৩. ধম্মদাযাদসুত্তৱণ্ণনা
২৯. তস্মা তং দস্সেত্ৱাতি যস্মা সুত্তন্তৱণ্ণনা সুত্তনিক্খেপং দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, যস্মা চস্স ধম্মদাযাদসুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং নিক্খেপং দস্সেত্ৱা, কথেত্ৱাতি অত্থো. লাভসক্কাৰেতি (সং. নি. টী. ২.২.৬৩) লাভসক্কাৰসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি, লাভসক্কাৰে ৱা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপৰে. যা হি লাভসক্কাৰনিমিত্তং তদা ভিক্খূসু পচ্চযবাহুল্লিকতা জাতা, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ভগৱা ইমং দেসেসীতি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠাওলম্বনউপৰিউগ্গমনৱসেন সতপটলো সহস্সপটলো যুগড়মহামেঘো. তিট্ঠন্তি চেৱ ভগৱতি কত্থচি নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তে, চাৰিকং পন গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূৰিতদানপাৰমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জীতি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি.
সক্কতোতি সক্কাৰপ্পতো. গৰুকতোতি গৰুকাৰপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৱ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তাৰো পচ্চযে সক্কত্ৱাপি অভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা তে দেন্তি, সো গৰুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি চ, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৱসেন কৰোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৱসেন পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোন্তি, সো অপচিতো. ভগৱতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৱং পটিপন্নো. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন খো পন…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি. লাভগ্গযসগ্গপত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.
পচ্চযা চীৱৰাদযো গৰুকাতব্বা এতেসন্তি পচ্চযগৰুকা, আমিসচক্খুকাতি অত্থো. পচ্চযেসু গিদ্ধা গধিতা পচ্চযানং বহুলভাৱায পটিপন্নাতি পচ্চযবাহুলিকা. ভগৱতোপি পাকটা অহোসি পকতিচাৰিত্তৱসেনাতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা অপাকটস্সেৱ অভাৱতো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো, ইধ পন সো ভিক্খূনং লাভগৰুতাধম্মৱসেন ৱেদিতব্বো. সমণধম্মৱুত্তীতি সমণধম্মকৰণং. সাতি ধম্মদাযাদদেসনা. পটিবিম্বদস্সনৱসেন সব্বকাযস্স দস্সনযোগ্গো আদাসোতি সব্বকাযিকআদাসো.
পিতু-দাযং, তেন দাতব্বং, ততো লদ্ধব্বং অৰহভাৱেন আদিযন্তীতি দাযাদা, পুত্তা. তঞ্চ লোকে আমিসমেৱ, সাসনে পন ধম্মোপীতি তত্থ যং সাৱজ্জং অনিয্যানিকঞ্চ, তং পটিক্খিপিত্ৱা, যং নিয্যানিকং অনৱজ্জঞ্চ, তত্থ ভিক্খূ নিযোজেন্তো ভগৱা অৱোচ ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তি. ধম্মস্স মে দাযাদাতি মম ধম্মস্স ওগাহিনো, ধম্মভাগভাগিনোতি অত্থো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ধম্মকোট্ঠাসস্সেৱ সামিনো’’তি (ম. নি. অট্ঠ.১.২৯). নিব্বত্তিতধম্মোতি অসংকিলেসিকানুত্তৰাদিভাৱেন ধম্মসামঞ্ঞতো নিদ্ধাৰিতধম্মো. পৰিযাযেতি সভাৱতো পৰিৱত্তেত্ৱা ঞাপেতি এতেনাতি পৰিযাযো, লেসো, লেসকাৰণং ৱা. তদভাৱতো নিপ্পৰিযাযধম্মো মগ্গপ্পত্তিযা অপাযপতনাদিতো অচ্চন্তমেৱ ৱাৰণতো. ইতৰো ৱুত্তৱিপৰিযাযতো পৰিযাযধম্মো অচ্চন্তং অপাযদুক্খৱট্টদুক্খপাতনতো পৰম্পৰায ৱাৰণতো. যথা হি লোকিযং কুসলং দানসীলাদি ৱিৱট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, অযং তং অসম্পাদেন্তম্পি তং সম্পাপকস্স ধম্মস্স নিব্বত্তকাৰণভাৱপৰিযাযেন পৰিযাযধম্মো নাম হোতি, এৱং তং ৱট্টং উদ্দিস্স নিব্বত্তিতং, যং তণ্হাদীহি সৱিসেসং আমসিতব্বতো আমিসন্তি লোকে পাকটং অচ্ছাদনভোজনাদি, তস্স, তংসদিসস্স চ ফলৱিসেসস্স নিমিত্তভাৱপৰিযাযেন পৰিযাযামিসন্তি ৱুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পনিদং…পে… ইদং পৰিযাযামিসং নামা’’তি.
‘‘সকলমেৱ হিদং, আনন্দ, ব্ৰহ্মচৰিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি (সং. নি. ৫.২, ৩) আদিৱচনতো সাৱকেহি অধিগতোপি লোকুত্তৰধম্মো সত্থুযেৱাতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তং ‘‘নিপ্পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো’’তি. সাৱকানঞ্হি ধম্মদিট্ঠিপচ্চযস্সপি যোনিসোমনসিকাৰস্স ৱিসেসপচ্চযো পৰতোঘোসো চ তথাগতাধীনোতি তেহি পটিৱিদ্ধোপি ধম্মো ধম্মস্সামিনোযেৱাতি ৱত্তুং যুত্তং. তেনাহ ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি. তত্থ অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্সাতি কস্সপস্স ভগৱতো সাসনন্তৰধানতো পভুতি যাৱ ইমস্মা বুদ্ধুপ্পাদা অসম্বোধৱসেন ন উপ্পন্নস্স অৰিযমগ্গস্স. উপ্পাদেতাতি নিব্বত্তেতা. তং পনেতং মগ্গস্স ভগৱতো নিব্বত্তনং, ন পচ্চেকবুদ্ধানং ৱিয সসন্তানেযেৱ, অথ খো পৰসন্তানেপীতি দস্সেতুং ‘‘অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা,অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা’’তি ৱুত্তং. তযিদং মগ্গস্স উপ্পাদনং সঞ্জাননঞ্চ অত্থতো জাননঞ্ঞেৱ অসম্মোহপটিৱেধভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৱিদূ’’তি. অক্খানং পনস্স সুকুসলভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গকোৱিদো’’তি. সত্থাৰা যথাগতং মগ্গং অনুগচ্ছন্তীতি মগ্গানুগা ভগৱতো এৱ তং মগ্গং সুট্ঠু অধিগমনতো. পচ্ছা পৰতো সম্মা অনু অনু আগতা পটিপন্নাতি পচ্ছা সমন্নাগতা.
জানং জানাতীতি জানিতব্বমেৱ অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদং জানাতি একন্তহিতপটিপত্তিতো. পস্সং পস্সতীতি তথা পস্সিতব্বমেৱ পস্সতি. অথ ৱা জানং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতিযেৱ. ন হি পদেসঞাণেন জানিতব্বং সব্বং একন্ততো জানাতি. পস্সং পস্সতীতি দিব্বচক্খু পঞ্ঞাচক্খু ধম্মচক্খু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি পস্সিতব্বং পস্সতিযেৱ. অথ ৱা জানং জানাতীতি যথা অঞ্ঞে সৱিপল্লাসা কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন পহীনৱিপল্লাসত্তা জানন্তো জানাতিযেৱ, দিট্ঠিদস্সনস্স চ অভাৱা পস্সন্তো পস্সতিযেৱাতি অত্থো. চক্খুভূতোতি পঞ্ঞাচক্খুমযত্তা তস্স চ পত্তত্তা সত্তেসু চ তদুপ্পাদনতো দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন লোকস্স চক্খু ৱিয ভূতো. ঞাণভূতোতি এতস্স চ এৱমেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মা বোধিপক্খিযা, ব্ৰহ্মা মগ্গো, তেহি উপ্পন্নত্তা, তেসংৱা পত্তত্তা অধিগতত্তা, লোকস্স চ তদুপ্পাদনতো ‘‘ধম্মভূতো,ব্ৰহ্মভূতো’’তি চ ৱেদিতব্বো. ৱত্তাতি চতুসচ্চধম্মং ৱদতীতি ৱত্তা. চিৰং সচ্চপ্পটিৱেধং পৱত্তেন্তো ৱদতীতি পৱত্তা. অত্থস্স নিন্নেতাতি ধম্মতাসঙ্খাতং পৰমত্থং নিব্বানঞ্চ নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেতা, পাপযিতা ৱা. অমতস্স দাতাতি অমতং সচ্ছিকিৰিযং সত্তেসু উপ্পাদেন্তো অমতং দদাতীতি অমতস্স দাতা. বোধিপক্খিযধম্মানং তদাযত্তভাৱতো ধম্মস্সামী.
‘‘যা চ নিব্বানসম্পত্তি, সব্বমেতেন লব্ভতি;
সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো সমিজ্ঝতি. (পেটকো. ২৩);
নিব্বানপটিসংযুত্তো, সব্বসম্পত্তিদাযকো’’তি –
এৱমাদিং ভগৱতো ৱচনং সুত্ৱা এৱ ভিক্খূ দানাদিপুঞ্ঞানং ৱিৱট্টসন্নিস্সযতং জানন্তি, ন অঞ্ঞথাতি ৱুত্তং ‘‘পৰিযাযধম্মোপি…পে… পটিলভতী’’তি. ‘‘এদিসং পৰিভুঞ্চিতব্ব’’ন্তি কপ্পিযস্স চ চীৱৰাদিপচ্চযস্স ভগৱতো ৱচনেন ৱিনা পটিগ্গহোপি ভিক্খূনং ন সম্ভৱতি, কুতো পৰিভোগোতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযামিসম্পী’’তিআদি.
পৰিযাযামিসস্স ভগৱতো সন্তকভাৱো পৰিযাযধম্মস্স তব্ভাৱেনেৱ দীপিতো. তদেৱ সামিভাৱং দস্সেন্তোতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অত্তাধীনপটিলাভপটিগ্গহতায অত্তনো সন্তকত্তা চ. তত্থাতি তস্মিং ধম্মামিসে.
পচ্চযা চীৱৰাদযো পৰমা পাপুণিতব্বভাৱেন উত্তমমৰিযাদা এতস্স ন উত্তৰিমনুস্সধম্মা অপ্পিচ্ছতাদযো চাতি পচ্চযপৰমো, লাভগৰূতি অত্থো. তণ্হুপ্পাদেসূতি ‘‘চীৱৰহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাতসেনাসনইতিভৱাভৱহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১১; অ. নি. ৪.৯; ইতিৱু. ১০৫) এৱং ৱুত্তেসু চতূসু তণ্হুপ্পত্তিকোট্ঠাসেসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিসল্লেখপৱিৱেকাদযো অপ্পিচ্ছতাদযো.
