৯. সম্মাদিট্ঠিসুত্তৱণ্ণনা

৮৯. কথেতুকম্যতাপুচ্ছা এৱাতি অৱধাৰণেন ইতৰা চতস্সো পুচ্ছা নিৱত্তেতি ইতৰাসং অসম্ভৱতো, তত্থ যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স ৱিস্সজ্জনতো চ ‘‘অযং সম্মাদিট্ঠী’’তি যাথাৱতো অজানন্তাপি পুথুজ্জনা বাহিৰকতাপসাদযো অত্তনো সমানসীলে ঠিতং সম্মাদিট্ঠীতি ৱদন্তি. অনুস্সৱাদিৱসেনাপীতি অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিৱসেনপি. যথাসমঙ্গিতাকাৰস্স অত্থস্স এৱমেতন্তি নিজ্ঝানক্খমাপনতো একন্ততো যাথাৱগ্গাহো হোতীতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খেনপী’’তি, যাথাৱতো লক্খণস্স পটিৱিদ্ধত্তা অত্তনো পচ্চক্খভাৱেনাতি অত্থো. বহুন্নং ৱচনং উপাদাযাতি ইমিনা সাসনে লোকে চ নিৰুড়্হতায অযং আমেডিতপযোগোতি সাসনস্স নিৰুড়্হতায চ সম্পসাদং উপাদাযপি তদুভযিকো আমেডিতপযোগো দট্ঠব্বো. অত্থন্তি ৱচনত্থং. লক্খণন্তি সভাৱং. উপাদাযাতি গহেত্ৱা. সোভনাযাতি সুন্দৰায. পসত্থাযাতি পসংসায. তেসু পুৰিমেন ধম্মানং যথাসভাৱাৱবোধসঙ্খাতং সম্মাদিট্ঠিসভাৱং দস্সেতি. তেন হি সা সব্বধম্মে অভিভৱিত্ৱা সোভতি. দুতিযেন সম্পযুত্তধম্মেসু পৰিণাযিকভাৱং. তেন হি সা সম্পযুত্তধম্মে ঞাণমযে ৱিয তংসমঙ্গিনঞ্চ পুগ্গলং ঞাণপিণ্ডং ৱিয কৰোতি, তস্স ‘‘পণ্ডিতো নিপুণো ছেকো ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী’’তিআদিনা দিসাসু পসংসা পত্থৰতি.

কম্মস্সকতাঞাণন্তি কম্মং সকো এতস্সাতি কম্মস্সকো, তস্স ভাৱো কম্মস্সকতা, তত্থ ঞাণং ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৱং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অৰিযসচ্চানং পটিৱেধস্স অনুলোমতো সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, ৱিপস্সনাঞাণং. নো সচ্চানুলোমিকাযাতি বাহিৰকো সচ্চানুলোমিকায সম্মাদিট্ঠিযা নো সম্মাদিট্ঠি সব্বেন সব্বং তস্স অভাৱতো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘অত্তদিট্ঠিপৰামাসকত্তা’’তি. কম্মস্স কতাদিট্ঠি পন বাহিৰকস্স অত্তদিট্ঠিং অনুৰুজ্ঝন্তী পৱত্ততি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তিতো. সাসনিকো দ্ৱীহিপীতি সাসনিকো পুথুজ্জনো কম্মস্সকতাঞাণাদীহি দ্ৱীহিপি সম্মাদিট্ঠি. ওক্কন্তসম্মত্তনিযামত্তা ‘‘সেক্খো নিযতাযা’’তি ৱুত্তং. অসেক্খায সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তীসুপি পুগ্গলেসু সেক্খো ইধ সম্মাদিট্ঠীতি অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘নিযতায নিয্যানিকাযা’’তিআদিমাহ.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেতুং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি ৱুত্তং. অন্তদ্ৱযন্তি ‘‘সস্সতং, উচ্ছেদং, কামসুখং, অত্তকিলমথ’’ন্তি এতং অন্তদ্ৱযং. লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনন্তদ্ৱযস্স অনুপগমনং অত্থসিদ্ধমেৱ. উজুভাৱেনাতি উজুসভাৱেন মগ্গেন, মজ্ঝিমায পটিপত্তিযাতি অত্থো. ধম্মে পসাদগ্গহণেন সত্থৰি সঙ্ঘে চ পসাদোপি গহিতোযেৱ হোতীতি ‘‘ধম্মে’’ইচ্চেৱ ৱুত্তো তদৱিনাভাৱতো. যস্মা এস নিযতায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সম্মাদিট্ঠীতি অধিপ্পেতো, তঞ্চ ৱট্টতো নিয্যানং ৱিৱট্টাধিগমেন হোতীতি আহ ‘‘আগতো ইমং সদ্ধম্ম’’ন্তি. নিব্বানঞ্হি সন্তো সদা ৱিজ্জমানো ধম্মোতি কত্ৱা সদ্ধম্মোতি ইমং ফলেহি অসাধাৰণেন পৰিযাযেন ৱত্তব্বতং লভতি. তযিদমস্স আগমং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযো, সো চ পহানাভিসমযাদীহি সহেৱ ইধ ইজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বদিট্ঠিগহনানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বদিট্ঠিগহনানি ৱিনিব্বেঠেন্তো সব্বকিলেসে পজহন্তোতি পদদ্ৱযেন পন পহানাভিসমযমাহ, জাতিসংসাৰা নিক্খমন্তোতি ইমিনা পৰিঞ্ঞাভিসমযং. সমতিক্কমত্থো হি পৰিঞ্ঞত্থো. পটিপত্তিং পৰিনিট্ঠপেন্তোতি ইমিনা ভাৱনাভিসমযন্তি দট্ঠব্বং.

কালপৰিচ্ছেদৱচনন্তি পৰিচ্ছিজ্জতীতি পৰিচ্ছেদো, কালো এৱ পৰিচ্ছেদো কালপৰিচ্ছেদো, যো সো অকুসলপজাননাদিনা পৰিচ্ছিন্নো মগ্গৱুট্ঠানকালো মগ্গক্খণো, তস্স ৱচনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. অকুসলঞ্চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন ৱক্খমানং অকুসলমূলাদিং সমুচ্চিনোতি. দসাকুসলকম্মপথন্তি কুতোযং ৱিসেসো, যাৱতা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসং অকুসলং গহিতন্তি? ন সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো. কিং ৱা ইমায যুত্তিচিন্তায, যস্মা পঠমৱাৰেন উদ্দেসৱসেন দেসিতস্স অত্থস্স ৱিত্থাৰদেসনা দুতিযৱাৰো. তেনেৱাহ ‘‘কতমং পনাৱুসো’’তিআদি. যস্মা লোকুত্তৰা সম্মাদিট্ঠি ইধ অধিপ্পেতা, তস্মা নিৰোধাৰম্মণায পজাননায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চৱসেন সম্মোহতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি দসঅকুসলকম্মপথং পটিৱিজ্ঝন্তো ‘‘অকুসলং পজানাতী’’তি ৱুচ্চতীতি অত্থো. তস্সাতি অকুসলকম্মপথসঙ্খাতস্স দুক্খস্স. তেনেৱ পকাৰেনাতি ‘‘নিৰোধাৰম্মণায পজাননায কিচ্চৱসেনা’’তি ৱুত্তপ্পকাৰেন.

কুসলন্তি এত্থাযং ৱচনত্থো – কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযতি চলযতি কম্পেতীতি কুসলং, কুচ্ছিতেন ৱা আকাৰেন সযন্তীতি কুসা, পাপকা ধম্মা. তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো তনুকৰণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন লাতব্বং গহেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি কুসলং. যথা ৱা কুসো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৱমিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নৱসেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, তস্মা কুসো ৱিয লুনাতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সাৱজ্জধম্মানং সলনতো সংৱৰণতো কুসলং. কুসলধম্মৱসেন হি অকুসলা মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৱাৰেসু অপ্পৱত্তিযা সংৱুতা হোন্তি. কুচ্ছিতে ৱা পাপধম্মে সলযতি গমেতি অপনেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা পাণাতিপাতাদীনং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. সাদীনৱৱসেন চেতনায তিক্খভাৱপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৱজ্জতা. তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো অন্তকৰণতো ৱিনাসনতো কুসানি, পুঞ্ঞকিৰিযৱসেন পৱত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি. তেহি লাতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি কুসলং. ‘‘কু’’ইতি ৱা ভূমি ৱুচ্চতি, অধিট্ঠানভাৱেন তংসদিসস্স অত্তনো নিস্সযভূতস্স ৰূপাৰূপপবন্ধস্স সম্পতি আযতিঞ্চ অনুদহেন ৱিনাসনতো কুং সসন্তীতি কুসা, ৰাগাদযো. তে ৱিয অত্তনো নিস্সযস্স লৱনতো ছিন্দনতো কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৱ ৰূপাৰূপধম্মে অপ্পৱত্তিকৰণেন সমুচ্ছিন্দন্তি. কুসলস্স মূলন্তি কুসলমূলং, সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন কুসলস্স পতিট্ঠা নিদানন্তি অত্থো. অকুসলমূলন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.

