১০. সতিপট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা

১০৫. জানপদিনোতি (দী. নি. টী. ২.৯৫) জনপদৱন্তো, জনপদস্স ৱা ইস্সৰা ৰাজকুমাৰা. গোত্তৱসেন কুৰূ নাম. তেসং নিৱাসো যদি একো জনপদো, কথং বহুৱচনন্তি আহ ‘‘ৰুড়্হীসদ্দেনা’’তি. অক্খৰচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৱিয সলিঙ্গৱচনানি (পাণিনি ১.২৫১) ইচ্ছন্তি, অযমেত্থ ৰুড়্হী যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অঙ্গেসু ৱিহৰতি, মল্লেসু ৱিহৰতী’’তি চ. তব্বিসেসনে পন জনপদ-সদ্দে জাতি-সদ্দে একৱচনমেৱ. অট্ঠকথাচৰিযা পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো. তেন পুথুঅত্থৱিসযতায এৱং তং বহুৱচনন্তি ‘‘বহুকে পনা’’তিআদিনা ৱক্খমানং ৱিসেসং দীপেতি. সুত্ৱাতি মন্ধাতুমহাৰাজস্স আনুভাৱদস্সনানুসাৰেন পৰম্পৰাগতং কথং সুত্ৱা. অনুসংযাযন্তেনাতি অনুৱিচৰন্তেন. এতেসং ঠানন্তি চন্দিমসূৰিযমুখেন চাতুমহাৰাজিকভৱনমাহ. তেনাহ ‘‘তত্থ অগমাসী’’তিআদি. সোতি মন্ধাতুমহাৰাজা. তন্তি চাতুমহাৰাজিকৰজ্জং. গহেত্ৱাতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা. পুন পুচ্ছি পৰিণাযকৰতনং. দোৱাৰিকভূমিযং তিট্ঠন্তি সুধম্মায দেৱসভায দেৱপুৰস্স চ চতূসু দ্ৱাৰেসু আৰক্খায অধিকতত্তা. দিব্বৰুক্খসহস্সপটিমণ্ডিতন্তি ইদং ‘‘চিত্তলতাৱন’’ন্তিআদীসুপি যোজেতব্বং.

পথৱিযং পতিট্ঠাসীতি ভস্সিত্ৱা পথৱিযা আসন্নে ঠানে অট্ঠাসি, ঠত্ৱা চ নচিৰস্সেৱ অন্তৰধাযি তেনত্তভাৱেন ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্সৰিযস্স অভাৱতো. ‘‘চিৰতৰং কালং ঠত্ৱা’’তি অপৰে. দেৱভাৱো পাতুৰহোসি দেৱলোকে পৱত্তিৱিপাকদাযিনো অপৰাপৰিযাযৱেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা. অৱযৱে সিদ্ধো ৱিসেসো সমুদাযস্স ৱিসেসকো হোতীতি একম্পি ৰট্ঠং বহুৱচনেন ৱোহৰীযতি.

দ-কাৰেন অত্থং ৱণ্ণযন্তি নিৰুত্তিনযেন. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো ৱুচ্চতি উত্তৰপদলোপেন যথা ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তি. কথং পন সো কম্মাসপাদোতি আহ ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. দমিতোতি এত্থ কীদিসং দমনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পোৰিসাদভাৱতো পটিসেধিতো’’তি. ইমে পন থেৰাতি মজ্ঝিমভাণকে ৱদতি, তে পন চূড়কম্মাসদম্মং সন্ধায তথা ৱদন্তি. যক্খিনিপুত্তো হি কম্মাসপাদো অলীনসত্তুকুমাৰকালে বোধিসত্তেন তত্থ দমিতো, সুতসোমকালে পন বাৰাণসিৰাজা পোৰিসাদভাৱপটিসেধনেন যত্থ দমিতো, তং মহাকম্মাসদম্মং নাম. পুত্তোতি ৱত্ৱা অত্ৰজোতি ৱচনং ওৰসপুত্তভাৱদস্সনত্থং.

যেহি আৱসিতপদেসো কুৰুৰট্ঠন্তি নামং লভি, তে উত্তৰকুৰুতো আগতা মনুস্সা তত্থ ৰক্খিতনিযামেনেৱ পঞ্চ সীলানি ৰক্খিংসু, তেসং দিট্ঠানুগতিযা পচ্ছিমা জনতাতি, সো দেসধম্মৱসেন অৱিচ্ছেদতো ৱত্তমানো কুৰুৱত্তধম্মোতি পঞ্ঞাযিত্থ, অযঞ্চ অত্থো কুৰুধম্মজাতকেন (জা. ১.৩.৭৬-৭৮) দীপেতব্বো. সো অপৰভাগে যত্থ পঠমং সংকিলিট্ঠো জাতো, তং দস্সেতুং ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যত্থ ভগৱতো ৱসনোকাসো কোচি ৱিহাৰো ন হোতি, তত্থ কেৱলং গোচৰগামকিত্তনং নিদানকথায পকতি, যথা তংসক্কেসু ৱিহৰতি দেৱদহং নাম সক্কানং নিগমোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৱসনোকাসতো’’তিআদিমাহ.

উদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা

১০৬. কস্মা ভগৱা ইমং সুত্তমভাসীতি অসাধাৰণসমুট্ঠানং পুচ্ছতি, সাধাৰণং পন পাকটন্তি অনামট্ঠং, তেন সুত্তনিক্খেপো পুচ্ছিতোতি কত্ৱা ইতৰো ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদিনা অপৰজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপোতি দস্সেতি. এতেন বাহিৰসমুট্ঠানং ৱিভাৱিতন্তি দট্ঠব্বং. অজ্ঝত্তিকং পন অসাধাৰণঞ্চ মূলপৰিযাযসুত্তাদিটীকাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কুৰুৰট্ঠং কিৰ (দী. নি. টী. ২.৩৭৩) তদা তন্নিৱাসীনং সত্তানং যেভুয্যেন যোনিসোমনসিকাৰৱন্ততায পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন উতুআদিসম্পন্নমেৱ অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা’’তি. আদি-সদ্দেন ভোজনাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পন ‘‘পুব্বে কুৰুৱত্তধম্মানুট্ঠানৱাসনায উত্তৰকুৰু ৱিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৱ হোন্তং ভগৱতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং তং ৰট্ঠং অহোসী’’তি ৱদন্তি. চিত্তসৰীৰকল্লতাযাতি চিত্তস্স সৰীৰস্স চ অৰোগতায. অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলাতি লদ্ধুপকাৰঞাণানুভাৱা, অনু অনু ৱা আচিণ্ণপঞ্ঞাতেজা. একৱীসতিযা ঠানেসূতি কাযানুপস্সনাৱসেন চুদ্দসসুঠানেসু, ৱেদনানুপস্সনাৱসেন একস্মিং ঠানে, তথা চিত্তানুপস্সনাৱসেন, ধম্মানুপস্সনাৱসেন পঞ্চসু ঠানেসূতি এৱং একৱীসতিযা ঠানেসু. কম্মট্ঠানং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং যথা অৰহত্তং পাপেতি, এৱং দেসনাৱসেন অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা. সুৱণ্ণচঙ্কোটকসুৱণ্ণমঞ্জূসাসু পক্খিত্তানি সুমনচম্পকাদিনানাপুপ্ফানি মণিপুত্তাদিসত্তৰতনানি চ যথা ভাজনসম্পত্তিযা সৱিসেসং সোভন্তি, কিচ্চকৰানি চ হোন্তি মনুঞ্ঞাভাৱতো, এৱং সীলদস্সনাদিসম্পত্তিযা ভাজনৱিসেসভূতায কুৰুৰট্ঠৱাসিপৰিসায দেসিতা চ ভগৱতো অযং দেসনা ভিয্যোসোমত্তায সোভতি, কিচ্চকাৰী চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যথা হি পুৰিসো’’তিআদিনা. এত্থাতি কুৰুৰট্ঠে.

পকতিযাতি সৰসতো, ইমিস্সা সতিপট্ঠানসুত্তদেসনায পুব্বেপীতি অধিপ্পাযো. অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি সত্থু দেসনানুসাৰতোতি অধিপ্পাযো. ৱিস্সট্ঠঅত্তভাৱনাতি অনিচ্চাদিৱসেন কিস্মিঞ্চি যোনিসোমনসিকাৰে চিত্তং অনিযোজেত্ৱা ৰূপাদিআৰম্মণে অভিৰতিৱসেন ৱিস্সট্ঠচিত্তেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, পমাদৱিহাৰং পহায অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

একাযনোতি এত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপৰিযাযো. ন কেৱলমযনমেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ মগ্গপৰিযাযাতি পদুদ্ধাৰং কৰোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তিআদি ৱত্ৱা যদি মগ্গপৰিযাযো অযন-সদ্দো, কস্মা পুন মগ্গোতি ৱুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একো এৱ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামী মগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ ‘‘মগ্গো’’তি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞে চ বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৱ গহিতা তদৱিনাভাৱতো. তথা হি ঞাণৱীৰিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা. উদ্দেসে পন সতিযা এৱ গহণং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ন দ্ৱেধাপথভূতোতি ইমিনা ইমস্স মগ্গস্স অনেকমগ্গতাভাৱং ৱিয অনিব্বানগামিভাৱাভাৱঞ্চ দস্সেতি. একেনাতি অসহাযেন. অসহাযতা চ দুৱিধা অত্তদুতিযতাভাৱেন ৱা, যা ‘‘ৱূপকট্ঠকাযতা’’তি ৱুচ্চতি, তণ্হাদুতিযতাভাৱেন ৱা, যা ‘‘পৱিৱিত্তচিত্ততা’’তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ৱূপকট্ঠেন পৱিৱিত্তচিত্তেনা’’তি. সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘যাৱ পৰে একতো কৰোসী’’তিআদীসূতি আহ ‘‘একস্সাতি সেট্ঠস্সা’’তি. যদি সংসাৰতো নিস্সৰণট্ঠো অযনট্ঠো অঞ্ঞেসম্পি উপনিস্সযসম্পন্নানং সাধাৰণো কথং ভগৱতোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ইমস্মিং খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৱধাৰণে, তস্মা ইমস্মিং যেৱাতি অত্থো. দেসনাভেদোযেৱ হেসো, যদিদং মগ্গোতি ৱা অযনোতি ৱা. তেনাহ ‘‘অত্থো পনেকো’’তি.

নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোতি কাযানুপস্সনাদিমুখেন তত্থাপি আনাপানাদিমুখেন ভাৱনানযেন পৱত্তো. একাযনন্তি একগামিনং, নিব্বানগামিনন্তি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অদুতিযত্তা সেট্ঠত্তা চ ‘‘এক’’ন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তি (সু. নি. ৮৯০) ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) চ. খযো এৱ অন্তোতি খযন্তো, জাতিযা খযন্তং দিট্ঠৱাতি জাতিখযন্তদস্সী. অৱিভাগেন সব্বেপি সত্তে হিতেন অনুকম্পতীতি হিতানুকম্পী. অতৰিংসূতি তৰিংসু. পুব্বেতি পুৰিমকা বুদ্ধা, পুব্বে ৱা অতীতকালে.

তন্তি তং তেসং ৱচনং, তং ৱা কিৰিযাৱুত্তিৱাচকত্তং ন যুজ্জতি. ন হি সঙ্খেয্যপ্পধানতায সত্তৱাচিনো এক-সদ্দস্স কিৰিযাৱুত্তিৱাচকতা অত্থি. ‘‘সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছেয্যা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) ৱিয ‘‘সকিং অযনো’’তি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৱিতব্বং. এৱং অত্থং যোজেত্ৱাতি এৱং পদত্থং যোজেত্ৱা. উভযথাপীতি পুৰিমনযেন পচ্ছিমনযেন চ. ন যুজ্জতি ইধাধিপ্পেতমগ্গস্স অনেকৱাৰং পৱত্তিসব্ভাৱতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. অনেকৱাৰম্পি অযতীতি পুৰিমনযস্স, অনেকঞ্চস্স অযনং হোতীতি পচ্ছিমনযস্স চ পটিক্খেপো.

ইমস্মিং পদেতি ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৱে মগ্গো’’তি ইমস্মিং ৱাক্যে, ইমস্মিং ৱা ‘‘পুব্বভাগমগ্গো লোকুত্তৰমগ্গো’’তি সংসযট্ঠানে. মিস্সকমগ্গোতি লোকিযেন মিস্সকো লোকুত্তৰমগ্গো. ৱিসুদ্ধিআদীনং নিপ্পৰিযাযহেতুং সঙ্গণ্হন্তো আচৰিযত্থেৰো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ, ইতৰো পৰিযাযহেতু ইধাধিপ্পেতোতি ‘‘পুব্বভাগমগ্গো’’তি.

সদ্দং সুত্ৱাৱাতি ‘‘কালো, ভন্তে, ধম্মস্সৱনাযা’’তি কালাৰোচনসদ্দং সুত্ৱা. এৱং উক্খিপিত্ৱাতি. এৱং ‘‘মধুৰং ইমং কুহিং ছড্ডেমা’’তি অছড্ডেন্তা উচ্ছুভাৰং ৱিয পগ্গহেত্ৱা ন ৱিচৰন্তি. আলুড়েতীতি ৱিলুড়িতো আকুলো হোতীতি অত্থো. একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি. এত্তাৱতা ইধাধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তস্সেৱ অলঙ্কাৰত্থং সো পন যস্স পুব্বভাগমগ্গো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো’’তিআদিকা গাথাপি পটিসম্ভিদামগ্গতোৱ আনেত্ৱা ঠপিতা.

নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং, সো এৱ অৱিপৰীতসভাৱতায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমুপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৱেসিতব্বতায, ‘‘গমনীযট্ঠেনা’’তি ৱা পাঠো, উপগন্তব্বত্তাতি অত্থো. ৰাগাদীহীতি. ইমিনা ৰাগদোসমোহানংযেৱ গহণং ‘‘ৰাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৱিভ. ৯২৪) ৱচনতো. ‘‘অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদীহী’’তি পন ইমিনা সব্বেসম্পি উপক্কিলেসানং সঙ্গণ্হনত্থং তে ৱিসুং উদ্ধটা. সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি ৱুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কামং ‘‘ৱিসুদ্ধিযা’’তি সামঞ্ঞজোতনা, চিত্তৱিসুদ্ধি এৱ পনেত্থ অধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপমলৱসেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ন কেৱলং অট্ঠকথাৱচনমেৱ, অথ খো ইদমেত্থ আহচ্চভাসিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ.