তত্থাতি তস্মিং ওৱাদে, তেসু ৱা ধম্মপটিগ্গাহকেসু ভিক্খূসু. ভৱিস্সতি ৱা যেসং তত্থাতি যোজনা. ইমস্মিং পক্খে তত্থাতি তস্মিং ওৱাদে ইচ্চেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. অধিপ্পাযো আমিসদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅনত্থানুপ্পাদস্স ধম্মদাযাদতায উপ্পজ্জনকঅট্ঠুপ্পত্তিযা চ আকঙ্খা. তেনাহ ‘‘পস্সতী’’তিআদি. তত্থ আমিসে উপক্খলিতানন্তি আমিসহেতু ৱিপ্পটিপন্নানং. অতীতকালেতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে. কপিলস্স ভিক্খুনো ৱত্থু কপিলসুত্তেন, ‘‘সঙ্ঘাটিপিআদিত্তা হোতী’’তিআদিনা লক্খণসুত্তেন (সং. নি. ২.২১৮) চ ৱিভাৱেতব্বং. আমিসগৰুকো অপ্পগ্ঘভাৱেন কূটকহাপণো ৱিয নিত্তেজো সমণতেজেন অনুজ্জলতো নিব্বুতঙ্গাৰো ৱিয নিপ্পভো চ হোতীতি যোজনা. ততোতি পচ্চযগৰুকভাৱতো. ৱিৱত্তিতচিত্তোতি ৱিনিৱত্তিতমানসো, সল্লেখৱুত্তীতি অত্থো.
ধম্মদাযাদাতি এত্তাৱতা অন্তোগধাৱধাৰণং ৱচনন্তি তেন অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘মা আমিসদাযাদা’’তি পটিক্খেপো দস্সিতো. তথেৱ চ ৱিভাৱেতুং অধিপ্পাযানিসংসৱিভাৱনেসুপি দস্সিতো, তথা আদীনৱৱিভাৱনেন ধম্মদাযাদতাপটিক্খেপো. অপদিসিতব্বাতি হেট্ঠা কত্ৱা ৱত্তব্বাতি. আদিযাতি এত্থ যস্মা আ-কাৰো মৰিযাদত্থো, তস্মা ধম্মদাযাদতাৱিধুৰেন আমিসদাযাদভাৱেন হেতুভূতেন, কৰণভূতেন ৱা আদিযং ৱিৱেচনং ৱিঞ্ঞূহি ৱিসুং কৰণং ৱৱত্থানস্স হোতীতি আহ ‘‘ৱিসুং কাতব্বা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিঞ্ঞূহি গাৰয্হা ভৱেয্যাথাতি ৱুত্তং হোতী’’তি.
‘‘অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি ভিক্খূসু অত্তনো কৰুণাযনাকিত্তনং তেসং মুদুকৰণং, ‘‘অহম্পি তেনা’’তিআদি পন ততোপি সৱিসেসং মুদুকৰণন্তি আহ ‘‘অতীৱ মুদুকৰণত্থ’’ন্তি.
নাড়কপটিপদাদযো নাড়কসুত্তাদীসু (সু. নি. ৬৮৪-৭২৮) আগতপটিপত্তিযো. তা পন যস্মা নাড়কত্থেৰাদীহি পটিপন্না পৰমসল্লেখৱুত্তিভূতা অতিউক্কট্ঠপটিপত্তিযো, তস্মা ইধ ধম্মদাযাদপটিপদায উদাহৰণভাৱেন উদ্ধটা. সক্খিভূতাতি তায পটিপত্তিযা ৱুচ্চমানায ‘‘কিং মে ৱিনা পটিপজ্জনকো অত্থী’’তি অসদ্দহন্তানং পচ্চক্খকৰণেন সক্খিভূতা. ইমস্মিন্তি ‘‘তুম্হে চ মে ভিক্খৱে ধম্মদাযাদা’’তিআদিকে ৱাক্যে. সেসন্তি ‘‘তুম্হে চ মে’’তিআদিকং সুক্কপক্খে আগতং পাড়িপদং. ৱুত্তনযপচ্চনীকেনাতি ‘‘তেন ধম্মদাযাদভাৱেন নো আমিসদাযাদভাৱেনা’’তি এৱং কণ্হপক্খে ৱুত্তনযস্স পটিপক্খেন.
৩০. থোমনং সুত্ৱাতি পটিপজ্জনকস্স পুগ্গলস্স পসংসনং সুত্ৱা যথা তং সপৰিসস্স আযস্মতো উপসেনস্স পটিপত্তিযা সীলথোমনং সুত্ৱা. নিপাতপদন্তি ইমিনা ইধ-সদ্দস্স অনত্থকতমাহ. পৱাৰিতোতি পটিক্খেপিতো. যো হি ভুঞ্জন্তো ভোজনেন তিত্তো পৰিৱেসকেন উপনীতভোজনং পটিক্খিপতি, সো তেন পৱাৰিতেন পটিক্খেপিতো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘পৱাৰিতোতি…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি. পকাৰেহি দিট্ঠাদীহি ৱাৰেতি সঙ্ঘাদিকে যাচাপেতি ভত্তে কৰোতি এতাযাতি পৱাৰণা, আপত্তিৱিসোধনায অত্তৱোস্সগ্গো ওকাসদানং. সা পন যস্মা যেভুয্যেন ৱস্সংৱুত্থেহি কাতব্বা ৱুত্তা, তস্মা ‘‘ৱস্সংৱুত্থপৱাৰণা’’তি ৱুত্তং. পৱাৰেতি পচ্চযে ইচ্ছাপেতি এতাযাতি পৱাৰণা, চীৱৰাদীহি উপনিমন্তনা. পকাৰযুত্তা ৱাৰণাতি পৱাৰণা, ৱিপ্পকতভোজনতাদিচতুৰঙ্গসহিতো ভোজনপটিক্খেপো. সা পন যস্মা অনতিৰিত্তভোজননিমিত্তায আপত্তিযা কাৰণং হোতি, তস্মা ‘‘অনতিৰিত্তপৱাৰণা’’তি ৱুত্তা. যাৱদত্থভোজনস্স পৱাৰণা যাৱদত্থপৱাৰণা, পৰিযোসিতভোজনস্স উপনীতাহাৰপটিক্খেপোতি অত্থো.
‘‘ভুত্তাৱী’’তি ৱচনতো ভোজনপাৰিপূৰিতা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণোতি ভোজনেন পৰিপুণ্ণো’’তি. পৰিযোসিতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো ‘‘ভোজনেন ভোজনকিৰিযায পৰিযোসিতো’’তি. অট্ঠকথাযং পন অধিপ্পেতত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ভোজন-সদ্দস্স লোপো ৱুত্তো. ধাতোতি তিত্তো. সাধকানীতি ঞাপকানি. পৰিযোসিতভোজনং সুহিতযাৱদত্থতাগহণেহি ভুত্তাৱিতাদযো, ভুত্তাৱিতাদিগ্গহণেহি ৱা ইতৰে বোধিতা হোন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং নেসং ঞাপকঞাপেতব্বতং দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং ছহিপি পদেহি উদৰাৱদেহকং ভোজনং দস্সিতং, তঞ্চ খো পৰিকপ্পনাৱসেন. ন হি ভগৱা এৱং ভুঞ্জতি. তেনাহ ‘‘সব্বঞ্চেতং পৰিকপ্পেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি.
‘‘সিযা এৱ, নাপি সিযা’’তি চ ইদং অত্থদ্ৱযম্পি ইধ সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘ইধ উভযম্পি ৱট্টতী’’তি. অথাতি অনন্তৰং, মম ভোজনসমনন্তৰমেৱাতি অত্থো. তং পন যস্মা যথাৱুত্তকালপচ্চামসনং হোতি, তস্মা ‘‘তম্হি কালে’’তি ৱুত্তং. অপ্পৰুড়্হহৰিতেতি ৰুহমানতিণাদিহৰিতৰহিতে. অভাৱত্থো চ অযং অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৫২, ৩৩৬; সং. নি. ২.১৪৮) ৱিয.
কথিতেপীতি পি-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো. তেন ৱাপসমীকৰণাদিং সঙ্গণ্হাতি. তথা হেস ৱুত্ত-সদ্দো ‘‘নো চ খো পটিৱুত্ত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ২৮৯) ৱাপসমীকৰণে দিস্সতি, ‘‘পন্নলোমো পৰদত্তৱুত্তো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৩২) জীৱিতৱুত্তিযং, ‘‘পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৱুত্তো’’তিআদীসু (পাৰা. ৯২; পাচি. ৬৬৬; মহাৱ. ১২৯; ম. নি. ৩.৫৯) অপগমে, ‘‘গীতং পৱুত্তং সমিহিত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৫) পাৱচনভাৱেন পৱত্তিতে, লোকে পন ‘‘ৱুত্তং পৰাযণ’’ন্তিআদীসু (মহাভাস ৭.২.২৬) অজ্ঝেনে দিস্সতীতি.
ন এত্থ পিণ্ডপাতভোজনেন ধম্মদাযাদতা নিৱাৰিতা, পিণ্ডপাতভোজনং পন অনাদৰিত্ৱা ধম্মানুধম্মপটিপত্তীতি এত্থ কাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘পিণ্ডপাতং…পে… ৱীতিনামেয্যা’’তি. তত্থ ৱীতিনামেয্যাতি কম্মট্ঠানানুযোগেন খেপেয্য. তেনাহ ‘‘আদিত্তসীসূপমং পচ্চৱেক্খিত্ৱা’’তি. আদিত্তসীসূপমন্তিআদিত্তসীসূপমসুত্তং.
কিঞ্চাপীতি অযং ‘‘যদিপী’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো. নিপাতো চ নাম যত্থ যত্থ ৱাক্যে পযুজ্জতি, তেন তেন ৱত্তব্বত্থজোতকো হোতীতি ইধ ‘‘পিণ্ডপাত’’ন্তিআদিনা অনুঞ্ঞাপসংসাৱসেন ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স জোতকোতি অধিপ্পাযেন ‘‘অনুজাননপসংসনত্থে নিপাতো’’তি ৱুত্তং, অনুঞ্ঞাপসংসাৰম্ভে পন ‘‘অসম্ভাৱনত্থে’’তি ৱুত্তং সিযা পুৰিমেযেৱ সম্ভাৱনাৱিভাৱনতো অধিকত্তানুলোমতো চ.
একৱাৰং পৱত্তং পিণ্ডপাতপটিক্খিপনং কথং দীঘৰত্তং অপ্পিচ্ছতাদীনং কাৰণং হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্স হী’’তিআদি. তত্থ অত্ৰিচ্ছতাতি অত্ৰ ইচ্ছতীতি অত্ৰিচ্ছো, তস্স ভাৱো অত্ৰিচ্ছতা, অত্থতো পৰলাভপত্থনা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পুৰিমেযেৱ সকলাভেন অসন্তুট্ঠি, পৰলাভে চ পত্থনা, এতং অত্ৰিচ্ছতালক্খণ’’ন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৪৯). পাপিচ্ছতাতি অসন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযতা. পাপা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৱো পাপিচ্ছতা. যথাহ ‘‘অসন্তগুণসম্ভাৱনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা, এতং পাপিচ্ছলক্খণ’’ন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫১). মহন্তানি ৱত্থূনি ইচ্ছতি, মহতী ৱা তস্স ইচ্ছাতি মহিচ্ছো, তস্স ভাৱো মহিচ্ছতা. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সন্তগুণসম্ভাৱনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা, এতং মহিচ্ছলক্খণ’’ন্তি. পচ্চৱেক্খমানো নিৱাৰেস্সতীতি যোজনা. অস্স ভিক্খুনো সংৱত্তিস্সতি পিণ্ডপাতপটিক্খেপো.