অকুসলন্তি পন ন কুসলং অকুসলং, কুসলধম্মানং পটিপক্খৱসেন অকুসলন্তি পদস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱঞ্হি আৰোগ্যানৱজ্জসুখৱিপাককোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলং ৱুচ্চতীতি. যথা যং ধম্মজাতং ন অৰোগং ন অৱজ্জং ন সুখৱিপাকং ন চ কোসল্লসম্ভূতং, তং অকুসলন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. এৱং যং ন কুচ্ছিতানং সলনসভাৱং, ন কুসেন, কুসেহি ৱা পৱত্তেতব্বং, ন চ কুসো ৱিয লৱনকং, তং অকুসলং নামাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. ৱত্থুপজাননাতি দুক্খাদিৱত্থুনো পজাননা পটিৱেধো. তথা বুজ্ঝনকপুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন দেসনা পৱত্তাতি আহ ‘‘অকুসলাদিপজাননেনাপী’’তি. তেনেৱ চ সংখিত্তেন দেসনা পৱত্তা. ভাৱনামনসিকাৰো পন ‘‘সব্বং ভিক্খৱে অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬; পটি. ম. ১.৩) ৱচনতো অনৱসেসতো ৰূপাৰূপধম্মানং পৰিগ্গহৱসেনেৱ পৱত্ততি. তেনাহ ‘‘দেসনাযেৱা’’তিআদি. তত্থ মনসিকাৰপটিৱেধোতি পুব্বভাগে পৱত্তৱিপস্সনামনসিকাৰো অৰিযমগ্গপটিৱেধো চ. কস্সচি অকোপনতো ৱিত্থাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তা মগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তাপি ৱিত্থাৰনযেনেৱ পটিৱিজ্ঝন্তীতি অত্থো ৱিসুদ্ধিক্কমস্স অভাৱতো.

ভিক্খূতি মহাৱিহাৰে ধম্মসঙ্গীতিৱসেন পঞ্চনিকাযমণ্ডলে নিসিন্নভিক্খূ. থেৰোতি তত্থ সঙ্ঘত্থেৰোতি ৱদন্তি. ৱত্থসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন পন মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰস্স অন্তেৱাসিকভিক্খূ সন্ধায ‘‘আহংসূ’’তি ৱুত্তং. থেৰোতি পন মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো. সো হি ইমস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে তং তং ৱিনিচ্ছযং কথেসি. ৰাসিতোতি পিণ্ডতো, একজ্ঝন্তি অত্থো.

অকুসলকম্মপথৱণ্ণনা

অকোসল্লপ্পৱত্তিযাতি কোসল্লপটিপক্খতো অকোসল্লং ৱুচ্চতি অঞ্ঞাণং, ততো পৱত্তনতো, অকোসল্লসম্ভূতত্তাতি অত্থো. ঞাণপটিপক্খো অঞ্ঞাণং মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৱিয কুসলপটিপক্খো অকুসলং কুসলেন পহাতব্বত্তা, ন পন কুসলানং পহাযতত্তা. কুসলমেৱ হি পযোগসম্পাদিতং অকুসলং পজহতি. সহ অৱজ্জেহি লোভাদীহি ৱত্ততীতি সাৱজ্জং. দুক্খো অনিট্ঠো চতুক্খন্ধ-সঙ্খাতো ৱিপাকো এতস্সাতি দুক্খৱিপাকং. তত্থ সাৱজ্জৱচনেন অকুসলানং পৱত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৱিপাকৱচনেন ৱিপাকদুক্খতং. পুৰিমঞ্হি পৱত্তিসম্ভৱৱসেন অকুসলস্স লক্খণৱচনং, পচ্ছিমং তালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাৱসেন. তথা পুৰিমেন অকুসলস্স অৱিসুদ্ধসভাৱতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৱিসুদ্ধৱিপাকতং. পুৰিমেন অকুসলং কুসলসভাৱতো নিৱত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৱতো সৱিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুৰিমেন ৱা অৱজ্জৱন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন ৰসেন অনত্থজননৰসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৱিপাকৰসতং. পুৰিমেন চ উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৱিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুৰিমেন চ অযোনিসোমনসিকাৰং অকুসলস্স পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তং সাৱজ্জং জাতং, পচ্ছিমেন অকুসলস্স অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৱং ৱিভাৱেতি. তঞ্হি দুক্খৱিপাকস্স কাৰণন্তি. সংকিলিট্ঠন্তি সংকিলেসেহি সমন্নাগতং, দসহি কিলেসৱত্থূহি ৱিবাধিতং, উপতাপিতং ৱা তেহি ৱিদূসিতং মলীনকতঞ্চাতি অত্থো. ইদঞ্চস্স দুক্খৱিপাকতঞ্চাতি অত্থে ইদঞ্চ দুক্খৱিপাকতং অপচ্চক্খতায অসদ্দহন্তানং পচ্চক্খতো আদীনৱদস্সনেন সংৱেজনত্থং ৱুত্তং. সাধাৰণা সব্বস্সপি অকুসলস্স.

সৰসেনেৱ (ধ. স. মূলটী. ১) পতনসভাৱস্স অন্তৰা এৱ অতীৱ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৱা সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্মৱা সত্থাদীহি অভিভৱিত্ৱা পাতনং অতিপাতো. পযোগৱত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৱজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৱভাৱতো. একস্স হি পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৱসেন সকিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৱত্তজৱনেহি লদ্ধাসেৱনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায ৱসেন পযোগস্স মহন্তভাৱো. সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৱে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বাকাৰা উপ্পজ্জতীতি ৱত্থুস্স মহন্তভাৱো. ইতি উভযম্পেতং চেতনায বলৱভাৱেনেৱ হোতীতি. যথাৱুত্তপচ্চযপৰিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি চেতনায বলৱতায এৱ মহাসাৱজ্জভাৱো ৱেদিতব্বো. পযোগৱত্থুআদিপচ্চযানঞ্হি অমহত্তেপি হন্তব্বস্স গুণৱন্ততায মহাসাৱজ্জতা, তব্বিপৰিযাযেন অপ্পসাৱজ্জতা চ ৱত্থুস্স মহত্তামহত্তেসু ৱিয দট্ঠব্বা. কিলেসানং উপক্কমানং দ্ৱিন্নঞ্চ মুদুতায তিব্বতায চ অপ্পসাৱজ্জতা মহাসাৱজ্জতাপি যোজেতব্বা. পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৱধকচিত্তঞ্চ পুব্বভাগিযাপি হোন্তি, উপক্কমো ৱধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো. পঞ্চ সম্ভাৰা হি পাণাতিপাতচেতনাতি সা পঞ্চসম্ভাৰৱিনিমুত্তা দট্ঠব্বা. অযঞ্চ ৱিচাৰো অদিন্নাদানাদীসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বো. ৱিজ্ঝনপহৰণাদিৱসেন সহত্থেননিব্বত্তো সাহত্থিকো, আণাপনৱসেন পৱত্তো আণত্তিকো, উসুসত্তিযন্তপাসাণাদিনিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তো নিস্সগ্গিযো, অদুহলসজ্জনাদিৱসেন পৱত্তো থাৱৰো, আথব্বণিকাদীনং ৱিয মন্তপৰিজপ্পনৱসেন পৱত্তো ৱিজ্জামযো, কম্মৱিপাকজিদ্ধিমযো ইদ্ধিমযো দাঠাকোটনাদীনি ৱিয.

যদি ‘‘মম ইদ’’ন্তি পৰেন পৰিগ্গহিতং অদিন্নং, উত্তানসেয্যকদাৰকসন্তকে কথং তস্স পৰিগ্গহসঞ্ঞায এৱ অভাৱতোতি আহ ‘‘যত্থ পৰো’’তিআদি. পৰো নাম ৱিঞ্ঞূ ৱা অৱিঞ্ঞূ ৱা অত্থি তস্স ৱত্থুস্স সামিকো. অৱিঞ্ঞূপি হি ৱিঞ্ঞুকালে যথাকামং কৰোন্তো অদণ্ডাৰহোতি. মন্তপৰিজপ্পনেন পৰসন্তকহৰণং ৱিজ্জামযো, ৱিনা মন্তেন পৰসন্তকস্স কাযৱচীপযোগেহি পৰিকড্ঢনং তাদিসেনিদ্ধিৱসেন ইদ্ধিমযো পযোগোতি অদিন্নাদানে ছ পযোগাসাহত্থিকাদযো ৱুত্তা. যথানুৰূপন্তি এত্থ সাহত্থিকো তাৱ পঞ্চন্নম্পি অৱহাৰানং ৱসেন পৱত্ততি, তথা আণত্তিযো নিস্সগ্গিযো চ. থাৱৰো থেয্যাৱহাৰপসয্হাৱহাৰপটিচ্ছন্নাৱহাৰৱসেন. তথা সেসাপীতি দট্ঠব্বং.