সা পনাযং চিত্তৱিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৱত্ততি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৱ সোকাধিকতায ‘‘কহং, একপুত্তক, কহং, একপুত্তকা’’তি পৰিদেৱৱসেন লপনং পৰিদেৱো, আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. তং পনস্স সমতিক্কমাৱহতং নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘অযং হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ যং পুব্বে তং ৱিসোধেহীতি অতীতেসু খন্ধেসু তণ্হাসংকিলেসৱিসোধনং ৱুত্তং. পচ্ছাতি পৰতো. তেতি তুয্হং. মাহূতি মা অহু. কিঞ্চনন্তি ৰাগাদিকিঞ্চনং. এতেন অনাগতেসু খন্ধেসু সংকিলেসৱিসোধনং ৱুত্তং. মজ্ঝেতি তদুভযৱেমজ্ঝে. নো চে গহেস্সসীতি ন উপাদিযিস্সসি চে. এতেন পচ্চুপ্পন্নে খন্ধপবন্ধে উপাদানপ্পৱত্তি ৱুত্তা. উপসন্তো চৰিস্সসীতি এৱং অদ্ধত্তযগতসংকিলেসৱিসোধনে সতি নিব্বুতসব্বপৰিড়াহতায উপসন্তো হুত্ৱা ৱিহৰিস্সসীতি অৰহত্তনিকূটেন গাথং নিট্ঠপেসি. তেনাহ ‘‘ইমং গাথ’’ন্তিআদি.

পুত্তাতি ওৰসা, অঞ্ঞেপি ৱা যে কেচি. পিতাতি জনকো. বন্ধৱাতি ঞাতকা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুত্তা ৱা পিতা ৱা বন্ধৱা ৱা অন্তকেন মচ্চুনা অধিপন্নস্স অভিভূতস্স মৰণতো তাণায ন হোন্তি, তস্মা নত্থি ঞাতীসু তাণতাতি. ন হি ঞাতীনং ৱসেন মৰণতো আৰক্খা অত্থি, তস্মা পটাচাৰে ‘‘উভো পুত্তা কালকতা’’তিআদিনা (অপ. থেৰী ২.২.৪৯৮) মা নিৰত্থকং পৰিদেৱি, ধম্মংযেৱ পন যাথাৱতো পস্সাতি অধিপ্পাযো.

সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতাতি যথানুলোমং পৱত্তিতায সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায পৰিযোসানে সহস্সনযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. কথং পনাযং সতিপট্ঠানমগ্গৱসেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ন হি চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথায ৱিনা সাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমো অত্থি. ‘‘ইমং গাথং সুত্ৱা’’তি পন ইদং সোকৱিনোদনৱসেন পৱত্তিতায গাথায পঠমং সুতত্তা ৱুত্তং. এস নযো ইতৰগাথাযপি. ভাৱনাতি পঞ্ঞাভাৱনা. সা হি ইধাধিপ্পেতা. তস্মাতি যস্মা ৰূপাদীনং অনিচ্চাদিতো অনুপস্সনাপি সতিপট্ঠানভাৱনা, তস্মা. তেপীতি সন্ততিমহামত্তপটাচাৰা.

পঞ্চসতে চোৰেতি সতসতচোৰপৰিৱাৰে পঞ্চ চোৰে পটিপাটিযা পেসেসি. তে অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা থেৰং পৰিযেসন্তা অনুক্কমেন থেৰস্স সমীপে সমাগচ্ছিংসু. তেনাহ ‘‘তে গন্ত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসূ’’তি. ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জীতি সম্বন্ধো. থেৰস্স হি সীলং পচ্চৱেক্খতো সুপৰিসুদ্ধং সীলং নিস্সায উড়াৰং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জমানং ঊৰুট্ঠিভেদজনিতং দুক্খৱেদনং ৱিক্খম্ভেসি. পাদানীতি পাদে. সঞ্ঞপেস্সামীতি সঞ্ঞত্তিং কৰিস্সামি. অড্ডিযামীতি জিগুচ্ছামি. হৰাযামীতি লজ্জামি. ৱিপস্সিসন্তি সম্মসিং.

পচলাযন্তানন্তি পচলাযনং নিদ্দং উপগতানং. ৱতসম্পন্নোতি ধুতচৰণসম্পন্নো. পমাদন্তি পচলাযনং সন্ধাযাহ. ওৰুদ্ধমানসোতি উপৰুদ্ধঅধিচিত্তো. পঞ্জৰস্মিন্তি সৰীৰে. সৰীৰঞ্হি ন্হাৰুসম্বন্ধঅট্ঠিসঙ্ঘাততায ইধ ‘‘পঞ্জৰ’’ন্তি ৱুত্তং.

পীতৱণ্ণায পটাকায পৰিহৰণতো মল্লযুদ্ধচিত্তকতায চ পীতমল্লো. তীসু ৰজ্জেসূতি পণ্ডুচোড়গোড়ৰজ্জেসু. মল্লা সীহড়দীপে সক্কাৰসম্মানং লভন্তীতি তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম. তংযেৱ অঙ্কুসং কত্ৱাতি ‘‘ৰূপাদযো ‘মমা’তি ন গহেতব্বা’’তি ন তুম্হাকৱগ্গেন (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) পকাসিতমত্থং অত্তনো চিত্তমত্তহত্থিনো অঙ্কুসং কত্ৱা. জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি ‘‘নিসিন্নে নিদ্দায অৱসৰো হোতী’’তি. ব্যাকৰিত্ৱাতি অত্তনো ৱীৰিযাৰম্ভস্স সফলতাপৱেদনমুখেন সব্ৰহ্মচাৰীনং উস্সাহং জনেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকৰিত্ৱা. ভাসিতন্তি ৱচনং. কস্স পন তন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স,সব্বলোকগ্গৱাদিনো’’তি. ন তুম্হাকন্তিআদি তস্স পৱত্তিআকাৰদস্সনং. তযিদং মে সঙ্খাৰানং অচ্চন্তৱূপসমকাৰণন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চা ৱতা’’তি গাথং আহৰি. তেন ইদানাহং সঙ্খাৰানং খণে খণে ভঙ্গসঙ্খাতস্স ৰোগস্স অভাৱেন অৰোগো পৰিনিব্বুতোতি দস্সেতি.

অস্সাতি সক্কস্স. উপপত্তীতি দেৱূপপত্তি. পুনপাকতিকাৱ অহোসি সক্কভাৱেনেৱ উপপন্নত্তা. সুব্ৰহ্মাতি এৱং নামো. অচ্ছৰানং নিৰযূপপত্তিং দিস্ৱা ততো পভুতি সততং পৱত্তমানং অত্তনো চিত্তুত্ৰাসং সন্ধাযাহ ‘‘নিচ্চং উত্ৰস্তমিদং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ উত্ৰস্তন্তি সন্তস্তং ভীতং. উব্বিগ্গন্তি সংৱিগ্গং. উত্ৰস্তন্তি ৱা সংৱিগ্গং. উব্বিগ্গন্তি ভযৱসেন সহ কাযেন সঞ্চলিতং. অনুপ্পন্নেসূতি অনাগতেসু. কিচ্ছেসূতি দুক্খেসু. নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনং, ভাৱীদুক্খপৱত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. উপ্পতিতেসূতি উপ্পন্নেসু কিচ্ছেসূতি যোজনা, তদা অত্তনো পৰিৱাৰস্স উপ্পন্নদুক্খনিমিত্তন্তি অধিপ্পাযো.

বোজ্ঝাতি বোধিতো, অৰিযমগ্গতোতি অত্থো. অঞ্ঞত্ৰাতি চ পদং অপেক্খিত্ৱা নিস্সক্কৱচনং, তস্মা বোধিং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. তপসাতি তপোকম্মতো. তেন মগ্গাধিগমস্স উপাযভূতং ধুতঙ্গসেৱনাদিসল্লেখপটিপদং দস্সেতি. ইন্দ্ৰিযসংৱৰাতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সংৱৰণতো. এতেন সতিসংৱৰসীসেন সব্বম্পি সংৱৰসীলং, লক্খণহাৰনযেন ৱা সব্বম্পি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি. সব্বনিস্সগ্গাতি সব্বুপধিনিস্সজ্জনতো সব্বকিলেসপ্পহানতো. কিলেসেসু হি নিস্সট্ঠেসু কম্মৱট্টং ৱিপাকৱট্টঞ্চ নিস্সট্ঠমেৱ হোতীতি. সোত্থিন্তি খেমং অনুপদ্দৱতং.

ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৱা ঞাযতি পটিৱিজ্ঝীযতি এতেনাতি ঞাযো, অৰিযমগ্গোতি আহ ‘‘ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. তণ্হাৱানৱিৰহিতত্তাতি তণ্হাসঙ্খাতৱানৱিৱিত্তত্তা. তণ্হা হি খন্ধেহি খন্ধং, কম্মুনা ৱা ফলং, সত্তেহি ৱা দুক্খং ৱিনতি সংসিব্বতীতি ৱানন্তি ৱুচ্চতি. তযিদং নত্থি এত্থ ৱানং, ন ৱা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স ৱানন্তি নিব্বানং, অসঙ্খতা ধাতু. পৰপচ্চযেন ৱিনা পচ্চক্খকৰণং সচ্ছিকিৰিযাতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খতাযা’’তি.

ননু ‘‘ৱিসুদ্ধিযা’’তি চিত্তৱিসুদ্ধিযা অধিপ্পেতত্তা ৱিসুদ্ধিগ্গহণেনেৱেত্থ সোকসমতিক্কমাদযোপি গহিতা এৱ হোন্তি, তে পুন কস্মা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৱুত্তং. সাসনযুত্তিকোৱিদেতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিলক্খণাযং ধম্মনীতিযং ছেকে. তং তং অত্থং ঞাপেতীতি যে যে বোধনেয্যপুগ্গলা সঙ্খেপৱিত্থাৰাদিৱসেন যথা যথা বোধেতব্বা, অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ভগৱা তে তে তথা তথা বোধেন্তো তং তমত্থং ঞাপেতি. তং তং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তোতি অত্থাপত্তিং অগণেন্তো তং তং অত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধা অত্থাপত্তিঞাপকাদিসাধনীযৱচনাতি. সংৱত্ততীতি জাযতি, হোতীতি অত্থো. যস্মা অনতিক্কন্তসোকপৰিদেৱস্স ন কদাচি চিত্তৱিসুদ্ধি অত্থি সোকপৰিদেৱসমতিক্কমমুখেনেৱ চিত্তৱিসুদ্ধিযা ইজ্ঝনতো, তস্মা আহ ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমেন হোতী’’তি. যস্মা পন দোমনস্সপচ্চযেহি দুক্খধম্মেহি পুট্ঠং পুথুজ্জনং সোকাদযো অভিভৱন্তি, পৰিঞ্ঞাতেসু চ তেসু তে ন হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেনা’’তি. ঞাযস্সাতি অগ্গমগ্গস্স ততিযমগ্গস্স চ. তদধিগমেন হি যথাক্কমং দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো. সচ্ছিকিৰিযাভিসমযসহভাৱীপি ইতৰাভিসমযো তদৱিনাভাৱতো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযহেতুকো ৱিয ৱুত্তো ‘‘ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি. ফলঞাণেন ৱা পচ্চক্খকৰণং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি. সম্পদানৱচনঞ্চেতং দট্ঠব্বং.

ৱণ্ণভণনন্তি পসংসাৱচনং. তযিদং ন ইধেৱ, অথ খো অঞ্ঞত্থাপি সত্থা অকাসিযেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৱ হী’’তিআদিমাহ. তত্থআদিম্হি কল্যাণং, আদি ৱা কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিতো উপনেতব্বস্স অভাৱা চ কেৱলপৰিপুণ্ণং. নিৰুপক্কিলেসতো অপনেতব্বস্স অভাৱা চ পৰিসুদ্ধং. সেট্ঠচৰিযভাৱতো সাসন ব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ ৱো পকাসেস্সামীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অৰিযৱংসাতি অৰিযানং বুদ্ধাদীনং ৱংসা পৱেণিযো. অগ্গঞ্ঞাতি ‘‘অগ্গা’’তি জানিতব্বা সব্বৱংসেহি সেট্ঠভাৱতো. ৰত্তঞ্ঞাতি ‘‘চিৰৰত্তা’’তি জানিতব্বা. ৱংসঞ্ঞাতি ‘‘বুদ্ধাদীনং ৱংসা’’তি জানিতব্বা. পোৰাণাতি পুৰাতনা অনধুনাতনত্তা. অসংকিণ্ণাতি অৱিকিণ্ণা অনপনীতা. অসংকিণ্ণপুব্বাতি ‘‘কিং ইমেহী’’তি অৰিযেহি ন অপনীতপুব্বা. ন সংকীযন্তীতি ইদানিপি তেহি ন অপনীযন্তি. ন সংকীযিস্সন্তীতি অনাগতেপি তেহি ন অপনীযিস্সন্তি. অপ্পটিকুট্ঠা…পে… ৱিঞ্ঞূহীতি যে লোকে ৱিঞ্ঞূ সমণব্ৰাহ্মণা, তেহি অপচ্চক্খতা অনিন্দিতা, অগৰহিতাতি অত্থো. ৱিসুদ্ধিযাতিআদীহীতি ৱিসুদ্ধিআদিদীপনেহি. পদেহীতি ৱাক্যেহি, ৱিসুদ্ধিঅত্থতাদিভেদভিন্নেহি ৱা ধম্মকোট্ঠাসেহি.

উপদ্দৱেতি অনত্থে. ৱিসুদ্ধিন্তি ৱিসুজ্ঝনং সংকিলেসপ্পহানং. ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. পৰিযাপুণনং পৰিচযো. অত্থস্স হদযে ঠপনং ধাৰণং. পৰিৱত্তনং ৱাচনং. গন্ধাৰকোতি গন্ধাৰদেসে উপ্পন্নো. পহোন্তীতি সক্কোন্তি অনিয্যানমগ্গাতি মিচ্ছামগ্গা, মিচ্ছত্তনিযতানিযতমগ্গাপি ৱা. সুৱণ্ণন্তি কূটসুৱণ্ণম্পি ৱুচ্চতি. পণীতি কাচমণিপি. মুত্তাতি ৱেড়ুজাপি. পৱাড়ন্তি পল্লৱোপি ৱুচ্চতীতি ৰত্তজম্বুনদাদিপদেহি তে ৱিসেসিতা.

ন ততো হেট্ঠাতি (সং. নি. টী. ২.৫.৩৬৭; দী. নি. টী. ২.৩৭৩) ইধাধিপ্পেতকাযাদীনং ৱেদনাদিসভাৱত্তাভাৱা, কাযৱেদনাচিত্তৱিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৱিসুং ৱিপল্লাসৱত্থন্তৰভাৱেন গহিতত্তা চ হেট্ঠাগহণেসু ৱিপল্লাসৱত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং, পঞ্চমস্স পন ৱিপল্লাসৱত্থুনো অভাৱা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আৰম্মণৱিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৱিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰদস্সনং, ন ইধ পাড়িযং ৱুত্তস্স সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থদস্সনন্তি. আদীসু হি সতিগোচৰোতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৱেদনানং সমুদযো, নামৰূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকাৰসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি সতিপট্ঠানাতি ৱুত্তানং সতিগোচৰানং পকাসকে সুত্তপদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৱং পটিসম্ভিদাপাড়িযম্পি (পটি. ম. ৩.৩৪) অৱসেসপাড়িপ্পদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং. দানাদীনি সতিযা কৰোন্তস্স ৰূপাদীনি কসিণাদীনি চ সতিযা ঠানং হোন্তীতি তংনিৱাৰণত্থমাহ ‘‘পধানং ঠান’’ন্তি. প-সদ্দো হি ইধ ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৪ তিকমাতিকা) ৱিয পধানত্থদীপকোতি অধিপ্পাযো.

