ্চাদিমনসিকাৰৱসেন নিস্সৰণপটিপত্তিযা অনুপ্পন্না চ ভৱাসৱঅৱিজ্জাসৱা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ পহীযন্তীতি এৱং তণ্হাপক্খে ৱুত্তস্স নযস্স পটিপক্খতো সুক্কপক্খে ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো.
তযো এৱাতি অভিধম্মে ৱিয ‘‘চত্তাৰো’’তি অৱত্ৱা কস্মা তযো এৱ আসৱা ইধ ইমিস্সং দস্সনাপহাতব্বকথাযং ৱুত্তা? তত্থ কামাসৱস্স তণ্হাপণিধিভাৱতো অপ্পণিহিতৱিমোক্খপটিপক্খতা ৱেদিতব্বা. ভৱেসু নিচ্চগ্গাহানুসাৰতো যেভুয্যতো ভৱৰাগসম্পত্তিতো ভৱাসৱস্স অনিমিত্তৱিমোক্খপটিপক্খতা, ভৱদিট্ঠিযা পন ভৱাসৱভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, অনত্তসঞ্ঞায ঞাণানুভাৱসিদ্ধিতো অৱিজ্জাসৱস্স সুঞ্ঞতৱিমোক্খপটিপক্খতা. এত্থাতি এতিস্সং আসৱকথাযং. ৱণ্ণিতন্তি কথিতং. অভেদতোতি সামঞ্ঞতো.
১৮. কামাসৱাদীনন্তি মনুস্সলোকদেৱলোকগমনীযানং কামাসৱাদীনং. নিৰযাদিগমনীযা পন কামাসৱাদযো ‘‘দস্সনা পহাতব্বে আসৱে’’তি এত্থেৱ সমাৰুড়্হা. অথ ৱা যদগ্গেন সো পুগ্গলোদস্সনাপহাতব্বানং আসৱানং অধিট্ঠানং, তদগ্গেন কামাসৱাদীনম্পি অধিট্ঠানং. ন হি সমঞ্ঞাভেদেন ৱত্থুভেদো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘সামঞ্ঞতো ৱুত্তান’’ন্তি. কস্মা পনেত্থ দস্সনাপহাতব্বেসু আসৱেসু দস্সেতব্বেসু ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা ৱিচিকিচ্ছা দস্সিতাতি আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছাসীসেন চেত্থা’’তিআদি. এৱন্তি যথা সোড়সৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, এৱং অযোনিসোমনসিকাৰোতি.
ৱিজ্জমানতং অৱিজ্জমানতঞ্চাতি (সং. নি. টী. ২.২.২০) সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি অতীতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআসঙ্কং নিস্সায ‘‘যতো পভুতি অহং, ততো পুব্বে ন নু খো অহোসি’’ন্তি অতীতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কস্মা? ৱিচিকিচ্ছায আকাৰদ্ৱযাৱলম্বনতো. তস্সা পন অতীতৱত্থুতায গহিতত্তা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিআকাৰনিস্সযতা দস্সিতা. এৱং আসপ্পনপৰিসপ্পনাপৱত্তিকং কত্থচিপি অপ্পটিৱত্তিহেতুভূতং ৱিচিকিচ্ছং কস্মা উপ্পাদেতীতি ন চোদেতব্বমেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিং কাৰণন্তি ন ৱত্তব্ব’’ন্তি. স্ৱেৱ পুথুজ্জনভাৱো এৱ. যদি এৱং তস্স অযোনিসোমনসিকাৰেনেৱ ভৱিতব্বন্তি আপন্নন্তি আহ ‘‘ননু চ পুথুজ্জনোপি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তি. তত্থাতি যোনিসোমনসিকৰণে.
জাতিলিঙ্গূপপত্তিযোতি খত্তিযব্ৰাহ্মণাদিজাতিং গহট্ঠপব্বজিতাদিলিঙ্গং দেৱমনুস্সাদিউপপত্তিঞ্চ. নিস্সাযাতি উপাদায.
তস্মিং কালে সত্তানং মজ্ঝিমপ্পমাণং, তেন যুত্তো পমাণিকো, তদভাৱতো, ততো অতীতভাৱতো ৱা অপ্পমাণিকো ৱেদিতব্বো. কেচীতি সাৰসমাসাচৰিযা. তে হি ‘‘কথং নু খোতি ইস্সৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা পুব্বকতেন ৱা অহেতুতো ৱা নিব্বত্তোতি চিন্তেতী’’তি আহু. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুতো কঙ্খতীতি ৱদন্তী’’তি. অহেতুতো নিব্বত্তিকঙ্খাপি হি হেতুপৰামসনমেৱাতি.
পৰম্পৰন্তি পুব্বাপৰপ্পৱত্তিং. অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং.
ৱিজ্জমানতং অৱিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধান’’ন্তি অনাগতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, উচ্ছেদাসঙ্কং নিস্সায ‘‘যস্মিঞ্চ অত্তভাৱে অহং, ততো পৰং ন নু খো ভৱিস্সামী’’তি অনাগতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতীতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং.
পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘পটিসন্ধিং আদিং কত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ইদং কথং ইদং কথ’’ন্তি পৱত্তনতো কথংকথা, ৱিচিকিচ্ছা, সা অস্স অত্থীতি কথংকথীতি আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছো হোতী’’তি. কা এত্থ চিন্তা, উম্মত্তকো ৱিয হি বালপুথুজ্জনোতি পটিকচ্চেৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং মহামাতায পুত্তং. মুণ্ডেসুন্তি মুণ্ডেন অনিচ্ছন্তং জাগৰণকালে ন সক্কাতি সুত্তং মুণ্ডেসুং কুলধম্মতায যথা তং একচ্চে কুলতাপসা, ৰাজভযেনাতি চ ৱদন্তি.
সীতিভূতন্তি ইদং মধুৰকভাৱপ্পত্তিযা কাৰণৱচনং. ‘‘সেতিভূত’’ন্তিপি পাঠো, উদকে চিৰট্ঠানেন সেতভাৱং পত্তন্তি অত্থো.
অত্তনো খত্তিযভাৱং কঙ্খতি কণ্ণো ৱিয সূতপুত্তসঞ্ঞী. জাতিযা ৱিভাৱিযমানায ‘‘অহ’’ন্তি তস্স অত্তনো পৰামসনং সন্ধাযাহ ‘‘এৱঞ্হি সিযা কঙ্খা’’তি. মনুস্সাপি চ ৰাজানো ৱিযাতি মনুস্সাপি কেচি একচ্চে ৰাজানো ৱিযাতি অধিপ্পাযো.
ৱুত্তনযমেৱ ‘‘সণ্ঠানাকাৰং নিস্সাযা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি পদে. অব্ভন্তৰে জীৱোতি পৰপৰিকপ্পিতং অন্তৰত্তানং ৱদতি. সোড়সংসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সৰীৰ-পৰিমাণ-পৰিমণ্ডল-অঙ্গুট্ঠযৱপৰমাণু-পৰিমাণতাদিকে সঙ্গণ্হাতি.
‘‘সত্তপঞ্ঞত্তি জীৱৱিসযা’’তি দিট্ঠিগতিকানং মতিমত্তং, পৰমত্থতো পন সা অত্তভাৱৱিসযাৱাতি আহ ‘‘অত্তভাৱস্স আগতিগতিট্ঠান’’ন্তি, যতাযং আগতো, যত্থ চ গমিস্সতি, তং ঠানন্তি অত্থো.
১৯. যথা অযং ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতীতি অযং ৱুত্তপ্পভেদা ৱিচিকিচ্ছা যথা উপ্পজ্জতি, এৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো. এতেন ৱিচিকিচ্ছায অত্তাভিনিৱেসসন্নিস্সযতমাহ. যথা হি ৱিচিকিচ্ছা অত্তাভিনিৱেসং নিস্সায পৱত্ততি, যতো সা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিসস্সতুচ্ছেদাকাৰাৱলম্বিনী ৱুত্তা, এৱং অত্তাভিনিৱেসোপি তং নিস্সায পৱত্ততি ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা অন্তোগধাহংকাৰস্স কথংকথিভাৱস্স অত্তগ্গাহসন্নিস্সযভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘সৱিচিকিচ্ছস্স অযোনিসোমনসিকাৰস্স থামগতত্তা’’তি. ৱিকপ্পত্থোতি অনিযমত্থো. ‘‘অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি হি ৱুত্তং. সুট্ঠু দড়্হভাৱেনাতি অভিনিৱেসস্স অতিৱিয থামগতভাৱেন. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ভৱে. পচ্চুপ্পন্নমেৱাতি অৱধাৰণেন অনাগতে অত্থিভাৱং নিৱত্তেতি, ন অতীতে তত্থপি সতি অত্থিতায উচ্ছেদগ্গাহস্স সব্ভাৱতো. অতীতে এৱ নত্থি, ন অনাগতেপীতি অধিপ্পাযো.
সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেনাতি সঞ্ঞাক্খন্ধপমুখেন, সঞ্ঞাক্খন্ধং পমুখং কত্ৱাতি অত্থো. খন্ধেতি পঞ্চপি খন্ধে. অত্তাতি গহেত্ৱাতি ‘‘সঞ্জাননসভাৱো মে অত্তা’’তি অভিনিৱিস্স. পকাসেতব্বং ৱত্থুং ৱিয, অত্তানম্পি পকাসেন্তো পদীপো ৱিয, সঞ্জানিতব্বং নীলাদিআৰম্মণং ৱিয অত্তানম্পি সঞ্জানাতীতি এৱংদিট্ঠিতোপি দিট্ঠিগতিতো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’’তি. স্ৱাযমত্থো সঞ্ঞং তদঞ্ঞতৰধম্মে চ ‘‘অত্তা অনত্তা’’তি চ গহণৱসেন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেনা’’তিআদি. এত্থ চ খন্ধৱিনিমুত্তো অত্তাতি গণ্হতো সস্সতদিট্ঠি, খন্ধং পন ‘‘অত্তা’’তি গণ্হতো উচ্ছেদদিট্ঠীতি আহ ‘‘সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৱা’’তি.
অভিনিৱেসাকাৰাতি ৱিপৰিযেসাকাৰা. ৱদতীতি ইমিনা কাৰকৱেদকসত্তানং হিতসুখাৱবোধনসমত্থতং অত্তনো দীপেতি. তেনাহ ‘‘ৱচীকম্মস্স কাৰকো’’তি. ৱেদেতীতি ৱেদিযো, ৱেদিযোৱ ৱেদেয্যো. ঈদিসানঞ্হি পদানং বহুলা কত্তুসাধনতং সদ্দসত্থৱিদূ মঞ্ঞন্তি. উপ্পাদৱতো একন্তেনেৱ ৱযো ইচ্ছিতব্বো, সতি চ উদযব্বযত্তে নেৱ নিচ্চতাতি ‘‘নিচ্চো’’তি ৱদন্তস্স অধিপ্পাযং ৱিৱৰন্তো আহ ‘‘উপ্পাদৱযৰহিতো’’তি. সাৰভূতোতি নিচ্চতায এৱ সাৰভাৱো. সব্বকালিকোতি সব্বস্মিং কালে ৱিজ্জমানো. পকতিভাৱন্তি সভাৱভূতং পকতিং, ‘‘ৱদো’’তিআদিনা ৱা ৱুত্তং পকতিসঙ্খাতং সভাৱং. সস্সতিসমন্তি সস্সতিযা সমং সস্সতিসমং, থাৱৰং নিচ্চকালন্তি অত্থো. তথেৱ ঠস্সতীতি যেনাকাৰেন পুব্বে অট্ঠাসি, এতৰহি তিট্ঠতি, তথেৱ তেনাকাৰেন অনাগতেপি ঠস্সতীতি অত্থো.