মেথুনসমাচাৰেসূতি সদাৰাসন্তোস-পৰদাৰগমনৱসেন দুৱিধেসু মেথুনসমাচাৰেসু. অযমেৱহি ভেদো ইধাধিপ্পেতো. গোত্তৰক্খিতা সগোত্তেহি ৰক্খিতা. ধম্মৰক্খিতা সহধম্মিকেহি ৰক্খিতা. সাৰক্খা সসামিকা. যস্সা গমনে ৰঞ্ঞা দণ্ডো ঠপিতো, সা সপৰিদণ্ডা. ভৰিযভাৱত্থং ধনেন কীতা ধনক্কীতা. ছন্দেন ৱসন্তী ছন্দৱাসিনী. ভোগত্থং ৱসন্তী ভোগৱাসিনী. পটত্থং ৱসন্তী পটৱাসিনী. উদকপত্তং আমসিত্ৱা গহিতা ওদপত্তকিনী. চুম্বটকং অপনেত্ৱা গহিতা ওভটচুম্বটা. কৰমৰানীতা ধজাহতা. তঙ্খণিকা মুহুত্তিকা. অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমে মিচ্ছাচাৰো মহাসাৱজ্জো, ন তথা দ্ৱিন্নং সমানছন্দতায. অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৱাসনে পুৰিমুপ্পন্নসেৱনাভিসন্ধিপযোগাভাৱতো মিচ্ছাচাৰো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সাতি ৱদন্তি. সেৱনাচিত্তে সতি পযোগাভাৱো অপ্পমাণং যেভুয্যেন ইত্থিযা সেৱনাপযোগস্স অভাৱতো. তথা সতি পুৰেতৰং সেৱনাচিত্তস্স উপট্ঠানেপি তস্সা মিচ্ছাচাৰো ন সিযা, তথা পুৰিসস্সপি সেৱনাপযোগাভাৱেতি, তস্মা অত্তনো ৰুচিযা পৱত্তিতস্স ৱসেন তযো, বলক্কাৰেন পৱত্তিতস্স ৱসেন তযোতি সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন চত্তাৰো সম্ভাৰাতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

অত্থভঞ্জকোতি কম্মপথৱসেন ৱুত্তং. কম্মপথকথা হেসাতি. অস্সাতি ৱিসংৱাদকস্স. মুসা ৱদতি এতেনাতি চেতনা মুসাৱাদো, ইমস্মিং পক্খে অতথাকাৰেন ৱত্থুনো ৱিঞ্ঞাপনপযোগো মুসা, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনামুসাৱাদোতি ৱুত্তত্তা ততো অঞ্ঞথা ৱত্তুং ‘‘অপৰো নযো’’তিআদি ৱুত্তং. অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতাযাতিআদি মুসাৱাদসামঞ্ঞেন ৱুত্তং. হসাধিপ্পাযেনপি ৱিসংৱাদনপুৰক্খাৰস্স মুসাৱাদো. পৰস্সাতি ৱিসংৱাদনৱসেন ৱিঞ্ঞাপেতব্বস্স. সোতি মুসাৱাদপযোগো.

সুঞ্ঞভাৱন্তি পীতিৱিৰহিততায ৰিত্তভাৱং. ফৰুসসদ্দতায নেৱ কণ্ণসুখা. অত্থৱিপন্নতায ন হদযসুখা. সংকিলিট্ঠচিত্তস্সাতি দোসেন, লোভেন ৱা দূসিতচিত্তস্স.

একন্তফৰুসা চেতনাতি এতেন দুট্ঠচিত্ততংযেৱ ৱিভাৱেতি, দুট্ঠচিত্ততা চস্স অমৰণাধিপ্পাযৱসেন দট্ঠব্বা. সতি হি মৰণাধিপ্পাযে অত্থসিদ্ধি, তদভাৱে পাণাতিপাতব্যাপাদা সিযুন্তি. যং পটিচ্চ ফৰুসৱাচা পযুজ্জতি, তস্স সম্মুখাৱ সীসং এতি. পৰম্মুখাপি সীসং এতি এৱাতি অপৰে. তত্থাযং অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সম্মুখা পযোগে অগাৰৱাদীনং বলৱভাৱতো সিযা চেতনা বলৱতী, পৰস্স চ তদত্থৱিঞ্ঞাপনং, ন তথা অসম্মুখাতি. যথা চ অক্কোসিতে মতে আড়হনে কতা খমাপনা উপৱাদন্তৰাযং নিৱত্তেতি, এৱং পৰম্মুখা পযুত্তা ফৰুসৱাচা হোতিযেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. তস্সাতি একন্তফৰুসচেতনায এৱ ফৰুসৱাচাভাৱস্স আৱিভাৱত্থং. মম্মচ্ছেদকো সৱনফৰুসতাযাতি অধিপ্পাযো. চিত্তসণ্হাতায ফৰুসৱাচা ন হোতি কম্মপথা’প্পত্তত্তা, কম্মভাৱং পন ন সক্কা ৱাৰেতুং. এৱং অন্ৱযৱসেন চেতনাফৰুসতায ফৰুসৱাচং সাধেত্ৱা ইদানি তমেৱ ব্যতিৰেকৱসেন সাধেতুং ‘‘ৱচনসণ্হতাযা’’তিআদি ৱুত্তং. এসাতি ফৰুসৱাচা. কম্মপথভাৱং অপ্পত্তা অপ্পসাৱজ্জা, ইতৰা মহাসাৱজ্জা. তথা কিলেসানং মুদুতিব্বতাভেদেহি সব্বং পুৰিমসদিসং.

আসেৱনং বহুলীকৰণং. যং উদ্দিস্স পৱত্তিতো, তেন অগ্গহিতে অপ্পসাৱজ্জো, গহিতে মহাসাৱজ্জো কম্মপথপ্পত্তিতো. যো কোচি পন সম্ফপ্পলাপো দ্ৱীহি সম্ভাৰেহি সিজ্ঝতি. কিলেসানং মুদুতিব্বতাৱসেনপি অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জতা ৱেদিতব্বা.

অত্তনো পৰিণামনং চিত্তেনেৱাতি ৱেদিতব্বং. হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি যো তং উপ্পাদেতি, তস্স হিতসুখং ৱিনাসেতি. অহো ৱতাতি ইমিনা অচ্চন্তৱিনাসচিন্তনং দীপেতি. এৱং হিস্স দাৰুণপৱত্তিযা কম্মপথপ্পত্তি. যথাভুচ্চগহণাভাৱেনাতি যাথাৱগ্গাহস্স অভাৱেন অনিচ্চাদিসভাৱস্স নিচ্চাদিতো গহণেন. মিচ্ছা পস্সতীতি ৱিতথং পস্সতি. সম্ফপ্পলাপো ৱিযাতি ইমিনা আসেৱনস্স মন্দতায অপ্পসাৱজ্জতং, মহন্ততায মহাসাৱজ্জতং দস্সেতি. গহিতাকাৰৱিপৰীততাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতাকাৰস্স ৱিপৰীতভাৱো. ৱত্থুনোতি তস্সা অযথাভূতসভাৱমাহ. তথাভাৱেনাতি গহিতাকাৰেনেৱ তস্স দিট্ঠিগতিকস্স, তস্স ৱা ৱত্থুনো উপট্ঠানং এৱমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথাতি.

ধম্মতোতি সভাৱতো. কোট্ঠাসতোতি ফস্সপঞ্চমকাদীসু চিত্তঙ্গকোট্ঠাসেসু যং কোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. চেতনাধম্মাতি চেতনাসভাৱা.