মহিচ্ছো পুগ্গলো যথা পচ্চযদানৱসেন পচ্চযদাযকেহি ভৰিতুং অসক্কুণেয্যো, এৱং পচ্চযপৰিযেসনৱসেন অত্তনাপীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তনোপি উপট্ঠাকানম্পি দুব্ভৰো হোতী’’তি. সদ্ধাদেয্যস্স ৱিনিপাতৱসেন পৱত্তিযা অঞ্ঞস্স ঘৰে ছড্ডেন্তো. ৰিত্তপত্তোৱাতি যেসু কুলেসু পটিপিণ্ডৱসেন পৱত্ততি, তেসং সব্বপচ্ছিমং অত্তনো যথালদ্ধং দত্ৱা তত্থ কিঞ্চি অলদ্ধা ৰিত্তপত্তো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জতি জিঘচ্ছাদুব্বল্যেনাতি অধিপ্পাযো. যথালদ্ধপচ্চযপৰিভোগেন, পুন পৰিযেসনানাপজ্জনেন অত্তনো সুভৰতা, যথালদ্ধপচ্চযেন অৱঞ্ঞং অকত্ৱা সন্তোসাপত্তিযা উপট্ঠাকানং সুভৰতা ৱেদিতব্বা.
কথাৱত্থূনীতি অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তানং কথানং ৱত্থূনীতি কথাৱত্থূনি, অপ্পিচ্ছতাদযো এৱ. তীণীতি তীণি কথাৱত্থূনি. অভিসল্লেখিকাতি অতিৱিয কিলেসে সল্লিখতীতি অভিসল্লেখো, অপ্পিচ্ছ তাদিগুণসমুদাযো, সো এতিস্সা অত্থীতি অভিসল্লেখিকা, মহিচ্ছতাদীনং তনুভাৱায যুত্তৰূপা অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্ততা. চেতোৱিনীৱৰণসপ্পাযাতি কুসলচিত্তুপ্পত্তিযা নিৱাৰকানং নীৱৰণানং দূৰীভাৱকৰণেন চেতোৱিনীৱৰণসঙ্খাতানং সমথৱিপস্সনানং সপ্পাযা. সমথৱিপস্সনাচিত্তস্সেৱ ৱা ৱিভূতিভাৱকৰণায সপ্পাযা উপকাৰিকাতি চেতোৱিনীৱৰণসপ্পাযা. একন্তনিব্বিদাযাতিআদি যেন নিব্বিদাদিআনিসংসেন অযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিনীৱৰণসপ্পাযা চ নাম হোতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একংসেন ৱট্টদুক্খতো নিব্বিন্দনত্থায. ৱিৰাগায নিৰোধাযাতি তস্সেৱ ৱিৰজ্জনত্থঞ্চ নিৰুজ্ঝনত্থঞ্চ. উপসমাযাতি সব্বকিলেসৱূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি সব্বস্সপি অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিজাননায. সম্বোধাযাতি চতুমগ্গসম্বোধায. নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. এতেসু হি আদিতো তীহি ৱিপস্সনা ৱুত্তা, পুন তীহি মগ্গো, ইতৰেন নিব্বানং. তেন সমথৱিপস্সনা আদিং কত্ৱা নিব্বানপৰিযোসানো অযং সব্বো উত্তৰিমনুস্সধম্মো দসকথাৱত্থুলাভিনো সম্ভৱতীতি দস্সেতি. পৰিপূৰেস্সন্তীতি তংসভাৱতো উপকাৰতো চ সংৱত্তিস্সন্তি. অপ্পিচ্ছতাদযো হি একৱাৰউপ্পন্না উপৰি তদত্থায সংৱত্তিস্সন্তি. কথাৱত্থুপৰিপূৰণং সিক্খাপৰিপূৰণঞ্চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
অমতং নিব্বানন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুং. ইতৰা পন সেক্খাসেক্খধম্মপাৰিপূৰিযা পৰিপুণ্ণা. নিব্বানপাৰিপূৰি চেত্থ তদাৱহধম্মপাৰিপূৰিৱসেন পৰিযাযতো ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ইদানি যাযং অপ্পিচ্ছতাদীনং অনুক্কমপৰিৱুদ্ধিযা গুণপাৰিপূৰিতা, তং উপমায সাধেন্তো ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদিমাহ. তত্থ পাৱুস্সকোতি ৱস্সানমাসে উট্ঠিতো. সো হি চিৰানুপ্পৱত্তি হোতি. পব্বতকন্দৰা পব্বতেসু উপচ্চকাধিচ্চকাপভৱনিজ্ঝৰাদিনদিযো. সৰসাখাতি যত্থ উপৰিউন্নতপদেসতো উদকং আগন্ত্ৱা তিট্ঠতি চেৱ সন্দতি চ, তে. কুসোব্ভা খুদ্দকতড়াকা. কুন্নদিযোতি পব্বতপাদতো নিক্খন্তা খুদ্দকনদিযো. তা হি মহানদিযো ওতৰন্তিযো পৰিপূৰেন্তি. পৰমধম্মদাযাদন্তি পৰমং উত্তমং ধম্মদাযাদভাৱং, পৰমং ধম্মদাযজ্জং ৱা. তে ভিক্খূতি তে ধম্মপটিগ্গাহকে ভিক্খূ. সন্নিযোজেন্তোতি মূলগুণেহি অপ্পিচ্ছতাদীহি যোজেন্তো.
উগ্গহেত্ৱাতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ উপধাৰণৱসেন গহেত্ৱা অৱিপৰীতং গহেত্ৱা. সংসন্দেত্ৱাতি মম দেসনানুসাৰেন মমজ্ঝাসযং অৱিৰজ্ঝিত্ৱা. যথা ইধেৱ চিন্তেসীতি যথা ইমিস্সা ধম্মদাযাদদেসনায চিন্তেসি, এৱং অঞ্ঞত্থাপি ধম্মথোমনত্থং গন্ধকুটিং পৱিসন্তো চিন্তেসি. একজ্ঝাসযাযাতি সমানাধিপ্পাযায. মতিযাতি পঞ্ঞায. অযং দেসনা অগ্গাতিআদি ভগৱা ধম্মসেনাপতিং গুণতো এৱ পগ্গণ্হাতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
চিত্তগতিযাতি চিত্তৱসেন কাযস্স পৰিণামনেন ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি কাযস্স চিত্তেন সমানগতিকতাধিট্ঠানেন. কথং পন কাযো দন্ধপ্পৱত্তিকো লহুপৰিৱত্তনচিত্তেন সমানগতিকো হোতীতি? ন সব্বথা সমানগতিকো. যথেৱ হি কাযৱসেন চিত্তপৰিণামনে চিত্তং সব্বথা কাযেন সমানগতিকং ন হোতি. ন হি তদা চিত্তং সভাৱসিদ্ধেন অত্তনো খণেন অৱত্তিত্ৱা দন্ধৱুত্তিকস্স ৰূপধম্মস্স খণেন ৱত্তিতুং সক্কোতি, ‘‘ইদং চিত্তং অযং কাযো ৱিয হোতূ’’তি পন অধিট্ঠানেন দন্ধগতিকস্স কাযস্স অনুৱত্তনতো যাৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি, তাৱ কাযগতিং অনুলোমেন্তমেৱ হুত্ৱা সন্তানৱসেন পৱত্তমানং চিত্তং কাযগতিকং কত্ৱা পৰিণামিতং নাম হোতি, এৱং ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন পগেৱ লহুসঞ্ঞায সুখুমসঞ্ঞায চ সম্পাদিতত্তা অভাৱিতিদ্ধিপাদানং ৱিয দন্ধং অৱত্তিত্ৱা যথা লহুং কতিপযচিত্তৱাৰেহেৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি হোতি, এৱং পৱত্তমানো কাযো চিত্তগতিকভাৱেনেৱ পৰিণামিতো নাম হোতি, ন একচিত্তক্খণেনেৱ পৱত্তিযা. এৱঞ্চ কত্ৱা বাহুসমিঞ্জনপ্পসাৰণূপমাপি উপচাৰেন ৱিনা সুট্ঠুতৰং যুত্তা হোতি, অঞ্ঞথা ধম্মতাৱিলোমিতা সিযা. ন হি ধম্মানং লক্খণঞ্ঞথত্তং ইদ্ধিবলেন কাতুং সক্কা, ভাৱঞ্ঞথত্তমেৱ পন সক্কাতি.
৩১. ভগৱতো অধিপ্পাযানুৰূপং ভিক্খূনঞ্চ অজ্ঝাসযং ঞত্ৱাতি ৱচনসেসো. দেসকালে ৱিয ভাজনম্পি ওলোকেত্ৱা এৱ মহাথেৰো ধম্মং কথেতি. পক্কন্তস্সাতি ইদং অনাদৰে সামিৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘পক্কন্তস্স সতো’’তিআদিমাহ. কিত্তকেনাতি কেন পৰিমাণেন. তং পন পৰিমাণং যস্মা পৰিমেয্যস্স অত্থস্স পৰিচ্ছিন্দনং হোতি, তস্মা ‘‘কিত্তাৱতাতি পৰিচ্ছেদৱচন’’ন্তি আহ. নুকাৰো পুচ্ছাযন্তি অযং নু-সদ্দো ইধেৱ পুচ্ছাযং আগতোতি কত্ৱা ৱুত্তং. নু-সদ্দেন হেত্থ জোতিযমানো অত্থো কিং-সদ্দেন পৰিমাণো অত্থো পৰিমেয্যত্থো চ. এত্থ সংকিলেসপক্খো ৱিৱেকস্স অননুসিক্খনং আমিসদাযাদতা, ৱোদানপক্খো তস্স অনুসিক্খনং ধম্মদাযাদতাতি. তীহি ৱিৱেকেহীতি ৱিৱেকত্তযগ্গহণং তদন্তোগধত্তা ৱিৱেকপঞ্চকস্স. ৱিৱেকপঞ্চকগ্গহণে পনস্স সৰূপেন কাযৱিৱেকো গহিতো ন সিযা, তদাযত্তত্তা ৱা সত্থাৰা তদা পযুজ্জমানৱিৱেকদস্সনৱসেন ‘‘তীহি ৱিৱেকেহী’’তিআদি ৱুত্তং. অঞ্ঞতৰম্পীতি কস্মা ৱুত্তং. ন হি কাযৱিৱেকমত্তেন ধম্মদাযাদভাৱো সিজ্ঝতীতি? ন, ৱিৱেকদ্ৱযসন্নিস্সযস্সেৱ কাযৱিৱেকস্স ইধাধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা চিত্তৱিৱেকগ্গহণম্পি সমত্থিতং হোতি. ন হি লোকিযজ্ঝানাধিগমমত্তেন নিপ্পৰিযাযতো সত্থুধম্মদাযাদভাৱো ইচ্ছিতো, নিব্বানাধিগমেন পন সো ইচ্ছিতো, তস্মা সব্বাপি সাসনে ৱিৱেকানুসিক্খনা নিব্বানপোণা নিব্বানপব্ভাৰা নিব্বানোগধা চাতি ৱুত্তং ‘‘তিণ্ণং ৱিৱেকানং অঞ্ঞতৰম্পী’’তি. অসতি আলোকে অন্ধকাৰো ৱিয অসতি ধম্মদাযাদতায একংসিযা আমিসদাযাদতাতি আহ ‘‘আমিসদাযাদাৱ হোন্তী’’তি. এস নযো সুক্কপক্খেপীতি কণ্হপক্খতো সাধাৰণৱসেন লব্ভমানং অত্থসামঞ্ঞং অতিদিসতি, ন অত্থৱিসেসং তস্স ৱিসদিসত্তা, অত্থৱিসেসমেৱ ৱা অতিদিসতি ৱিসদিসূদাহৰণূপাযঞাযেন. ‘‘তিণ্ণং ৱিৱেকানং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি ইদং ইধ ন লব্ভতি. তযোপি হি ৱিৱেকা, তেসু একো ৱা ইতৰদ্ৱযসন্নিস্সযো ইধ লব্ভতি.