অৰিযোতি অৰিযং সব্বসত্তসেট্ঠং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩১১). সুত্তেকদেসেন হি সুত্তং দস্সেতি. তত্থ হি –

‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো…পে… মৰহতীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইধ, ভিক্খৱে, সত্থা সাৱকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘‘ইদং ৱো হিতায ইদং ৱো সুখাযা’তি. তস্স সাৱকা ন সুস্সূসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৱোক্কম্ম চ সত্থুসাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং সতিপট্ঠানং, যদৰিযো…পে… অৰহতি.

পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সত্থা…পে… ইদং ৱো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৱকা ন সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. একচ্চে সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৱোক্কম্ম সত্থুসাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, ন চেৱ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৱেদেতি. অনত্তমনতঞ্চ অত্তমনতঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খতো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুতিযং সতিপট্ঠানং…পে… অৰহতি.

পুন চপৰং…পে… সুখাযাতি. তস্স সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো অত্তমনো চেৱ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ততিযং সতিপট্ঠানং…পে… অৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) –

এৱং পটিঘানুনযেহি অনৱস্সুততা, নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. বুদ্ধানংযেৱ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৱেণিকধম্মভাৱতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আৰম্ভং জোতেতি, আৰম্ভো চ পৱত্তীতি কত্ৱা আহ ‘‘পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা কৰণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলৱচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি.

তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পতিট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ প-সদ্দো ভূসত্থৱিসিট্ঠং পক্খন্ধনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো’’তি আহ. পুন ভাৱত্থং সতি-সদ্দং পট্ঠান-সদ্দঞ্চ ৱণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তেন পুৰিমৱিকপ্পে সতি-সদ্দো পট্ঠান-সদ্দো চ কত্থুঅত্থোতি ৱিঞ্ঞাযতি. সৰণট্ঠেনাতি চিৰকতস্স চিৰভাসিতস্স চ অনুস্সৰণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৱ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, ইদং ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.

যদি এৱন্তি যদি সতি এৱ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৱং সন্তে কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৱচনন্তি আহ ‘‘সতিবহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা এতা সতিযো, অথ কস্মা ‘‘মগ্গো’’তি একৱচনন্তি যোজনা. মগ্গট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৱ নিয্যানিকভাৱেন একত্তুপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি অত্তনাৱ পুব্বে ৱুত্তং পচ্চাহৰতি ‘‘ৱুত্তঞ্চেত’’ন্তি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৱসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপৰভাগেতি অৰিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু আৰম্মণেসু সুভসঞ্ঞাদিৱিধমনেন ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিত্ৱা মগ্গক্খণে সকিংযেৱ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৱিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৱসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আৰম্মণকৰণৱসেন নিব্বানং গচ্ছন্তি. চতুব্বিধকিচ্চসাধনেনেৱ হেত্থ বহুৱচননিদ্দেসো. এৱঞ্চ সতীতি মগ্গট্ঠেন একত্তং উপাদায ‘‘মগ্গো’’তি একৱচনেন আৰম্মণভেদেন চতুব্বিধতং উপাদায ‘‘চত্তাৰো’’তি চ ৱত্তব্বতায সতিৱিজ্জমানত্তা. ৱচনানুসন্ধিনা ‘‘একাযনো অয’’ন্তিআদিকা দেসনা সানুসন্ধিকাৱ, ন অননুসন্ধিকাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তমেৱত্থং নিদস্সনেন পটিপাদেতুং ‘‘মাৰসেনপ্পমদ্দন’’ন্তি সুত্তপদং (সং. নি. ৫.২২৪) আনেত্ৱা ‘‘যথা’’তিআদিনা নিদস্সনং সংসন্দেতি. তস্মাতিআদি নিগমনং.

ৱিসেসতো কাযো চ ৱেদনা চ অস্সাদস্সকাৰণন্তি তপ্পহানত্থং তেসু তণ্হাৱত্থূসু ওড়াৰিকসুখুমেসু অসুভদুক্খভাৱদস্সনানি মন্দতিক্খপঞ্ঞেহি তণ্হাচৰিতেহি সুকৰানীতি তানি তেসং ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱুত্তানি তথা ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৱেসৱত্থুতায দিট্ঠিযা ৱিসেসকাৰণেসু চিত্তধম্মেসু অনিচ্চানত্ততাদস্সনানি সৰাগাদিৱসেন সঞ্ঞাফস্সাদিৱসেন নীৱৰণাদিৱসেন চ নাতিপ্পভেদঅতিপ্পভেদগতেসু তেসু তপ্পহানত্থং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং দিট্ঠিচৰিতানং সুকৰানীতি তেসং তানি ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱুত্তানি. এত্থ চ যথা চিত্তধম্মানম্পি তণ্হায ৱত্থুভাৱো সম্ভৱতি, তথা কাযৱেদনানম্পি দিট্ঠিযাতি সতিপি নেসং চতুন্নম্পি তণ্হাদিট্ঠিযা ৱত্থুভাৱে যো যস্স সাতিসযপচ্চযো, তংদস্সনত্থং ৱিসেসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. তিক্খপঞ্ঞসমথযানিকো ওড়াৰিকাৰম্মণং পৰিগ্গণ্হন্তো তত্থ অট্ঠত্ৱা ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ৱেদনং পৰিগ্গণ্হাতীতি ৱুত্তং. ‘‘ওড়াৰিকাৰম্মণে অসণ্ঠহনতো’’তি. ৱিপস্সনাযানিকস্স পন সুখুমে চিত্তে ধম্মেসু চ চিত্তং পক্খন্দতীতি চিত্তধম্মানুপস্সনানং মন্দতিক্খপঞ্ঞাৱিপস্সনাযানিকানং ৱিসুদ্ধিমগ্গতা ৱুত্তা.

তেসং তত্থাতি এত্থ তত্থ-সদ্দস্স ‘‘পহানত্থ’’ন্তি এতেন যোজনা. পৰতো তেসং তত্থাতি এত্থাপি এসেৱনযো. পঞ্চ কামগুণা সৱিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৱিসেসেন কাযো কামোঘস্স ৱত্থু, ভৱেসু সুখগ্গহণৱসেন ভৱস্সাদো হোতি ভৱোঘস্স ৱেদনা ৱত্থু, সন্ততিঘনগহণৱসেন ৱিসেসতো চিত্তে অত্তাভিনিৱেসো হোতীতি দিট্ঠোঘস্স চিত্তং ৱত্থু, ধম্মেসু ৱিনিব্ভোগস্স দুক্কৰত্তা ধম্মানং ধম্মমত্ততায দুপ্পটিৱিজ্ঝত্তা সম্মোহো হোতীতি অৱিজ্জোঘস্স ধম্মা ৱত্থু, তস্মা তেসং পহানত্থং চত্তাৰোৱ ৱুত্তা.

যদগ্গেন চ কাযো কামোঘস্স ৱত্থু, তদগ্গেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৱত্থু, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতীতি দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খভূতা ৱেদনা ৱিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৱত্থু, চিত্তে নিচ্চগ্গহণৱসেন সস্সতস্স অত্তনো সীলেন সুদ্ধীতিআদি পৰামসনং হোতীতি সীলব্বতপৰামাসস্স চিত্তং ৱত্থু, নামৰূপপৰিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ভৱৱিভৱদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৱত্থু, সুখৱেদনাস্সাদৱসেন পৰলোকনিৰপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকং পৰামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৱেদনা ৱত্থু সন্ততিঘনগহণৱসেন সৰাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং ৱত্থু, ধম্মসভাৱানৱবোধেন ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৱত্থু. যে পনেত্থ অৱুত্তা, তেসং ৱুত্তনযেন ৱত্থুভাৱো যোজেতব্বো. তথা হি ওঘেসু ৱুত্তনযা এৱ যোগাসৱেসুপি যোজনা অত্থতো অভিন্নত্তা. তথা পঠমোঘততিযচতুত্থগন্থযোজনায ৱুত্তনযা এৱ কাযচিত্তধম্মানং ইতৰূপাদানৱত্থুতা যোজনা, তথা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থযোজনায ৱুত্তনযা এৱ কাযৱেদনানং ছন্দদোসাগতি ৱত্থুতা যোজনা ৱা.

‘‘আহাৰসমুদযা কাযসমুদযো, ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো, (সং. নি. ৫.৪০৮) সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৱিভ. ২২৫) ৱচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবড়ীকাৰাহাৰফস্সমনোসঞ্চেতনাৱিঞ্ঞাণাহাৰা কাযাদিপৰিজাননেন পৰিঞ্ঞাতা হোন্তীতি আহ ‘‘চতুব্বিধাহাৰপৰিঞ্ঞত্থ’’ন্তি পকৰণনযোতি নেত্তিপকৰণৱসেন সুত্তন্তসংৱণ্ণনানযো.

সৰণৱসেনাতি কাযাদীনং কুসলাদিধম্মানঞ্চ উপধাৰণৱসেন. সৰন্তি গচ্ছন্তি নিব্বানং এতাযাতি সতীতি ইমস্মিং অত্থে একত্তে একসভাৱে নিব্বানে সমোসৰণং সমাগমো একত্তসমোসৰণং. এতদেৱ হি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. একনিব্বানপৱেসহেতুভূতা ৱা সমানতা একো সতিপট্ঠানস্স ভাৱো একত্তং, তত্থ সমোসৰণং তংসভাগতা একত্তসমোসৰণং. একনিব্বানপৱেসহেতুভাৱং পন দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. এতস্মিং অত্থে সৰণেকত্তসমোসৰণানি সহেৱ সতিপট্ঠানেকভাৱস্স কাৰণত্থেন ৱুত্তানীতি দট্ঠব্বানি, পুৰিমস্মিং ৱিসুং. সৰণৱসেনাতি ৱা ‘‘গমনৱসেনা’’তি অত্থে সতি তদেৱ গমনং সমোসৰণন্তি, সমোসৰণে ৱা সতিসদ্দত্থৱসেন অৱুচ্চমানে ধাৰণতাৱ সতীতি সতিসদ্দত্থন্তৰাভাৱা পুৰিমং সতিভাৱস্স কাৰণং, পচ্ছিমং একভাৱস্সাতি নিব্বানসমোসৰণেপি সহিতানেৱ তানি সতিপট্ঠানেকভাৱস্স কাৰণানি ৱুত্তানি হোন্তি. চুদ্দসৱিধেন,নৱৱিধেন, সোড়সৱিধেন, পঞ্চৱিধেনাতি ইদং উপৰি পাড়িযং (ম. নি. ১.১০৭) আগতানং আনাপানপব্বাদীনং ৱসেন ৱুত্তং, তেসং পন অন্তৰভেদৱসেন তদনুগতভেদৱসেন চ ভাৱনায অনেকৱিধতা লব্ভতিযেৱ. চতূসু দিসাসু উট্ঠানকভণ্ডসদিসতা কাযানুপস্সনাদিতংতংসতিপট্ঠানভাৱনানুভাৱস্স দট্ঠব্বা.

‘‘গোচৰে, ভিক্খৱে, চৰথ সকে পেত্তিকে ৱিসযে’’তিআদিৱচনতো (দী. নি. ৩.৮০; সং. নি. ৫.৩৭২) ভিক্খুগোচৰা এতে ধম্মা, যদিদং কাযানুপস্সনাদযো. তত্থ যস্মা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা ভিক্খু হোতি, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদিনা ভিক্খুং দস্সেতি, ভিক্খুম্হি তং নিযমতোতি আহ ‘‘পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতো’’তি. সত্থু চৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনসম্পটিগ্গাহকত্তা চ সব্বপ্পকাৰায অনুসাসনিযা ভাজনভাৱো.

সমং চৰেয্যাতি কাযাদিৱিসমচৰিযং পহায কাযাদীহি সমং চৰেয্য. ৰাগাদিৱূপসমেন সন্তো. ইন্দ্ৰিযদমেন দন্তো. চতুমগ্গনিযামেন নিযতো. সেট্ঠচৰিতায ব্ৰহ্মচাৰী. কাযদণ্ডাদিওৰোপনেন নিধায দণ্ডং. অৰিযভাৱে ঠিতো সো এৱৰূপো বাহিতপাপসমিতপাপভিন্নকিলেসতাহি ব্ৰাহ্মণো সমণো ভিক্খূতি ৱেদিতব্বো.

‘‘অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধো চ নামৰূপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. টী. ২.৩৭৩) খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; পাৰা. ১১) নামকাযো কাযোতি ৱুচ্চতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি ৰূপকাযে’’তি আহ.

অসম্মিস্সতোতি ‘‘ৱেদনাদযোপি এত্থ সিতা এত্থ পটিবদ্ধা’’তি কাযে ৱেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতোতি অত্থো. সমূহৱিসযতায চস্স কায-সদ্দস্স সমুদাযুপাদানতায চ অসুভাকাৰস্স ‘‘কাযে’’তি একৱচনং, তথা আৰম্মণাদিৱিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘চিত্তে’’তি একৱচনং, ৱেদনা পন সুখাদিভেদভিন্না ৱিসুং ৱিসুং অনুপস্সিতব্বাতি দস্সেন্তেন ‘‘ৱেদনাসূ’’তি বহুৱচনেন ৱুত্তা, তথেৱ চ নিদ্দেসো পৱত্তিতো, ধম্মা চ পৰোপণ্ণাসভেদা অনুপস্সিতব্বাকাৰেন চ অনেকভেদা এৱাতি তেপি বহুৱচনৱসেনেৱ ৱুত্তা. অৱযৱীগাহ-সমঞ্ঞাতিধাৱন-সাৰাদানাভিনিৱেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযৰূপেহি ৱিনিব্ভুজ্জন্তো ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগৰাৱযৱসমূহে অৱযৱীৱাদিনোপি অৱযৱীগাহং ন কৰোন্তি, নগৰং নাম কোচি অত্থো অত্থীতি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৱনং সিযাতি ইত্থিপুৰিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৱনে নগৰনিদস্সনং ৱুত্তং. অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহো, কেসলোমাদিসমূহো ভূতুপাদাযসমূহো চ যথাৱুত্তসমূহে তব্বিনিমুত্তো কাযোপি নাম কোচি নত্থি, পগেৱ ইত্থিআদযোতি আহ ‘‘কাযো ৱা…পে… দিস্সতী’’তি. কোচি ধম্মোতি ইমিনা সত্তজীৱাদিং পটিক্খিপতি, অৱযৱী পন কাযপটিক্খেপেনেৱ পটিক্খিত্তোতি. যদি এৱং কথং কাযাদিসঞ্ঞাভিধানানীতিআহ ‘‘যথাৱুত্ত…পে… কৰোন্তী’’তি.