পটিপাটিযা সত্তাতি এত্থ ননু চেতনা অভিধম্মে কম্মপথেসু ন ৱুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৱো ন যুত্তোতি? ন, অৱচনস্স অঞ্ঞহেতুকত্তা. ন হি তত্থ চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৱস্স অনিযতত্তা অৱচনং. যদা পন কম্মপথো হোতি, তদা কম্মপথৰাসিসঙ্গহো ন নিৱাৰিতো. এত্থাহ – যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৱাভাৱতো অনিযতো কম্মপথভাৱোতি কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনং কম্মপথভাৱং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৱোতি তেসম্পি কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৱুত্তত্তা. যদি এৱং চেতনাপি তত্থ ৱত্তব্বা সিযা? সচ্চমেতং, সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো, তস্সা কম্মপথভাৱোতি ন ৱুত্তা সিযা. চেতনায হি – ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামি (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯), তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনতো (কথা. ৫৩৯) কম্মভাৱো পাকটো, কম্মংযেৱ চ সুগতিদুগ্গতীনং তত্থ উপ্পজ্জনকসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৱেন পৱত্তং কম্মপথোতি ৱুচ্চতীতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৱো, অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৱেন সুচৰিতদুচ্চৰিতভাৱো চেতনাজনিতপিট্ঠিৱট্টকভাৱেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনকসুখদুক্খানং পথভাৱো চাতি ন তথা পাকটো কম্মপথভাৱোতি তেযেৱ তেন সভাৱেন দস্সেতুং অভিধম্মে চেতনা কম্মপথৰাসিভাৱেন ন ৱুত্তা, অতথাজাতিযকত্তা ৱা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. মূলং পত্ৱাতি মূলদেসনং পত্ৱা, মূলসভাৱেসু ধম্মেসু ৱুচ্চমানেসূতি অত্থো.

অদিন্নাদানং সত্তাৰম্মণন্তি ইদং ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পৰিত্তাৰম্মণা এৱ ৱা’’তি ইমায পঞ্হপুচ্ছকপাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. যঞ্হি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স আৰম্মণং, তদেৱ তং ৱেৰমণিযা আৰম্মণং. ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতো এৱ হি ৱিৰতীতি. সত্তাৰম্মণন্তি ৱা সত্তসঙ্খাতং সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ উপাদায ৱুত্তন্তি নাযং ৱিৰোধো. তথা হি ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৪) ‘‘যানি সিক্খাপদানি এত্থ সত্তাৰম্মণানীতি ৱুত্তানি, তানি যস্মা সত্তোতি সঙ্খ্যং গতং সঙ্খাৰমেৱ আৰম্মণং কৰোন্তী’’তি. ৱিসভাগৱত্থুনো ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি গহেতব্বতো সত্তাৰম্মণোতি একে. ‘‘একো দিট্ঠো, দ্ৱে সুতা’’তিআদিনা সম্ফপ্পলপনে দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেন. তথা অভিজ্ঝাতি এত্থ তথা-সদ্দো ‘‘দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেনা’’তি ইদম্পি উপসংহৰতি, ন সত্তসঙ্খাৰাৰম্মণতং এৱ দস্সনাদিৱসেন অভিজ্ঝাযনতো. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৱত্তমানাপি মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৱিসযাৱাতি অধিপ্পাযেনস্সা সঙ্খাৰাৰম্মণতা ৱুত্তা. কথং পন মিচ্ছাদিট্ঠিযা সব্বে তেভূমকধম্মা আৰম্মণং হোন্তীতি? সাধাৰণতো. ‘‘নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো’’তি হি পৱত্তমানায অত্থতো ৰূপাৰুপাৱচৰধম্মাপি গহিতা এৱ হোন্তীতি.

সুখবহুলতায ৰাজানো হসমানাপি ‘‘চোৰং ঘাতেথা’’তি ৱদন্তি, হাসো পন তেসং অঞ্ঞৱিসযোতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠাপক…পে… হোতী’’তি.

কেসঞ্চীতি সহজাতানং অদিন্নাদানাদীনং. সম্পযুত্তপভাৱকট্ঠেনাতি সম্পযুত্তো হুত্ৱা উপ্পাদকট্ঠেন. কেসঞ্চীতি অসহজাতানং. উপনিস্সযপচ্চযট্ঠেনাতি এতেন মূলট্ঠেন লোভস্স উপকাৰতং নিৱত্তেতি. সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনট্ঠো হি মূলট্ঠো, সো চ হেতুপচ্চযতাঅৱিনাভাৱী, তেন চেত্থ মূলমিৱ মূলন্তি গহেতব্বং, নিপ্পৰিযাযতো পন পুব্বে ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৱুত্তানং সহজাতানং মূলভাৱো ৱেদিতব্বো. ৰত্তো খোতিআদিনা সুত্তপদেনপি পাণাতিপাতাদীনং অকুসলানং লোভস্স মূলকাৰণতং ৱিভাৱেতি, ন মূলট্ঠেনুপকাৰত্থং অৱিসেসতো তেসং হেতুপচ্চযত্তাভাৱতো.

অকুসলকম্মপথৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলকম্মপথৱণ্ণনা

ৱেৰন্তি পাণাতিপাতাদিপাপধম্মং. সো হি ৱেৰহেতুতায ‘‘ৱেৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং মণতি ‘‘মযি ইধ ঠিতায কথমাগচ্ছসী’’তি তজ্জেন্তী ৱিয নিৱাৰেতীতি ৱেৰমণী. তেনাহ ‘‘পজহতী’’তি. ‘‘ৱিৰমণী’’তি ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন এৱ-কাৰং কত্ৱা এৱং ৱুত্তং. ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭০৩, ৭০৪) এৱ নিদ্দিসনৱসেন এৱং ৱুত্তা. অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথাউপট্ঠিতৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতো ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতি, সমাদানৱসেন উপ্পন্না ৱিৰতি সমাদানৱিৰতি, সমাদানৱসেন উপ্পন্না ৱিৰতি সমাদানৱিৰতি, কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনৱসেন পৱত্তাৱিৰতি সমুচ্ছেদৱিৰতি.

জীৱমানসসস্স মংসৰুধিৰসম্মিস্সতায অল্লসসমংসং. মুঞ্চি সব্বত্থ সমকৰুণতায. সচ্চং ৱত্ৱা ‘‘এতেন সচ্চৱজ্জেন ময্হং মাতু ৰোগো সম্মতূ’’তি অধিট্ঠাসি.

মহাসপ্পোতি অজগৰো. মুঞ্চিত্ৱা অগমাসি সীলতেজেন.

কোসল্লং ৱুচ্চতি ঞাণং, কোসল্লেন, কোসল্লতো ৱা পৱত্তিযা উপগমনতো. কুচ্ছিতসযনতোতি কুচ্ছিতেনাকাৰেন সযনতো অনুসযনতো, পৱত্তনতো ৱা. ‘‘ৱেৰমণিকুসলা’’তি ৱত্তব্বাপি পুচ্ছানুৰূপং ৱিস্সজ্জনন্তি ‘‘কুসলা’’তি ন ৱুত্তা, ‘‘কুসল’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তা.

কামঞ্চেত্থ পাড়িযং ৱিৰতিযোৱ আগতা, সিক্খাপদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭০৪) পন চেতনাপি আহৰিত্ৱা দীপিতাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘চেতনাপি ৱট্টন্তি ৱিৰতিযোপী’’তি আহ.

অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৱা কম্মপথকোট্ঠাসং পত্ৱা অনভিজ্ঝাতি ৱুত্তধম্মো মূলতো অলোভো কুসলমূলং হোতীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

দুস্সীল্যাৰম্মণা তদাৰম্মণা জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণা কথং দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

অনভিজ্ঝা …পে… ৱিৰমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চৰিততো ৱিৰতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৱ তপ্পহানসিদ্ধিতো. তেসু অলোভোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং অকুসলমূলেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

অপ্পনাৱাৰন্তি নিগমনৱাৰং. একেন নযেনাতি ৱেদনাদিৱসেন অৰূপমুখেনেৱ অনেকৱিধেসু ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানেসু একেন কম্মট্ঠাননযেন. ‘‘ঠপেত্ৱা অভিজ্ঝং নৱ অকুসলকম্মপথা’’তি ৱত্তব্বং. দসাতি ৱা ইদং ‘‘কুসলকম্মপথা’’তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘অকুসলকম্মপথা চ দস কুসলকম্মপথা চা’’তি. ‘‘ঠপেত্ৱা অভিজ্ঝ’’ন্তি হি ইমিনাৱ অকুসলকম্মপথানং নৱভাৱো ৱুত্তো হোতি. অথ ৱা দসাতি ইদং উভযথাপি সম্বন্ধিতব্বং. অভিজ্ঝা হি পহাতব্বাপি সতি পৰিঞ্ঞেয্যতং নাতিৱত্ততীতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ৰূপতণ্হা পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তিআদি, তস্মা সা তায পৰিঞ্ঞেয্যতায দুক্খসচ্চেপি সঙ্গহং লভতেৱ, পহাতব্বং পন উপাদায ‘‘ঠপেত্ৱা অভিজ্ঝ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘পৰিযাযেন পন সব্বেপি কম্মপথা দুক্খসচ্চ’’ন্তি. অভিজ্ঝালোভানং পৱত্তিআকাৰসিদ্ধভেদং উপাদায ‘‘ইমে দ্ৱে ধম্মা’’তি ৱুত্তং. সুত্তন্তনযেন তণ্হা ‘‘সমুদযসচ্চ’’ন্তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেন সমুদযসচ্চ’’ন্তি. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তমাহ যথা ‘‘ৰাগক্খযো দোসক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৪). সপ্পচ্চযতায সঙ্খতসভাৱে দুক্খসচ্চে গহিতে অপ্পচ্চযতায অসঙ্খতং নিৰোধসচ্চং পটিপক্খতো আৱত্ততি, একন্তসাৱজ্জে আচযগামিলক্খণে সমুদযসচ্চে গহিতে সাৱজ্জা ৱিগমনং অপচযগামিলক্খণং মগ্গসচ্চংপটিপক্খতো আৱত্ততীতি দ্ৱে আৱত্তহাৰৱসেন ৱেদিতব্বানীতি ৱুত্তং. তেনেৱাহ নেত্তিযং (নেত্তি. ৪.নিদ্দেসৱাৰ) –

‘‘একম্হি পদট্ঠানে, পৰিযেসতি সেসকং পদট্ঠানং;

আৱত্ততি পটিপক্খে, আৱত্তো নাম সো হাৰো’’তি.