দূৰতোপীতি দূৰট্ঠানতোপি. তেনাহ ‘‘তিৰোৰট্ঠতোপী’’তিআদি. কামং ‘‘পটিভাতূ’’তি এত্থ পটি-সদ্দাপেক্খায ‘‘সাৰিপুত্ত’’ন্তি উপযোগৱচনং, অত্থো পন সামিৱচনৱসেনেৱ ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আযস্মতোযেৱ সাৰিপুত্তস্সা’’তি. ভাগো হোতূতি ইমিনাভাগত্থো পটি-সদ্দোতি দস্সেতি লক্খণাদিঅত্থানং ইধ অযুজ্জনতো. তেনাহ ‘‘এৱং সদ্দলক্খণেন সমেতী’’তি. দিস্সতূতি ঞাণেন দিস্সতু, পস্সতূতি ৱা অত্থো. উপট্ঠাতূতি ঞাণস্স পচ্চুপতিট্ঠতু. উগ্গহেস্সন্তীতি ৱাচুগ্গতং কৰিস্সন্তি. ৱাচুগ্গতকৰণঞ্হি উগ্গহো. পৰিযাপুণিস্সন্তীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. পুৰিপুচ্ছনাদিনা ৱা অত্থস্স চিত্তে আপাদনং পট্ঠপনং পৰিযাপুণনং. কাৰণৱচনন্তি যথাৱুত্তস্স কাৰণভাৱেন ৱচনং ‘‘হেতুম্হি কৰণৱচন’’ন্তি কত্ৱা. ৱুত্তত্থপচ্চামসনং তং-সদ্দেন কৰীযতীতি. তেনাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি.
একেনেৱাকাৰেনাতি আমিসদাযাদতাসিদ্ধেন আদিযতাসঙ্খাতেন একেনেৱ পকাৰেন. তমেৱ হি আকাৰং সন্ধাযাহ ‘‘ভগৱতা ৱুত্তমত্থ’’ন্তি. অঞ্ঞথা ‘‘সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’তি একেনেৱ আকাৰেন সো অত্থো থেৰেনপি ৱুত্তো. তীহি আকাৰেহীতি আমিসদাযাদপটিপদাভূতেহি তিণ্ণং ৱিৱেকানং অননুসিক্খনাকাৰেহি. এত্তাৱতাতি ‘‘ইধাৱুসো…পে… নানুসিক্খন্তী’’তি এত্তকেন কণ্হপক্খে উদ্দেসপাঠেন.
ৱিত্থাৰতো সুৱিভত্তো হোতি অনৱসেসতো সম্মদেৱ নিদ্দিট্ঠত্তা. ননু চ উদ্দেসে সত্থুনোপি আদিযতা ভগৱতা গহিতা, সা ন নিদ্দিট্ঠাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘সো চ খো’’তিআদি. সাৱকে অনুগ্গণ্হন্তস্সাতি ‘‘আমিসদাযাদা সত্থু সাৱকা’’তি সত্থু পৰপ্পৱাদপৰিহৰণত্থম্পি ‘‘তুম্হেহি ধম্মদাযাদেহি ভৱিতব্ব’’ন্তি এৱং সাৱকে অনুকম্পমানস্স. সাৱকানং তং ন যুত্তং সামীচিঅভাৱতোতি যোজনা. এস নযোতি যদিদং ‘‘এত্তাৱতাযং ভগৱা’’তিআদিনা কণ্হপক্খে উদ্দেসস্স অত্থৱিভাগদস্সনমুখেন সম্বন্ধদস্সনং, এস নযো সুক্কপক্খেপি সম্বন্ধদস্সনেতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অযং তাৱেত্থ অনুসন্ধিক্কমযোজনা’’তি, সত্থাৰা দেসিতায উদ্দেসদেসনায মহাথেৰেন দেসিতায চ অনুসন্ধিক্কমেন সম্বন্ধোতি অত্থো. যথানুসন্ধি এৱ চেত্থ অনুসন্ধি ৱেদিতব্বো.
অচ্চন্তপৱিৱিত্তস্সাতি একন্তউপধিৱিৱেকো ৱিয ইতৰেপি ৱিৱেকো সত্থু একন্তিকাৱাতি. অনুসিক্খনং নাম অনু অনু পূৰণন্তি তপ্পটিক্খেপেন আহ ‘‘ন পৰিপূৰেন্তী’’তি, ন পৰিব্ৰূহেন্তীতি অত্থো, ন পৰিপূৰেন্তীতি ৱা ন পৰিপালেন্তীতি অত্থো. যদগ্গেন হি ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তি, তদগ্গেন ন পৰিব্ৰূহেন্তি, ন পৰিপালেন্তীতি ৱা ৱত্তব্বতং লভন্তীতি. কস্মা পনেত্থ ‘‘ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তি উদ্দেসে ৱিয অৱিসেসৱচনে কাযৱিৱেকস্সেৱ গহণং কতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যদি পনা’’তিআদি. পুচ্ছাযাতি পুচ্ছাতো অৱিসেসো সিযা ৱিভাগস্স অলব্ভমানত্তা ৱিস্সজ্জনস্স. ননু চ ‘‘ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তি অৱিসেসৱচনতো পাড়িযং ৱিভাগো ন লব্ভতেৱাতি? ন, পদন্তৰেন ৱিভাৱিতত্তা. তেনাহ ‘‘যেসঞ্চ ধম্মান’’ন্তিআদি. ব্যাকৰণপক্খোতি ৱিস্সজ্জনপক্খো. ৱিস্সজ্জনঞ্চ ন পুচ্ছা ৱিয অৱিসেসজোতনা, অথ খো যথাধিপ্পেতত্থৱিভজনন্তি অধিপ্পাযো. ইমিনা পদেনাতি ‘‘ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তি ইমিনা পদেন কাযৱিৱেকং অপৰিপূৰিযমানং দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. চিত্তৱিৱেকং উপধিৱিৱেকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.
এত্থ চ নপ্পজহন্তীতি পহাতব্বধম্মানং পহানাভাৱৱচনং পহানলক্খণৱিৱেকাভাৱদীপনং, তং ৱত্ৱা পুন ‘‘ৱিৱেকে নিক্খিত্তধুৰা’’তি ৱচনং ততো সাতিসযৱিৱেকাভাৱদীপনন্তি তদুভযৱিৱেকাভাৱদস্সনেন ‘‘যেসঞ্চ ধম্মান’’ন্তিআদিনাৱ পাৰিসেসঞাযেন ‘‘ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তি ইমিনা ৱিৱেকদ্ৱযমূলভূতকাযৱিৱেকাভাৱদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং. অৱিগততণ্হতায তং তং পৰিক্খাৰজাতং বহুং লন্তি আদিযন্তীতি বহুলা, বহুলা এৱ বাহুলিকা যথা ‘‘ৱেনযিকো’’তি (ম. নি. ১.২৪৬; অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৮). তে পন যস্মা পচ্চযবহুলভাৱায যুত্তপ্পযুত্তা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘চীৱৰাদিবাহুল্লায পটিপন্না’’তি. সিক্খায আদৰভাৱাভাৱতো সিথিলং অদড়্হং গণ্হন্তীতি ‘‘সাথলিকা’’তি ৱুত্তং. সিথিলন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, সিথিল-সদ্দেন ৱা সমানত্থস্স সাথল-সদ্দস্স ৱসেন ‘‘সাথলিকা’’তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. অৱগমনট্ঠেনাতি অধোগমনট্ঠেন, ওৰম্ভাগিযভাৱেনাতি অত্থো. উপধিৱিৱেকেতি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গতায উপধীহি ৱিৱিত্তে. ওৰোপিতধুৰাতি উজ্ঝিতুস্সাহা.
অনিযমেনেৱাতি কিঞ্চি ৱিসেসং অনামসিত্ৱা ‘‘সাৱকা’’তি অৱিসেসেনেৱ. নিযমেন্তো‘‘থেৰা’’তিআদিনা. দসৱস্সে উপাদাযাতি দসৱস্সতো পট্ঠায. ইস্সৰিযেতি ‘‘সেট্ঠিট্ঠানং সেনাপতিট্ঠান’’ন্তিআদীসু ৱিয. অচিৰক্খণোভাসেন লক্খৱেধকো অক্খণৱেধি. ঠিতিযন্তি অৱট্ঠানে. ঠানসোতি তঙ্খণেযেৱ. তিট্ঠতীতি আধাৰাধেয্যভাৱেনাতি আহ ‘‘তদাযত্তৱুত্তিভাৱেনা’’তি. উপেক্খানুব্ৰূহনা সত্তসঙ্খাৰেসু উদাসীনতাপি অসঙ্খতাধিগমস্স উপাযোতি তব্বিপৰিযাযতো চীৱৰাদিমণ্ডনা ন উপধিৱিৱেকপাৰিপূৰিযা সংৱত্ততীতি আহ ‘‘চীৱৰপত্ত…পে… অপূৰযমানা’’তি. তত্থাতি থেৰৱাৰে. ইধাতি মজ্ঝিমনৱকৱাৰেসু. তথা হি ‘‘মজ্ঝিমথেৰকালে’’তিআদি ৱুত্তং.