পচ্চক্খনিদস্সনং ইদং-সদ্দস্স আসন্নপচ্চক্খভাৱং কত্ৱা. দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিগতন্তি গত-সদ্দস্স পদৱড্ঢনমত্ততং আহ. দিট্ঠীসুগতন্তি মিচ্ছাদিট্ঠীসু পৰিযাপন্নন্তি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তা’’তি. দিট্ঠিযা গমনমত্তন্তি দিট্ঠিযা গহণমত্তং. যথা পন পব্বতজলৱিদুগ্গানি দুন্নিগ্গমনানি, এৱং দিট্ঠিগ্গাহোপীতি আহ ‘‘দুন্নিগ্গমনট্ঠেন গহন’’ন্তি. তং নাম উদকং, তং গহেত্ৱা তং অতিক্কমিতব্বতো কন্তাৰো, নিৰুদকৱনং, তং পৱনন্তিপি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞো পন অৰঞ্ঞপদেসো দুৰতিক্কমনট্ঠেন কন্তাৰো ৱিযাতি, এৱং দিট্ঠিপীতি আহ ‘‘দুৰতিক্কমনট্ঠেনা’’তিআদি. ৱিনিৱিজ্ঝনং ৱিতুদনং. ৱিলোমনং ৱিপৰিণামভাৱো. অনৱট্ঠিতসভাৱতায ৱিচলিতং ৱিপ্ফন্দিতন্তি আহ ‘‘কদাচী’’তিআদি. অন্দুবন্ধনাদি ৱিয নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন অসেৰিভাৱকৰণং বন্ধনট্ঠো, কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱেন দূৰগতম্পি আকড্ঢিত্ৱা সংযোজনং সংযোজনট্ঠো, দিট্ঠিপি তথাৰূপাতি ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠিসংযোজন’’ন্তি. বন্ধনত্থং দস্সেন্তো কিচ্চসিদ্ধিযাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘দিট্ঠিসংযোজনেন…পে… মুচ্চতী’’তি. তত্থ এতেহীতি ইমিনা জাতিআদিদুক্খস্স পচ্চযভাৱমাহ. জাতিআদিকে দুক্খধম্মে সৰূপতো দস্সেত্ৱাপি ‘‘ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মা’’তি ৱদন্তেন ভগৱতা দিট্ঠিসংযোজনং নাম সব্বানত্থকৰং মহাসাৱজ্জং সব্বস্সপি দুক্খস্স মূলভূতন্তি অযমত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সেতুং ‘‘কিং ৱা বহুনা, সকলৱট্টদুক্খতোপি ন মুচ্চতী’’তি ৱুত্তং.
২০. ননু চেত্থ দিট্ঠিসংযোজনদস্সনেন সীলব্বতপৰামাসোপি দস্সেতব্বো, এৱঞ্হি দস্সনেন পহাতব্বা আসৱা অনৱসেসতো দস্সিতা হোন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. সীলব্বতপৰামাসো কামাসৱাদিগ্গহণেনেৱ গহিতো হোতি কামাসৱাদিহেতুকত্তা তস্স. অপ্পহীনকামৰাগাদিকো হি কামসুখত্থং ৱা ভৱসুদ্ধত্থং ৱা এৱং ভৱৱিসুদ্ধি হোতীতি সীলব্বতানি পৰামসন্তি, ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি (ম. নি. ১.১৮৬; ম. নি. ২.৭৯), ‘‘তত্থ নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৯), ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১২২২) চ সুত্তেৱুত্তং সীলব্বতং পৰামসন্তি. তত্থ ভৱসুখভৱৱিসুদ্ধিঅত্থন্তি ভৱসুখত্থঞ্চ ভৱৱিসুদ্ধিঅত্থঞ্চ. তস্স গহিতত্তাতি সীলব্বতপৰামাসস্স দিট্ঠিগ্গহণেন গহিতত্তা যথা ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদীসু (ধ. স. ২৭৭). তেসন্তি দস্সনপহাতব্বানং. দস্সেতুং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায. তব্বিপৰীতস্সাতি যোনিসোমনসিকৰোতো কল্যাণপুথুজ্জনস্স.
তস্সাতি ‘‘সুতৱা’’তিআদিপাঠস্স. তাৱাতি ‘‘সুতৱা’’তি ইতো পট্ঠায যাৱ ‘‘সো ইদং দুক্খ’’ন্তি পদং, তাৱ ইমং পদং অৱধিং কত্ৱাতি অত্থো. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনাতি অৰিযসপ্পুৰিস-অৰিযধম্ম-সপ্পুৰিসধম্ম-মনসিকৰণীয-অমনসিকৰণীযপদানং যথাক্কমং মূলপৰিযাযে ইধ গহেত্ৱা ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. ৱুত্তপচ্চনীকতোতি ‘‘সুতৱা অৰিযসাৱকো, অৰিযানং দস্সাৱী, সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী’’তি এতেসং পদানং সব্বাকাৰেন ৱুত্তৱিপৰীততো অত্থো ৱেদিতব্বো, কোৱিদৱিনীতপদানং পন ন সব্বপ্পকাৰেন ৱুত্তৱিপৰীততো. অৰহা হি নিপ্পৰিযাযেন অৰিযধম্মে কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো চ নাম. তেনাহ ‘‘পচ্চনীকতো চ সব্বাকাৰেন…পে… অৰিযসাৱকোতি ৱেদিতব্বো’’তি. সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং সিখাপ্পত্তৱিপস্সনা. কেচি পন ‘‘ভঙ্গঞাণতো পট্ঠায সিখাপত্তৱিপস্সনা’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তং. তদনুৰূপেন অত্থেনাতি তস্স পুগ্গলস্স অনুৰূপেন অৰিযট্ঠেন, ন পটিৱেধৱসেনাতি অধিপ্পাযো. কল্যাণপুথুজ্জনো হি অযং. যথা চস্স ‘‘যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘সোপি ৱুচ্চতি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি পৰিযাযেন সেক্খসুত্তে (সং. নি. ৫.১৩) সেক্খভাৱো ৱুত্তো, এৱং ইধ অৰিযসাৱকভাৱো ৱুত্তো. ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনালক্খণেহি যে অৰিযসপ্পুৰিসধম্মৱিনযসঙ্খাতা বোধিপক্খিযধম্মা তিস্সো সিক্খা এৱ ৱা সম্ভৱন্তি, তেসং ৱসেন ইমস্স অৰিযসাৱকাদিভাৱো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘তদনুৰূপেন অত্থেনা’’তি. অৰিযস্স সাৱকোতি ৱা অৰিযসাৱকত্থেন এৱ ৱুত্তো যথা ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). সিখাপ্পত্তৱিপস্সনাগ্গহণঞ্চেত্থ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অনিৱত্তিপটিপদাযং ঠিতস্স গহণত্থন্তি যথাৱুত্তা অত্থসংৱণ্ণনা সুট্ঠুতৰং যুজ্জতেৱ.
২১. যথা ধাতুমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিট্ঠো ধাতুকম্মট্ঠানিকো আযতনাদিমুখেন অভিনিৱিট্ঠো আযতনাদিকম্মট্ঠানিকো, এৱং সচ্চমুখেন অভিনিৱিট্ঠোতি ৱুত্তং ‘‘চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো’’তি. চতুৰোঘনিত্থৰণত্থিকেহি কাতব্বতো কম্মং, ভাৱনা. কম্মমেৱ ৱিসেসাধিগমস্স ঠানং কাৰণন্তি, কম্মে ৱা যথাৱুত্তনট্ঠেন ঠানং অৱট্ঠানং ভাৱনাৰম্ভোকম্মট্ঠানং, তদেৱ চতুসচ্চমুখেন পৱত্তং এতস্স অত্থীতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো. উভযং নপ্পৱত্ততি এত্থাতি অপ্পৱত্তি. উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানোতি চ চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পাড়িতো অত্থতো চ উগ্গহেত্ৱা মনসিকাৰযোগ্গং কত্ৱা ঠিতো. ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰুড়্হোতি সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনে পতিট্ঠায তদেৱ নামৰূপং অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তো. সমন্নাহৰতীতি ৱিপস্সনাৱজ্জনং সন্ধাযাহ, তস্মা যথা ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱিপস্সনাঞাণং পৱত্ততি, এৱং সমন্নাহৰতি আৱজ্জতীতি অত্থো. কথং পনেত্থ ‘‘মনসি কৰোতী’’তি ইমিনা ‘‘ৱিপস্সতী’’তি অযমত্থো ৱুত্তো হোতীতি আহ ‘‘এত্থ…পে… ৱুত্তা’’তি. এত্থাতি চ ইমস্মিং সুত্তেতি অত্থো. ৱিপস্সতীতি চ যথা উপৰি ৱিসেসাধিগমো হোতি, এৱং ঞাণচক্খুনা ৱিপস্সতি, ওলোকেতীতি অত্থো. মগ্গোপি ৱত্তব্বো. পুৰিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযং গম্ভীৰত্তা দুদ্দসং, ইতৰং দুদ্দসত্তা গম্ভীৰং.
অভিনিৱেসোতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসো ৱিপস্সনাপটিপত্তি. তদাৰম্মণেতি তং ৰূপক্খন্ধং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তে. যাথাৱসৰসলক্খণং ৱৱত্থপেত্ৱাতি অৱিপৰীতং অত্তনো আৰম্মণং সভাৱচ্ছেদনাদিকিচ্চঞ্চেৱ অঞ্ঞাণাদিলক্খণঞ্চ অসঙ্কৰতো হদযে ঠপেত্ৱা. ইমিনা পুব্বে নামৰূপপৰিচ্ছেদে কতেপি ধম্মানং সলক্খণৱৱত্থাপনং পচ্চযপৰিগ্গহেন সুৱৱত্থাপিতং নাম হোতীতি দস্সেতি যথা ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং বদ্ধং সুবদ্ধ’’ন্তি. এৱঞ্হি ঞাতপৰিঞ্ঞায কিচ্চং সিদ্ধং নাম হোতি. পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নতো চ ৱৱত্থাপিতত্তা পাকটভাৱেন সিদ্ধেনপি সিদ্ধভাৱো পাকটো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অহুত্ৱা হোন্তী’’তি. অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতীতি অসতো হি উপ্পাদেন ভৱিতব্বং, ন সতো, উপ্পাদৱন্ততো চ নেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বা পচ্চযাযত্তৱুত্তিভাৱতো, সতি উপ্পাদে অৱস্সংভাৱী নিৰোধোতি নত্থেৱ নিচ্চতাৱকাসোতি. সূপট্ঠিতানিচ্চতায চ উদযব্বযধম্মেহি অভিণ্হপটিপীড়নতো দুক্খমনট্ঠেন দুক্খং. তেনাহ ‘‘উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খাতি দুক্খলক্খণং আৰোপেতী’’তি. কত্থচিপি সঙ্খাৰগতে ‘‘মা জীৰি মা ব্যাধিযী’’তি অলব্ভনতো নত্থি ৱসৱত্তনন্তি আহ ‘‘অৱসৱত্তনতো অনত্তাতি অনত্তলক্খণং আৰোপেতী’’তি. পটিপাটিযাতি উদযব্বযঞাণাদিপৰম্পৰায.
তস্মিং খণেতি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে. একপটিৱেধেনেৱাতি একঞাণেনেৱ পটিৱিজ্ঝনেন. পটিৱেধো পটিঘাতাভাৱেন ৱিসযে নিস্সঙ্গচাৰসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং. অভিসমযো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা ৱিসযস্স অধিগমসঙ্খাতো অৱবোধো. ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জাননমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো. অযং যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সৰূপাদিপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তো, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনাপি ৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘ন হিস্স তস্মিং সমযে’’তিআদি. পহীনস্স পুন অপ্পহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং পহানং, পহানমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পহানপটিৱেধো. অযম্পি যেন কিলেসেন অপ্পহীযমানেন মগ্গভাৱনায ন ভৱিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৱনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স কিলেসস্স পদঘাতং কৰোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৱত্তিযা পটিঘাতাভাৱেন নিস্সঙ্গচাৰং উপাদায এৱং ৱুত্তো. সচ্ছিকিৰিযা পচ্চক্খকৰণং, অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৱা সৰূপতো আৰম্মণকৰণং ইদং তন্তি যথাসভাৱতো গহণং, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো. অযং পন যস্স আৱৰণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিৰোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সৰূপতো ৱিভাৱিতমেৱ পৱত্ততীতি এৱং ৱুত্তো.