সব্বাকাৰেনাতি কামৰাগৰূপৰাগাদিসব্বপ্পকাৰেহি, সব্বতো ৱা অপাযগমনীযাদিআকাৰতো, তত্থ কিঞ্চিপি অনৱসেসেত্ৱা ৱা. সব্বাকাৰেনেৱাতি সব্বাকাৰতো. নীহৰিত্ৱাতি অপনেত্ৱা, সমুচ্ছিন্দিত্ৱাইচ্চেৱ অত্থো. কঞ্চি ধম্মং অনৱকাৰীকৰিত্ৱাতি ৰূপৱেদনাদীসু কঞ্চি একধম্মম্পি অৱিনিব্ভোগং কত্ৱা, একেকতো অগ্গহেত্ৱা সমূহতোৱ গহেত্ৱাতি অত্থো. অস্মীতি অহমস্মীতি মানগ্গাহৱসেন. সো পন যস্মা পঞ্চক্খন্ধে নিৰৱসেসতো গণ্হাতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সমূহগ্গহণাকাৰেনা’’তি. যস্মা চেত্থ অগ্গমগ্গচিত্তং ৱুচ্চতি, তস্মা আহ ‘‘দিট্ঠিসদিসং মানানুসয’’ন্তি. ‘‘যং ৰূপং তং অহ’’ন্তিআদিনা যথা দিট্ঠি ৰূপাদিং ‘‘অহমস্মী’’তি গণ্হন্তী পৱত্ততি, এৱং মানোপি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনাতি আহ ‘‘মানানুসযো অস্মীতি পৱত্তত্তা দিট্ঠিসদিসো’’তি. পৰিচ্ছেদকৰোতি ওসানপৰিচ্ছেদকৰো ইতো পৰং দুক্খস্সাভাৱকৰণতো. কম্মপথদেসনাযাতি কম্মপথমুখেন পৱত্তচতুসচ্চদেসনায. মনসিকাৰপ্পটিৱেধৱসেনাতি ৱিপস্সনামনসিকাৰমগ্গপ্পটিৱেধৱসেন.

কুসলকম্মপথৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আহাৰৱাৰৱণ্ণনা

৯০. আহৰতীতি (সং. নি. টী. ২.২.১১) আনেতি, উপ্পাদেতি উপত্থম্ভেতি চাতি অত্থো. নিব্বত্তাতি পসুতা. ততো পট্ঠায হি লোকে জাতৱোহাৰো. পটিসন্ধিগ্গহণতো পন পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনং, তাৱ সম্ভৱেসিনো. এস তাৱ গব্ভসেয্যকেসু ভূতসম্ভৱেসিৱিভাগো, ইতৰেসু পন পঠমচিত্তাদিৱসেন ৱুত্তো. সম্ভৱ-সদ্দো চেত্থ গব্ভসেয্যকানং ৱসেন পসূতিপৰিযাযো, ইতৰেসং ৱসেন উপ্পত্তিপৰিযাযো. পঠমচিত্তপঠমইৰিযাপথক্খণেসু হি তে সম্ভৱং উপ্পত্তিং এসন্তি উপগচ্ছন্তি নাম, ন তাৱ ভূতা উপ্পত্তিযা ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা. ভূতাযেৱ সব্বসো ভৱেসনায সমুচ্ছিন্নত্তা. ন পুন ভৱিস্সন্তীতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতি, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তিআদীসু (জা. ১.২.১৯০) ভূত-সদ্দস্স খীণাসৱৱাচিতা দট্ঠব্বা. ৱা-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো ‘‘অগ্গিনা ৱা উদকেন ৱা’’তিআদীসু (উদা. ৭৬) ৱিয.

যথাসকং পচ্চযভাৱেন অত্তভাৱস্স পট্ঠপনমেৱেত্থআহাৰেহি কাতব্বঅনুগ্গহোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱচনভেদো…পে… একোযেৱা’’তি. সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানন্তি সত্তস্সসন্তানে উপ্পন্নধম্মানং. যথা ‘‘ৱস্সসতং তিট্ঠতী’’তি ৱুত্তে অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি, এৱং ঠিতিযাতি অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্তিযাতি অত্থো, সা পন অৱিচ্ছেদোতি আহ ‘‘অৱিচ্ছেদাযা’’তি. অনুপ্পবন্ধধম্মুপ্পত্তিযা সত্তসন্তানো অনুগ্গহিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নানং উপ্পাদাযা’’তি. এতানীতি ঠিতিঅনুগ্গহপদানি. উভযত্থ দট্ঠব্বানি, ন যথাসঙ্খ্যং.

ৱত্থুগতা ওজা ৱত্থু ৱিয তেন সদ্ধিং আহৰিতব্বতং গচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝোহৰিতব্বতো আহাৰো’’তি. নিব্বত্তিতওজং পন সন্ধায ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰো ওজট্ঠমকৰূপানি আহৰতী’’তি ৱক্খতি. ওড়াৰিকতা অপ্পোজতায, ন ৱত্থুনো থূলতায, কথিনতায ৱা, তস্মা যস্মিং ৱত্থুস্মিং পৰিত্তা ওজা হোতি, তং ওড়াৰিকং. সপ্পাদযো দুক্খুপ্পাদকতায ওড়াৰিকাৱেদিতব্বা. ৱিসাণাদীনং তিৱস্সছড্ডিতানং পূতিভূত্ততা মুদুকতাতি ৱদন্তি, তৰচ্ছখেড়তেমিকতায পন তথাভূতানং তেসং মুদুকতা. ধম্মসভাৱো হেস. সসানং আহাৰো সুখুমো তৰুণতিণসস্সখাদনতো. সকুণানং আহাৰো সুখুমো তিণবীজাদিখাদনতো. পচ্চন্তৱাসীনং সুখুমো, তেসঞ্হি সাকপণ্ণসুক্খকুৰপদুমপত্তম্পি আহাৰোতি. তেসং পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং. সুখুমোত্ৱেৱাতি ন কিঞ্চি উপাদায, অথ খো সুখুমো ইচ্চেৱ নিট্ঠং পত্তো ততো পৰং সুখুমস্স অভাৱতো.

ৱত্থুৱসেন পনেত্থ আহাৰস্স ওড়াৰিকসুখুমতা ৱুত্তা, সা চস্স অপ্পোজমহোজতাহি ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিস্সমন্তি খুদাৱসেন উপ্পন্নং সৰীৰখেদং. ৱিনোদেতীতি ৱত্থু তস্স ৱিনোদনমত্তং কৰোতি. ন পন সক্কোতি পালেতুন্তি সৰীৰং যাপেতুং নপ্পহোতি নিস্সাৰত্তা. ন সক্কোতি পৰিস্সমং ৱিনোদেতুং আমাসযস্স অপূৰণতো.

ছব্বিধোপীতি ইমিনা কস্সচিপি ফস্সস্স অনৱসেসিতব্বতমাহ. আহাৰস্সদেসনাক্কমেনেৱেত্থ ফস্সাদীনং দুতিযাদিতা, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি আহ ‘‘দেসনানযো এৱা’’তিআদি. মনসো সঞ্চেতনা, ন সত্তস্সাতি দস্সনত্থং মনোগহণং যথা ‘‘চিত্তস্স ঠিতি (ধ. স. ১১), চেতোৱিমুত্তি চা’’তি (ম. নি. ১.৬৯) আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাতি চেতনা এৱা’’তি. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি চিত্তং, ন ৱিপাকৱিঞ্ঞাণমেৱ.