৩২. ইমস্মিঞ্চ কণ্হপক্খেতি ইমস্মিঞ্চ নিদ্দেসৱাৰে কণ্হপক্খে, ন উদ্দেসৱাৰে কণ্হপক্খে. উদ্দেসৱাৰে পন কণ্হপক্খে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন গহেতব্বত্থো ‘‘এস নযো সুক্কপক্খেপী’’তি অতিদেসেন দস্সিতো. ৱুত্তপচ্চনীকনযেনাতি ‘‘কাযৱিৱেকং নানুসিক্খন্তি ন পৰিপূৰেন্তী’’তিআদিনা ৱুত্তস্স অত্থস্স পচ্চনীকনযেন, ‘‘কাযৱিৱেকং অনুসিক্খন্তি পৰিপূৰেন্তী’’তিআদিনা নযেন. এত্থাতি এতস্মিং সুক্কপক্খে. সঙ্খেপোতি অত্থসঙ্খেপো. যোজনপৰম্পৰাযাতি গামন্ততো দূৰভাৱেন একং দ্ৱে তীণীতি এৱং যোজনানং পটিপাটিযা. অৰঞ্ঞৱনপত্থানীতি অৰঞ্ঞেসু ৱনসণ্ডভূতানি. পন্তানীতি পৰিযন্তানি. উপগন্তুং যুত্তকালো জৰাজিণ্ণকালো গোচৰগামে দূৰে গমনাগমনসমত্থতাভাৱতো. ‘‘এৱং গুণৱন্তেসু দিন্নং অহো সুদিন্ন’’ন্তি পচ্চযদাযকানং পসাদং জনেন্তি. পাসংসাতি পসংসিতব্বা. অযম্পি মহাথেৰোতিআদি একং অপ্পমাদৱিহাৰিনং ৱুদ্ধতৰং নিদ্দিসিত্ৱা ৱদন্তানং ৱসেন ৱুত্তং. পৱিট্ঠো ৱিৱেকট্ঠানং. সাযং নিক্খমতি যোনিসোমনসিকাৰং উপব্ৰূহেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. কসিণপৰিকম্মং কৰোতি, ন যং কিঞ্চি কিচ্চন্তৰং. সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, ন মোঘমনসিকাৰং. সব্বথাতিআদিতো তাৱ তদঙ্গৱসেন কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱেচেন্তো ততো ৱিক্খম্ভনৱসেন সমুচ্ছেদৱসেন পটিপস্সদ্ধিৱসেনাতি সব্বপ্পকাৰেন চিত্তৱিৱেকং পূৰেতি. পংসুকূলানি ধাৰেতীতি ইমিনা বাহুলিকতাভাৱং দস্সেতি, অসিথিলং সাসনং গহেত্ৱাতি ইমিনা সাথলিকতাভাৱং, ৱিগতনীৱৰণোতি ইমিনা ওক্কমনে নিক্খিত্তধুৰতং, ফলসমাপত্তিন্তিআদিনা পৱিৱেকপুব্বঙ্গমতং দস্সেতি.
৩৩. তত্ৰাৱুসোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘লোভো চ পাপকো’’তিআদিনযপ্পৱত্তং উপৰিদেসনং অনৱসেসতো পৰিযাদিযতি. কো অনুসন্ধীতি যা সা ভগৱতা সংকিলেসপক্খেন সহ ধম্মদাযাদপটিপত্তিভাৱিনী ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদিনা দেসনা উদ্দিট্ঠা, তং ‘‘সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো’’তিআদিনা আৰভিত্ৱা অট্ঠাৰসৱাৰপটিমণ্ডিতায নিদ্দেসদেসনায ৱিভজিত্ৱা ততো পৰং ‘‘তত্ৰাৱুসো লোভো চ পাপকো’’তিআদিনযায উপৰিদেসনায সম্বন্ধং পুচ্ছতি. এৱন্তি সংকিলেসপক্খে ‘‘নপ্পজহন্তী’’তি পহানাভাৱদস্সনৱসেন, ৱোদানপক্খে ‘‘পজহন্তী’’তি পহানসব্ভাৱদস্সনৱসেনাতি এৱং. অনিদ্ধাৰিতসৰূপা যং-তং-সদ্দেহি ধম্ম-সদ্দেন সামঞ্ঞতো যে পহাতব্বধম্মা ৱুত্তা, তে সৰূপতো দস্সেতুন্তি যোজনা. ইমে তেতি এত্থ কস্মা লোভাদযো এৱ পহাতব্বধম্মা ৱুত্তা, ননু ইতো অঞ্ঞেপি মোহদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদযো পহাতব্বধম্মা সন্তীতি? সচ্চং সন্তি, তে পন লোভাদীহি তদেকট্ঠতা গহিতা এৱ হোন্তীতি ৱুত্তা. অথ ৱা ইমেসংযেৱেত্থ গহণে কাৰণং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
ইদানি উপচযেন অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সাৱকানং যস্স ধম্মস্স দাযাদভাৱো সত্থু অভিৰুচিতো, সো ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেতী’’তিআদিনা অকত্থেত্ৱা ‘‘ৱিৱেকং অনুসিক্খন্তি, তে চ ধম্মে পজহন্তি, ন চ বাহুলিকা’’তিআদিনা কথিতত্তা হেট্ঠা পৰিযাযেনেৱ ধম্মো কথিতোতি ৱুত্তং. ‘‘তে চ ধম্মে নপ্পজহন্তি, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা’’তিআদিনা আমিসং পৰিযাযেনপি কথিতং. ‘‘সিযা চ মে পিণ্ডপাতো’’তিআদিনা, ‘‘বাহুলিকা চ হোন্তী’’তিআদিনা চ আমিসং নিপ্পৰিযাযেনপি কথিতং. অথ ৱা যাযং ভগৱতা আমিসদাযাদপটিক্খেপনা ধম্মদাযাদতা ৱুত্তা, যঞ্চ তদত্থং ৱিভজন্তেন মহাথেৰেন অত্তনা ৱিৱেকানুসিক্খনাদি ৱুত্তং, তদুভযং হেতুৱসেন ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্ৰাৱুসো, লোভো চা’’তিআদি ৱুত্তং. হেতুনিৰোধেন হি সংকিলেসপক্খস্স, নিৰোধহেতুসম্পাদনেন চ ৱোদানপক্খস্স তপ্পাপকতা.
অতীতদেসনানিদস্সনন্তি অতীতায থেৰেন যথাদেসিতায দেসনায চ পচ্চামসনং. তেনেৱাহ ‘‘সত্থু পৱিৱিত্তস্স…পে… দেসনাযন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. তত্থাতি যং ৱুত্তং ৱিসেসতো ‘‘যেসং ধম্মানং সত্থা পহানমাহা’’তি, এতস্মিং পদে. তত্থ হি পহাতব্বধম্মা লোভাদযো সামঞ্ঞতো ৱুত্তা. লামকাতি নিহীনা. লোভদোসা হি হেতুতো পচ্চযতো সভাৱতো ফলতো নিস্সন্দতো সংকিলিট্ঠপকতিকা, আযতিং দুক্খস্স পাপনট্ঠেন ৱা পাপকা. লুব্ভনলক্খণোতি আৰম্মণস্স অভিগিজ্ঝনলক্খণো. তথা হি সো লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি ‘‘লোভো’’তি ৱুচ্চতি. ৰসাদীসু অভিসঙ্গৰসো, অপৰিচ্চাগপচ্চুপট্ঠানো, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো. দুস্সনলক্খণোতি আৰম্মণে ব্যাপজ্জনলক্খণো. তথা হি সো দুস্সন্তি তেন, সযং ৱা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৱ ৱা তন্তি ‘‘দোসো’’তি ৱুচ্চতি. ৰসাদীসু ৱিসপ্পনৰসো, সনিস্সযদহনৰসো ৱা, দুস্সনপচ্চুপট্ঠানো, আঘাতৱত্থুপদট্ঠানো.
তেসূতিআদিনা দস্সনেন লোভদোসানং একন্ততো পহাতব্বতাদস্সনং. আমিসদাযাদস্স পচ্চযানং লাভে হোতীতি ইদং লোভস্স আৰম্মণগ্গহণসভাৱতং সন্ধায ৱুত্তং, তণ্হায ৱসেন পন অনুগিজ্ঝনং সন্ধায ‘‘অলদ্ধং পত্থেতী’’তি আহ. অলাভে পচ্চযানং আমিসদাযাদস্স হোতীতি আনেত্ৱা যোজনা. অলভন্তোতি এত্থ ‘‘পচ্চযে’’তি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. ৱিঘাতৱাতি ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খ’’ন্তি (ম. নি. ১.১২০; ৱিভ. ১৯০) ৱচনতো ইচ্ছাৱিঘাতৱা. লোভো চ দেয্যধম্মে হোতি আমিসদাযাদস্সাতি সম্বন্ধো. এস নযো অনন্তৰপদেপি. দেয্যধম্মেতি চ ইদং নিদস্সনমত্তং সত্তকেলাযনাদিৱসেনপি তস্স লোভুপ্পত্তিসব্ভাৱতো. ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা, পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো’’তি এৱমাদযো নৱ তণ্হামূলকা. পৰিপূৰেতি আমিসদাযাদোতি ৱিভত্তিৱিপৰিণামো ৱেদিতব্বো. আৱাসমচ্ছৰিযাদীনি পঞ্চ মচ্ছৰিযানি.
মগ্গন্তি অৰিযমগ্গং. সো হি কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি চ মগ্গীযতি, সযং ৱা সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিব্বানং মগ্গতীতি নিপ্পৰিযাযেন ‘‘মগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. একো অন্তোতি ইতৰেন অসম্মিস্সো একো কোট্ঠাসো, হীনতায ৱা লামকট্ঠেন একো অন্তো. কামং অঞ্ঞেপি কুসলধম্মা এতে অন্তে অসম্পযোগতো ন উপেন্তি, তেহি ৱিমুত্তা এৱ, অযং পন অচ্চন্তৱিমুত্তিযা ন উপেতীতি আহ ‘‘ৱিমুত্তো এতেহি অন্তেহী’’তি. তস্মাতি অন্তদ্ৱযৱিমুত্তত্তা. এতেসং মজ্ঝে ভৱত্তাতি ইদং মগ্গস্স উভযন্তৱিমুত্ততায এৱ ৱুত্তং, ন তপ্পৰিযাপন্নতায, ৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতো চ. তথাতি যথা ইতৰেন অসম্মিস্সট্ঠেন লামকট্ঠেন চ লোভো একো অন্তো, তথা কামসুখল্লিকানুযোগোতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. মগ্গস্স অনুপগমনঞ্চ নেসং অন্তানং সব্বসো অপ্পৱত্তিকৰণেনেৱ দট্ঠব্বং. পুৰিমনযেনাতি ‘‘এতে দ্ৱে অন্তে ন উপেতী’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন.
সচ্চানন্তি চতুন্নং অৰিযসচ্চানং. দস্সনপৰিণাযকট্ঠেনাতি দস্সনস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিভেদস্স পৰিতো সব্বথা নযনট্ঠেন পৱত্তনট্ঠেন. চক্খুকৰণীতি ধম্মচক্খুস্স কৰণী নিপ্ফাদিকা. তযিদং সতিপি পটিপদায ধম্মচক্খুতো অনঞ্ঞত্তে অৱযৱৱসেন সিজ্ঝমানো অত্থো সমুদাযেন কতো নাম হোতীতি উপচাৰৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘মগ্গোযেৱ হি মগ্গত্থায সংৱত্ততি মগ্গেন কাতব্বকিচ্চকৰণতো’’তি. ঞাণাযাতি যাথাৱতো জাননায. তেনাহ ‘‘ৱিদিতকৰণট্ঠেনা’’তি. ৱিসেসঞাতভাৱাপাদনঞ্হি ৱিদিতকৰণং. ৱূপসমনতোতি সমুচ্ছিন্দনৱসেন ৱূপসমনতো. দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱো ৱিয অভিঞ্ঞেয্যভাৱোপি মগ্গৱসেনেৱ পাকটো হোতীতি আহ ‘‘চতুন্নম্পি সচ্চানং অভিঞ্ঞেয্যভাৱদস্সনতো’’তি, ৱিভাৱনতোতি অত্থো. সম্বোধোতি মগ্গো ‘‘সম্বুজ্ঝতি এতেনা’’তি কত্ৱা. তস্সত্থাযাতি মগ্গকিচ্চত্থায. ন হি মগ্গতো অঞ্ঞো মগ্গকিচ্চকৰো অত্থি. তেনাহ ‘‘মগ্গোযেৱ হী’’তিআদি. অথ ৱা সম্মাদিট্ঠি উপ্পজ্জমানা সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন ইতৰে উপ্পাদেতি, এৱং সেসমগ্গধম্মাপীতি এৱম্পি মগ্গত্থায সংৱত্তনং ৱেদিতব্বং. সচ্ছিকিৰিযায পচ্চক্খকম্মাযাতি সচ্ছিকৰণসঙ্খাতপচ্চক্খকম্মায. নিব্বানাযাতি ৱা অনুপাদিসেসনিব্বানায. উপসমাযাতি ইমিনা সউপাদিসেসনিব্বানং গহিতন্তি. অযন্তি ‘‘সা হি সচ্চান’’ন্তিআদিনা যথাৱুত্তো অত্থনযো. এত্থাতি ‘‘চক্খুকৰণী’’তিআদীসু পদেসু. সাৰো সুন্দৰো অনপনীতো. ইতো অঞ্ঞথাতি ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায দিট্ঠিৱিসুদ্ধিং কৰোতীতি চক্খুকৰণী’’তিআদিনা অত্থৱণ্ণনাপপঞ্চো কেৱলং ৱিত্থাৰত্থায.