ভাৱনা উপ্পাদনা ৱড্ঢনা চ, তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন, দুতিযাদীসু ৱড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৱা উভযথাপি ৱেদিতব্বং. পঠমমগ্গোপি হি যথাৰহং ৱুট্ঠানগামিনিযং পৱত্তং পৰিজাননাদিং ৱড্ঢেন্তো পৱত্তোতি তত্থাপি ৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনা সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো পুগ্গলন্তৰসাধনতো উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি ভাৱনা পটিৱেধো. অযম্পি হি যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সৰূপপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তো, তিট্ঠতু তাৱ যথাধিগতমগ্গধম্মং যথাপৱত্তেসু ফলধম্মেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৱিয ৱিগতসম্মোহোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো’’তি (দী. নি. ১.২৯৯, ৩৫৬; মহাৱ. ২৭, ৫৭). যতো চস্স ধম্মতাসঞ্চোদিতা যথাধিগতসচ্চধম্মাৱলম্বিনিযো মগ্গৱীথিতো পৰতো মগ্গফলপহীনাৱসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৱেক্খণা পৱত্তন্তি. দুক্খসচ্চধম্মা হি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা ‘‘পৰিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তিআদীসুপি ৱিভাৱেতব্বা. একাভিসমযেন অভিসমেতীতি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভূততৰং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘নো চ খো অঞ্ঞমঞ্ঞেন ঞাণেনা’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ ‘‘অৰিযমগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৱসেন কিচ্চকৰণং, ন একাভিসমযৱসেন. তঞ্হি কালেন দুক্খং পজানাতি, কালেন সমুদযং পজহতি, কালেন নিৰোধং সচ্ছিকৰোতি, কালেন মগ্গং ভাৱেতি, অঞ্ঞথা একস্স ঞাণস্স একস্মিং খণে চতুকিচ্চকৰণং ন যুজ্জতি. ন হিদং কত্থচি দিট্ঠম্পি সুত্তং অত্থী’’তি. সো ৱত্তব্বো – যদি অৰিযমগ্গঞাণং নানাভিসমযৱসেন সচ্চানি অভিসমেতি, ন একাভিসমযৱসেন, এৱং সন্তে পচ্চেকম্পি সচ্চেসু নানক্খণেনেৱ পৱত্তেয্য, ন একক্খণেন, তথা সতি দুক্খাদীনং একদেসেকদেসমেৱ পৰিজানাতি পজহতীতি আপজ্জতীতি নানাভিসমযে পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সঞ্ঞোজনত্তযাদীনং একদেসেকদেসপ্পহানং সিযাতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদিতা, ততো এৱ একদেসসোতাপন্নাদিতা চ আপজ্জতি অনন্তৰফলত্তা লোকুত্তৰকুসলানং, ন চ তং যুত্তং. ন হি কালভেদেন ৱিনা সো এৱ সোতাপন্নো চ অসোতাপন্নো চাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং.
অপিচাযং নানাভিসমযৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘মগ্গঞাণং সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তং কিং আৰম্মণতো পটিৱিজ্ঝতি, উদাহু কিচ্চতো’’তি? জানমানো ‘‘কিচ্চতো’’তি ৱদেয্য, ‘‘কিচ্চতো পটিৱিজ্ঝন্তস্স কিং নানাভিসমযেনা’’তি ৱত্ৱা পটিপাটিযানিদস্সনেন সঞ্ঞাপেতব্বো. অথ ‘‘আৰম্মণতো’’তি ৱদেয্য, এৱং সন্তে তস্স ঞাণস্স ৱিপস্সনাঞাণস্স ৱিয দুক্খসমুদযানং অচ্চন্তপৰিঞ্ঞাসমুচ্ছেদা ন যুত্তা অনিস্সটত্তা. তথা মগ্গদস্সনং. ন হি মগ্গো সযমেৱ অত্তানং আৰব্ভ পৱত্ততীতি যুত্তং, মগ্গন্তৰপৰিকপ্পনায পন অনৱট্ঠানং আপজ্জতি, তস্মা তীণি সচ্চানি কিচ্চতো, নিৰোধং কিচ্চতো চ আৰম্মণতো চ পটিৱিজ্ঝতীতি এৱং অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝন্তস্স মগ্গঞাণস্স নত্থেৱ নানাভিসমযো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যো ভিক্খৱে দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদি. ন চেতং কালন্তৰদস্সনং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যো নু খো, আৱুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি …পে… দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৱৱিচাৰণাযং তদত্থসাধনত্থং আযস্মতা গৱম্পতিত্থেৰেন আভতত্তা, পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা, অঞ্ঞথা পুৰিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সনমযোজনিযং সিযা. ন হি লোকুত্তৰমগ্গো লোকিযমগ্গো ৱিয কতকাৰীভাৱেন পৱত্ততি সমুচ্ছেদকত্তা, তথা যোজনেন চ সব্বদস্সনং দস্সনন্তৰপৰমন্তি দস্সনানুপৰমো সিযাতি এৱং আগমতো যুত্তিতো চ নানাভিসমযো ন যুজ্জতীতি সঞ্ঞাপেতব্বো. এৱং চে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে গচ্ছতি, অভিধম্মে (কথা. ২৭৪) ওধিসোকথায সঞ্ঞাপেতব্বোতি.
নিৰোধং আৰম্মণতোতি নিৰোধমেৱ আৰম্মণতোতি নিযমো গহেতব্বো, ন আৰম্মণতোৱাতি. তেন নিৰোধে কিচ্চতোপি পটিৱেধো সিদ্ধো হোতি. তস্মিং সমযেতি সচ্চানং অভিসমযে. ৱীসতিৱত্থুকাতিআদি ‘‘তীণি সঞ্ঞোজনানী’’তি ৱুত্তানং সৰূপদস্সনং. চতূসু আসৱেসূতি ইদং অভিধম্মনযেন ৱুত্তং, ন সুত্তন্তনযেন. ন হি সুত্তে কত্থচি চত্তাৰো আসৱা আগতা অত্থি. যদি ৱিচিকিচ্ছা ন আসৱো, অথ কস্মা ‘‘সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো, ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, আসৱা দস্সনা পহাতব্বা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘দস্সনা পহাতব্বা’’তিআদি. এত্থ পৰিযাপন্নত্তাতি এতেন সম্মাসঙ্কপ্পস্স ৱিয পঞ্ঞাক্খন্ধে কিচ্চসভাগতায ইধ ৱিচিকিচ্ছায আসৱসঙ্গহো কতোতি দস্সেতি.
সব্বো অত্তগ্গাহো সক্কাযদিট্ঠিৱিনিমুত্তো নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ছন্নং দিট্ঠীনং…পে… ৱিভত্তা’’তি. সা হি দিট্ঠি একস্মিং চিত্তুপ্পাদে সন্তানে চ ঠিতং একট্ঠং, তত্থ পঠমং সহজাতেকট্ঠং, ইতৰং পহানেকট্ঠং, তদুভযম্পি নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠাসৱেহী’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বথাপীতি সব্বপ্পকাৰেন, সহজাতেকট্ঠপহানেকট্ঠপ্পকাৰেহীতি অত্থো. অৱসেসাতি দিট্ঠাসৱতো অৱসিট্ঠা. তযোপি আসৱাতি কামাসৱভৱাসৱঅৱিজ্জাসৱা. তথা হি পুব্বে ‘‘চতূসু আসৱেসূ’’তি ৱুত্তং. তস্মাতি যস্মা বহূ এৱেত্থ আসৱা পহাতব্বা, তস্মা বহুৱচননিদ্দেসো কতো ‘‘ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, আসৱা দস্সনা পহাতব্বা’’তি. পোৰাণানন্তি অট্ঠকথাচৰিযানং, ‘‘পুৰাতনানং মজ্ঝিমভাণকান’’ন্তি চ ৱদন্তি.
দস্সনা পহাতব্বাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
দস্সনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সংৱৰাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২২. সংৱৰাদীহীতি সংৱৰপটিসেৱনঅধিৱাসনপৰিৱজ্জনৱিনোদনেহি. সব্বেসম্পীতি চতুন্নম্পি অৰিযমগ্গানং. অযন্তি সংৱৰাপহাতব্বাদিকথা পুব্বভাগপটিপদাতি ৱেদিতব্বা. তথা হি হেট্ঠা ‘‘উপক্কিলেসৱিসোধনং আদিং কত্ৱা আসৱক্খযপটিপত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি সুত্তন্তদেসনায পযোজনং ৱুত্তং. ন হি সক্কা আদিতো এৱ অৰিযমগ্গং ভাৱেতুং, অথ খো সমাদিন্নসীলো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৱতি, সঙ্খাযেকং অধিৱাসেতি, সঙ্খাযেকং পৰিৱজ্জেতি, সঙ্খাযেকং ৱিনোদেতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮; ম. নি. ২.১৬৮) এৱং ৱুত্তং চতুৰাপস্সেনপটিপত্তিং পটিপজ্জমানো সম্মসনৱিধিং ওতৰিত্ৱা অনুক্কমেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা আসৱে খেপেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দো অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভাৰো, ন আযতকেনেৱ পপাতো, এৱং খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা, ন আযতকেনেৱ অঞ্ঞাপটিৱেধো’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫).
ইধাতি অযং ইধ-সদ্দো সব্বাকাৰতো ইন্দ্ৰিযসংৱৰসংৱুতস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনো, অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো চাতি ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং সাসনে’’তি. আদীনৱপটিসঙ্খাতি আদীনৱপচ্চৱেক্খণা. সম্পলিমট্ঠন্তি (অ. নি. টী. ৩.৬.৫৮) ঘংসিতং. অনুব্যঞ্জনসোতি হত্থপাদহসিতকথিতৱিলোকিতাদিপ্পকাৰভাগসো. তঞ্হি অযোনিসো মনসিকৰোতো কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুচ্চতি. নিমিত্তগ্গাহোতি ইত্থিপুৰিসনিমিত্তাদিকস্স ৱা কিলেসৱত্থুভূতস্স ৱা নিমিত্তস্স গাহো. আদিত্তপৰিযাযনযেনাতি আদিত্তপৰিযাযে (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪) আগতনযেন ৱেদিতব্বা আদীনৱপটিসঙ্খাতি যোজনা. যথা ইত্থিযা ইন্দ্ৰিযন্তি ইত্থিন্দ্ৰিযং, ন এৱমিদং, ইদং পন চক্খুমেৱ ইন্দ্ৰিযন্তি চক্খুন্দ্ৰিযন্তি. তিত্থকাকো ৱিযাতি তিত্থে কাকো তিত্থকাকো, নদিযা সমতিক্কমনতিত্থে নিযতট্ঠিতিকো. আৱাটকচ্ছপোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
এৱং তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায চক্খুন্দ্ৰিযে নিযতট্ঠানো সংৱৰো চক্খুন্দ্ৰিযসংৱৰো. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলধম্মা. যদিপি অঞ্ঞত্থ অসঙ্খেয্যম্পি ভৱঙ্গচিত্তং নিৰন্তৰং উপ্পজ্জতি, পসাদঘট্টনাৱজ্জনুপ্পাদানং পন অন্তৰে দ্ৱে এৱ ভৱঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জন্তীতি অযং চিত্তনিযামোতি আহ ভৱঙ্গে ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে’’তি.
জৱনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৱাতিআদি (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.১৫; ধ. স. মূলটী. ১৩৫২) পুন অৱচনত্থং ইধেৱ সব্বং ৱুত্তন্তি ছসু দ্ৱাৰেসু যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰে কাযৱচীদুচ্চৰিতসঙ্খাতো দুস্সীল্যসংৱৰো অত্থীতি সো মনোদ্ৱাৰৱসেন, ইতৰো ছন্নম্পি দ্ৱাৰানং ৱসেন যোজেতব্বো. মুট্ঠস্সচ্চাদীনঞ্হি সতিপটিপক্খাদিলক্খণানং অকুসলধম্মানং সিযা পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমভূতস্স দুস্সীল্যস্স তত্থ উপ্পত্তি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তাতি.
যথা কিন্তি যেন পকাৰেন জৱনে উপ্পজ্জমানো অসংৱৰো ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে অসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. যথাতিআদিনা নগৰদ্ৱাৰে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং ঘৰাদীনং অসংৱুততা ৱিয জৱনে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং দ্ৱাৰাদীনং অসংৱুততাতি অঞ্ঞাসংৱৰে অঞ্ঞাসংৱুততাসামঞ্ঞমেৱ নিদস্সেতি, ন পুব্বাপৰসামঞ্ঞং, অন্তোবহিসামঞ্ঞং ৱা. সম্বন্ধো চ জৱনেন দ্ৱাৰাদীনং একসন্ততিপৰিযাপন্নতায এৱ দট্ঠব্বো. পচ্চযভাৱেন পুৰিমনিপ্ফন্নং জৱনকালে অসন্তম্পি ভৱঙ্গাদি ফলনিপ্ফত্তিযা চক্খাদি ৱিয সন্তংযেৱ নাম. ন হি ধৰমানংযেৱ ‘‘সন্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা সতি দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিকে পচ্ছা উপ্পজ্জমানং জৱনং বাহিৰং ৱিয কত্ৱা নগৰদ্ৱাৰসমানং ৱুত্তং. ইতৰঞ্চ অন্তোনগৰঘৰাদিসমানং. জৱনস্স হি পৰমত্থতো অসতিপি বাহিৰভাৱে ইতৰস্স চ অব্ভন্তৰভাৱে ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯) আদিৱচনতো আগন্তুকভূতস্স কদাচি কদাচি উপ্পজ্জমানস্স জৱনস্স বাহিৰভাৱো, তব্বিধুৰসভাৱস্স ইতৰস্স অব্ভন্তৰভাৱো চ পৰিযাযতো ৱেদিতব্বো. জৱনে ৱা অসংৱৰে উপ্পন্নে ততো পৰং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং অসংৱৰহেতুভাৱাপত্তিতো নগৰদ্ৱাৰসদিসেন জৱনেন পৱিসিত্ৱা দুস্সীল্যাদিচোৰানং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীসু মুসনং কুসলভণ্ডৱিনাসনং দট্ঠব্বং. উপ্পন্নে হি অসংৱৰে দ্ৱাৰাদীনং তস্স হেতুভাৱো পঞ্ঞাযতি, সো চ উপ্পজ্জমানোযেৱ দ্ৱাৰাদীনং সংৱৰূপনিস্সযভাৱং পটিবাহেন্তোযেৱ পৱত্ততীতি অযঞ্হেত্থ অসংৱৰাদীনং পৱত্তিনযো. পঞ্চদ্ৱাৰে ৰূপাদিআৰম্মণে আপাথগতে যথাপচ্চযং অকুসলজৱনে উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৱাৰিকজৱনং তংযেৱ আৰম্মণং কত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি, পুন তস্মিংযেৱ দ্ৱাৰে ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তিআদিনা ৱিসযং ৱৱত্থপেত্ৱা জৱনং ভৱঙ্গং ওতৰতি, পুন ৱাৰে ৰজ্জনাদিৱসেন জৱনং জৱতি, পুনপি যদি তাদিসং আৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি, তংসদিসমেৱ পঞ্চদ্ৱাৰে ৰূপাদীসু জৱনং উপ্পজ্জতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘এৱমেৱ জৱনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৱৰে সতি দ্ৱাৰম্পি অগুত্ত’’ন্তিআদি. অযং তাৱ অসংৱৰপক্খে অত্থৱণ্ণনা.
সংৱৰপক্খেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সংৱৰেন সমন্নাগতো পুগ্গলো সংৱুতোতি ৱুত্তোতি আহ ‘‘উপেতোতি ৱুত্তং হোতী’’তি. একজ্ঝং কত্ৱাতি ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি পদঞ্চ অত্থতো অভিন্নং সমানং কত্ৱা. অযমেৱ চেত্থ অত্থোসুন্দৰতৰো উপৰিপাড়িযা সংসন্দনতো. তেনাহ ‘‘তথাহী’’তিআদি. যন্তি আদেসোতি ইমিনা লিঙ্গৱিপল্লাসেন সদ্ধিং ৱচনৱিপল্লাসো কতোতি দস্সেতি, নিপাতপদং ৱা এতং পচ্চত্তপুথুৱচনত্থং. ৱিঘাতকৰাতি চিত্তৱিঘাতকৰণা চিত্তদুক্খনিব্বত্তকা চ. যথাৱুত্তকিলেসহেতুকা দাহানুবন্ধা ৱিপাকা এৱ ৱিপাকপৰিড়াহা. যথা পনেত্থ আসৱা অঞ্ঞে চ ৱিঘাতকৰা কিলেসৱিপাকপৰিড়াহা সম্ভৱন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৱাৰেহী’’তিআদি ৱুত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. এত্থ চ সংৱৰণূপাযো, সংৱৰিতব্বং, সংৱৰো, যতো সো সংৱৰো, যত্থ সংৱৰো, যঞ্চ সংৱৰফলন্তি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. কথং? পটিসঙ্খা যোনিসোতি হি সংৱৰণূপাযো. চক্খুন্দ্ৰিযং সংৱৰিতব্বং. সংৱৰগ্গহণেন গহিতা সতি সংৱৰো. অসংৱুতস্সাতি সংৱৰণাৱধি. অসংৱৰতো হি সংৱৰণং. সংৱৰিতব্বগ্গহণেন সিদ্ধো ইধ সংৱৰৱিসযো. চক্খুন্দ্ৰিযঞ্হি সংৱৰঞাণং ৰূপাৰম্মণে সংৱৰীযতীতি অৱুত্তসিদ্ধোযমত্থো. আসৱতন্নিমিত্তকিলেসাদিপৰিড়াহাভাৱো ফলং. এৱং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি যোজেতব্বং. সব্বত্থেৱাতি মনোদ্ৱাৰে পঞ্চদ্ৱাৰে চাতি সব্বস্মিং দ্ৱাৰে.
সংৱৰাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিসেৱনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২৩. পটিসঙ্খা যোনিসো চীৱৰন্তিআদীসু ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা ৱুত্তং পচ্চৱেক্খণমেৱ যোনিসো পটিসঙ্খা. ঈদিসন্তি এৱৰূপং ইট্ঠাৰম্মণং. ভৱপত্থনায অস্সাদযতোতি ভৱপত্থনামুখেন ভাৱিতং আৰম্মণং অস্সাদেন্তস্স. চীৱৰন্তি নিৱাসনাদি যং কিঞ্চি চীৱৰং. পটিসেৱতীতি নিৱাসনাদিৱসেন পৰিভুঞ্জতি. যাৱদেৱাতি পযোজনপৰিমাণনিযমনং. সীতপটিঘাতাদিযেৱ হি যোগিনো চীৱৰপটিসেৱনে পযোজনং. সীতস্সাতি ধাতুক্খোভতো ৱা উতুপৰিণামতো ৱা উপ্পন্নসীতস্স. পটিঘাতাযাতি পটিবাহনত্থং তপ্পচ্চযস্স ৱিকাৰস্স ৱিনোদনত্থং. উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপতো উপ্পন্নস্স উণ্হস্স. ডংসাদযো পাকটাযেৱ. পুন যাৱদেৱাতি নিযতপযোজনপৰিমাণনিযমনং. নিযতঞ্হি পযোজনং চীৱৰপটিসেৱনস্স হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনং, ইতৰং কদাচি কদাচি. হিৰিকোপীনন্তি সম্বাধট্ঠানং. যস্মিঞ্হি অঙ্গে ৱিৱটে হিৰীকুপ্পতি ৱিনস্সতি, তং হিৰিযা কোপনতো হিৰিকোপীনং, তস্স পটিচ্ছাদনত্থং চীৱৰং পটিসেৱতি.
পিণ্ডপাতন্তি যং কিঞ্চি আহাৰং. সো হি পিণ্ডোল্যেন ভিক্খনায পত্তে পতনতো তত্থ তত্থ লদ্ধভিক্খাপিণ্ডানং পাতো সন্নিপাতোতি ‘‘পিণ্ডপাতো’’তি ৱুচ্চতি. নেৱ দৱাযাতি ন কীড়নায. ন মদাযাতি ন বলমদমানমদপুৰিসমদত্থং. ন মণ্ডনাযাতি ন অঙ্গপচ্চঙ্গানং পীণনভাৱত্থং. ন ৱিভূসনাযাতি ন তেসংযেৱ সোভনত্থং, ছৱিসম্পতিঅত্থন্তি অত্থো. ইমানি চ পদানি যথাক্কমং মোহ-দোস-সণ্ঠান-ৱণ্ণ-ৰাগূপনিস্সয-পহানত্থানি ৱেদিতব্বানি. পুৰিমং ৱা দ্ৱযং অত্তনো অত্তনো সংকিলেসুপ্পত্তিনিসেধনত্থং, ইতৰং পৰস্সপি. চত্তাৰিপি কামসুখল্লিকানুযোগস্স পহানত্থং ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. কাযস্সাতি ৰূপকাযস্স. ঠিতিযা যাপনাযাতি পবন্ধট্ঠিতত্থঞ্চেৱ পৱত্তিযা অৱিচ্ছেদনত্থঞ্চ চিৰকালট্ঠিতত্থং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স পৱত্তাপনত্থং. ৱিহিংসূপৰতিযাতি জিঘচ্ছাদুক্খস্স উপৰমণত্থং. ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহাযাতি সাসনমগ্গব্ৰহ্মচৰিযানং অনুগ্গহত্থং. ইতীতি এৱং ইমিনা উপাযেন. পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামীতি পুৰাণং অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনং পটিহনিস্সামি. নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি নৱং ভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি. তস্সা হি অনুপ্পন্নায অনুপ্পজ্জনত্থমেৱ আহাৰং পৰিভুঞ্জতি. এত্থ চ অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনা নাম যথাপৱত্তা জিঘচ্ছানিমিত্তা ৱেদনা. সা হি অভুঞ্জন্তস্স ভিয্যো ভিয্যো পৱড্ঢনৱসেন উপ্পজ্জতি, ভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনাপি খুদানিমিত্তাৱ অঙ্গদাহসূলাদিৱেদনা অপ্পৱত্তা. সা হি ভুত্তপচ্চযা অনুপ্পন্নাৱ ন উপ্পজ্জিস্সতীতি. ৱিহিংসানিমিত্ততা চেতাসং ৱিহিংসায ৱিসেসো.
যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতীতি যাপনা চ মে চতুন্নং ইৰিযাপথানং ভৱিস্সতি. যাপনাযাতি ইমিনা জীৱিতিন্দ্ৰিযযাপনা ৱুত্তা, ইধ চতুন্নং ইৰিযাপথানং অৱিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনাতি অযমেতাসং ৱিসেসো. অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চাতি অযুত্তপৰিযেসনপটিগ্গহণপৰিভোগপৰিৱজ্জনেন অনৱজ্জতা, পৰিমিতপৰিভোগেন ফাসুৱিহাৰো. অসপ্পাযাপৰিমিতভোজনপচ্চযা অৰতিতন্দীৱিজম্ভিতাৱিঞ্ঞুগৰহাদিদোসাভাৱেন ৱা অনৱজ্জতা, সপ্পাযপৰিমিতভোজনপচ্চযা কাযবলসম্ভৱেন ফাসুৱিহাৰো. যাৱদত্থউদৰাৱদেহকভোজনপৰিৱজ্জনেন সেয্যসুখপস্সসুখমিদ্ধসুখাদীনং অভাৱতো অনৱজ্জতা, চতুপঞ্চালোপমত্তঞ্ঞীনভোজনেন চতুইৰিযাপথযোগ্যতাপাদনতো ফাসুৱিহাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;
অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);
এত্তাৱতা পযোজনপৰিগ্গহো, মজ্ঝিমা চ পটিপদা দীপিতা হোতি.
সেনাসনন্তি সযনঞ্চ আসনঞ্চ. যত্থ হি ৱিহাৰাদিকে সেতি নিপজ্জতি, আসতি নিসীদতি, তং সেনাসনং. উতুপৰিস্সযৱিনোদনপটিসল্লানাৰামত্থন্তি উতুযেৱ পৰিসহনট্ঠেন পৰিস্সযো, সৰীৰাবাধচিত্তৱিক্খেপকৰো, অথ ৱা যথাৱুত্তো উতু চ সীহব্যগ্ঘাদিপাকটপৰিস্সযো চ ৰাগদোসাদিপটিচ্ছন্নপৰিস্সযো চ উতুপৰিস্সযো, তস্স ৱিনোদনত্থঞ্চেৱ একীভাৱসুখত্থঞ্চ. ইদঞ্চ চীৱৰপটিসেৱনে হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনং ৱিয তস্স নিযতপযোজনন্তি পুন ‘‘যাৱদেৱা’’তি ৱুত্তং.
গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰন্তি ৰোগস্স পচ্চনীকপ্পৱত্তিযা গিলানপচ্চযো, ততো এৱ ভিসক্কস্স অনুঞ্ঞাতৱত্থুতায ভেসজ্জং, জীৱিতস্স পৰিৱাৰসম্ভাৰভাৱেহি পৰিক্খাৰো চাতি গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰো, তং. উপ্পন্নানন্তি জাতানং নিব্বত্তানং. ৱেয্যাবাধিকানন্তি ব্যাবাধতো ধাতুক্খোভতো চ তন্নিব্বত্তৰোগতো চ জাতানং. ৱেদনানন্তি দুক্খৱেদনানং. অব্যাবজ্ঝপৰমতাযাতি নিদ্দুক্খপৰমভাৱায পটিসেৱামীতি যোজনা. এৱমেত্থ সঙ্খেপেনেৱ পাড়িৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. নৱৱেদনুপ্পাদনতোপীতি ন কেৱলং আযতিং এৱ ৱিপাকপৰিড়াহা, অথ খো অতিভোজনপচ্চযা অলংসাটকাদীনং ৱিয নৱৱেদনুপ্পাদনতোপি ৱেদিতব্বাতি অত্থো.
পটিসেৱনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অধিৱাসনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২৪. খমোতি খমনকো. কম্মট্ঠানিকস্স চলনং নাম কম্মট্ঠানপৰিচ্চাগোতি আহ ‘‘চলতি কম্পতি কম্মট্ঠানং ৱিজহতী’’তি. অধিমত্তম্পি উণ্হং সহতি, সহন্তো চ ন নগ্গসমণাদযো ৱিয সহতি, অথ খো কম্মট্ঠানাৱিজহনেনাতি আহ ‘‘স্ৱেৱ থেৰো ৱিযা’’তি. বহিচঙ্কমেতি লেণতো বহি চঙ্কমে. উণ্হভযেনেৱাতি নৰকগ্গিউণ্হভযেনেৱ. তেনাহ ‘‘অৱীচিমহানিৰযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা’’তি, তম্পি ‘‘মযা অনেকক্খত্তুং অনুভূতং, ইদং পন ততো মুদুতৰ’’ন্তি এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. এত্থাতি এতস্মিং ঠানে. অগ্গিসন্তাপোৱ ৱেদিতব্বো সূৰিযসন্তাপস্স পৰতো ৱুচ্চমানত্তা.
পৰিসুদ্ধসীলোহমস্মীতি সব্বথাপি ‘‘ৱিসুদ্ধসীলোহমস্মী’’তি মৰণং অগ্গহেত্ৱা অৱিপ্পটিসাৰমূলিকং পীতিং উপ্পাদেসি. সহ পীতুপ্পাদাতি ফৰণপীতিযা উপ্পাদেন সহেৱ. ৱিসং নিৱত্তিত্ৱাতি পীতিৱেগেন অজ্ঝোত্থতং দট্ঠমুখেনেৱ ভস্সিত্ৱা. তত্থেৱাতি সপ্পেন দট্ঠট্ঠানেযেৱ. চিত্তেকগ্গতং লভিত্ৱাতি ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৬৬; ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) নযেন সমাধানং পাপুণিত্ৱা.
পচ্চযেসু সন্তোসো ভাৱনায চ আৰমিতব্বট্ঠানতায আৰামো অস্সাতি পচ্চযসন্তোসভাৱনাৰামো, তস্স ভাৱো পচ্চয…পে… ৰামতা, তায. মহাথেৰোতি ৱুড্ঢতৰো থেৰো. ৱচনমেৱ তদত্থং ঞাপেতুকামানং পথোতি ৱচনপথো.
অসুখট্ঠেন ৱা তিব্বা. যঞ্হি ন সুখং, তং অনিট্ঠং ‘‘তিব্ব’’ন্তি ৱুচ্চতি. এৱংসভাৱোতি ‘‘অধিৱাসনজাতিযো’’তি পদস্স অত্থমাহ. মুহুত্তেন খণেৱ ৱাতে হদযং ফালেতুং আৰদ্ধেযেৱ. অনাগামী হুত্ৱা পৰিনিব্বাযীতি অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাযি.
এৱং সব্বত্থাতি ‘‘উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতং পত্থযতো’’তিআদিনা সব্বত্থ উণ্হাদিনিমিত্তং কামাসৱুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, সীতং ৱা উণ্হং ৱা অনিট্ঠন্তি অধিপ্পাযো. অত্তগ্গাহে সতি অত্তনিযগ্গাহোতি আহ ‘‘ময্হং সীতং উণ্হন্তি গাহো দিট্ঠাসৱো’’তি. সীতাদিকে উপগতে সহন্তী খমন্তী তে অত্তনো উপৰি ৱাসেন্তী ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘আৰোপেত্ৱা ৱাসেতিযেৱা’’তি. ন নিৰস্সতীতি ন ৱিধুনতি. যো হি সীতাদিকে ন সহতি, সো তে নিৰস্সন্তো ৱিধুনন্তো ৱিয হোতীতি.
অধিৱাসনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পৰিৱজ্জনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২৫. অহং সমণোতি (অ. নি. টী. ৩.৬.৫৮) ‘‘অহং সমণো, কিং মম জীৱিতেন ৱা মৰণেন ৱা’’তি এৱং অচিন্তেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পচ্চৱেক্খিত্ৱাতি গামপ্পদেসং পযোজনাদিঞ্চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা. পটিক্কমতীতি হত্থিআদীনং সমীপগমনতো অপক্কমতি. কণ্টকা যত্থ তিট্ঠন্তি, তং কণ্টকট্ঠানং. অমনুস্সদুট্ঠানীতি অমনুস্সসঞ্চাৰেন দূসিতানি, সপৰিস্সযানীতি অত্থো. সমানন্তি সমং, অৱিসমন্তি অত্থো. অকাসি ৱা তাদিসং অনাচাৰং.
সীলসংৱৰসঙ্খাতেনাতি ‘‘কথং পৰিৱজ্জনং সীল’’ন্তি যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অপিচ ‘‘চণ্ডং হত্থিং পৰিৱজ্জেতী’’তি ৱচনতো হত্থিআদিপৰিৱজ্জনম্পি ভগৱতো ৱচনানুট্ঠানন্তি কত্ৱা আচাৰসীলমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
পৰিৱজ্জনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱিনোদনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২৬. ইতিপীতি ইমিনা কাৰণেন, অযোনিসোমনসিকাৰসমুট্ঠিতত্তাপি লোভাদিসহগতত্তাপি কুসলপটিপক্খতোপীতিআদীহি কাৰণেহি অযং ৱিতক্কো অকুসলোতি অত্থো. ইমিনা নযেন সাৱজ্জোতিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থ চ অকুসলোতিআদিনা দিট্ঠধম্মিকং কামৱিতক্কস্স আদীনৱং দস্সেতি, দুক্খৱিপাকোতি ইমিনা সম্পৰাযিকং. অত্তব্যাবাধায সংৱত্ততীতিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন আদীনৱৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা. উপ্পন্নস্স কামৱিতক্কস্স অনধিৱাসনং নাম পুন তাদিসস্স অনুপ্পাদনং, তং পনস্স পহানং ৱিনোদনং ব্যন্তিকৰণং অনভাৱগমনন্তি চ ৱত্তুং ৱট্টতীতি পাড়িযং ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পজহতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অনধিৱাসেন্তো কিং কৰোতীতি পজহতী’’তিআদিমাহ. পহানঞ্চেত্থ ৱিক্খম্ভনমেৱ, ন সমুচ্ছেদোতি দস্সেতুং ‘‘ৱিনোদেতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ অত্থো দস্সিতো.
কামৱিতক্কোতি সম্পযোগতো আৰম্মণতো চ কামসহগতো ৱিতক্কো. তেনাহ ‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো’’তিআদি. কামপটিসংযুত্তোতি হি কামৰাগসঙ্খাতেন কামেন সম্পযুত্তো ৱত্থুকামসঙ্খাতেন পটিবদ্ধো চ. উপ্পন্নুপ্পন্নেতি তেসং পাপৱিতক্কানং উপ্পাদাৱত্থাগহণং ৱা কতং সিযা অনৱসেসগ্গহণং ৱা. তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘উপন্নমত্তে’’তি, সম্পতিজাতেতি অত্থো. অনৱসেসগ্গহণং ব্যাপনিচ্ছায হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সতক্খত্তুম্পি উপ্পন্নে’’তি ৱুত্তং. ঞাতিৱিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং ঞাতযো সুখজীৱিনো সম্পত্তিযুত্তা’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৱসেন ঞাতকে আৰব্ভ উপ্পন্নৱিতক্কো. জনপদৱিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সম্পন্নসস্সো ৰমণীযো’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৱসেনেৱ জনপদং আৰব্ভ উপ্পন্নৱিতক্কো. উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পৰাযে অত্তা সুখী হোতি অমৰোতি দুক্কৰকাৰিকায পটিসংযুত্তো অমৰত্থায ৱিতক্কো, তং ৱা আৰব্ভ অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠিসহগতো অমৰো চ সো ৱিতক্কো চাতি অমৰৱিতক্কো. পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি পৰেসু উপট্ঠাকাদীসু সহনন্দিকাদিৱসেন পৱত্তো অনুদ্দযতাপতিৰূপকো গেহস্সিতপেমেন পটিসংযুত্তো ৱিতক্কো. লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৱৰাদিলাভেন চেৱ সক্কাৰেন চ কিত্তিসদ্দেন চ আৰম্মণকৰণৱসেন পটিসংযুত্তো. অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি ‘‘অহো ৱত মং পৰে ন অৱজানেয্যুং, ন হেট্ঠা কত্ৱা মঞ্ঞেয্যুং, পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুং কৰেয্যু’’ন্তি উপ্পন্নৱিতক্কো.