পুব্বে ‘‘আহাৰন্তি পচ্চয’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘যদি পচ্চযট্ঠো আহাৰট্ঠো’’তিআদিনা চোদেতি. অথ কস্মা ইমেযেৱ চত্তাৰো ৱুত্তাতি অথ কস্মা চত্তাৰোৱ ৱুত্তা, ইমে এৱ চ ৱুত্তাতি যোজনা. ৱিসেসপচ্চযত্তাতি এতেন যথা অঞ্ঞে পচ্চযধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাৱ হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোন্তি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিৰেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা আহাৰাতি ৱুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি. ইদানি তং অতিৰেকপচ্চযতং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসপচ্চযো হী’’তিআদি আৰদ্ধং. ৱিসেসপচ্চযো ৰূপকাযস্স কবড়ীকাৰো আহাৰো উপত্থম্ভকভাৱতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৭০৮; পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা) ‘‘ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো’’তি. উপত্থম্ভকত্তঞ্হি সতিপি জনকত্তে অৰূপীনং আহাৰানং আহাৰজৰূপসমুট্ঠাপকৰূপাহাৰস্স চ হোতি, অসতি পন উপত্থম্ভকত্তে আহাৰানং জনকত্তং নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহাৰো অৱিচ্ছেদৱসেন উপত্থম্ভযমানো এৱ জনেতীতি উপত্তম্ভকভাৱো এৱ আহাৰভাৱো. ৱেদনায ফস্সো ৱিসেসপচ্চযো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি ৱুত্তং. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (উদা. ১; ম. নি. ৩.১২৬) ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণস্সমনোসঞ্চেতনা. ‘‘চেতনা তিৱিধং ভৱং জনেতী’’তি হি ৱুত্তং. ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি পন ৱচনতো নামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং ৱিসেসপচ্চযা. ন হি ওক্কন্তিৱিঞ্ঞাণাভাৱে নামৰূপস্স অত্তসম্ভৱো. যথাহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হি, আনন্দ, মাতুকুচ্ছিস্মিং ন ওক্কমিস্সথ, অপি নু খো নামৰূপং মাতুকুচ্ছিস্মিং সমুচ্চিস্সথা’’তিআদি (দী. নি. ২.১১৫). ৱুত্তমেৱত্থং সুত্তেন সাধেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং.

এৱং যদিপি পচ্চযট্ঠো আহাৰট্ঠো, ৱিসেসপচ্চযতায পন ইমে এৱ আহাৰাতি ৱুত্তাতি তং নেসং ৱিসেসপচ্চযতং অৱিভাগতো দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কো পনেত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. মুখে ঠপিতমত্তোযেৱ অসঙ্খাদিতো, তত্তকেনপি অব্ভন্তৰস্স আহাৰস্স পচ্চযো হোতি এৱ. তেনাহ ‘‘অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতী’’তি. সুখৱেদনায হিতো সুখৱেদনিযো. সব্বথাপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৱসেন. যত্তকা ফস্সস্স পকাৰভেদা, তেসং ৱসেন সব্বপ্পকাৰোপি ফস্সাহাৰো. যথাৰহং তিস্সো ৱেদনা আহৰতি, অনাহাৰকো নত্থি.

সব্বথাপীতি ইধাপি ফস্সাহাৰে ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তিসন্ততিৱসেনাতি কাযদসকং ভাৱদসকং ৱত্থুদসকন্তি তিৱিধসন্ততিৱসেন. সহজাতাদিপচ্চযনযেনাতি সহজাতাদিপচ্চযৱিধিনা. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতনামস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তোযেৱ আহাৰপচ্চযতায তং আহাৰেতী ৱুত্তং, সহজাতৰূপেসু পন ৱত্থুনো সম্পযুত্তপচ্চযং ঠপেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন, সেসৰূপস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযঞ্চ ঠপেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱযোজনা কাতব্বা. তানীতি নপুংসকনিদ্দেসো অনপুংসকানম্পি নপুংসকেহি সহ ৱচনতো.

সাসৱা কুসলাকুসলচেতনাৱ ৱুত্তা. ৱিসেসপচ্চযভাৱদস্সনং হেতন্তি. তেনাহ ‘‘অৱিসেসেন পনা’’তিআদি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমেৱ ৱুত্তন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. যথা তস্স তস্স ফলস্স ৱিসেসতো পচ্চযতায এতেসং আহাৰট্ঠো, এৱং অৱিসেসতোপীতি দস্সন্তেন ‘‘অৱিসেসেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানন্তি তেহি ফস্সাদীহি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ তংসমুট্ঠানৰূপধম্মানঞ্চ. তত্থ সম্পযুত্তগ্গহণং যথাৰহতো দট্ঠব্বং, সমুট্ঠানগ্গহণং পন অৱিসেসতো.

উপত্থম্ভেন্তো আহাৰকিচ্চং সাধেতীতি উপত্থম্ভেন্তোযেৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, ওজট্ঠমকৰূপসমুট্ঠাপনেনেৱ পনস্স উপত্থম্ভনকিচ্চসিদ্ধি. ফুসন্তোযেৱাতি ফুসনকিচ্চং কৰোন্তো এৱ. আযূহমানাৱাতি চেতযমানা এৱ অভিসন্দহন্তী এৱ. ৱিজানন্তমেৱাতি উপপত্তিপৰিকপ্পনৱসেন ৱিজানন্তমেৱ আহাৰকিচ্চং সাধেতীতি যোজনা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. আহাৰকিচ্চসাধনঞ্চ তেসং ৱেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায অত্তভাৱস্স পৱত্তনমেৱ.

কাযট্ঠপনেনাতি কস্মা ৱুত্তং? ননু কম্মজাদিৰূপং কম্মাদিনাৱ পৱত্ততীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কম্মজনিতোপী’’তিআদি. উপাদিন্নৰূপসন্ততিযা উপত্থম্ভনেনেৱ উতুচিত্তজৰূপসন্ততীনম্পি উপত্থম্ভনসিদ্ধি হোতীতি ‘‘দ্ৱিন্নং ৰূপসন্ততীন’’ন্তি ৱুত্তং. উপত্থম্ভনমেৱ সন্ধায ‘‘অনুপালকো হুত্ৱা’’তি চ ৱুত্তং. ৰূপকাযস্স ঠিতিহেতুতা হি যাপনা অনুপালনা.

সুখাদিৱত্থুভূতন্তি সুখাদীনং পৱত্তিট্ঠানভূতং. আৰম্মণম্পি হি ৱসতি এত্থ আৰম্মণকৰণৱসেন তদাৰম্মণা ধম্মাতি ৱত্থূতি ৱুচ্চতি. ফুসন্তোযেৱাতি ইদং ফস্সস্স ফুসনসভাৱত্তা ৱুত্তং. ন হি ধম্মানং সভাৱেন ৱিনা পৱত্তি অত্থি. ৱেদনাপৱত্তিযা ৱিনা সত্তানং সন্ধাৱনতা নত্থীতি আহ ‘‘সুখাদি…পে… হোতী’’তি, ন চেত্থ সঞ্ঞীভৱকথাযং অসঞ্ঞীভৱো দস্সেতব্বো, তস্সাপি ৱা কাৰণভূতৱেদনাপৱত্তিৱসেনেৱ ঠিতিযা হেতুনো অব্যাপিতা. তথা হি ‘‘মনোসঞ্চেতনা…পে… ভৱমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতী’’তি ৱুত্তা, ততো এৱ ‘‘ৱিঞ্ঞাণং ৱিজানন্তমেৱাতি উপপত্তিপৰিকপ্পনৱসেন ৱিজানন্তমেৱা’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি.

চত্তাৰি ভযানি দট্ঠব্বানি আদীনৱৱিভাৱনতো. নিকন্তীতি নিকামনা. ৰসতণ্হং সন্ধায ৱদতি. সা হি কবড়ীকাৰে আহাৰে বলৱতী. তেনেৱ তত্থ অৱধাৰণং কতং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তিযেৱভযং মহানত্থহেতুতো. উপগমনং ৱিসযিন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণেসু ৱিসযৱিঞ্ঞাণেসু এৱ চ সঙ্গতিৱসেন পৱত্তি, তং ৱেদনাদিউপ্পত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তং. অৱধাৰণে পযোজনং ৱুত্তনযমেৱ. সেসদ্ৱযেপি এসেৱনযো. আযূহনং অভিসন্দহনং, সংৱিধানন্তিপি ৱদন্তি. তং ভৱূপপত্তিহেতুতায ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তং. অভিনিপাতো তত্থ তত্থ ভৱে পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন নিব্বত্তি. সো ভৱূপপত্তিহেতুকানং সব্বেসং অনত্থানং মূলকাৰণত্তা ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তো. ইদানি নিকন্তিআদীনং সপ্পটিভযতং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কিংকাৰণা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নিকন্তিং কত্ৱাতি আলযং জনেত্ৱা, তণ্হং উপ্পাদেত্ৱাতি অত্থো.