যং পস্সতি ইত্থিং পুৰিসং ৱা. ননু চক্খুনা ইত্থিপুৰিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চমেতং, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুৰিসং পস্সামী’’তি পন পৱত্তসঞ্ঞায ৱসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৱুত্তং. মিচ্ছাদস্সনেন ৱা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং, তং ৰূপাযতনং ন হোতীতি অত্থো ৱিপৰীতগ্গাহৱসেন মিচ্ছাপৰিকপ্পিতৰূপত্তা. অথ ৱা তং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি অচক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যত্তা, দিট্ঠং ৱা তং ন হোতি. যং দিট্ঠং তং ন পস্সতীতি যং ৰূপাযতনং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো. অপস্সং বজ্ঝতেতি ইমং অত্তভাৱং যথাভূতং পঞ্ঞাচক্খুনা অপস্সন্তো ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তো’’তি কিলেসবন্ধনেন বজ্ঝতি.

ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৱানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকাৰানুপস্সী ন হোতীতি অত্থো. কিং ৱুত্তং হোতীতিআদিনা তমেৱত্থং পাকটং কৰোতি. পথৱীকাযন্তি কেসাদিকোট্ঠাসপথৱিং ধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি, লক্খণপথৱিমেৱ ৱা অনেকপ্পভেদং সকলসৰীৰগতং পুব্বাপৰিযভাৱেন চ পৱত্তমানং সমূহৱসেন গহেত্ৱা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি. আপোকাযন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.

এৱং গহেতব্বস্সাতি ‘‘অহং মম’’ন্তি এৱং অত্তত্তনিযভাৱেন অন্ধবালেহি গহেতব্বস্স. ইদানি সত্তন্নং অনুপস্সনাকাৰানম্পি ৱসেন কাযানুপস্সনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিককাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৱং পস্সন্তো এৱং চস্স অনিচ্চাকাৰম্পি অনুপস্সতীতি ৱুচ্চতি. তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগ্গাহস্স লেসোপি ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি তথাহেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৫) ৱুত্তো. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৱ অনুপস্সতী’’তি এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৱুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৱত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৱত্তনপৰত্তা এৱ-কাৰস্স, উপৰিদেসনাৰুড়্হত্তা চ তাসং.

দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৱ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতি. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, তং অনভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ ৰজ্জিতব্বং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নিব্বিন্দতি নো নন্দতি,ৱিৰজ্জতি নো ৰজ্জতী’’তি. সো এৱং অৰজ্জন্তো ৰাগং নিৰোধেতি নো সমুদেতি, সমুদযং ন কৰোতীতি অত্থো. এৱং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং কাযতন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৱুচ্চতি, তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৱুত্তনযেন কিলেসে চ পৰিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ নিব্বত্তনৱসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৱসেন সঙ্খতাৰম্মণং. তেন ৱুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতী’’তি. ইদানিস্স তাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘সঙ্খাৰা নিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তৱিপৰীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৱিপল্লাসপহানমুখেনেৱ সঞ্ঞাৱিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৱা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৱুত্তনযেমেৱ.

ৱিহৰতীতি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইৰিযাপথৱিহাৰো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইৰিযতী’’তি ইৰিযাপথং পৱত্তেতীতি অত্থো. আৰম্মণকৰণৱসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৱেসূ’’তি ৱুত্তং, উপ্পজ্জনৱসেন পন কিলেসা পৰিত্তভূমকা এৱাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ, আতাপ-সদ্দো পন ৱীৰিযেযেৱ নিৰুড়্হোতি ৱুত্তং ‘‘ৱীৰিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৱা পটিপক্খপহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৱসেন পৱত্তমানস্স ৱীৰিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৱীৰিযমেৱ তথা ৱুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা. আতাপীতি চাযমীকাৰো পসংসায, অতিসযস্স ৱা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা, সমন্ততো, সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৱেন সম্মা অৱিপৰীতং, সব্বাকাৰপজাননেন সমন্ততো, উপৰূপৰি ৱিসেসাৱহভাৱেন পৱত্তিযা সযং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ ভৱং সব্বত্থ লীনে উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা, সব্বে ৱা লীনে উদ্ধতে চ ভাৱেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. সতিযা লদ্ধূপকাৰায এৱ পঞ্ঞায এত্থ যথাৱুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. অন্তোসঙ্খেপো অন্তো ওলীযনো, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপৰিগ্গহেতি এত্থ সীলৱিসোধনাদি গণনাদি উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপৰিযাযতো অনুপাযো ৱেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতি যথাৱুত্তউপাযং ন পৰিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতি…পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পৰিগ্গহপৰিৱজ্জনেসু অপৰিচ্চাগাপৰিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৱেন অস্স যোগিনো.

যস্মা সতিযেৱেত্থ সতিপট্ঠানং ৱুত্তা, তস্মাস্স সম্পযুত্তা ধম্মা ৱীৰিযাদযো অঙ্গন্তি আহ ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৱা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কাৰণপৰিযাযো দট্ঠব্বো, সতিগ্গহণেনেৱ চেত্থ সমাধিস্সতি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৱা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৱলায সতিযা কিলেসপ্পহানং হোতি, নিব্বানাধিগমো ৱা, ন চ কেৱলা সতি পৱত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৱিতক্কাদিৱচনস্স ৱিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৱযৱপৰিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩; পাৰা. ১১) ৱিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ লোকিযমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তৰমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৱ ৱিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা’’তি আহ. তেসং ধম্মানন্তি ৱেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

অৱিসেসেন দ্ৱীহিপি নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তন্তি কত্ৱা পুন একেকেন ৱুত্তং পহানৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসেনা’’তি আহ. অথ ৱা ‘‘ৱিনেয্য নীৱৰণানী’’তি অৱত্ৱা অভিজ্ঝাদোমনস্সৱচনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘ৱিসেসেনা’’তিআদিমাহ. কাযানুপস্সনাভাৱনায হি উজুৱিপচ্চনীকানং অনুৰোধাদীনং পহানং দস্সনং এতস্স পযোজনন্তি. কাযসম্পত্তিমূলকস্সাতি ৰূপ-বল-যোব্বনাৰোগ্যাদি-সৰীৰসম্পদা-নিমিত্তস্স. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো কাযৱিপত্তিমূলকো ৱিৰোধো ৱেদিতব্বো. কাযভাৱনাযাতি কাযানুপস্সনাভাৱনায. সা হি ইধ ‘‘কাযভাৱনা’’তি অধিপ্পেতা. তেনাতি অনুৰোধাদিপ্পহানৱচনেন. যোগানুভাৱো হীতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণং.

সতিসম্পজঞ্ঞেনাতি অতিসম্পজঞ্ঞগ্গহণেন. সব্বত্থিককম্মট্ঠানন্তি বুদ্ধানুস্সতি মেত্তা মৰণস্সতি অসুভভাৱনা চ. ইদঞ্হি চতুক্কং যোগিনা পৰিহৰিযমানং ‘‘সব্বত্থিককম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি অতিসম্পজঞ্ঞবলেন অৱিচ্ছিন্নস্স তস্স পৰিহৰিতব্বত্তা, সতিযা ৱা সমথো ৱুত্তো তস্সা সমাদ্ধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তা.

তেনাতি সদ্দত্থং অনাদিযিত্ৱা ভাৱত্থস্সেৱ ৱিভজনৱসেন পৱত্তেন ৱিভঙ্গপাঠেন সহ. অট্ঠকথানযোতি সদ্দত্থস্সপি ৱিৱৰণৱসেন যথাৰহং ৱুত্তো অত্থসংৱণ্ণনানযো. যথা সংসন্দতীতি যথা অত্থতো অধিপ্পাযতো চ অৱিলোমেন্তো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, এৱং ৱেদিতব্বো.

ৱেদনাদীনং পুন ৱচনেতি এত্থ নিস্সযপচ্চযভাৱৱসেন চিত্তধম্মানং ৱেদনাসন্নিস্সিতত্তা পঞ্চৱোকাৰভৱে অৰূপধম্মানং ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিতো চ ৱেদনায কাযাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে তদসম্মিস্সতো ৱৱত্থানদস্সনত্থং ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থঞ্চ দুতিযৱেদনাগহণং. তেন ন ৱেদনাযং কাযানুপস্সী, চিত্তধম্মানুপস্সী ৱা, অথ খো ৱেদনানুপস্সীযেৱাতি ৱেদনাসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং ৱেদনানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ‘‘যস্মিং সমযে সুখা ৱেদনা, ন তস্মিং সমযে দুক্খা অদুক্খমসুখা ৱা ৱেদনা. যস্মিং ৱা পন সমযে দুক্খা অদুক্খমসুখা ৱা ৱেদনা, ন তস্মিং সমযে ইতৰা ৱেদনা’’তি ৱেদনাভাৱসামঞ্ঞে অট্ঠত্ৱা তং তং ৱেদনং ৱিনিব্ভুজিত্ৱা দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো ধুৱভাৱৱিৱেকো দস্সিতো হোতি. তেন তাসং খণমত্তাৱট্ঠানদস্সনেন অনিচ্চতায ততো এৱ দুক্খতায অনত্ততায চ দস্সনং ৱিভাৱিতং হোতি. ঘনৱিনিব্ভোগাদীতি আদি-সদ্দেন অযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি ৱেদনাযং ৱেদনানুপস্সীযেৱ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৱুত্তং হোতি – যথা নাম বালো অমণিসভাৱেপি উদকবুব্বুড়কে মণিআকাৰানুপস্সী হোতি, ন এৱমযং ঠিতিৰমণীযেপি ৱেদযিতে, পগেৱ ইতৰস্মিং মনুঞ্ঞাকাৰানুপস্সী, অথ খো খণভঙ্গুৰতায অৱসৱত্তিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতায চ অনিচ্চঅনত্তঅসুভাকাৰানুপস্সী, ৱিপৰিণামদুক্খতায সঙ্খাৰদুক্খতায চ ৱিসেসতো দুক্খানুপস্সীযেৱাতি ৱুত্তং হোতি. এৱং চিত্তধম্মেসুপি যথাৰহং পুন ৱচনে পযোজনং ৱত্তব্বং. ‘‘কেৱলং পনিধা’’তিআদিনা ইধ ‘এত্তকং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱেদিতব্বপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. এস নযোতি ইমিনা যথা চিত্তং ধম্মা চ অনুপস্সিতব্বা, তথা তানি অনুপস্সন্তো ‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী’’তি ৱেদিতব্বোতি ইমমত্থং অতিদিসতি.

যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখৱেদনং ৱিপৰিণামদুক্খতায ‘‘দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খৱেদনং পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহৰণতো চ সল্লন্তি অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৱেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানি ৱিয অনোড়াৰিকতায পচ্চযৱসেন ৱূপসন্তসভাৱতায চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৱা অভাৱতো উদযব্বযৱন্ততো তাৱকালিকতোনিচ্চপটিক্খেপতো চ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি যো অদ্দক্খি. স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু একংসেন পৰিব্যত্তং ৱা ৱেদনায সম্মা পস্সনকোতি অত্থো.

দুক্খাতিপীতি সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং ৱেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পৰিযাপন্নং ৱদামি সঙ্খাৰদুক্খতানতিৱত্তনতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৱিপৰিণামঞ্ঞাণসুখতায ৱিপৰিণামঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৱুত্তত্তা তিস্সোপি সুখতো, তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. ৰূপাদি-আৰম্মণছন্দাদি-অধিপতি-ঞাণাদি-সহজাত- কামাৱচৰাদি-ভূমিনানত্তভেদানং কুসলাকুসল-তংৱিপাককিৰিযা-নানত্তাদিভেদানঞ্চ, আদি-সদ্দেন সঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিকস-ৱত্থুকাৱত্থুকাদি-নানত্তভেদানঞ্চ ৱসেনাতি যোজেতব্বং. সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি ‘‘ধম্মা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতৱাৰে আগতসুঞ্ঞতসভাৱস্স ৱসেন. ‘‘কামঞ্চেত্থা’’তিআদিনা পুব্বে পহীনত্তা পুন পহানং ন ৱত্তব্বন্তি চোদনং দস্সেতি, মগ্গচিত্তক্খণে ৱা একত্থ পহীনং সব্বত্থ পহীনমেৱ হোতীতি ৱিসুং ৱিসুং ন ৱত্তব্বন্তি. তত্থ পুৰিমায চোদনায নানাপুগ্গলপৰিহাৰো, পচ্ছিমায নানাচিত্তক্খণিকপৰিহাৰো. লোকিযভাৱনায হি কাযে পহীনং ন ৱেদনাদীসু পহীনং হোতি যদিপি ন পৱত্তেয্য, ন পটিপক্খভাৱনায তত্থ সা অভিজ্ঝাদোমনস্সস্স অপ্পৱত্তি হোতীতি পুন তপ্পহানং ৱত্তব্বমেৱাতি. একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতীতি মগ্গসতিপট্ঠানভাৱনং, লোকিযভাৱনায ৱা সব্বত্থ অপ্পৱত্তিমত্তং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘পঞ্চপি খন্ধা লোকো’’তি হি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৩৬২, ৩৬৪, ৩৬৬, ৩৭৩) চতূসুপি ঠানেসু ৱুত্তন্তি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

কাযানুপস্সনাৱণ্ণনা

আনাপানপব্বৱণ্ণনা

১০৭. বাহিৰকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৱতো সব্বপ্পকাৰগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি. তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৱসেন আগতা চুদ্দসপ্পকাৰা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনা পকাৰা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৪) ৱুত্তা কেসাদিৱণ্ণসণ্ঠানকসিণাৰম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকাৰা, লোকিযাদিপ্পকাৰা চ, তে সব্বেপি অনৱসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকাৰা ইমস্মিংযেৱ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৱুত্তং ‘‘সব্বপ্পকাৰ…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৱপটিসেধনোতি সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৱপটিসেধনো. এতেন ‘‘ইধ, ভিক্খৱে’’তি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৱসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি সাৱধাৰণানি যথা ‘‘ৱাযুভক্খো’’তি (দী. নি. টী. ২.৩৭৪). তেনাহ ‘‘ইধেৱ সমণো’’তিআদি. পৰিপুণ্ণসমণকৰণধম্মো হি সো, যো সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পৰপ্পৱাদাতি পৰেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকাৰা ৱাদা তিত্থাযতনানি.