কামৱিতক্কো কামসঙ্কপ্পনসভাৱত্তা কামসঙ্কপ্পপৱত্তিযা সাতিসযত্তা চ কামনাকাৰোতি আহ ‘‘কামৱিতক্কো পনেত্থ কামাসৱো’’তি. তব্বিসেসোতি কামাসৱৱিসেসো, ৰাগসহৱুত্তীতি অধিপ্পাযো. কামৱিতক্কাদিকে ৱিনোদেতি অত্তনো সন্তানতো নীহৰতি এতেনাতি ৱিনোদনং, ৱীৰিযন্তি আহ ‘‘ৱীৰিযসংৱৰসঙ্খাতেন ৱিনোদনেনা’’তি.
ৱিনোদনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভাৱনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা
২৭. ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিযো পৰিপূৰেন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১৮৭) ৱচনতো ৱিজ্জাৱিমুত্তীনং অনধিগমো ততো চ সকলৱট্টদুক্খানতিৱত্তি অভাৱনায আদীনৱো, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱাদিৱসেন চ ভাৱনায আনিসংসো ৱেদিতব্বো. উপৰিমগ্গত্তযসমযসম্ভূতাতি দুতিযাদিমগ্গক্খণে জাতা, ভাৱনাধিকাৰতো দুতিযমগ্গাদিপৰিযাপন্নাতি অত্থো. ননু চ তে লোকুত্তৰা এৱ, কস্মা ৱিসেসনং কতন্তি? নযিদং ৱিসেসনং, ৱিসেসিতব্বং পনেতং, লোকুত্তৰবোজ্ঝঙ্গা এৱ অধিপ্পেতা, তে চ খো উপৰিমগ্গত্তযসমযসম্ভূতাতি. বোজ্ঝঙ্গেসু অসম্মোহত্থন্তি ৱিপস্সনাঝানমগ্গফলবোজ্ঝঙ্গেসু সম্মোহাভাৱত্থং. মিস্সকনযেন হি বোজ্ঝঙ্গেসু ৱুচ্চমানেসু তদঙ্গাদিৱিৱেকদস্সনৱসেন ৱিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গাদযো ৱিভজিত্ৱা ৱুচ্চন্তি, ন নিব্বত্তিতলোকুত্তৰবোজ্ঝঙ্গা এৱাতি বোজ্ঝঙ্গেসু সম্মোহো ন হোতি বোজ্ঝঙ্গভাৱনাপটিপত্তিযা চ সম্মদেৱ পকাসিতত্তা. ইধ পনাতি ইমস্মিং সুত্তে, ইমস্মিং ৱা অধিকাৰে. লোকুত্তৰনযো এৱ গহেতব্বো ভাৱনামগ্গস্স অধিকতত্তা.
আদিপদানন্তি (অ. নি. টী. ১.১.৪১৮) ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গ’’ন্তি এৱমাদীনং তস্মিং তস্মিং ৱাক্যে আদিভূতানং পদানং. অত্থতোতি ৱিসেসৱসেন সামঞ্ঞৱসেন চ পদত্থতো. লক্খণাদীহীতি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানতো. কমতোতি অনুপুব্বিতো. অনূনাধিকতোতি তাৱত্তকতো. ৱিভাৱিনাতি ৱিঞ্ঞুনা.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গেতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গপদে. সৰণট্ঠেনাতি অনুস্সৰণট্ঠেন. চিৰকতাদিভেদং আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং. উদকে অলাবু ৱিয পিলৱিত্ৱা গন্তুং অদত্ৱা পাসাণস্স ৱিয নিচ্চলস্স আৰম্মণস্স ঠপনং সাৰণং অসম্মুট্ঠতাকৰণং অপিলাপনং. ৱুত্তম্পি হেতং মিলিন্দপঞ্হে. ভণ্ডাগাৰিকোতি ভণ্ডগোপকো. অপিলাপে কৰোতি অপিলাপেতি. থেৰেনাতি নাগসেনত্থেৰেন. সম্মোসপচ্চনীকং কিচ্চং অসম্মোসো, ন সম্মোসাভাৱমত্তং. গোচৰাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানাতি কাযাদিআৰম্মণাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা.
বোধিযা ধম্মসামগ্গিযা, অঙ্গো অৱযৱো, বোধিস্স ৱা অৰিযসাৱকস্স অঙ্গো কাৰণং. পতিট্ঠানাযূহনা ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনাযং (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১) –
‘‘কিলেসৱসেন পতিট্ঠানং, অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং, অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰেহি আযূহনা. তণ্হাৱসেন পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৱসেন আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৱসেন পতিট্ঠানং, উদ্ধচ্চৱসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৱসেন পতিট্ঠানং, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহনা. সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানং, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা’’তি –
ৱুত্তেসু পকাৰেসু ইধ অৱুত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বা. যা হি অযং বোধীতি ৱুচ্চতীতি যোজেতব্বং. ‘‘বুজ্ঝতী’’তি পদস্স পটিবুজ্ঝতীতি অত্থোতি আহ ‘‘কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতী’’তি. তং পন পটিবুজ্ঝনং অত্থতো চতুন্নং সচ্চানং পটিৱেধো, নিব্বানস্সেৱ ৱা সচ্ছিকিৰিযাতি আহ ‘‘চত্তাৰী’’তিআদি. ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিযাতি যথা অঙ্গানি এৱ ঝানমগ্গা, ন অঙ্গৱিনিমুত্তা, এৱমিধাপীতি অত্থো. সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেতি.
বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতি ইদং কাৰণত্থো অঙ্গ-সদ্দোতি কত্ৱা ৱুত্তং. বুজ্ঝন্তীতি বোধিযো, বোধিযো এৱ অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং ‘‘বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. অনুবুজ্ঝন্তীতি ৱিপস্সনাদীনং কাৰণানং বুজ্ঝিতব্বানঞ্চ সচ্চানং অনুৰূপং বুজ্ঝন্তি. পটিবুজ্ঝন্তীতি কিলেসনিদ্দায উট্ঠহনতো পচ্চক্খভাৱেন ৱা পটিমুখং বুজ্ঝন্তি. সম্বুজ্ঝন্তীতি অৱিপৰীতভাৱেন সম্মা চ বুজ্ঝন্তি. এৱং উপসগ্গানং অত্থৱিসেসদীপনতা দট্ঠব্বা. বোধি-সদ্দো হি সব্বৱিসেসযুত্তং বুজ্ঝনং সামঞ্ঞেন গহেত্ৱা ঠিতো.
ৱিচিনাতীতি ‘‘তযিদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা ৱীমংসতি. ওভাসনং ধম্মানং যথাভূতসভাৱপটিচ্ছাদকস্স সম্মোহস্স ৱিদ্ধংসনং যথা আলোকো অন্ধকাৰস্স. যস্মিং ধম্মে সতি ৱীৰো নাম হোতি, সো ধম্মো ৱীৰভাৱো. ঈৰযিতব্বতোতি পৱত্তেতব্বতো. কোসজ্জপক্খতো পতিতুং অপ্পদানৱসেন সম্পযুত্তানং পগ্গণ্হনং পগ্গহো. উপত্থম্ভনং অনুবলপ্পদানং. ওসীদনং লযাপত্তি, তপ্পটিপক্খতো অনোসীদনং দট্ঠব্বং. পীণযতীতি তপ্পেতি ৱড্ঢেতি ৱা. ফৰণং পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনং. তুট্ঠি নাম পীতি. উদগ্গভাৱো ওদগ্যং, কাযচিত্তানং উক্খিপনন্তি অত্থো. কাযচিত্তদৰথপস্সম্ভনতোতি কাযদৰথস্স চিত্তদৰথস্স চ পস্সম্ভনতো ৱূপসমনতো. কাযোতি চেত্থ ৱেদনাদযো তযো খন্ধা. দৰথো সাৰম্ভো, দুক্খদোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদিকিলেসানং, তপ্পধানানং ৱা চতুন্নং খন্ধানং অধিৱচনং. উদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভাৱো দট্ঠব্বো, এৱঞ্চেত্থ পস্সদ্ধিযা অপৰিপ্ফন্দনসীতিভাৱো দট্ঠব্বো অসাৰদ্ধভাৱতো. তেনাহ ভগৱা ‘‘পস্সদ্ধো কাযো অসাৰদ্ধো’’তি (ম. নি. ১.৫২).
সমাধানতোতি সম্মা চিত্তস্স আধানতো ঠপনতো. অৱিক্খেপো সম্পযুত্তানং অৱিক্খিত্ততা, যেন সসম্পযুত্তা ধম্মা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো ধম্মো অৱিক্খেপোতি. অৱিসাৰো অত্তনো এৱ অৱিসৰণসভাৱো. সম্পিণ্ডনং সম্পযুত্তানং অৱিপ্পকিণ্ণভাৱাপাদনং ন্হানীযচুণ্ণানং উদকং ৱিয. চিত্তট্ঠিতিপচ্চুপট্ঠানোতি ‘‘চিত্তস্স ঠিতী’’তি (ধ. স. ১১) ৱচনতো চিত্তস্স পবন্ধঠিতিপচ্চুপট্ঠানো. অজ্ঝুপেক্খনতোতি উদাসীনভাৱতো. সাতি বোজ্ঝঙ্গউপেক্খা. সমপ্পৱত্তে ধম্মে পটিসঞ্চিক্খতি উপপত্তিতো ইক্খতি তদাকাৰা হুত্ৱা পৱত্ততীতি পটিসঙ্খানলক্খণা, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা গহণে মজ্ঝত্ততা’’তি উপেক্খাকিচ্চাধিমত্ততায সঙ্খাৰুপেক্খা ৱুত্তা. সম্পযুত্তধম্মানং যথাসককিচ্চকৰণৱসেন সমং পৱত্তনপচ্চযতা সমৱাহিতা. অলীনানুদ্ধতপ্পৱত্তিপচ্চযতা ঊনাধিকতানিৱাৰণং. সম্পযুত্তানং অসমপ্পৱত্তিহেতুকপক্খপাতং উপচ্ছিন্দন্তী ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পক্খপাতুপচ্ছেদৰসা’’তি. অজ্ঝুপেক্খনমেৱ মজ্ঝত্তভাৱো.
সব্বস্মিং লীনপক্খে উদ্ধচ্চপক্খে চ অত্থিকা পত্থনীযা ইচ্ছিতব্বাতি সব্বত্থিকা, তং সব্বত্থিকং. সমানক্খণপৱত্তীসু সত্তসুপি সম্বোজ্ঝঙ্গেসু ৱাচায কমপ্পৱত্তিতো পটিপাটিযা ৱত্তব্বেসু যং কিঞ্চি পঠমং অৱত্ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্সেৱ পঠমং ৱচনস্স কাৰণং সব্বেসং উপকাৰকত্তন্তি ৱুত্তং ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদি. সব্বেসন্তি চ লীনুদ্ধচ্চপক্খিকানং, অঞ্ঞথা সব্বেপি সব্বেসং পচ্চযাতি.
‘‘কস্মা সত্তেৱ বোজ্ঝঙ্গা ৱুত্তা’’তি চোদকো সদ্ধালোভাদীনম্পি বোজ্ঝঙ্গভাৱং আসঙ্কতি, ইতৰো সতিআদীনংযেৱ ভাৱনায উপকাৰতং দস্সেন্তো ‘‘লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চা’’তিআদিমাহ. তত্থ লীনস্সাতি অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি ভাৱনাৱীথিং অনোতৰিত্ৱা সংকুটিতস্স চিত্তস্স. তদা হি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা ন ভাৱেতব্বা. তঞ্হি এতেহি অল্লতিণাদীহি ৱিয পৰিত্তো অগ্গি দুস্সমুট্ঠাপিযং হোতীতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৫.২৩৪). ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গা পন ভাৱেতব্বা, সুক্খতিণাদীহি ৱিয পৰিত্তো অগ্গি লীনং চিত্তং এতেহি সুসমুট্ঠাপিযং হোতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মিঞ্চ খো’’তিআদি. তত্থ যথাসকং আহাৰৱসেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা…পে… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায…পে… সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২). তত্থ সভাৱসামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধৱসেন পৱত্তমনসিকাৰো…পে… ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি নাম.