ফস্স উপগচ্ছন্তাতি চক্খুসম্ফস্সাদিভেদং ফস্সং পৱত্তেন্তা. ফস্সস্সাদিনোতি কাযসম্ফস্সৱসেন ফোট্টব্বসঙ্খাতস্স ফস্সস্স অস্সাদনসীলা. কাযসম্ফস্সৱসেন হি সত্তানং ফোট্ঠব্বতণ্হা পৱত্ততীতি দস্সেতুং ফস্সাহাৰাদীনৱদস্সনে ফোট্ঠব্বাৰম্মণং উদ্ধটং ‘‘পৰেসং ৰক্খিতগোপিতেসূ’’তিআদিনা. ফস্সস্সাদিনোতি ৱা ফস্সাহাৰস্সাদিনোতি অত্থো. সতি হি ফস্সাহাৰে সত্তানং ফস্সাৰম্মণে অস্সাদো, নাসতীতি. তেনাহ ‘‘ফস্সস্সাদমূলক’’ন্তিআদি.

জাতিনিমিত্তস্স ভযস্স অভিনিপাতসভাৱেন গহিতত্তা ‘‘তম্মূলক’’ন্তি ৱুত্তং, কম্মাযূহননিমিত্তন্তি অত্থো.

অভিনিপততীতি অভিনিব্বত্ততি. পঠমাভিনিব্বত্তি হি সত্তানং তত্থ তত্থ অঙ্গাৰকাসুসদিসে ভৱে অভিনিপাতসদিসীতি. তম্মূলকত্তাতি নামৰূপনিব্বত্তিমূলকত্তা.

তত্ৰাতি তাসু উপমাসু. ভূতমত্থং কত্ৱাতি ন পৰিকপ্পিতমত্থং, অথ খো ভূতং ভূতপুব্বং অত্থং কত্ৱা. পাথেয্যহত্থেসু গচ্ছন্তেসু পাথেয্যং, গচ্ছন্তং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘গন্ত্ৱা পাথেয্যং নিট্ঠাসী’’তি. গন্ত্ৱাতি ৱাগমনহেতূতি অত্থো. খুপ্পিপাসাতুৰতায ঘনচ্ছাযং ৰুক্খং উপগন্তুং অসমত্থা ৱিৰড়্হচ্ছাযাযং নিসীদিংসু. ন দানি সক্কা তং মযা কাতুং অতিদুব্বলভাৱতো. পৰিক্খলিতগতিতৰুণদাৰকো খুপ্পিপাসাভিভূতো চ, তস্মা গচ্ছন্তোযেৱ মতো.

সজাতিমংসতাযাতি (সং. নি. টী. ২.২.৬৩) সমানজাতিমংসতায, মনুস্সমংসতাযাতি অত্থো. যং মনুস্সমংসং, তঞ্হি লোকে জিগুচ্ছনীযত্তা পটিকুলং. তথা হি তং ৱিঞ্ঞূহি ৱজ্জিতং, মনুস্সমংসেসুপি ঞাতিমংসং অযুত্তপৰিভোগতায পটিকূলং, তত্থাপি পুত্তমংসং, তত্থাপি পিযপুত্তমংসং, তত্থাপি তৰুণমংসং, তত্থাপি আমকমংসং, তত্থাপি অগোৰসাভিসঙ্খতং, তত্থাপি অলোণং, তত্থাপি অধূপিতন্তি এৱং হেট্ঠিমতো উত্তৰুত্তৰস্স পটিকূলতৰভাৱকাৰণতা দট্ঠব্বা. পুত্তমংসসদিসন্তি পটিকূলতাউপট্ঠাপনেন পুত্তমংসসদিসং কত্ৱা পস্সতি. তত্থ নিকন্তিং পৰিযাদিযতীতি অৰিযমগ্গেন আহাৰে সাপেক্খং খেপেতি.

সা গাৱীতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৱে গাৱী’’তি (সং. নি. ২.৬৩) এৱং সুত্তে ৱুত্তগাৱী. উদ্দালেত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা. নিস্সায তিট্ঠতীতি পটিচ্চপচ্চযং কত্ৱা পৱত্ততি. দুক্খদুক্খতাদিৱসেন তিণ্ণম্পি ৱেদযিতানং দুক্খভাৱং সন্ধাযাহ ‘‘ৱেদযিতদুক্খস্সা’’তি.

সাধুসম্মতাপি গতি ৱিপৰিণামসঙ্খাৰদুক্খতাৱসেন কিলেসদুক্খৱসেন চ মহাপৰিড়াহাযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘মহাপৰিড়াহট্ঠেন তযো ভৱা’’তি. যথা উপকড্ঢকা দ্ৱে পুৰিসা, এৱং কুসলাকুসলৱসেন দ্ৱে মনোসঞ্চেতনা. যথা মনোসঞ্চেতনা ন পৱত্ততি, তথা পটিপজ্জন্তো তত্থ নিকন্তিং পৰিযাদিযতীতি ৱেদিতব্বো.

সত্তিসতেন হতা এৱ উপমা সত্তিসতহতূপমা, তস্সং সত্তিসতহতূপমাযং. তং সত্তিসতং. অস্স পুৰিসস্স. পতিতোকাসেতি পুৰিমসত্তীহি পতিতপ্পদেসে. দুক্খস্স পমাণং নত্থি অনেকস্স অপৰাপৰং উপ্পজ্জনতো. খন্ধজননন্তি খন্ধানং অপৰাপৰুপ্পাদো, পঠমাভিনিব্বত্তি পন পটিসন্ধি এৱ. আগুচাৰী পুৰিসো ৱিয পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং নানপ্পকাৰদুক্খুপ্পাদসন্নিস্সযতো, তেহি চ দুক্খেহি উপগন্তব্বতো. সম্পযুত্তধম্মানং পমুখভাৱেন পৱত্তিযা ‘‘ৱিঞ্ঞাণস্স দুক্খুপ্পাদোতি ৱুত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) যথা ৱিঞ্ঞাণং আযতিং পটিসন্ধিৱসেন ন পৱত্ততি, এৱং কৰণং তত্থ নিকন্তিপৰিযাদানং দট্ঠব্বং.

পৰিঞ্ঞাতং ৱত্থূতি দুক্খসচ্চমাহ. পঞ্চকামগুণিকো ৰাগোতি পঞ্চকামগুণাৰম্মণো ৰাগো. পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি পৰিচ্ছিজ্জ জাননেন সমতিক্কন্তো হোতি. ৰসতণ্হায হি সম্মদেৱ ৱিগতায ৰূপতণ্হাদযোপি ৱিগতাযেৱ হোন্তি. তথা চ সতি কামৰাগসংযোজনং সমুচ্ছিন্নমেৱ হোতি, এৱং কৰণং তত্থ নিকন্তিপৰিযাদানং দট্ঠব্বং. পৰিঞ্ঞাভিসমযে হি সিদ্ধে পহানাভিসমযো সিদ্ধো এৱাতি. পহীনে চ কামৰাগসংযোজনে ওৰম্ভাগিযসংযোজনানং লেসোপি নাৱসিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নত্থি তং সংযোজন’’ন্তিআদি. তেন কবড়ীকাৰাহাৰপৰিঞ্ঞা অনাগামিতং পাপেতীতি দস্সেতি. সেসাহাৰপৰিঞ্ঞা পন অৰহত্তনিট্ঠা এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ফস্সে ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ তিস্সো তণ্হাতি কামতণ্হা ৰূপতণ্হা অৰূপতণ্হাতি ইমা তিস্সো তণ্হা.

‘‘পুৰিমতণ্হাসমুদযা’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তণ্হাপচ্চযনিব্বত্তাতি তণ্হাপচ্চযা নিব্বত্তা. পটিসন্ধিক্খণে পুৰিমতণ্হাসমুদযা আহাৰানং সমুদযদস্সনেনেৱ পৱত্তিক্খণেপি উপাদিন্নকআহাৰসমুদযো দস্সিতো হোতীতি তং অনামসিত্ৱা অনুপাদিন্নকানং তণ্হাসমুদযং দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে মিস্সিত্ৱা কথিতা অৱিসেসিতত্তা. সহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্তোতি এত্থ সহজাতগ্গহণং অসহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্তোপি অনুপাদিন্নকআহাৰো লব্ভতীতি দস্সনত্থং. সো পন অসহজাততণ্হাপচ্চযনিব্বত্ততাসামঞ্ঞেনপি যথাৱুত্তউপাদিন্নকাহাৰেন সংসযং জনেয্যাতি ন উদ্ধটো, ন চ এতং কাৰণং ‘‘ৰাগং উপনিস্সায দোমনস্সং উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনতো, তণ্হোপনিস্সযপটিঘচিত্তসমুট্ঠানায চ ওজায ৱসেন অনুপাদিন্নকআহাৰস্স লব্ভনতো. কথং পন তণ্হা ওজায উপনিস্সযপচ্চযো; ন হি পট্ঠানে কত্থচি ৰূপস্স উপনিস্সযপচ্চযো ৱুত্তো অত্থীতি. নাযং ৱিৰোধো ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, সো তস্স উপনিস্সযো’’তি সুত্তন্তনযস্স অধিপ্পেতত্তা যথাৱুত্তত্থসম্ভৱতো. তেনেৱাহ ‘‘ইমিস্সা…পে… তণ্হায নিৰোধেনা’’তি.