অৰঞ্ঞাদিকস্সেৱ ভাৱনানুৰূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৱসেসতো খীৰং ন পগ্ঘৰতি, এৱং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. ৰূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো ৰূপাৰম্মণাদিৰসো. পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণন্তি পব্বজ্জাতো পুব্বে, অনাদিমতি ৱা সংসাৰে পৰিচিতাৰম্মণং.

নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৱ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৱসেন পৱত্তায সতিযা. আৰম্মণেতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে. দড়্হন্তি থিৰং, যথা সতোকাৰিস্স উপচাৰপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৱাতি অত্থো.

ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিসেসাধিগমস্স, অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৱিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স চ পদট্ঠানভূতং. ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয ভগৱা যোগীনং অনুৰূপনিৱাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অৰঞ্ঞে একাকী ৱিহৰিত্ৱা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধাযাহ. পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিন্তি ভাৱনুস্সাহজৱস্স যোগ্গকৰণভূমিভূতং.

অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘৰস্সতাপজানন-সব্বকাযপটিসংৱেদন-ওড়াৰিকোড়াৰিকপটিপ্পস্সম্ভনৱসেন ভাৱনানুযোগং সিক্খতো, তথাভূতো ৱা হুত্ৱা তিস্সো সিক্খা পৱত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পৰিগ্গণ্হাতি ৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৱুত্তো. ঝানঙ্গানি পৰিগ্গণ্হাতি অৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো. ৱত্থু নাম কৰজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থীতি ৱিসুদ্ধদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং ন অহেতুকং, নাপি ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকং, অথ খো অৱিজ্জাদীহি এৱ সহেতুক’’ন্তি অদ্ধত্তযেপি কঙ্খাৱিতৰণেন ৱিতিণ্ণকঙ্খো ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ম. নি. ২.১১৩; ম. নি. ৩.৮৬; অ. নি. ৪.১৮১; পটি. ম. ১.৪৮) কলাপসম্মসনৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনাদিৱসেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.

পৰস্স ৱা অস্সাসপস্সাসকাযেতি ইদং সম্মসনচাৰৱসেনাযং পাড়ি পৱত্তাতি কত্ৱা ৱুত্তং, সমথৱসেন পন পৰস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৱ নত্থীতি. ইদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৱুত্তং ইদং ধম্মদ্ৱযঘটিতং একতো আৰম্মণভাৱেন ন লব্ভতি.

সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৱ কাৰণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো, অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তিহেতুকৰজকাযাদি. তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী. তং পন সমুদযধম্মং উপমামুখেন দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি ৰুত্তিং. গগ্গৰনাড়িন্তি উক্কাপনাড়িং. তেতি কৰজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো কৰজকাযাদিসম্বন্ধী ফলভাৱেন, এৱং তেপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো হেতুভাৱেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৱুচ্চতী’’তি. পকতিৱাচী ৱা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ম. নি. ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৱিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনপকতিকানুপস্সী ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৱুত্তো. তেনাহ – ‘‘কৰজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱা কাযস্মিন্তি ভুম্মৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. ৱযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৱিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৱে যং ন হোতি, তদভাৱো তস্স অভাৱস্স হোতু ৱিয ৱোহৰীযতীতি উপচাৰতো কৰজকাযাদিঅভাৱো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৱযকাৰণং ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৱেত্থ পঠমৱিকপ্পৱসেন অত্থৱিভাৱনা. দুতিযৱিকপ্পৱসেন পন উপচাৰেন ৱিনাযেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৱিয ভিন্নৱত্থুৱিসযতায সমুদযৱযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৱযং অনুপস্সন্তো’’তি.

অত্থি কাযোতি এৱ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তি ৱত্ৱা অৱধাৰণেন নিৱত্থিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায পৰেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৱগুণযোগতো ৱা ‘‘সত্তো’’তি পৰেহি পৰিকপ্পিতো. তস্স সত্তনিকাযস্স পূৰণতো চ চৱনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি. থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি. পুৰি পুৰে ভাগে সেতি পৱত্ততীতি ‘‘পুৰিসো’’তি. আহিতো অহংমানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৱেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি. পৰো ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৱা ‘‘মম’’ন্তি. ৱুত্তপ্পকাৰৱিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৱা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৱেন ‘‘কস্সচী’’তি পৰিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৱলং কাযো এৱ অত্থীতি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৱ কাযস্স ৱিভাৱেতি. এৱন্তি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন. ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণপৰং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপৰিগ্গাহিকসতিপৱত্তং সতিপৰং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৱুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স সতিযা চ পৰিব্ৰূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৱড্ঢত্থাযা’’তি.

ইমিস্সা ভাৱনায তণ্হাদিট্ঠিগাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৱুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৱিহৰতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চি ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্য. তেনাহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৱম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৱতো অৱুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপৰি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ. ‘‘এৱ’’ন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকাৰস্স পচ্চামসনং নিগমনৱসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি. পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৱে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৱ নাম হোতি তদভাৱে অভাৱতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা’’তি. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, ন পৱত্ততি এত্থাতি ৱা অপ্পৱত্তি. চতুসচ্চৱসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৱসেন. উস্সক্কিত্ৱাতি ৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায আৰুহিত্ৱা, ভাৱনং উপৰি নেত্ৱাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণূপাযো.

আনাপানপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা

১০৮. ইৰিযাপথৱসেনাতি ইৰিযনং ইৰিযা, কিৰিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৱেদিতব্বো. ইৰিযানং পথো পৱত্তিমগ্গোতি ইৰিযাপথো, গমনাদিসৰীৰাৱত্থা. গচ্ছন্তো ৱা হি সত্তো কাযেন কত্তব্বকিৰিযং কৰেয্য ঠিতো ৱা নিসিন্নো ৱা নিপন্নো ৱাতি. তেসং ৱসেন, ইৰিযাপথৱিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং, যথাৱুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৱা অধিপ্পাযো. গচ্ছন্তো ৱাতিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স গমনাদিগতৱিসেসজাননস্স চ সাধাৰণৱচনং. তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৱিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি সত্তো অত্থীতি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং ন জহতি ন পৰিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৱতো. ততো এৱ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কাৰকো ৱেদকো’’তি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপটিপক্খভাৱতো, অননব্ৰূহনতো ৱা. এৱং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৱোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৱা সতিপট্ঠানভাৱনা ৱা ন হোতী’’তি. ইমস্স পনাতিআদিসুক্কপক্খস্স ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তমেৱ হি অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কো গচ্ছতীতি গমনকিৰিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৱৱিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি অকত্তুতাৱিসিট্ঠঅত্তগ্গাহপটিক্খেপত্থা. কিংকাৰণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিৰিযায অৱিপৰীতকাৰণপুচ্ছা ‘‘গমনন্তি অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্ৰিযেহি, ইন্দ্ৰিযানি অত্তেহী’’তি এৱমাদিগমনকাৰণপটিক্খেপনতো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

ন কোচি সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিতো তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৱতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চিত্তকিৰিযা চ সা ৱাযোধাতুযা ৱিপ্ফাৰো ৱিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিৰিযগ্গহণেন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰং নিৱত্তেতি, ৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰগ্গহণেন চেতনাৱচীৱিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিৰিযং নিৱত্তেতি, উভযেন পন কাযৱিঞ্ঞত্তিং ৱিভাৱেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱত্ৱা যথা পৱত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱোহাৰো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৱসেন পৱত্তচিত্তং. ৱাযং জনেতীতি ৱাযোধাতুঅধিকং ৰূপকলাপং জনেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতৰূপকাযস্স থম্ভনসন্ধাৰণচলনানং পচ্চযভূতেন আকাৰৱিসেসেন পৱত্তমানং ৱাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৱী হি ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি, যথাৱুত্তঅধিকভাৱেনেৱ চ ৱাযোগহণং, ন ৱাযোধাতুযা এৱ জনকভাৱতো, অঞ্ঞথা ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপভাৱো দুৰুপপাদো সিযা. পুৰতো অভিনীহাৰো পুৰতোভাগেন কাযস্স পৱত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৱুচ্চতি.

‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদেসৱসেন সঙ্খেপতো ৱত্ৱা তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্ৰাপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায. উস্সিতভাৱোতি উব্বিদ্ধভাৱো.

এৱং পজানতোতি এৱং চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনেৱ গমনাদিভাৱো হোতীতি পজানতো তস্স এৱং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৱং হোতী’’তি ৱিচাৰণা ৱুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৱেসৱসেন, লোকৱোহাৰৱসেন ৱা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৱ ৱীমংসনৱসেন পুচ্ছাৱচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৱসেন সত্তস্স পটিক্খেপৱচনং. যথা পনাতিআদি তস্সেৱত্থস্স উপমায ৱিভাৱনং.

নাৱা মালুতৱেগেনাতি যথা অচেতনা নাৱা ৱাতৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৱাতাহতো যথাৱুত্তৱাযুনা নীতো দেসন্তৰং যাতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৱদেয্য ‘‘যথা নাৱায তেজনস্স চ পেল্লকস্স পুৰিসস্স ৱসেন দেসন্তৰগমনং, এৱং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৱং ইচ্ছিতোৱাযমত্থো. যথা হি নাৱা তেজনানং সংহতলক্খণস্সেৱ পুৰিসস্স ৱসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৱং কাযস্সাপীতি কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৱ পতিট্ঠং লভতি, ন পুৰিসৱাদো. তেনাহ ‘‘যন্তং সুত্তৱসেনা’’তিআদি.

তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন গমনাদিকিৰিযাৱসেন পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৱিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ত-তংসমুট্ঠান-ৱাযোধাতু-আদিহেতুপচ্চযেহি ৱিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৱজেতি ৱজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৱিৰহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৱত্তিযা পচ্চযাধীনৱুত্তিতাৱিভাৱনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৱিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বা.

পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকাৰতো নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৱচনন্তি সব্বেসং চতুন্নম্পি ইৰিযাপথানং সঙ্গণ্হনৱচনং, পুব্বে ৱিসুং ৱিসুং ইৰিযাপথানং ৱুত্তত্তা ইদং তেসং একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱচনন্তি অত্থো. পুৰিমনযো ৱা ইৰিযাপথপ্পধানো ৱুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং অপ্পধানঞ্চ ইৰিযাপথং অনুনিপ্ফাদং কত্ৱা দস্সেতুং দুতিযনযো ৱুত্তোতি এৱম্পেত্থ দ্ৱিন্নং নযানং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ঠিতোতি পৱত্তো.

ইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনম্পি ইৰিযাপথৱতো কাযস্সেৱ পৰিগ্গণ্হনং তস্স অৱত্থাৱিসেসভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ইৰিযাপথপৰিগ্গহণেন কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি. তেনেৱেত্থ ৰূপক্খন্ধৱসেনেৱ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৱাৰেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহাৰসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰুপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তাৰো আহাৰা সঙ্গয্হন্তি, এৱং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধা’’তিআদযোপি পঞ্চ আকাৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা

১০৯. চতুসম্পজঞ্ঞৱসেনাতি (দী. নি. টী. ১.২৮৪; সং. নি. ৫.৩৬৮; দী. নি. অভি. টী. ২.২১৪) সমন্ততো পকাৰেহি, পকট্ঠং ৱা সৱিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৱত্তং ঞাণং. চত্তাৰি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৱসেন. অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ ‘‘অভিক্কন্তং ৱুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি আহ ‘‘পটিক্কন্তং ৱুচ্চতি নিৱত্তন’’ন্তি. নিৱত্তনন্তি চ নিৱত্তিমত্তং, নিৱত্তিত্ৱা পন গমনং গমনমেৱ. অভিহৰন্তোতি গমনৱসেন কাযং উপনেন্তো.

সম্মা পজাননং সম্পজানং, তেন অত্তনা কাতব্বস্স কৰণসীলো সম্পজানকাৰীতি আহ ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকাৰী’’তি. সম্পজানসদ্দস্স সম্পজঞ্ঞপৰিযাযতা পুব্বে ৱুত্তাযেৱ. সম্পজঞ্ঞং কৰোতেৱাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৱ. সম্পজানস্স ৱা কাৰো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকাৰী. ধম্মতো ৱড্ঢিসঙ্খাতেন সহ অত্থেন পৱত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি. সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকাৰাৱহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচাৰগোচৰে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৱত্তেসু অৱিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰে সম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৱ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পৰিগ্গণ্হিত্ৱাতি পটিসঙ্খায.

তস্মিন্তি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৱসেন পৰিগ্গহিতঅত্থে. অত্থো নাম ধম্মতো ৱড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৱাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. চিত্তকম্মৰূপকানি ৱিযাতি চিত্তকম্মকতপটিমাযো ৱিয, যন্তপযোগেন ৱা ৱিচিত্তকম্মপটিমাযো ৱিয. অসমপেক্খনং গেহসিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৱসেন আৰম্মণস্স অযোনিসো গহণং. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূড়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৱিতন্তৰাযো, ৱিসভাগৰূপদস্সনাদিনা ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো.

পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৱত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৱত্তনকথা পন তস্সা দুতিযা নাম হোতীতি আহ ‘‘দ্ৱে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি.

এৱন্তি ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৱুত্তাকাৰং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুৰিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৱুচ্চমানং. যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানতায ভাৱনায আৰম্মণং কম্মট্ঠানন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচৰ’’ন্তি. উগ্গহেত্ৱাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৱং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৱসেন উগ্গহেত্ৱা. হৰতীতি কম্মট্ঠানং পৱত্তেতি, যাৱ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. নপচ্চাহৰতীতি আহাৰূপভোগতো যাৱ দিৱাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি.

সৰীৰপৰিকম্মন্তি মুখধোৱনাদিসৰীৰপটিজগ্গনং. দ্ৱে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৱে তযো নিসজ্জাৱাৰে, দ্ৱে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি কম্মট্ঠানগ্গেনেৱ, কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৱা এৱাতি অত্থো. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯) ৱক্খমানং কম্মট্ঠানং, যথাপৰিহৰিযমানং ৱা অৱিজহিত্ৱাতি দস্সেতি. ‘‘পৰিভোগচেতিযতো সৰীৰচেতিযং গৰুতৰ’’ন্তি কত্ৱা ‘‘চেতিযং ৱন্দিত্ৱা’’তি পুব্বকালকিৰিযাৱসেন ৱুত্তং. তথা হি অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮০৯; ম. নি. অট্ঠ. ৩.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫) ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হৰিতব্বা’’তি ৱুত্তা.

জনসঙ্গহত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহত্থং. তস্মাতি. যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বাযেৱা’’তি অট্ঠকথাচৰিযা ৱদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৱিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. অনুমোদনং কত্ৱাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৱা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. সম্পত্তপৰিচ্ছেদেনেৱাতি ‘‘পৰিচিতো অপৰিচিতো’’তিআদিৱিভাগং অকত্ৱা সম্পত্তকোটিযাৱ. ভযেতি পৰচক্কাদিভযে.

কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৱীথিং নাৰোহতি খুদাপৰিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৱতো. অৱসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৱিচ্ছেদদস্সনৱচনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খপৱত্তায সৰপটিপাটিযা অৱিচ্ছেদো, এৱমেতস্সাপীতি.

নিক্খিত্তধুৰো ভাৱনানুযোগে. ৱত্তপটিপত্তিযা অপূৰণেন সব্বৱত্থানি ভিন্দিত্ৱা. ‘‘কামে অৱীতৰাগো হোতি, কাযে অৱীতৰাগো, ৰূপে অৱীতৰাগো, যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতি, অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং পণিধায ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৱং ৱুত্ত পঞ্চৱিধচেতোখিলৱিনিবন্ধচিত্তো. চৰিত্ৱাতি পৱত্তিত্ৱা.

অত্তকামাতি অত্তনো হিতসুখং ইচ্ছন্তা, ধম্মচ্ছন্দৱন্তোতি অত্থো. ধম্মোতি হি হিতং, তন্নিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৱা ৱিঞ্ঞূনং নিব্বিসেসত্তা অত্তভাৱপৰিযাপন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো, তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৱীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, এত্তকং ঠানং আগতাতি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সোযেৱ নযোতি ‘‘অযং ভিক্খূ’’তিআদিকো যো ঠানে ৱুত্তো, সো এৱ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৱভযেনপি যোনিসোমনসিকাৰং পৰিব্ৰূহেতি.

বহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৱস্সানি কতং দুক্কৰচৰিযং এৱাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজা. ঠানচঙ্কমনমেৱাতি অধিট্ঠাতব্বইৰিযাপথৱসেন ৱুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৱস্সং কত্তব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৱসেন.

ৱীথিং ওতৰিত্ৱা ইতো চিতো চ অনোলোকেত্ৱা পঠমমেৱ ৱীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৱীথিযো সল্লক্খেত্ৱা’’তি. যং সন্ধায ৱুচ্চতি ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং.

পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকৰোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. এৱং সব্বত্থ ইতো পৰেসুপি. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভৰণং, সাৱকবোধিযং অগ্গসাৱকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৱকানং কপ্পসতসহস্সমেৱ, ইতৰেসং অতীতাসু জাতীসু ৱিৱট্টসন্নিস্সযৱসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দাৰুচীৰিযোতি বহি ৱিসযে সঞ্জাতসংৱড্ঢতায বাহিযো, দাৰুচীৰপৰিহৰণেন দাৰুচীৰিযোতি চ সমঞ্ঞাতো. সো হি আযস্মা –

‘‘তস্মা তিহ তে, বাহিয, এৱং সিক্খিতব্বং ‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে… মুতে… ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তং ভৱিস্সতী’তি. যতো খো তে, বাহিয, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে… মুতে… ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তং ভৱিস্সতি, ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তেন. যতো ত্ৱং, বাহিয, ন তেন, ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থ. যতো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থ, ততো ত্ৱং, বাহিয, নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন, এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ১০) – এত্তকায দেসনায অৰহত্তং সচ্ছাকাসি.

তন্তি অসম্মুয্হনং. এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন ৱেদিতব্বং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৱসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৱসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৱিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৱসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৱ হোতি. ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৱত্ৱা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৱিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৱাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধৰণস্স পচ্চযো. উদ্ধৰণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধৰণে ৱাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেক…পে… বলৱতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৱাযোধাতু অতিহৰণৱীতিহৰণানং পচ্চযো. তিৰিযগতিকায হি ৱাযোধাতুযা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু সাতিসযো ব্যাপাৰোতি তেজোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৱিসেসে তেজোধাতু-ৱাযোধাতু-ভাৱমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং. তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধৰণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা পুৰতো হৰণং অতিহৰণং খাণুআদিপৰিহৰণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপৰিহৰণত্থং ৱা পস্সেন হৰণং ৱীতিহৰণং, যাৱ পতিট্ঠিতপাদো, তাৱ আহৰণং অতিহৰণং, ততো পৰং হৰণং ৱীতিহৰণন্তি অযং ৱা এতেসং ৱিসেসো.

যস্মা পথৱীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৱোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গৰুতৰসভাৱা হি আপোধাতূতি ৱোস্সজ্জনে পথৱীধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তস্মা তাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱোস্সজ্জনে…পে… বলৱতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৱীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো, পতিট্ঠাভাৱে ৱিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তথা ঘট্টনকিৰিযায পথৱীধাতুযা ৱসেন সন্নিৰুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৱীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৱো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনেসূ’’তি. তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৱা ৱুত্তেসু উদ্ধৰণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধৰণেতি উদ্ধৰণক্খণে. ৰূপাৰূপধম্মাতি উদ্ধৰণাকাৰেন পৱত্তা ৰূপধম্মা, তংসমুট্ঠাপকা অৰূপধম্মা চ অতিহৰণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৱট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৱাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৱ. ন হি ধম্মানং দেসন্তৰসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধৰণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায ৱুত্তং, তং সভাগসন্ততিৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অতিইত্তৰো হি ৰূপধম্মানম্পি পৱত্তিক্খণো গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বদ্ধধুৰধাৰাসমাগমতোপি সীঘতৰো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং পটপটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৱং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘পটপটাযন্তা’’তি ৱুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.

সদ্ধিং ৰূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিৰোধেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝনকৰূপধম্মানং ৱসেন ৱুত্তং, যং ততো সত্তৰসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি ৰূপাৰূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘ৰূপং গৰুপৰিণামং দন্ধনিৰোধ’’ন্তিআদিৱচনেহি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬) ৱিৰোধো সিযা, তথা ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি এৱমাদিপাড়িযা (অ. নি. ১.৪৮). চিত্তচেতসিকা হি সাৰম্মণসভাৱা যথাবলং অত্তনো আৰম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৱিভাৱেন্তো এৱ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৱনিপ্ফত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো, ৰূপধম্মা পন অনাৰম্মণা পকাসেতব্বা, এৱং তেসং পকাসেতব্বভাৱনিৱত্তি সোড়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুৱিঞ্ঞাণৱিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৱিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৱিঞ্ঞাণস্স লহুপৰিৱত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায ৰূপধম্মানং দন্ধপৰিৱত্তিতা, নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৱ, তেন চ পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপধম্মোৱ ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱাতি ৰূপাৰূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৱ, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং,অঞ্ঞং চিত্তং নিৰুজ্ঝতীতি যং পুৰিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিৰুজ্ঝন্তং অপৰস্স অনন্তৰাদিপচ্চযভাৱেনেৱ নিৰুজ্ঝতীতি ততো লদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৱং তেসং অন্তৰো লব্ভেয্যাতি নোতি আহ ‘‘অৱীচিমনুসম্বন্ধো’’তি, যথা ৱীচি অন্তৰো ন লব্ভতি, তদেৱেতন্তি অৱিসেসৱিদু মঞ্ঞন্তি, এৱং অনু অনু সম্বন্ধো চিত্তসন্তানো ৰূপসন্তানো চ নদীসোতোৱ নদিযং উদকপ্পৱাহো ৱিয ৱত্ততি.

অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুৰতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৱা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৱিদিসালোকনং ৱিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৱিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপৰিভণ্ডাদিকৰণে ওলোকিতস্স, উল্লোকহৰণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তপৰিস্সযস্স পৰিৱজ্জনাদীসু অপলোকিতস্স সিযা সম্ভৱোতি আহ ‘‘ইমিনা ৱা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৱা’’তি.

কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৱন্তং, পচ্চক্খকাৰিনন্তি অত্থো. সো হি আযস্মা ৱিপস্সনাকালে এৱ ‘‘যমেৱাহং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতং নিস্সায সাসনে অনভিৰতিআদিৱিপ্পকাৰং পত্তো, তমেৱ সুট্ঠু নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৱহিৰোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকাৰত্তা ইন্দ্ৰিযসংৱৰে উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো, তেনেৱ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩৫) এতদগ্গে ঠপেসি.

সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ আলোকিতৱিলোকিতস্স ৱেদিতব্বা. তস্মাতি ‘‘কম্মট্ঠানাৱিজহনস্সেৱ গোচৰসম্পজঞ্ঞভাৱতো’’তি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৱসেনেৱ আলোকনৱিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানা অঞ্ঞো উপাযো ন গৱেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি যস্মা ধম্মমত্তস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৱতো জাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদি ৱুত্তং.

‘‘পঠমজৱনেপি …পে… ন হোতী’’তি ইদং পঞ্চদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিযং ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদীনং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনৱসেন ইট্ঠে ইত্থিৰূপাদিম্হি লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে পন ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৱাৰজৱনং মূলং, যথাৱুত্তং ৱা সব্বং ভৱঙ্গাদি, এৱং মনোদ্ৱাৰজৱনস্স মূলৱসেন মূলপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. আগন্তুকতাৱকালিকতা পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনস্সেৱ অপুব্বভাৱৱসেন ইত্তৰভাৱৱসেন চ ৱুত্তা. হেট্ঠুপৰিযৱসেন ভিজ্জিত্ৱা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপৰিমস্স চ অপৰাপৰং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ. তন্তি জৱনং. তস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো তাৱতকো কালো এতেসন্তি তাৱকালিকানি.

এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৱসেন আলোকনৱিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো কো একো আলোকেতি, কো ৱিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পৰিযাযতো ৱুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞ-সম্পযুত্ত-অত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.

মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতীতি ৱদন্তি. লড়নন্তি কম্পনন্তি ৱদন্তি, লীড়াকৰণং ৱা লড়নং.

উণ্হপকতিকো পৰিড়াহবহুলো. সীলস্স ৱিদূসনেন অহিতাৱহত্তা মিচ্ছাজীৱৱসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. চীৱৰম্পি অচেতনন্তিআদিনা চীৱৰস্স ৱিয ‘‘কাযোপি অচেতনো’’তি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৱিভাৱনেন ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো ইতৰীতৰসন্তোসস্স কাৰণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৱা হতসোভো.

অট্ঠৱিধোপি অত্থোতি অট্ঠৱিধোপি পযোজনৱিসেসো. পথৱীসন্ধাৰকজলস্স তংসন্ধাৰকৱাযুনা ৱিয পৰিভুত্তস্স আহাৰস্স ৱাযোধাতুনাৱ আসযে অৱট্ঠানন্তি আহ ‘‘ৱাযোধাতুৱসেনেৱ তিট্ঠতী’’তি. অতিহৰতীতি যাৱ মুখা অভিহৰতি. ৱীতিহৰতীতি ততো যাৱ কুচ্ছি, তাৱ হৰতি. অতিহৰতীতি ৱা মুখদ্ৱাৰং অতিক্কামেন্তো হৰতি. ৱীতিহৰতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হৰতি. পৰিৱত্তেতীতি অপৰাপৰং চাৰেতি. এত্থ চ আহাৰস্স ধাৰণপৰিৱত্তনসংচুণ্ণনৱিসোসনানি পথৱীধাতুসহিতা এৱ ৱাযোধাতু কৰোতি, ন কেৱলাতি তানি পথৱীধাতুযাপি কিচ্চভাৱেন ৱুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি ৱাযুআদীহি অতিসোসনং যথা ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লআদীহি অতিসোসনং যথা ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৱং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তো পৱিট্ঠং আহাৰং পৰিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহাৰস্স পৱেসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পৰিযেসনজ্ঝোহৰণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিং আৱজ্জেতি, ৱিজানাতীতি অত্থো. তংতংৱিজানননিপ্ফাদকোযেৱ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৱুত্তো. যেন হি পযোগেন পৰিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৱিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৱিনাভাৱতো. অথ ৱা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৱায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহৰতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি তথা ৱুত্তং.

গমনতোতি ভিক্খাচাৰৱসেন গোচৰগামং উদ্দিস্স গমনতো. পৰিযেসনতোতি গোচৰগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পৰিভোগতোতি আহাৰস্স পৰিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৱত্তমানোপি কম্মবলৱত্থিতো হুত্ৱা মৰিযাদৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো সযতি তিট্ঠতি পৱত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপৰি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মৰিযাদত্থো হি অযমাকাৰো. নিধেতি যথাভুত্তো আহাৰো নিচিতো হুত্ৱা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো. ততো নিধানতো. অপৰিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৱিপক্কতো. পৰিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহাৰস্স ৱিপক্কভাৱতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৱিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনায (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.

অঞ্ঞে চ ৰোগা কণ্ণসূলভগন্দৰাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপৰিগ্গহিতে অযুত্তে ঠানে খেত্তদেৱাযতনাদিকে. নিস্সট্ঠত্তা নেৱ অত্তনো কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পৰস্স. উদকতুম্বতোতি ৱেড়ুনাড়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.

অদ্ধানইৰিযাপথা চিৰপ্পৱত্তিকা দীঘকালিকা ইৰিযাপথা. মজ্ঝিমা ভিক্খাচৰণাদিৱসেন পৱত্তা. চুণ্ণিকইৰিযাপথা ৱিহাৰে অঞ্ঞত্থাপি ইতো চিতো চ পৰিৱত্তনাদিৱসেন পৱত্তাতি ৱদন্তি. ‘‘গতেতি গমনে’’তি পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগ্গহণেন গমনেনপি পুৰতো পচ্ছতো চ কাযস্স অতিহৰণং ৱুত্তন্তি ইধ গমনমেৱ গহিতন্তি কেচি.

যস্মা মহাসীৱত্থেৰৱাদে অনন্তৰে অনন্তৰে ইৰিযাপথে পৱত্তৰূপাৰূপধম্মানং তত্থ তত্থেৱ নিৰোধদস্সনৱসেন সম্পজানকাৰিতা গহিতা, ইদঞ্চেত্থ সম্পজঞ্ঞৱিপস্সনাচাৰৱসেন আগতং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তযিদং মহাসীৱত্থেৰেন ৱুত্তং অসম্মোহধুৰং ইমস্মিং সতিপট্ঠানভুত্তে অধিপ্পেত’’ন্তি. সামঞ্ঞফলে (দী. নি. ১.২১৪; দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪) পন সব্বম্পি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং লব্ভতি যাৱদেৱ সামঞ্ঞফলৱিসেসদস্সনপৰত্তা তস্সা দেসনায. সতিসম্পযুত্তস্সেৱাতি ইদং যথা সম্পজঞ্ঞকিচ্চস্স পধানতা, এৱং সতিকিচ্চস্সাপীতি দস্সনত্থং, ন সতিযা সব্ভাৱমত্তদস্সনত্থং. ন হি কদাচি সতিৰহিতা ঞাণপ্পৱত্তি অত্থি. এতানি পদানীতি সম্পজঞ্ঞপদানি. ৱিভত্তানেৱাতি ৱিসুং ৱিভত্তানেৱ. ইমিনাপি সম্পজঞ্ঞস্স ৱিয সতিযাপি পধানতংযেৱ ৱিভাৱেতি.