উদ্ধচ্চস্সাতি চিত্তস্স অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি সীতিভাৱপতিট্ঠিতভাৱং অনোতিণ্ণতায, তদা ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গা ন ভাৱেতব্বা. তঞ্হি এতেহি সুক্খতিণাদীহি ৱিয অগ্গিক্খন্ধো দুৱূপসমযং হোতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৫.২৩৪). পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গা পন ভাৱেতব্বা, অল্লতিণাদীহি ৱিয অগ্গিক্খন্ধো উদ্ধতং চিত্তং এতেহি সুৱূপসমযং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মিঞ্চ খো’’তিআদি. এত্থাপি যথাসকং আহাৰৱসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২). তত্থ যথাস্স পস্সদ্ধিআদযো উপ্পন্নপুব্বা, তং আকাৰং সল্লক্খেত্ৱা তেসং উপ্পাদনৱসেন তথা মনসিকৰোন্তোৱ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি নাম. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন সব্বত্থ বহূপকাৰো. সো হি চিত্তং লীনপক্খিকানং পস্সদ্ধিআদীনং ৱসেন লযাপত্তিতো, উদ্ধচ্চপক্খিকানঞ্চ ধম্মৱিচযাদীনং ৱসেন উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খতি, তস্মা সো লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৱিয চ ৰাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).
ঞত্ৱা ঞাতব্বাতি (সং. নি. টী. ১.১.১২৯) সম্বন্ধো. ৱড্ঢি নাম ৱেপুল্লং ভিয্যোভাৱো পুনপ্পুনং উপ্পাদো এৱাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং জনেতী’’তি. অভিৱুদ্ধিং পাপেন্তো নিব্বত্তেতি. ৱিৱিত্ততাতি ৱিৱিত্তভাৱো. যো হি ৱিৱেচনীযতো ৱিৱিচ্চতি, যং ৱিৱিচ্চিত্ৱা ঠিতং, তদুভযং ইধ ৱিৱিত্তভাৱসামঞ্ঞেন ‘‘ৱিৱিত্ততা’’তি ৱুত্তং. তেসু পুৰিমো ৱিৱেচনীযতো ৱিৱিচ্চমানতায ৱিৱেকসঙ্খাতায ৱিৱিচ্চনকিৰিযায সমঙ্গী ধম্মসমূহো তায এৱ ৱিৱিচ্চনকিৰিযায ৱসেন ৱিৱেকোতি গহিতো. ইতৰো সব্বসো ততো ততো ৱিৱিত্তসভাৱতায. তত্থ যস্মিং ধম্মপুঞ্জে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ৱিৱিচ্চনকিৰিযায পৱত্ততি, তং যথাৱুত্তায ৱিৱিচ্চমানতায ৱিৱেকসঙ্খাতং নিস্সাযেৱ পৱত্ততি, ইতৰং পন তন্নিন্নতাতদাৰম্মণতাহীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিৱেকে নিস্সিত’’ন্তি. যথা ৱা ৱিৱেকৱসেন পৱত্তং ঝানং ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ৱিৱেকৱসেন পৱত্তো বোজ্ঝঙ্গো ‘‘ৱিৱেকনিস্সিতো’’তি দট্ঠব্বো. নিস্সযট্ঠো চ ৱিপস্সনামগ্গানং ৱসেন মগ্গফলানং ৱেদিতব্বো. অসতিপি পুব্বাপৰভাৱে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি এত্থ পচ্চযানং সমুপ্পাদনং ৱিয অভিন্নধম্মাধাৰা নিস্সযনভাৱনা সম্ভৱন্তীতি. অযমেৱাতি ৱিৱেকো এৱ. ৱিৱেকো হি পহানৱিনযৱিৰাগনিৰোধা চ সমানত্থা.
তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিততং ৱত্ৱা পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিততায অৱচনং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তিআদিনা ভাৱেতব্বানং বোজ্ঝঙ্গানং ইধ ৱুত্তত্তা. ভাৱিতব্বোজ্ঝঙ্গস্স হি যে সচ্ছিকাতব্বা ফলবোজ্ঝঙ্গা, তেসং কিচ্চং পটিপস্সদ্ধিৱিৱেকো. অজ্ঝাসযতোতি ‘‘নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সামী’’তি মহন্তঅজ্ঝাসযতো. যদিপি ৱিপস্সনাক্খণে সঙ্খাৰাৰম্মণং চিত্তং, সঙ্খাৰেসু পন আদীনৱং সুট্ঠু দিস্ৱা তপ্পটিপক্খে নিব্বানে অধিমুত্ততায অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিততা দাহাভিভূতস্স পুগ্গলস্স সীতনিন্নচিতত্তা ৱিয. ন পটিসিদ্ধা ৱিপস্সনাপাদকেসু কসিণাৰম্মণাদিঝানেসু সতিআদীনং নিব্বেধভাগিযত্তা. অনুদ্ধৰন্তা পন ৱিপস্সনা ৱিয বোধিযা মগ্গস্স আসন্নকাৰণং ঝানং ন হোতি, নাপি তথা একন্তিকং কাৰণং, ন চ ৱিপস্সনাকিচ্চস্স ৱিয ঝানকিচ্চস্স নিট্ঠানং মগ্গোতি কত্ৱা ন উদ্ধৰন্তি. এত্থ চ কসিণগ্গহণেন তদাযত্তানি আৰুপ্পানিপি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তানিপি হি ৱিপস্সনাপাদকানি নিব্বেধভাগিযানি চ হোন্তীতি ৱত্তুং ৱট্টতি তন্নিন্নভাৱসব্ভাৱতো. যদগ্গেন হি নিব্বাননিন্নতা, তদগ্গেন ফলনিন্নতাপি সিযা. ‘‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৫) আদিৱচনম্পেতস্স অত্থস্স সাধকং.
ৱোস্সগ্গ-সদ্দো পৰিচ্চাগত্থো পক্খন্দনত্থো চাতি ৱোস্সগ্গস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. ৱোস্সজ্জনঞ্হি পহানং, ৱিস্সট্ঠভাৱেন নিৰাসঙ্কপৱতি চ, তস্মা ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৱসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন পটিপক্খস্স পহানং ৱোস্সগ্গো, তথা ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে আৰম্মণকৰণেন ৱিস্সট্ঠসভাৱতো ৱোস্সগ্গোতি ৱেদিতব্বং. যথাৱুত্তেন পকাৰেনাতি তদঙ্গসমুচ্ছেদপকাৰেন তন্নিন্নতদাৰম্মণকৰণপকাৰেন চ. পুব্বে ৱোস্সগ্গ-পদস্সেৱ অত্থস্স ৱুত্তত্তা আহ ‘‘সকলেন ৱচনেনা’’তি. পৰিণমন্তং ৱিপস্সনাক্খণে, পৰিণতং মগ্গক্খণে. পৰিণামো নাম পৰিপাকোতি আহ ‘‘পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চা’’তি. পৰিপাকো চ আসেৱনলাভেন আহিতসামত্থিযস্স কিলেসস্স পৰিচ্চজিতুং নিব্বানঞ্চ পক্খন্দিতুং তিক্খৱিসদসভাৱো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. এস নযোতি য্ৱাযং ‘‘তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৱুত্তো, সেসেসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এস নযোতি এৱং তত্থ নেতব্বন্তি অত্থো.
এৱং আদিকম্মিকানং বোজ্ঝঙ্গেসু অসম্মোহত্থং মিস্সকনযং ৱত্ৱা ইদানি নিব্বত্তিতলোকুত্তৰবোজ্ঝঙ্গৱসেন অত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইধ পনাতি ইমস্মিং সব্বাসৱসুত্তন্তে. মগ্গো এৱ ৱোস্সগ্গৱিপৰিণামী ভাৱনামগ্গস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা. তঞ্চ খোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং. সমুচ্ছেদতোতি সমুচ্ছিন্দনতো.
দিট্ঠাসৱস্স পঠমমগ্গৱজ্ঝত্তা ‘‘তযো আসৱা’’তি ৱুত্তং. তেপি অনপাযগমনীযা এৱ ৱেদিতব্বা অপাযগমনীযানং দস্সনেনেৱ পহীনত্তা. সতিপি সম্বোজ্ঝঙ্গানং যেভুয্যেন মগ্গভাৱে তত্থ তত্থ সম্বোজ্ঝঙ্গসভাৱানং মগ্গধম্মানং ৱসেন ৱুত্তমগ্গত্তযসম্পযুত্তা বোজ্ঝঙ্গাতি পচ্চেকবোজ্ঝঙ্গে ‘‘বোজ্ঝঙ্গভাৱনাযা’’তি ইমিনা গণ্হন্তো ‘‘মগ্গত্তযসম্পযুত্তাযা’’তি আহ.
ভাৱনাপহাতব্বআসৱৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৮. থোমেন্তোতি আসৱপ্পহানস্স সুদুক্কৰত্তা তায এৱ দুক্কৰকিৰিযায তং অভিত্থৱন্তো. অস্সাতি পহীনাসৱভিক্খুনো. আনিসংসন্তি তণ্হাচ্ছেদাদিদুক্খক্খযপৰিযোসানং উদ্ৰযং. এতেহি পহানাদিসংকিত্তনেহি. উস্সুক্কং জনেন্তোতি এৱং ধম্মস্সামিনাপি অভিত্থৱনীযং মহানিসংসঞ্চ আসৱপ্পহানন্তি তত্থ আদৰসহিতং উস্সাহং উপ্পাদেন্তো. দস্সনেনেৱ পহীনাতি দস্সনেন পহীনা এৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘ন অপ্পহীনেসুযেৱ পহীনসঞ্ঞী’’তি.
সব্ব-সদ্দেন আসৱানং, আসৱসংৱৰানঞ্চ সম্বন্ধৱসেন দুতিযপঠমৱিকপ্পানং ভেদো দট্ঠব্বো. দস্সনাভিসমযাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযা পৰিঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিযা. তেনাহ ‘‘কিচ্চৱসেনা’’তি, অসম্মোহপটিৱেধেনাতি অত্থো. সমুস্সযো কাযো, অত্তভাৱো ৱা.
অনৱজ্জপীতিসোমনস্সসহিতং চিত্তং ‘‘অত্তনো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি অত্থাৱহত্তা, ন তব্বিপৰীতং অনত্থাৱহত্তাতি পীতিসম্পযুত্তচিত্ততং সন্ধাযাহ ‘‘অত্তমনাতি সকমনা’’তি. তেনাহ ‘‘তুট্ঠমনা’’তি. অত্তমনাতি ৱা পীতিসোমনস্সেহি গহিতমনা. যস্মা পন তেহি গহিততা সম্পযুত্ততাৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পীতিসোমনস্সেহি ৱা সম্পযুত্তমনা’’তি. যদেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা চাতি ৱেদিতব্বং.
সব্বাসৱসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. ধম্মদাযাদসুত্তৱণ্ণনা
২৯. তস্মা তং দস্সেত্ৱাতি যস্মা সুত্তন্তৱণ্ণনা সুত্তনিক্খেপং দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, যস্মা চস্স ধম্মদাযাদসুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং নিক্খেপং দস্সেত্ৱা, কথেত্ৱাতি অত্থো. লাভসক্কাৰেতি (সং. নি. টী. ২.২.৬৩) লাভসক্কাৰসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি, লাভসক্কাৰে ৱা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপৰে. যা হি লাভসক্কাৰনিমিত্তং তদা ভিক্খূসু পচ্চযবাহুল্লিকতা জাতা, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ভগৱা ইমং দেসেসীতি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠাওলম্বনউপৰিউগ্গমনৱসেন সতপটলো সহস্সপটলো যুগড়মহামেঘো. তিট্ঠন্তি চেৱ ভগৱতি কত্থচি নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তে, চাৰিকং পন গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূৰিতদানপাৰমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জীতি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি.