অযমেৱাতি এত্থ অযন্তি ইমিনা অত্তনো অঞ্ঞেসঞ্চ তস্সং পৰিসাযং অৰিযানং মগ্গস্স পচ্চক্খভাৱং দস্সেতি. আসন্নপচ্চক্খৱাচী হি অযং-সদ্দো. অঞ্ঞমগ্গপটিসেধনত্থন্তি অঞ্ঞস্স নিব্বানগামিমগ্গস্স অত্থিভাৱপটিসেধনত্থং. সত্তাপটিক্খেপো হি ইধ পটিসেধনং অলব্ভমানত্তা অঞ্ঞস্স মগ্গস্স. বুদ্ধাদীনং সাধাৰণভাৱো অনঞ্ঞতা. তেনাহ ব্ৰহ্মা সহম্পতি –
‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী,
মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;
এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে,
তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৯; মহানি. ১৯১; চূড়নি. ১০৭, ১২১; নেত্তি. ১৭০);
আৰকত্তাতি ইমিনা নিৰুত্তিনযেন অৰিয-সদ্দসিদ্ধিমাহ. অৰিপহানাযাতি অত্থৱচনমত্তং. অৰযো পাপধম্মা যন্তি অপগমন্তি এতেনাতি অৰিযো. অৰিযেন দেসিতোতি এত্থ অৰিযস্স ভগৱতো অযন্তি অৰিযো. অৰিযভাৱপ্পটিলাভাযাতি এত্থ অৰিযকৰো অৰিযোতি উত্তৰপদলোপেন অৰিয-সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যস্মা মগ্গঙ্গসমুদাযে মগ্গৱোহাৰো হোতি, সমুদাযো চ সমুদাযীহি সমন্নাগতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অট্ঠহি অঙ্গেহি উপেতত্তা’’তি, তস্মা অত্তনো অৱযৱভূতানি অট্ঠ অঙ্গানি এতস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো. যস্মা পন পৰমত্থতো অঙ্গানিযেৱ মগ্গো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ন চ অঙ্গৱিনিমুত্তো’’তি যথা ‘‘ছড়ঙ্গো ৱেদো’’তি. সদিসূদাহৰণং পন দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চঙ্গিকতূৰিযাদীনি ৱিযা’’তি আহ. আদি-সদ্দেন চতুৰঙ্গিনী সেনাতি এৱমাদীনং সঙ্গহো. মাৰেন্তো গচ্ছতীতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধিমাহ. মগ্গতীতি গৱেসতি. অৰিযমগ্গো হি নিব্বানং আৰম্মণং কৰোন্তো তং গৱেসন্তো ৱিয হোতীতি. মগ্গীযতি নিব্বানত্থিকেহি ৱিৱট্টূপনিস্সযপুঞ্ঞকৰণতো পট্ঠায তদত্থং পটিপত্তিতো. গম্মতীতি এতেন আদিঅন্তৱিপৰিযাযেন সদ্দসিদ্ধিমাহ যথা ‘‘ককূ’’তি. ‘‘সেয্যথিদন্তি নিপাতো’’তি ৱত্ৱা তস্স সব্বলিঙ্গৱিভত্তিৱচনসাধাৰণতায ‘‘কতমানি তানি অট্ঠঙ্গানী’’তি ৱুত্তং. ননু চ অঙ্গানি সমুদিতানি মগ্গো অন্তমসো সত্তঙ্গৱিকলস্স অৰিযমগ্গস্স অভাৱতোতি? সচ্চমেতং সচ্চপটিৱেধেন, মগ্গপচ্চযতায পন যথাসকং কিচ্চকৰণেন পচ্চেকম্পি তানি মগ্গোযেৱাতি আহ ‘‘একমেকঞ্হি অঙ্গং মগ্গোযেৱা’’তি, অঞ্ঞথা সমুদিতানম্পি নেসং মগ্গকিচ্চং ন সম্ভৱেয্যাতি. ইদানি তমেৱত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘সম্মাদিট্ঠিমগ্গো চেৱ হেতু চা’’তি ৱুত্তং.
সম্মা অৱিপৰীতং পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন চতুন্নং সচ্চানং দস্সনং পটিৱিজ্ঝনং লক্খণং এতিস্সাতি সম্মাদস্সনলক্খণা. সম্মা অৱিপৰীতং সম্পযুত্তধম্মে নিব্বানাৰম্মণে অভিনিৰোপনং অপ্পনালক্খণং এতস্সাতি সম্মাঅভিনিৰোপনলক্খণো মুসাৱাদাদীনং ৱিসংৱাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপৰিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৱতো সিনিদ্ধসভাৱত্তা সম্পযুত্তধম্মে, সম্মাৱাচপ্পচ্চযসুভাসিতসোতাৰঞ্চ জনং সম্মদেৱ পৰিগ্গণ্হাতীতি সম্মাৱাচা সম্মাপৰিগ্গহো লক্খণং এতিস্সাতি সম্মাপৰিগ্গহলক্খণা. যথা কাযিকা কিৰিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতি, তথা সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৱিৰতিপীতি সম্মাসমুট্ঠানলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্পযুত্তধম্মানং ৱা উক্খিপনং সমুট্ঠানং কাযিককিৰিযায ভাৰুক্খিপনং ৱিয. জীৱমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা সুদ্ধি ৱোদানং, আজীৱস্সেৱ ৱা জীৱিতপ্পৱত্তিযা সুদ্ধি ৱোদানং এতেনাতি সম্মাৱোদানলক্খণো সম্মাআজীৱো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, তস্স ৱা অনিস্সজ্জনং উপট্ঠানং. আৰম্মণে সম্পযুত্তধম্মানং সম্মা, সমং ৱা আধানং সমাধানং. সম্মা সঙ্কপ্পেতি সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে অভিনিৰোপেতীতি সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা ৱদতি এতাযাতি সম্মাৱাচা. সম্মা কৰোতি এতেনাতি সম্মাকম্মং, তদেৱ সম্মাকম্মন্তো. সম্মা আজীৱতি এতেনাতি সম্মাআজীৱো. সম্মা ৱাযমতি উস্সহতি এতেনাতি সম্মাৱাযামো. সম্মা সৰতি অনুস্সৰতীতি সম্মাসতি. সম্মা সমাধিযতি চিত্তং এতেনাতি সম্মাসমাধীতি এৱং সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং নিব্বচনং ৱেদিতব্বং.
মিচ্ছাদিট্ঠিন্তি সব্বম্পি মিচ্ছাদস্সনং. তপ্পচ্চনীযকিলেসেতি এত্থ তং-সদ্দেন সম্মাদিট্ঠি. ন হি মিচ্ছাদিট্ঠিযা কিলেসা পচ্চনীযা, অথ খো সম্মাদিট্ঠিযা. অৱিজ্জঞ্চাতি অৱিজ্জাগ্গহণং তস্সা সংকিলেসধম্মানং পমুখভাৱতো. তেনাহ ‘‘অৱিজ্জা, ভিক্খৱে, পুব্বঙ্গমা অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি (সং. নি. ৫.১). দস্সননিৱাৰকস্স সম্মোহস্স সমুগ্ঘাতেন অসম্মোহতো. এত্থ চ মিচ্ছাদিট্ঠিং…পে… পজহতীতি এতেন পহানাভিসমযং, নিব্বানং আৰম্মণং কৰোতীতি এতেন সচ্ছিকিৰিযাভিসমযং, সম্পযুত্তধম্মেতিআদিনা ভাৱনাভিসমযং সম্মাদিট্ঠিকিচ্চং দস্সেতি. পৰিঞ্ঞাভিসমযো পন নানন্তৰিযতায অত্থতো ৱুত্তো এৱ হোতীতি দট্ঠব্বো.
কথং পন একমেৱ ঞাণং একস্মিং খণে চত্তাৰি কিচ্চানি সাধেন্তং পৱত্ততি. ন হি তাদিসং লোকে দিট্ঠং, ন আগমো ৱা তাদিসো অত্থীতি ন ৱত্তব্বং. যথা হি পদীপো একস্মিংযেৱ খণে ৱট্টিং দহতি, স্নেহং পৰিযাদিযতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকঞ্চ ৱিদংসেতি, এৱমেতং ঞাণন্তি দট্ঠব্বং. মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং দুক্খেপেতং ঞাণং, দুক্খসমুদযেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণন্তি সুত্তপদং (ৱিভ. ৭৫৪) এত্থ উদাহৰিতব্বং. যথা চ সম্মাদিট্ঠি পুব্বভাগে দুক্খাদীসু ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিত্ৱা মগ্গক্খণে একাৱ চতুন্নং ঞাণানং কিচ্চং সাধেন্তী পৱত্ততি, এৱং সম্মাসঙ্কপ্পাদযো পুব্বভাগে নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিনামকা হুত্ৱা কামসঙ্কপ্পাদীনং পজহনৱসেন ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিত্ৱা মগ্গক্খণে তিণ্ণং চতুন্নঞ্চ কিচ্চং সাধেন্তা পৱত্তন্তি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি নানাযেৱ হুত্ৱা পৱত্ততীতি কামঞ্চেত্থ সম্মাদিট্ঠিযা সব্বেপি পাপধম্মা পটিপক্খা, উজুৱিপচ্চনীকতাদস্সনৱসেন পন সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চনিদ্দেসে মিচ্ছাদিট্ঠিগ্গহণং কতং. তেনেৱ চ ‘‘তপ্পচ্চনীযকিলেসে চা’’তি ৱুত্তং.
যেসং কিলেসানং অনুপচ্ছিন্দনে সম্মাদিট্ঠি ন উপ্পজ্জেয্য, তে মিচ্ছাদিট্ঠিযা সহজেকট্ঠতায তদেকট্ঠাৱ তপ্পচ্চনীযকিলেসা দট্ঠব্বা. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং কিচ্চনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. সোতাপত্তিমগ্গাদিৱসেন চত্তাৰো লোকুত্তৰমগ্গভাৱসামঞ্ঞেন একতো কত্ৱা. লোভদোসা সমুদযসচ্চং, যস্স পন সো সমুদযো তং দুক্খসচ্চং, পহানভাৱো মগ্গসচ্চং, যত্থ তং পহানং, তং নিৰোধসচ্চন্তি ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি. কস্মা পনেত্থ লোভদোসানং ৱিসুং আদিতো চ গহণং? ৱিসুং গহণং তাৱ তথাবুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন, ইমেহি লোভদোসেহি আমিসদাযাদতা, তপ্পহানেন চ ধম্মদাযাদতাতি দস্সনত্থং, তদনুসাৰেন চতুসচ্চযোজনায এৱং একেকস্স নিয্যানমুখং হোতীতি দস্সনত্থঞ্চ. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. আদিতো গহণং পন অতিৱিয ওড়াৰিকতায সুপাকটভাৱতো ৱক্খমানানং অঞ্ঞেসঞ্চ পাপধম্মানং মূলভাৱতো তদেকট্ঠতায চ ৱেদিতব্বং.