অপৰো নযো – একো ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো নিসীদন্তো সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ সযতি, এত্থকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো হি ভিক্খু চঙ্কমনং ওতৰিত্ৱা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পৰিগ্গণ্হাতি ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্দা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৱত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, চঙ্কমে পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, ঠানে পৱত্তা নিসজ্জং, নিসজ্জায পৱত্তা সযনং অপ্পত্ৱা এত্থেৱনিৰুদ্ধা’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো পৰিগ্গণ্হন্তোযেৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, উট্ঠহন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি, অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকাৰী নাম হোতি, এৱম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৱিভূতং হোতি, তস্মা যো ভিক্খু যাৱ সক্কোতি, তাৱ চঙ্কমিত্ৱা ঠত্ৱা নিসীদিত্ৱা সযমানো এৱং পৰিগ্গহেত্ৱা সযতি ‘‘কাযো অচেতনো, মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চো ন জানাতি ‘‘মযি কাযো সযিতো’’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তোযেৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ পবুজ্ঝতি, অযং সুত্তে সম্পজানকাৰী নাম হোতীতি.

কাযাদিকিৰিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৱজ্জনকিৰিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৱনং, সব্বম্পি ৱা ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তং কিৰিযামযপৱত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগৰিতং নাম হোতীতি পৰিগ্গণ্হন্তো জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম. অপিচ ৰত্তিন্দিৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. ৱিমুত্তাযতনসীসেন ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিৰচ্ছানকথং পহায দসকথাৱত্থুনিস্সিতং সপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকাৰী নাম. অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু চিত্তৰুচিযং মনসিকাৰং পৱত্তেন্তোপি দুতিযং ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৱচীসঙ্খাৰৱিৰহতো ৱিসেসতো তুণ্হীভাৱো নাম. ৰূপধম্মস্সেৱ পৱত্তিআকাৰৱিসেসা অভিক্কমাদযোতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপক্খন্ধস্সেৱ সমুদযো চ ৱযো চ নীহৰিতব্বো’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিকূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা

১১০. পটিকূলমনসিকাৰৱসেনাতি (দী. নি. টী. ২.৩৭৭) জিগুচ্ছনীযতায. পটিকূলমেৱ পটিকূলং যো পটিকূলসভাৱো পটিকূলাকাৰো, তস্স মনসিকৰণৱসেন. অন্তৰেনপি হি ভাৱৱাচিনং সদ্দং ভাৱত্থো ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮২-১৮৩) ৱুত্তং, তস্মা তত্থ তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ৱত্থাদীহি পসিব্বকাকাৰেন বন্ধিত্ৱা কতং আৱটনং পুতোড়ি. ৱিভূতাকাৰোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৱা অসুভভাৱস্স উপট্ঠিতাকাৰো. ইতি-সদ্দস্স আকাৰত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৱ’’ন্তি ৱত্ৱা তং কাৰণং সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপৰিগ্গহণেনা’’তি আহ.

পটিকূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা

১১১. ধাতুমনসিকাৰৱসেনাতি পথৱীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আৰব্ভ পৱত্তভাৱনামনসিকাৰৱসেন, চতুধাতুৱৱত্থানৱসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকাৰো ধাতুকম্মট্ঠানং চতুধাতুৱৱত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৱিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৱাসিকোতি কম্মকৰণৱসেন তস্স সমীপৱাসী. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৱা গতিৱিনিৱত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৱা গমনং সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইৰিযাপথানং যেন কেনচি আকাৰেন ঠিতত্তা যথাঠিত’’ন্তি. তত্থ আকাৰেনাতি ঠানাদিনা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰেন. ঠানাদযো হি ইৰিযাপথসঙ্খাতায কাযিককিৰিযায পথো পৱত্তিমগ্গোতি ‘‘ইৰিযাপথো’’তি ৱুচ্চন্তি. যথাঠিতন্তি যথাপৱত্তং. যথাৱুত্তট্ঠানমেৱেত্থ ‘‘পণিধান’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথাঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ঠিতন্তি ৱা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. পণিহিতন্তি তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. ঠিতন্তি ৱা কাযসঙ্খাতানং ৰূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৱসেন অৱট্ঠানপৰিদীপনং. পণিহিতন্তি পচ্চযকিচ্চৱসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকাৰতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চৱেক্খতীতি পতি পতি অৱেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং পস্সতি.

ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং ভাৱত্থৱিভাৱনৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপৰিব্ৰূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৱড্ঢেন্তস্স. ৱধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৱা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তাৱদেৱা’’তি. গাৱীতি সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৱিট্ঠানি উপাদায গাৱীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৱিযা, তেসং তংসন্নিৱেসস্স অৱিনট্ঠত্তা. ৱিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৱিভুজ্জন্তীতি বীলা ভাগা ৱ-কাৰস্স ব-কাৰং, ই-কাৰস্স ঈ-কাৰং কত্ৱা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৱা. ৱিভজিত্ৱাতি অট্ঠিসঙ্ঘাটতো মংসং ৱিৱেচেত্ৱা, ততো ৱা ৱিৱেচিতমংসং ভাগসো কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৱত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সপি অপৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৱিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৱিনিব্ভুজনং ৱিৱেচনং. ধাতুসো পচ্চৱেক্খতোতি ঘনৱিনিব্ভোগকৰণেন ধাতুং ধাতুং পথৱীআদিধাতুং ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৱসেন পৱত্তা সঞ্ঞাতি ৱদন্তি, ৱোহাৰৱসেন পৱত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তৰধানং যুত্তমেৱ যাথাৱতো ঘনৱিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৱঞ্হি সতি যথাৱুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৱাহ ‘‘ধাতুৱসেনেৱ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো, যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুৰৱিসাণাদিৱন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমুদাযে অৱিভত্তে গাৱীসমঞ্ঞা, ন ৱিভত্তে, ৱিভত্তে পন অট্টিংমংসাদিঅৱযৱসমঞ্ঞাতি জাননকো. চতুমহাপথো ৱিয চতুইৰিযাপথোতি গাৱিযা ঠিতচতুমহাপথো ৱিয কাযস্স পৱত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইৰিযাপথো. যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৬) ৱিত্থাৰিতা, তস্মা তত্থ তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.৩০৬) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা

১১২. সিৱথিকায অপৱিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৱত্তানং কথানং তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৱথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকাৰেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৱথিকপব্বেহি ৱিভজিতু’’ন্তি. উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানাতি জীৱিতক্খযতো উপৰি মৰণতো পৰং. সমুগ্গতেনাতি উট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতৰত্তেহি ৱিপৰিভিন্নং ৱিমিস্সিতং নীলং ৱিনীলং, পুৰিমৱণ্ণৱিপৰিণামভূতং ৱা নীলংৱিনীলং, ৱিনীলমেৱ ৱিনীলকন্তি ক-কাৰেন পদৱড্ঢনমাহ অনত্থন্তৰতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিকূলকত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৱিনীলং ৱিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৱা অযং ক-কাৰোতি দস্সেতুং ৱুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫). পৰিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৱিস্সন্দমানং পুব্বন্তি ৱিস্সৱন্তং পুব্বং, তহং তহং পগ্ঘৰন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৱন্তি ৱিস্সন্দমানপুব্বভাৱং.

সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৱুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহৰতি সদিসতং. অযম্পি খোতিআদি উপসংহৰণাকাৰদস্সনং. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পনেত্থ ৱিঞ্ঞাণগতিকমেৱ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৱংপূতিকসভাৱোতি এৱং অতিৱিয পূতিকসভাৱো, ন আযুআদীনং অৱিগমে ৱিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৱিস্সতীতি এৱংভাৱীতি আহ ‘‘এৱংউদ্ধুমাতাদিভেদো ভৱিস্সতী’’তি.

লুঞ্চিত্ৱা লুঞ্চিত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা উপ্পাটেত্ৱা. সেসাৱসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৱসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকন্তি অৱিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৱিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৱসেসতো তেসং ৱিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ. তেৰোৱস্সিকানীতি তিৰোৱস্সং গতানি. তানি পন সংৱচ্ছৰং ৱীতিৱত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৱচ্ছৰানী’’তি. পুৰাণতায ঘনভাৱৱিগমেন ৱিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৱোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. খজ্জমানতাদিৱসেন দুতিযসিৱথিকপব্বাদীনং ৱৱত্থিতত্থা ৱুত্তং ‘‘খজ্জমানাদীনং ৱসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.

নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইমানেৱ দ্ৱেতি অৱধাৰণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৱতো. যতো হি এৱ-কাৰো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৱযস্স ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধাতি দট্ঠব্বা অনিচ্চাদিদস্সনতো. সঙ্খাৰেসু আদীনৱৱিভাৱনানি সিৱথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৱথিকানং আদীনৱানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তত্তা’’তি. ইৰিযাপথপব্বাদীনং অনপ্পনাৱহতা পাকটা এৱাতি ‘‘সেসানি দ্ৱাদসাপী’’তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

কাযানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱেদনানুপস্সনাৱণ্ণনা

১১৩. সুখং ৱেদনন্তি এত্থ সুখযতীতি সুখা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি ৱা কাযিকং চেতসিকঞ্চ আবাধন্তি সুখা. সুকৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি সুখাতি অপৰে. ৱেদযতি আৰম্মণৰসং অনুভৱতীতি ৱেদনা. ৱেদযমানোতি অনুভৱমানো. কামন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ইৰিযাপথপব্বে ৱুত্তমেৱ. সম্পজানস্স ৱেদিযনং সম্পজানৱেদিযনং.

‘‘ৱোহাৰমত্তং হোতী’’তি এতেন ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি ইদং ৱোহাৰমত্তন্তি দস্সেতি. ৱত্থুআৰম্মণাতি ৰূপাদিআৰম্মণা. ৰূপাদিআৰম্মণঞ্হি ৱেদনায পৱত্তিট্ঠানতায ‘‘ৱত্থূ’’তি অধিপ্পেতং. অস্সাতি ভৱেয্য. ধম্মৱিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স কত্তু অভাৱতো ধম্মস্সেৱ কত্তুভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ৱেদনাৱ ৱেদযতী’’তি আহ. নিত্থুনন্তোতি. বলৱতো ৱেদনাৱেগস্স নিৰোধনে আদীনৱং দিস্ৱা তস্স অৱসৰদানৱসেন নিত্থুনন্তো. ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱাতি অধিৱাসনৱীৰিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৱসেন সমাধিনা সমৰসতাপাদনেন ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱা. সহ পটিসম্ভিদাহীতি লোকুত্তৰপটিসম্ভিদাহি সহ. লোকিযানম্পি ৱা সতি উপ্পত্তিকালে তত্থ সমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘সহ পটিসম্ভিদাহী’’তি. সমসীসীতি ৱাৰসমসীসী হুত্ৱা, পচ্চৱেক্খণৱাৰস্স অনন্তৰৱাৰে পৰিনিব্বাযীতি অত্থো.

যথা চ সুখং, এৱং দুক্খন্তি যথা ‘‘সুখং ৱেদযতী’’তিআদিনা সম্পজানৱেদিযনং সন্ধায ৱুত্তং, এৱং দুক্খম্পি. তত্থ দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ পীড়েতি ৱিবাধতীতি অত্থো. দুট্ঠুং ৱা খাদতি, খনতি ৱা কাযিকং চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা. দুক্কৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি দুক্খাতি অপৰে. অৰূপকম্মট্ঠানন্তি অৰূপপৰিগ্গহং, অৰূপধম্মমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসন্তি অত্থো. ৰূপকম্মট্ঠানেন পন সমথাভিনিৱেসোপি সঙ্গয্হতি, ৱিপস্সনাভিনিৱেসো পন ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ. ‘‘ৰূপপৰিগ্গহো অৰূপপৰিগ্গহোতিপি এতদেৱ ৱুচ্চতী’’তি. চতুধাতুৱৱত্থানং কথেসীতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তদুভযন্তি চতুধাতুৱৱত্থানস্স সঙ্খেপৱিত্থাৰদ্ৱযমাহ. সঙ্খেপমনসিকাৰৱসেন মহাসতিপট্ঠানে, ৱিত্থাৰমনসিকাৰৱসেন ৰাহুলোৱাদ- (ম. নি. ২.১১৫-১১৭) ধাতুৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ১৭৪-১৭৫).

যেভুয্যগ্গহণেন তদঞ্ঞধম্মৱসেনপি অৰূপকম্মট্ঠানকথায অত্থিতা দীপিতাতি তং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তিৱিধো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিনিৱেসোতি অনুপ্পৱেসো, আৰম্ভোতি অত্থো. আৰম্ভে এৱ হি অযং ৱিভাগো, সম্মসনং পন অনৱসেসতোৱ ধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ৱত্ততি. পৰিগ্গহিতে ৰূপকম্মট্ঠানেতি ইদং ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং সন্ধায ৱুত্তং, অৰূপমুখেন পন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো যেভূয্যেন সমথযানিকস্স ইচ্ছিতব্বো, সো চ পঠমং ঝানঙ্গানি পৰিগ্গহেত্ৱা ততো পৰং সেসধম্মে পৰিগ্গণ্হাতি. পঠমাভিনিপাতোতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিৰিযভাৱেন ৱুচ্চন্তীতি ফস্সো চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো ৱুত্তো, উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো, চিত্তচেতসিকৰাসি ৱা আৰম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৱেদনায তংসমকালমেৱ ৱেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স ৱিয পদীপো ৱেদনাদীনং পচ্চযৱিসেসো হোতীতি পুৰিমকালো ৱিয ৱুচ্চতি, যা তস্স আৰম্মণাভিনিৰোপনলক্খণতা ৱুচ্চতি. ফুসন্তোতি আৰম্মণস্স ফুসনাকাৰেন. অযঞ্হি অৰূপধম্মতা একদেসেন অনল্লীযমানোপি ৰূপং ৱিয চক্খু, সদ্দো ৱিয চ সোতং চিত্তং আৰম্মণঞ্চ ফুসন্তো ৱিয সঙ্ঘট্টেন্তো ৱিয চ পৱত্ততি. তথাহেস ‘‘সঙ্ঘট্টনৰসো’’তি ৱুচ্চতি.