সক্কতোতি সক্কাৰপ্পতো. গৰুকতোতি গৰুকাৰপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৱ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তাৰো পচ্চযে সক্কত্ৱাপি অভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা তে দেন্তি, সো গৰুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি চ, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৱসেন কৰোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৱসেন পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোন্তি, সো অপচিতো. ভগৱতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৱং পটিপন্নো. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন খো পন…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি. লাভগ্গযসগ্গপত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.
পচ্চযা চীৱৰাদযো গৰুকাতব্বা এতেসন্তি পচ্চযগৰুকা, আমিসচক্খুকাতি অত্থো. পচ্চযেসু গিদ্ধা গধিতা পচ্চযানং বহুলভাৱায পটিপন্নাতি পচ্চযবাহুলিকা. ভগৱতোপি পাকটা অহোসি পকতিচাৰিত্তৱসেনাতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা অপাকটস্সেৱ অভাৱতো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো, ইধ পন সো ভিক্খূনং লাভগৰুতাধম্মৱসেন ৱেদিতব্বো. সমণধম্মৱুত্তীতি সমণধম্মকৰণং. সাতি ধম্মদাযাদদেসনা. পটিবিম্বদস্সনৱসেন সব্বকাযস্স দস্সনযোগ্গো আদাসোতি সব্বকাযিকআদাসো.
পিতু-দাযং, তেন দাতব্বং, ততো লদ্ধব্বং অৰহভাৱেন আদিযন্তীতি দাযাদা, পুত্তা. তঞ্চ লোকে আমিসমেৱ, সাসনে পন ধম্মোপীতি তত্থ যং সাৱজ্জং অনিয্যানিকঞ্চ, তং পটিক্খিপিত্ৱা, যং নিয্যানিকং অনৱজ্জঞ্চ, তত্থ ভিক্খূ নিযোজেন্তো ভগৱা অৱোচ ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তি. ধম্মস্স মে দাযাদাতি মম ধম্মস্স ওগাহিনো, ধম্মভাগভাগিনোতি অত্থো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ধম্মকোট্ঠাসস্সেৱ সামিনো’’তি (ম. নি. অট্ঠ.১.২৯). নিব্বত্তিতধম্মোতি অসংকিলেসিকানুত্তৰাদিভাৱেন ধম্মসামঞ্ঞতো নিদ্ধাৰিতধম্মো. পৰিযাযেতি সভাৱতো পৰিৱত্তেত্ৱা ঞাপেতি এতেনাতি পৰিযাযো, লেসো, লেসকাৰণং ৱা. তদভাৱতো নিপ্পৰিযাযধম্মো মগ্গপ্পত্তিযা অপাযপতনাদিতো অচ্চন্তমেৱ ৱাৰণতো. ইতৰো ৱুত্তৱিপৰিযাযতো পৰিযাযধম্মো অচ্চন্তং অপাযদুক্খৱট্টদুক্খপাতনতো পৰম্পৰায ৱাৰণতো. যথা হি লোকিযং কুসলং দানসীলাদি ৱিৱট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, অযং তং অসম্পাদেন্তম্পি তং সম্পাপকস্স ধম্মস্স নিব্বত্তকাৰণভাৱপৰিযাযেন পৰিযাযধম্মো নাম হোতি, এৱং তং ৱট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, যং তণ্হাদীহি সৱিসেসং আমসিতব্বতো আমিসন্তি লোকে পাকটং অচ্ছাদনভোজনাদি, তস্স, তংসদিসস্স চ ফলৱিসেসস্স নিমিত্তভাৱপৰিযাযেন পৰিযাযামিসন্তি ৱুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পনিদং…পে… ইদং পৰিযাযামিসং নামা’’তি.
‘‘সকলমেৱ হিদং, আনন্দ, ব্ৰহ্মচৰিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি (সং. নি. ৫.২, ৩) আদিৱচনতো সাৱকেহি অধিগতোপি লোকুত্তৰধম্মো সত্থুযেৱাতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তং ‘‘নিপ্পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো’’তি. সাৱকানঞ্হি ধম্মদিট্ঠিপচ্চযস্সপি যোনিসোমনসিকাৰস্স ৱিসেসপচ্চযো পৰতোঘোসো চ তথাগতাধীনোতি তেহি পটিৱিদ্ধোপি ধম্মো ধম্মস্সামিনোযেৱাতি ৱত্তুং যুত্তং. তেনাহ ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি. তত্থ অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্সাতি কস্সপস্স ভগৱতো সাসনন্তৰধানতো পভুতি যাৱ ইমস্মা বুদ্ধুপ্পাদা অসম্বোধৱসেন ন উপ্পন্নস্স অৰিযমগ্গস্স. উপ্পাদেতাতি নিব্বত্তেতা. তং পনেতং মগ্গস্স ভগৱতো নিব্বত্তনং, ন পচ্চেকবুদ্ধানং ৱিয সসন্তানেযেৱ, অথ খো পৰসন্তানেপীতি দস্সেতুং ‘‘অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা,অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা’’তি ৱুত্তং. তযিদং মগ্গস্স উপ্পাদনং সঞ্জাননঞ্চ অত্থতো জাননঞ্ঞেৱ অসম্মোহপটিৱেধভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ’’তি. অক্খানং পনস্স সুকুসলভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গকোৱিদো’’তি. সত্থাৰা যথাগতং মগ্গং অনুগচ্ছন্তীতি মগ্গানুগা ভগৱতো এৱ তং মগ্গং সুট্ঠু অধিগমনতো. পচ্ছা পৰতো সম্মা অনু অনু আগতা পটিপন্নাতি পচ্ছা সমন্নাগতা.
জানং জানাতীতি জানিতব্বমেৱ অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদং জানাতি একন্তহিতপটিপত্তিতো. পস্সং পস্সতীতি তথা পস্সিতব্বমেৱ পস্সতি. অথ ৱা জানং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতিযেৱ. ন হি পদেসঞাণেন জানিতব্বং সব্বং একন্ততো জানাতি. পস্সং পস্সতীতি দিব্বচক্খু পঞ্ঞাচক্খু ধম্মচক্খু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতিযেৱ. অথ ৱা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৱিপল্লাসা কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন পহীনৱিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতিযেৱ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৱা পস্সন্তো পস্সতিযেৱাতি অত্থো. চক্খুভূতোতি পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা তস্স চ পত্তত্তা সত্তেসু চ তদুপ্পাদনতো দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন লোকস্স চক্খু ৱিয ভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৱমেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা বোধিপক্খিযা, ব্ৰহ্মা মগ্গো, তেহি উপ্পন্নত্তা, তেসংৱা পত্তত্তা অধিগতত্তা, লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো ‘‘ধম্মভূতো,ব্ৰহ্মভূতো’’তি চ ৱেদিতব্বো. ৱত্তাতি চতুসচ্চধম্মং ৱদতীতি ৱত্তা. চিৰং সচ্চপ্পটিৱেধং পৱত্তেন্তো ৱদতীতি পৱত্তা. অত্থস্স নিন্নেতাতি ধম্মতাসঙ্খাতং পৰমত্থং নিব্বানঞ্চ নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেতা, পাপযিতা ৱা. অমতস্স দাতাতি অমতং সচ্ছিকিৰিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৱতো ধম্মস্সামী.
‘‘যা চ নিব্বানসম্পত্তি, সব্বমেতেন লব্ভতি;
সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো সমিজ্ঝতি. (পেটকো. ২৩);
নিব্বানপটিসংযুত্তো, সব্বসম্পত্তিদাযকো’’তি –
এৱমাদিং ভগৱতো ৱচনং সুত্ৱা এৱ ভিক্খূ দানাদিপুঞ্ঞানং ৱিৱট্টসন্নিস্সযতং জানন্তি, ন অঞ্ঞথাতি ৱুত্তং ‘‘পৰিযাযধম্মোপি…পে… পটিলভতী’’তি. ‘‘এদিসং পৰিভুঞ্চিতব্ব’’ন্তি কপ্পিযস্স চ চীৱৰাদিপচ্চযস্স ভগৱতো ৱচনেন ৱিনা পটিগ্গহোপি ভিক্খূনং ন সম্ভৱতি, কুতো পৰিভোগোতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযামিসম্পী’’তিআদি.
পৰিযাযামিসস্স ভগৱতো সন্তকভাৱো পৰিযাযধম্মস্স তব্ভাৱেনেৱ দীপিতো. তদেৱ সামিভাৱং দস্সেন্তোতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অত্তাধীনপটিলাভপটিগ্গহতায অত্তনো সন্তকত্তা চ. তত্থাতি তস্মিং ধম্মামিসে.
পচ্চযা চীৱৰাদযো পৰমা পাপুণিতব্বভাৱেন উত্তমমৰিযাদা এতস্স ন উত্তৰিমনুস্সধম্মা অপ্পিচ্ছতাদযো চাতি পচ্চযপৰমো, লাভগৰূতি অত্থো. তণ্হুপ্পাদেসূতি ‘‘চীৱৰহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাতসেনাসনইতিভৱাভৱহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১১; অ. নি. ৪.৯; ইতিৱু. ১০৫) এৱং ৱুত্তেসু চতূসু তণ্হুপ্পত্তিকোট্ঠাসেসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিসল্লেখপৱিৱেকাদযো অপ্পিচ্ছতাদযো.
তত্থাতি তস্মিং ওৱাদে, তেসু ৱা ধম্মপটিগ্গাহকেসু ভিক্খূসু. ভৱিস্সতি ৱা যেসং তত্থাতি যোজনা. ইমস্মিং পক্খে তত্থাতি তস্মিং ওৱাদে ইচ্চেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. অধিপ্পাযো আমিসদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅনত্থানুপ্পাদস্স ধম্মদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅট্ঠুপ্পত্তিযা চ আকঙ্খা. তেনাহ ‘‘পস্সতী’’তিআদি. তত্থ আমিসে উপক্খলিতানন্তি আমিসহেতু ৱিপ্পটিপন্নানং. অতীতকালেতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে. কপিলস্স ভিক্খুনো ৱত্থু কপিলসুত্তেন, ‘‘সঙ্ঘাটিপিআদিত্তা হোতী’’তিআদিনা লক্খণসুত্তেন (সং. নি. ২.২১৮) চ ৱিভাৱেতব্বং. আমিসগৰুকো অপ্পগ্ঘভাৱেন কূটকহাপণো ৱিয নিত্তেজো সমণতেজেন অনুজ্জলতো নিব্বুতঙ্গাৰো ৱিয নিপ্পভো চ হোতীতি যোজনা. ততোতি পচ্চযগৰুকভাৱতো. ৱিৱত্তিতচিত্তোতি ৱিনিৱত্তিতমানসো, সল্লেখৱুত্তীতি অত্থো.
ধম্মদাযাদাতি এত্তাৱতা অন্তোগধাৱধাৰণং ৱচনন্তি তেন অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘মা আমিসদাযাদা’’তি পটিক্খেপো দস্সিতো. তথেৱ চ ৱিভাৱেতুং অধিপ্পাযানিসংসৱিভাৱনেসুপি দস্সিতো, তথা আদীনৱৱিভাৱনেন ধম্মদাযাদতাপটিক্খেপো. অপদিসিতব্বাতি হেট্ঠা কত্ৱা ৱত্তব্বাতি. আদিযাতি এত্থ যস্মা আ-কাৰো মৰিযাদত্থো, তস্মা ধম্মদাযাদতাৱিধুৰেন আমিসদাযাদভাৱেন হেতুভূতেন, কৰণভূতেন ৱা আদিযং ৱিৱেচনং ৱিঞ্ঞূহি ৱিসুং কৰণং ৱৱত্থানস্স হোতীতি আহ ‘‘ৱিসুং কাতব্বা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিঞ্ঞূহি গাৰয্হা ভৱেয্যাথাতি ৱুত্তং হোতী’’তি.