কুজ্ঝনলক্খণোতি কুপ্পনসভাৱো, চিত্তস্স ব্যাপজ্জনাতি অত্থো. চণ্ডিক্কং লুদ্দতা, কুৰুৰভাৱোতি অত্থো. আঘাতকৰণৰসোতি ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিনা চিত্তে আঘাতস্স কৰণৰসো. দুস্সনপচ্চুপট্ঠানোতি সপৰসন্তানস্স ৱিনাসনপচ্চুপট্ঠানো লদ্ধোকাসো ৱিয সপত্তো. উপনন্ধনং নানপ্পকাৰস্স উপৰূপৰি নন্ধনং ৱিয হোতীতি কত্ৱা. তথা হেস ‘‘ৱেৰঅপ্পটিনিস্সজ্জনৰসো, কোধানুপবন্ধভাৱপচ্চুপট্ঠানো’’তি চ ৱুত্তো. অপৰকালে উপনাহোতিআদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং আঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্ম’’ন্তিআদীনং (ৱিভ. ৮৯১) নিদ্দেসপদানং অত্থৱণ্ণনং সঙ্গয্হতি. উপনাহসমঙ্গী হি পুগ্গলো ৱেৰস্স অনিস্সজ্জনতো আদিত্তপূতিঅলাতং ৱিয জলতি এৱ, চিত্তঞ্চস্স ধোৱিযমানং অচ্ছচম্মং ৱিয, মসিমক্খিতপিলোতিকা ৱিয চ ন সুজ্ঝতেৱ.
পৰগুণমক্খনলক্খণোতি উদকপুঞ্ছনিযা উদকং ৱিয পৰেসং গুণানং মক্খনসভাৱো. তথাভূতো চাযং অত্তনো কাৰকং গূথেন পহৰন্তং গূথো ৱিয পঠমতৰং মক্খেতি এৱাতি দট্ঠব্বো. তথা হেস্স সপৰসন্তানেসু গুণং মক্খেতীতি মক্খোতি ৱুচ্চতি. যুগগ্গাহো সমধুৰগ্গহণং অসমানস্সপি অভূতস্স সমাৰোপনং. সমভাৱকৰণং সমীকৰণং. পৰেসং গুণপ্পমাণেন অত্তনো গুণানং উপট্ঠানং পচ্চুপট্ঠপেতীতি আহ ‘‘পৰেসং গুণপ্পমাণেন উপট্ঠানপচ্চুপট্ঠানো’’তি. তথা হেস পৰেসং গুণে ডংসিত্ৱা ৱিয অত্তনো গুণেহি সমে কৰোতীতি পড়াসোতি ৱুচ্চতি.
পৰসম্পত্তিখীযনং পৰসম্পত্তিযা উসূযনং. ইস্সতি পৰসম্পত্তিং ন সহতীতি ইস্সা. তথা হেসা ‘‘পৰসম্পত্তিযা অক্খমনলক্খণা’’তি ৱুচ্চতি. তত্থাতি পৰসম্পত্তিযং. অনভিৰতিৰসা অভিৰতিপটিপক্খকিচ্চা. ৱিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা পৰসম্পত্তিং পস্সিতুম্পি অপ্পদানতো. নিগূহনলক্খণং অত্তনো সম্পত্তিযা পৰেহি সাধাৰণভাৱাসহনতো. অসুখাযনং ন সুখনং দুক্খনং, অৰোচনন্তি অধিপ্পাযো.
কতস্স কাযদুচ্চৰিতাদিপাপস্স পটিচ্ছাদনং কতপাপপটিচ্ছাদনং. তস্স পাপস্স আৱৰণভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি তদাৱৰণপচ্চুপট্ঠানা, মাযা, যায সমন্নাগতো পুগ্গলো ভস্মছন্নো ৱিয অঙ্গাৰো, উদকছন্নো ৱিয খাণু, পিলোতিকপটিচ্ছাদিতং ৱিয চ সত্থং হোতি. অৱিজ্জমানগুণপ্পকাসনং অত্তনি অৱিজ্জমানসীলাদিগুণৱিভাৱনং, যেন সাঠেয্যেন সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স অসন্তগুণসম্ভাৱনেন চিত্তানুৰূপকিৰিযাৱিহৰতো ‘‘এৱংচিত্তো, এৱংকিৰিযো’’তি দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা কুচ্ছিং ৱা পিট্ঠিং ৱা জানিতুং ন সক্কা. যতো –
‘‘ৱামেন সূকৰো হোতি, দক্খিণেন অজামিগো;
সৰেন নেলকো হোতি, ৱিসাণেন জৰগ্গৱো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৯৬; ৱিভ. অট্ঠ. ৮৯৪; মহানি. অট্ঠ. ১৬৬) –
এৱং ৱুত্তযক্কসূকৰসদিসো হোতি.
চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৱো থদ্ধলূখভাৱো. অপ্পতিস্সযৱুত্তীতি অনিৱাতৱুত্তি. অমদ্দৱাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতি, অমদ্দৱতং ৱা পচ্চুপট্ঠপেতীতি অমদ্দৱতাপচ্চুপট্ঠানো, থম্ভো, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো গিলিতনঙ্গলসীসো ৱিয অজগৰো, ৱাতভৰিতভস্তা ৱিয চ থদ্ধো হুত্ৱা গৰুট্ঠানিযে চ দিস্ৱা ওনমিতুম্পি ন ইচ্ছতি, পৰিযন্তেনেৱ চৰতি. কৰণস্স উত্তৰকিৰিযা কৰণুত্তৰিযং. ৱিসেসতো পচ্চনীকভাৱো ৱিপচ্চনীকতা. পৰেন হি কিস্মিঞ্চি কতে তদ্দিগুণং কৰণৱসেন সাৰম্ভো পৱত্ততি.
সেয্যাদিআকাৰেহি উন্নমনং উন্নতি. ওমানোপি হি এৱং কৰণমুখেন সম্পগ্গহৱসেনেৱ পৱত্ততি. ‘‘অহমস্মি সেয্যো’’তিআদিনা অহংকৰণং সম্পগ্গহো অহঙ্কাৰো. পৰে অভিভৱিত্ৱা অধিকং উন্নমনং অব্ভুন্নতি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পুব্বকালে অত্তানং হীনতো দহতি অপৰকালে সেয্যতো’’তি (ৱিভ. ৮৭৭).
মত্তভাৱো জাতিআদিং পটিচ্চ চিত্তস্স মজ্জনাকাৰো, যস্স ৱা ধম্মস্স ৱসেন পুগ্গলো মত্তো নাম হোতি, সো ধম্মো মত্তভাৱো. মদগ্গাহণৰসো মদস্স গাহণকিচ্চো. মদো হি অত্তনো মজ্জনাকাৰং সম্পযুত্তধম্মে গাহেন্তো ৱিয পৱত্তমানো তংসমঙ্গিং পুগ্গলম্পি তথা কৰোন্তো ৱিয হোতি. অহঙ্কাৰৱসেন পুগ্গলং অনিট্ঠং কৰোন্তো চিত্তস্স উম্মাদভাৱো ৱিয হোতীতি উম্মাদপচ্চুপট্ঠানো. সতিযা অনিগ্গণ্হিত্ৱা চিত্তস্স ৱোস্সজ্জনং চিত্তৱোস্সগ্গো, সতিৱিৰহিতোতি অত্থো. যথাৱুত্তস্স ৱোস্সগ্গস্স অনুপ্পদানং পুনপ্পুনং ৱিস্সজ্জনং ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং. ইমেসং কোধাদীনং লোভাদীনম্পি ৱা. লক্খণাদীনীতি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানানি. পদট্ঠানং পন ধম্মন্তৰতায ন গহিতং. নিব্বচনং ‘‘কুজ্ঝতীতি কোধো, উপনয্হতীতি উপনাহো’’তিআদিনা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি ন ৱুত্তং, অত্থতো পন কোধো দোসো এৱ, তথা উপনাহো. পৱত্তিআকাৰমত্ততো হি কতো নেসং ভেদো, মক্খপড়াসসাৰম্ভা তদাকাৰপ্পৱত্তা পটিঘসহগতচিত্তুপ্পাদধম্মা, মাযাসাঠেয্যথম্ভমদপ্পমাদা তদাকাৰপ্পৱত্তা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদধম্মা. থম্ভো ৱা মানৱিসেসো চিত্তস্স থদ্ধভাৱেন গহেতব্বতো, তথা মদো. তথা হি সো ‘‘মানো মঞ্ঞনা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮৭৮) নিদ্দিট্ঠো. ইধ পন মানাতিমানানং ৱিসুং গহিতত্তা মজ্জনাকাৰেন পৱত্তধম্মা এৱ ‘‘মদো’’তি গহেতব্বা. সেসানং ধম্মন্তৰভাৱো পাকটো এৱ.
কস্মা পনেত্থ এতে এৱ অট্ঠ দুকা গহিতা, কিমিতো অঞ্ঞেপি কিলেসধম্মা নত্থীতি? নো নত্থি, ইমে পন আমিসদাযাদস্স সৱিসেসং কিলেসায সংৱত্তন্তীতি তং ৱিসেসং ৱিভাৱেন্তেন আমিসদাযাদস্স লোভাদীনং পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ এত্থাতি এতেসু লোভাদীসু. অলভন্তো আমিসন্তি অধিপ্পাযো. ততুত্তৰি উপ্পন্নো কোধোতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সন্তেপীতি ৱিজ্জমানেপি. ইস্সতীতি ইস্সং জনেতি. পদুস্সতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. তথা হি সা ‘‘ইস্সতি দুস্সতি পদুস্সতী’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠা. যস্মা ৱা ইস্সং জনেন্তো একংসতো পদুট্ঠচিত্তো এৱ হোতি, তস্মা ‘‘পদুস্সতী’’তি ৱুত্তং. অস্সাতি আমিসদাযাদস্স. এৱং পটিপন্নোতি এৱং অসন্তগুণপ্পকাসনং পটিপদং পটিপন্নো. ওৱদিতুং অসক্কুণেয্যোতি এতেন থম্ভো নাম দোৱচস্সকৰণো ধম্মোতি দস্সেতি. কিঞ্চি ৱদতি ওৱাদদানৱসেন. থম্ভেন…পে… মঞ্ঞন্তোতি ইমিনা চ থম্ভস্স মানৱিসেসভাৱং দস্সেতি, থম্ভেন ৱা হেতুনাতি অত্থো. মত্তো সমানোতি মত্তো হোন্তো. কাম…পে… পমজ্জতীতি এতেন মদৱসেন একংসতো পমাদমাপজ্জতীতি দস্সেতি.