আৰম্মণং অনুভৱন্তীতি ইস্সৰৱতায ৱিসৱিতায সামিভাৱেন আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তী. ফস্সাদীনঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানং আৰম্মণে একদেসেনেৱ পৱত্তি ফুসনাদিমত্তভাৱতো, ৱেদনায পন ইট্ঠাকাৰসম্ভোগাদিৱসেন পৱত্তনতো আৰম্মণে নিপ্পদেসতো পৱত্তি. ফুসনাদিভাৱেন হি আৰম্মণগ্গহণং একদেসানুভৱনং, ৱেদযিতাভাৱেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৱনং এৱসভাৱানেৱ তানি গহণানীতি ন ৱেদনায ৱিয ফস্সাদীনম্পি যথাসকং কিচ্চকৰণেন সামিভাৱানুভৱনং চোদেতব্বং. ৱিজানন্তন্তি পৰিচ্ছিন্দনৱসেন ৱিসেসতো জানন্তং. ৱিঞ্ঞাণঞ্হি মিনিতব্বৱত্থুং নাড়িযা মিনন্তো পুৰিসো ৱিয আৰম্মণং পৰিচ্ছিজ্জ ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, ন সঞ্ঞা ৱিয সঞ্জাননমত্তং হুত্ৱা. তথা হি অনেন কদাচি লক্খণত্তযৱিভাৱনাপি হোতি. ইমেসং পন ফস্সাদীনং তস্স তস্স পাকটভাৱো পচ্চযৱিসেসসিদ্ধস্স পুব্বাভোগস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা.

এৱং তস্স তস্সেৱ পাকটভাৱেপি ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬; পটি. ম. ১.৩) ‘‘সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অভিজান’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৬) চ এৱমাদিৱচনতো সব্বে সম্মসনুপগা ধম্মা পৰিগ্গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ ফস্সপঞ্চমকেযেৱাতি অৱধাৰণং তদন্তোগধত্তা তগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং. ফস্সপঞ্চমকগ্গহণঞ্হি তস্স সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণভাৱতো, তত্থ চ ফস্সচেতনাগ্গহণেন সব্বসঙ্খাৰক্খন্ধধম্মসঙ্গহো চেতনাপধানত্তা তেসং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১২) ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৱ ৱিভত্তা, ইতৰে পন খন্ধা সৰূপেনেৱ গহিতা.

ৱত্থুং নিস্সিতাতি এত্থ ৱত্থু-সদ্দো কৰজকাযৱিসযোতি কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তিআদি. কত্থ পন ৱুত্তং? সামঞ্ঞফলে. সোতি কৰজকাযো. পঞ্চক্খন্ধৱিনিমুত্তং নামৰূপং নত্থীতি ইদং অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং. অঞ্ঞথা হি খন্ধৱিনিমুত্তম্পি নামং অত্থেৱাতি. অৱিজ্জাদিহেতুকাতি অৱিজ্জাতণ্হুপাদানাদিহেতুকা. ৱিপস্সনাপটিপাটিযা…পে… ৱিচৰতীতি ইমিনা বলৱৱিপস্সনং ৱত্ৱা পুন তস্স উস্সুক্কাপনং ৱিসেসাধিগমনঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘সো’’তিআদিমাহ.

ইধাতি ইমিস্সং দুতিযসতিপট্ঠানদেসনাযং, তস্সা পন ৱেদনানুপস্সনাৱসেন কথেতব্বত্তা ভগৱা ৱেদনাৱসেন কথেসি. যথাৱুত্তেসু চ তীসু কম্মট্ঠানাভিনিৱেসেসু ৱেদনাৱসেন কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো সুকৰো ৱেদনানং ৱিভূতভাৱতোতি দস্সেতুং ‘‘ফস্সৱসেন হী’’তিআদি ৱুত্তং. ন পাকটং হোতীতি ইদং তাদিসে পুগ্গলে সন্ধায ৱুত্তং, যেসং আদিতো ৱেদনাৱ ৱিভূততৰা হুত্ৱা উপট্ঠাতি. এৱঞ্হি যং ৱুত্তং ‘‘ফস্সো পাকটো হোতি, ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতী’’তি, তং অৱিৰোধিতং হোতি. ৱেদনানং উপ্পত্তিপাকটতাযাতি চ ইদং সুখদুক্খৱেদনানং ৱসেন ৱুত্তং. তাসঞ্হি পৱত্তি ওড়াৰিকা, ন ইতৰায. তদুভযগ্গহণমুখেন ৱা গহেতব্বত্তা ইতৰাযপি পৱত্তি ৱিঞ্ঞূনং পাকটা এৱাতি ‘‘ৱেদনান’’ন্তি অৱিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং. যদা সুখং উপ্পজ্জতীতিআদি সুখৱেদনায পাকটভাৱৱিভাৱনং. নেৱ তস্মিং সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতীতি তস্মিং সুখৱেদনাসমঙ্গিসমযে নেৱ দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি নিৰুদ্ধত্তা, অনুপ্পন্নত্তা চ যথাক্কমং অতীতানাগতানং, পচ্চুপ্পন্নায পন অসম্ভৱো ৱুত্তোযেৱ. সকিচ্চক্খণমত্তাৱট্ঠানতো অনিচ্চা. সমেচ্চসম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতা. ৱত্থাৰম্মণাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযৱযপলুজ্জননিৰুজ্ঝনপকতিতায খযধম্মা…পে… নিৰোধধম্মাতি দট্ঠব্বা.

কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং নাম পঞ্চ কামগুণা, আৰম্মণকৰণৱসেন সহ আমিসেহীতি আমিসা. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা’’তি. ইতো পৰন্তি ‘‘অত্থি ৱেদনা’’তি এৱমাদিপাড়িং সন্ধাযাহ ‘‘কাযানুপস্সনাযং ৱুত্তনযমেৱা’’তি.

ৱেদনানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তানুপস্সনাৱণ্ণনা

১১৪. সম্পযোগৱসেন (দী. নি. টী. ২.৩৮১) পৱত্তমানেন সহ ৰাগেনাতি সৰাগং. তেনাহ ‘‘লোভসহগত’’ন্তি. ৱীতৰাগন্তি. এত্থ কামং সৰাগপদপটিযোগিনা ৱীতৰাগৱসেন ভৱিতব্বং, সম্মসনচাৰস্স পন ইধাধিপ্পেতত্তা তেভূমকস্সেৱ গহণন্তি ‘‘লোকিযকুসলাব্যাকত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ইদং পনা’’তিআদিনা তমেৱ অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. সেসানি দ্ৱে দোসমূলানি, দ্ৱে মোহমূলানীতি চত্তাৰি অকুসলচিত্তানি. তেসঞ্হি ৰাগেন সম্পযোগাভাৱতো নত্থেৱ সৰাগতা, তন্নিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিততালেসোতি নত্থেৱ ৱীতৰাগতাপীতি দুকৱিনিমুত্ততা এৱেত্থ লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৱ পুৰিমপদং, ন পচ্ছিমপদং ভজন্তী’’তি. যদি এৱং পদেসিকং পজাননং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি দুকন্তৰপৰিযাপন্নত্তা তেসং. অকুসলমূলেসু সহ মোহেনেৱ ৱত্ততীতি সমোহন্তি আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৱ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চা’’তি. যস্মা চেত্থ সহেৱ মোহেনাতি সমোহন্তি পুৰিমপদাৱধাৰণম্পি লব্ভতিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা পন অতিমূড়্হতায পাটিপুগ্গলিকনযেন সৱিসেসং মোহৱন্ততায মোমূহচিত্তন্তি ৱত্তব্বতো ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৱযং ৱিসেসতো ‘‘সমোহ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ন তথা সেসাকুসলচিত্তানীতি ‘‘ৱট্টন্তিযেৱা’’তি ৱুত্তং. সম্পযোগৱসেন থিনমিদ্ধেন অনুপতিতং অনুগতন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং পঞ্চৱিধং সসঙ্খাৰিকাকুসলচিত্তং সঙ্কুটিতচিত্তং. সঙ্কুটিতচিত্তং নাম আৰম্মণে সঙ্কোচনৱসেন পৱত্তনতো. পচ্চযৱিসেসৱসেন থামজাতেন উদ্ধচ্চেন সহগতং পৱত্তং সংসট্ঠন্তি উদ্ধচ্চসহগতং, অঞ্ঞথা সব্বম্পি অকুসলচিত্তং উদ্ধচ্চসহগতমেৱাতি. পসটচিত্তং নাম সাতিসযং ৱিক্খেপৱসেন পৱত্তনতো.

কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতায ৱিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৱং গতং, মহন্তেহি ৱা উড়াৰচ্ছন্দাদীহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. তং পন ৰূপাৰূপভূমিকং ততো মহন্তস্স লোকে অভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰ’’ন্তি. তস্স চেত্থ পটিযোগী পৰিত্তমেৱাতি আহ ‘‘অমহগ্গতন্তি কামাৱচৰ’’ন্তি. অত্তানং উত্তৰিতুং সমত্থেহি সহ উত্তৰেহীতি সউত্তৰং, তপ্পটিপক্খেন অনুত্তৰং, তদুভযং উপাদায ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সউত্তৰন্তি কামাৱচৰ’’ন্তিআদি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনসমত্থেন সমাধিনা সম্মদেৱ আহিতং সমাহিতং. তেনাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. যস্সাতি যস্স চিত্তস্স. যথাৱুত্তেন সমাধিনা ন সমাহিতন্তি অসমাহিতং. তেনাহ ‘‘উভযসমাধিৰহিত’’ন্তি. তদঙ্গৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তং, কামাৱচৰং কুসলং. ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তং, মহগ্গতন্তি তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীহি ৱিমুত্ত’’ন্তি. যত্থ তদুভযৱিমুত্তি নত্থি, তং উভযৱিমুত্তিৰহিতন্তি গয্হমানে লোকুত্তৰচিত্তেপি সিযা আসঙ্কাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘সমুচ্ছেদ…পে… ওকাসোৱ নত্থী’’তি আহ. ওকাসাভাৱো চ সম্মসনচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা ৱেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.

চিত্তানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মানুপস্সনাৱণ্ণনা

নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা

১১৫. পহাতব্বাদিধম্মৱিভাগদস্সনৱসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি ৱুত্তং. যদি এৱং কস্মা নীৱৰণাদিৱসেনেৱ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো. যেসঞ্হি ৱেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৱৰণানি ৱিভাগেন ৱত্তব্বানি, তেসং ৱসেনেত্থ ভগৱতা পঠমং নীৱৰণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা. তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পৰিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু আযতনেসু, ভাৱেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু পৰিঞ্ঞেযাদিৱিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তৰা দেসনা দেসিতা, তস্মা চেত্থ সমথভাৱনাপি যাৱদেৱ ৱিপস্সনত্থং ইচ্ছিতা, ৱিপস্সনাপধানা ৱিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৱিপস্সনাভিনিৱেসৱিভাগেন দেসিতভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৱসেন মিস্সকপৰিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপৰিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতৰেসং তদন্তোগধত্তা. ‘‘কণ্হসুক্কানং যুগন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৱা ‘‘অভিণ্হসমুদাচাৰৱসেনা’’তি ৱুত্তং. যথাতি যেনাকাৰেন. সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কাৰণাকাৰোৱ, অত্থতো কাৰণমেৱাতি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. চ-সদ্দো ৱক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো.

তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৱুত্তপদে. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি. সো হি অত্তনো গহণাকাৰেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তেনাকাৰেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি চ. ইট্ঠং, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদি সুভাৰম্মণং. আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো মনসিকাৰো অনুপাযমনসিকাৰো. তন্তি অযোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি নিপ্ফাদেতব্বে আৰম্মণভূতে চ দুৱিধেপি সুভনিমিত্তে. আহাৰোতি পচ্চযো.

অসুভম্পীতি অসুভজ্ঝানম্পি উত্তৰপদলোপেন. তং পন দসসু অৱিঞ্ঞাণকাসুভেসু, কেসাদীসু চ পৱত্তং দট্ঠব্বং. কেসাদীসু হি সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞাতি গিৰিমানন্দসুত্তে (অ. নি. ১০.৬০) ৱুত্তাতি. এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকাৰস্স যোনিসোমনসিকাৰস্স চ গহণং নিৰৱসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং. তেসু পন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকাৰো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা ৱা ইতৰেপীতি.

একাদসসু (অ. নি. টী. ১.১.১৬) অসুভেসু পটিকূলাকাৰস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৱা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচাৰপ্পনাৱহায অসুভভাৱনায অনুযুঞ্জনং অসুভভাৱনানুযোগো. ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো থিনমিদ্ধাভিভৱাভাৱা ওতাৰং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতীতি ৱদন্তি. ভোজননিস্সিতং পন আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞং, তব্বিপৰিণামস্স, তদাধাৰস্স, তস্স চ উদৰিযভূতস্স অসুভতাদস্সনং, কাযস্স আহাৰট্ঠিতিকতাদস্সনঞ্চ যো সম্মদেৱ জানাতি, সো ৱিসেসতো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম, তস্স চ কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ. অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰো দন্তট্ঠিদস্সাৱী. অভিধম্মপৰিযাযেন (ধ. স. ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেনা’’তি.

পটিঘম্পি পুৰিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পৰতো উপ্পজ্জনকপটিঘস্স কাৰণন্তি কত্ৱা. মেজ্জতি হিতফৰণৱসেন সিনিয্হতীতি মিত্তো, তস্মিং মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসাতি মেত্তা, তস্সা মেত্তায.

মেত্তাযনস্স সত্তেসু হিতফৰণস্স উপ্পাদনং পৱত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো. ওধিসকঅনোধিসকদিসাফৰণানন্তি অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৱেৰীৱসেন ওধিসকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোধিসকতা, একাদিদিসাফৰণৱসেন দিসাফৰণতা মেত্তায উগ্গহণে ৱেদিতব্বা. ৱিহাৰৰচ্ছাগামাদিৱসেন ৱা ওধিসকদিসাফৰণং, ৱিহাৰাদিউদ্দেসৰহিতং পুৰত্থিমাদিদিসাৱসেন অনোধিসকদিসাফৰণন্তি এৱং ৱা দ্ৱিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওধিসকঅনোধিসকদিসাফৰণান’’ন্তি ৱুত্তং. উগ্গহো চ যাৱ উপচাৰা দট্ঠব্বো, উগ্গহিতায আসেৱনা ভাৱনা. তত্থ ‘‘সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্না’’তি এতেসং ৱসেন পঞ্চৱিধা, একেকস্মিং ‘‘অৱেৰা হোন্তু, অব্যাপজ্জা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি চতুধা পৱত্তিতো ৱীসতিৱিধা অনোধিসকফৰণা মেত্তা, ‘‘সব্বা ইত্থিযো, পুৰিসা, অৰিযা, অনৰিযা, দেৱা, মনুস্সা, ৱিনিপাতিকা’’তি সত্তোধিকৰণৱসেন পৱত্তা সত্তৱিধা অট্ঠৱীসতিৱিধা ৱা, দসহি দিসাহি দিসোধিকৰণৱসেন পৱত্তা দসৱিধা চ, একেকায ৱা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৱেৰাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিভোফৰণা ৱেদিতব্বা.