এৱন্তি ইমিনা আমিসদাযাদস্স লোভাদীনং উপ্পত্তিক্কমদস্সনেনেৱ ইধ পাড়িযং নেসং দেসনাক্কমোপি দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. ন কেৱলং ইমেহেৱ, অথ খো অঞ্ঞেহি চ এৱৰূপেহি পাপকেহি ধম্মেহি অপৰিমুত্তো হোতীতি সম্বন্ধো. কে পন তেতি? অত্ৰিচ্ছতামহিচ্ছতাদযোতি. এৱং মহাদীনৱা আমিসদাযাদতাতি ততো বলৱতৰো সংৱেগো জনেতব্বোতি অযমেত্থ ওৱাদো ৱেদিতব্বো. এত্থাতি এতস্মিং সুত্তে. সব্বত্থাতি সব্বেসু ৱাৰেসু. নিব্বিসেসোযেৱাতি এতেনেৱ পঠমতৰং ইধ দস্সিতসচ্চযোজনানযেন সব্বৱাৰেসু যোজেতব্বোতি ৱেদিতব্বো.
ঞাণপৰিচযপাটৱত্থন্তি মগ্গস্স অট্ঠঙ্গসত্তঙ্গতাদিৱিসেসৱিভাৱনায ঞাণস্স আসেৱনট্ঠেন পৰিচযো ঞাণপৰিচযো, তস্স পটুভাৱত্থং কোসল্লত্থং. এত্থাতি অৰিযমগ্গে. ভেদোতি ৱিসেসো. কমোতি অঙ্গানং দেসনানুপুব্বী. ভাৱনানযোতি ভাৱনাৱিধি. ‘‘কদাচি অট্ঠঙ্গিকো, কদাচি সত্তঙ্গিকো’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো পুন ‘‘অযং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ লোকুত্তৰপঠমজ্ঝানৱসেনাতি লোকুত্তৰস্স পঠমজ্ঝানস্স ৱসেন. এত্থ চ কেচি ঝানধম্মা মগ্গসভাৱাতি একন্ততো ঝানং মগ্গতো ৱিসুং কত্ৱা ৱত্তুং ন সক্কাতি ‘‘লোকুত্তৰপঠমজ্ঝানসহিতো’’তি অৱত্ৱা ‘‘লোকুত্তৰপঠমজ্ঝানৱসেন’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা লোকুত্তৰপঠমজ্ঝানৱসেনাতি লোকুত্তৰা হুত্ৱা পঠমজ্ঝানস্স ৱসেনাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অৰিযমগ্গো হি ৱিপস্সনায পাদকভূতস্স, সম্মসিতস্স ৱা পঠমজ্ঝানস্স ৱসেন অট্ঠঙ্গিকো হোতি. অথ ৱা অঝানলাভিনো সুক্খৱিপস্সকস্স, ঝানলাভিনো ৱা পাদকমকত্ৱা পঠমজ্ঝানস্স, পকিণ্ণকসঙ্খাৰানং ৱা সম্মসনে উপ্পন্নো অৰিযমগ্গো অট্ঠঙ্গিকো হোতি, স্ৱাস্স অট্ঠঙ্গিকভাৱো পঠমজ্ঝানিকভাৱেনাতি দস্সেন্তো ‘‘পঠমজ্ঝানৱসেনা’’তি আহ. এৱং ‘‘অৱসেসজ্ঝানৱসেনা’’তি এত্থাতি যথাৰহং অত্থো ৱেদিতব্বো.
যদি অৰিযমগ্গো সত্তঙ্গিকোপি হোতি, অথ কস্মা পাড়িযং ‘‘অট্ঠঙ্গিকো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তন্তি আহ ‘‘উক্কট্ঠনিদ্দেসতো’’তিআদি. যথা চেত্থ পটিপদায মগ্গৱসেন অট্ঠঙ্গিকসত্তঙ্গিকভেদো, এৱং বোজ্ঝঙ্গৱসেন সত্তঙ্গিকছড়ঙ্গিকভেদো ৱেদিতব্বো অপ্পীতিকজ্ঝানৱসেন ছড়ঙ্গিকত্তা, মগ্গৱসেন পন দেসনা আগতাতি স্ৱাযং ভেদো অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটো. ইতো পৰন্তি ইতো অট্ঠঙ্গতো পৰং উক্কংসতো, অৱকংসতো পন সত্তঙ্গতো পৰং মগ্গঙ্গং নাম নত্থীতি. ননু মগ্গৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৯৩-৫০২) পঞ্চঙ্গিকৱাৰে পঞ্চেৱ মগ্গঙ্গানি উদ্ধটানি, মহাসড়াযতনে (ম. নি. ৩.৪৩১) চ ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠি, যো তথাভূতস্স সঙ্কপ্পো, যো তথাভূতস্স ৱাযামো, যা তথাভূতস্স সতি, যো তথাভূতস্স সমাধি, স্ৱাস্স হোতি সম্মাসমাধী’’তি ৱত্ৱা পুব্বভাগৱসেন পন ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি সম্মাৱাচাদযো আগতাতি? সচ্চমেতং, তং পন সম্মাদিট্ঠিআদীনং পঞ্চন্নং কাৰাপকঙ্গানং অতিৰেককিচ্চদস্সনৱসেন ৱুত্তং, তস্মা ন অৰিযমগ্গো সম্মাৱাচাদিৱিৰহিতো অত্থীতি ‘‘ইতো পৰঞ্হি মগ্গঙ্গং নত্থী’’তি সুৱুত্তমেতন্তি দট্ঠব্বং.
সব্বকুসলানন্তি সব্বেসং কুসলধম্মানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. কামাৱচৰাদিৱসেন তংতংকুসলধম্মেসু সা সম্মাদিট্ঠি সেট্ঠা. তস্সা সেট্ঠভাৱেন হি ‘‘পঞ্ঞাজীৱিং জীৱিতমাহু সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪) ৱুত্তং, মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা পন সব্বসেট্ঠভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. কুসলৱাৰেতি কুসলুপ্পত্তিসমযে. পুব্বঙ্গমা কুসলাদিধম্মানং যাথাৱসভাৱবোধেন সম্পযুত্তধম্মানং পৰিণাযকভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠিং সম্মাদিট্ঠীতি পজানাতী’’তিআদি. সা সম্মাদিট্ঠি পভৱো এতস্সাতি তপ্পভৱো, সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মাদস্সনৱসেন হি সম্মাসঙ্কপ্পো হোতি. ততো অভিনিব্বত্তানীতি তপ্পভৱাভিনিব্বত্তানি. তপ্পভৱাভিনিব্বত্তানিপি ‘‘তদভিনিব্বত্তানী’’তি ৱুচ্চন্তি কাৰণকাৰণেপি কাৰণূপচাৰতোতি আহ ‘‘তপ্পভৱাভিনিব্বত্তানি সেসঙ্গানী’’তি. তেনাহ ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্সা’’তিআদি. যথা হি সম্মাদস্সনং সম্মাৱিতক্কনস্স ৱিসেসপচ্চযো, এৱং সম্মাৱিতক্কনং সম্মাপৰিগ্গহস্স সম্মাপৰিগ্গহো সম্মাসমুট্ঠানস্স, সম্মাসমুট্ঠানং সম্মাৱোদানস্স, সম্মাৱোদানং সম্মাৱাযামস্স, সম্মাৱাযামো সম্মাউপট্ঠানস্স, সম্মাউপট্ঠানং সম্মাধানস্স ৱিসেসপচ্চযো, তস্মা ‘‘পুৰিমং পুৰিমং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স ৱিসেসপচ্চযো হোতী’’তি ইমিনা ৱিসেসপচ্চযভাৱদস্সনত্থেন কমেন এতানি সম্মাদিট্ঠিআদীনি অঙ্গানি ৱুত্তানীতি দস্সিতানি.
ভাৱনানযোতি সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধভাৱেন পৱত্তো ভাৱনাৱিধি. অযঞ্হি অৰিযমগ্গক্খণে ভাৱনাৱিধি. তস্স পন পুব্বভাগে ভাৱনানযো কস্সচি সমথপুব্বঙ্গমো হোতি, কস্সচি ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমোতি. তং ৱিধিং দস্সেতুং ‘‘কোচী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পঠমো সমথযানিকস্স ৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো ৱিপস্সনাযানিকস্স. তেনাহ ‘‘ইধেকচ্চো’’তিআদি. তন্তি সমথং সমাধিং, ঝানধম্মেতি ৱা অত্থো. তংসম্পযুত্তেতি সমাধিসম্পযুত্তে, ঝানসম্পযুত্তে ৱা ধম্মে. অযঞ্চ নযো যেভুয্যেন সমথযানিকা অৰূপমুখেন, তত্থাপি ঝানমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং কৰোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তো. ৱিপস্সনং ভাৱযতোতি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং আৰভিত্ৱা যথাধিগতং তৰুণৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তস্স. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পুব্বভাগিযো লোকিযমগ্গো উপ্পজ্জতি. আসেৱতি নিব্বিদানুপস্সনাৱসেন. ভাৱেতি মুঞ্চিতুকম্যতাৱসেন. বহুলীকৰোতি পটিসঙ্খানুপস্সনাৱসেন. আসেৱতি ৱা ভযতূপট্ঠানঞাণৱসেন. বহুলীকৰোতি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাৱসেন. সংযোজনানি পহীযন্তি,অনুসযা ব্যন্তী হোন্তি মগ্গপটিপাটিযা.
সমথং অনুপ্পাদেত্ৱাৱাতি অৱধাৰণেন উপচাৰসমাধিং নিৱত্তেতি, ন খণিকসমাধিং. ন হি খণিকসমাধিং ৱিনা ৱিপস্সনা সম্ভৱতি. ৱিপস্সনাপাৰিপূৰিযাতি ৱিপস্সনায পৰিপুণ্ণতায ৱুট্ঠানগামিনিভাৱপ্পত্তিযা. তত্থজাতানন্তি তস্মিং অৰিযমগ্গক্খণে উপ্পন্নানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং ধম্মানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ৱৱস্সগ্গাৰম্মণতোতি ৱৱস্সগ্গস্স আৰম্মণতায. ৱৱস্সগ্গো ৱোস্সগ্গো পটিনিস্সগ্গোতি চ অপৱগ্গোতি চ অত্থতো একং, নিব্বানন্তি ৱুত্তং হোতি, তস্মা নিব্বানস্স আৰম্মণকৰণেনাতি অত্থো. চিত্তস্স একগ্গতাতি মগ্গসম্মাসমাধিমাহ. অৰিযমগ্গো হি একন্ত সমাহিতো অসমাধানহেতূনং কিলেসানং সমুচ্ছেদনতো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
যুগনদ্ধাৱ হোন্তি তদা সমাধিপঞ্ঞানং সমৰসতায ইচ্ছিতব্বতো. মগ্গক্খণে হি ন সমথভাৱনাযং ৱিয সমাধি, ৱিপস্সনাভাৱনাযং ৱিয চ পঞ্ঞা কিচ্চতো অধিকা ইচ্ছিতব্বা, সমৰসতায পন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনতিৱত্তনট্ঠেন দ্ৱেপি যুগনদ্ধা ৱিয পৱত্তন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধাৱ হোন্তী’’তি.
ধম্মদাযাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.