কাৰণে সব্বসো নিৰুদ্ধে ফলম্পি সব্বসো নিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘আহাৰনিৰোধো পঞ্ঞাযতী’’তি. আহাৰানং দুক্খসচ্চেকদেসত্তা আহাৰগ্গহণং দুক্খসচ্চগ্গহণমেৱ হোতীতি আহ ‘‘ইধ চত্তাৰিপি সচ্চানি সৰূপেনেৱ ৱুত্তানী’’তি. সচ্চদেসনা দুক্খাদীনং যাৱদেৱ পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱসন্দস্সনত্থা, তস্মা জৰামৰণাদীসু পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱো অসম্মোহতো সল্লক্খেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থ অসম্মুয্হন্তেন সচ্চানি উদ্ধৰিতব্বানী’’তি আহ.

আহাৰৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চৱাৰৱণ্ণনা

৯১. যেন যেন পৰিযাযেন ব্যাকৰোতীতি যেন যেন দুক্খাদিজৰামৰণাদিপৰিযাযেন অৰিযসচ্চানি সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ কথেতি. দুক্খন্তি দুক্খসচ্চং দুক্খং, ন দুক্খমত্তং.

সচ্চৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জৰামৰণৱাৰৱণ্ণনা

৯২. তেসং তেসন্তি ব্যাপনিচ্ছাৱসেনাযং নিদ্দেসো কতো, তস্মা যথা ‘‘গামো গামো ৰমণীযো’’তি ৱুত্তে ৰমণীযতায তাদিসা সব্বেপি গামা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, এৱং ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতী’’তি ৱুত্তে জাতিসঙ্খাতৱিকাৰৱসেন সব্বেপি সত্তা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তেনাহ ‘‘সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসো’’তি.

গতিজাতিৱসেনাতি (সং. নি. টী. ২.১.২) পঞ্চগতিৱসেন, তত্থাপি একেকায গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৱাদিহত্থিআদিজাতিৱসেন চ. নিকিয্যন্তি সত্তা এত্থ, এতেন ৱাতি নিকাযো, গোত্তচৰণাদিৱিভাগো. জৰায সভাৱো নাম ৱযোহানি, তস্মা জৰাতি ৱযোহানিসঙ্খাতস্স সভাৱস্স নিদ্দেসো, পাকটজৰাৱসেন নিদ্দেসো খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গহণতো. জীৰণমেৱ জীৰণতা, জীৰন্তস্স ৱা আকাৰো তা-সদ্দেন ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অযং আকাৰনিদ্দেসো’’তি. দন্তাদীনং ৱসেন খণ্ডং জাতং এতস্সাতি খণ্ডিতো, পুগ্গলো. তস্স ভাৱো খণ্ডিচ্চং. পলিতং এতস্স অত্থীতি পলিতো, তস্স ভাৱো পালিচ্চং. ৱলি তচো এতস্সাতি ৱলিত্তচো, তস্স ভাৱো ৱলিত্তচতা. ইমে খণ্ডিচ্চাদযো জৰা. ৱিকাৰানং দস্সনৱসেনাতি ৱিপত্তিদস্সনৱসেন. ৱাতস্সাতি মহতো ৱাতক্খন্ধস্স. খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, তস্মা খণ্ডিচ্চাদিগ্গহণং জৰায কিচ্চনিদ্দেসোতি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰাতি কললকালতো পভুতি পুৰিমৰূপানং জৰাপত্তক্খণে উপ্পজ্জমানানি পচ্ছিমৰূপানি পৰিপক্কৰূপানুৰূপানি পৰিণতপৰিণতানি উপ্পজ্জন্তীতি অনুক্কমেন সুপৰিণতৰূপানং পৰিপাককালে উপ্পজ্জমানানি খণ্ডিচ্চাদিসভাৱানি উপ্পজ্জন্তি, তানি উদকাদিমগ্গেসু তিণৰুক্খসংভগ্গতাদযো ৱিয পৰিপাকগতমগ্গসঙ্খাতেসু পৰিপক্কৰূপেসু উপ্পন্নানি ‘‘জৰায গতো মগ্গো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তানি, ন জৰাতি.

পকতিযাতি ফলৱিপচ্চনপকতিযা, জৰায ৱা পাপুণিতব্বং ফলমেৱপকতি, তায জৰা দীপিতা. সুপ্পসন্নানীতি সুট্ঠু পসন্নানি. তমেৱ সুপ্পসন্নতং কিচ্চতো দস্সেতুং ‘‘সুখুমম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. তিক্খৱিসদতা হি তেসং ইন্দ্ৰিযানং সুপ্পসন্নতা. আলুড়িতানীতি আকুলানি. অৱিসদানীতি অব্যত্তানি.

কামং ৰূপধম্মেসুপি খণিকজৰা দুৰুপলক্খিতা পটিচ্ছন্নাৱ, সা পন যস্মা সন্তানৱসেন পৱত্তিযা পৰিব্যত্তাৱ হোতীতি ‘‘পাকটজৰা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তা. অৱীচি নিৰন্তৰা জৰা অৱীচিজৰা সতি সন্তানে সত্তানং অনুপ্পবন্ধতো. ততো অঞ্ঞেসূতি মন্দদসকাদীসু পুব্বদসকাদিপৰিচ্ছেদতো অঞ্ঞেসু যথাৱুত্তেসু. অন্তৰন্তৰাতি তেসু এৱ ৱুত্তপ্পকাৰেসু পুৰিমদসকাদিতো পচ্ছিমদসকাদীনং অন্তৰন্তৰা. ৱণ্ণৱিসেসাদীনন্তি ৱণ্ণৱিসেসসণ্ঠানৱিসেসসম্ফস্সৱিসেসাদীনং.

ৱচনকৱসেনাতি ক-কাৰেন হি পদং ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তং, তস্মা চৱনং চুতীতি ৱুত্তং হোতি. তং পন একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱেসু চুতিযা অৱিসেসতো গহণন্তি আহ ‘‘একচতুপঞ্চক্খন্ধানং সামঞ্ঞৱচন’’ন্তি. চৱনকৱসেনাতি ৱা চৱনকস্স পুগ্গলস্স ৱসেনাতি অত্থো. চৱনমেৱ চৱনতাতি আহ ‘‘ভাৱৱচনেনা’’তি. লক্খণনিদস্সনন্তি ৱযসঙ্খাতস্স লক্খণস্স নিদস্সনং. চৱন্তস্স ৱা আকাৰো তা-সদ্দেন ৱুত্তো ‘‘চৱনতা’’তি. ভিজ্জনং ভেদোতি ৱুত্তং ‘‘চুতিক্খন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপৰিদীপন’’ন্তি. যথা ভিন্নস্স ঘটস্স কেনচি পৰিযাযেন ঘনঘটভাৱেন ঠানং নত্থি, এৱং ভিন্নানং খন্ধানন্তি চৱনং অন্তৰহিতং নামাতি আহ ‘‘অন্তৰধানন্তি…পে… পৰিদীপন’’ন্তি. যো মচ্চূতি ৱুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মৰণং পাণচাগো, তদুভযং একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘মচ্চু মৰণ’’ন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কালস্স অন্তকস্স কিৰিযাতি যা লোকে ৱুচ্চতি, সা চুতি, মৰণন্তি অত্থো. চৱনকালো এৱ ৱা অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন কালোতি ৱুত্তোতি তস্স কিৰিযা অত্থতো চুতিক্খন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৱ. ‘‘চুতি চৱনতা’’তিআদিনা পুব্বে ৱোহাৰমিস্সকেন নিদ্দিট্ঠং.

ইদানি নিব্বত্তিতপৰমত্থনযেনেৱ নিদ্দেসোতি দস্সেতুং ‘‘পৰমত্থেন দীপেতু’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘চৱনকৱসেনা’’তিআদিনা হি পুগ্গলৱসেন চ ৱোহাৰাধিট্ঠানা সংৱণ্ণনা কতা. ন কিঞ্চি কড়েৱৰং নিক্খিপকি ওপপাতিকানং চুতিক্খন্ধানং অন্তৰধানমেৱহোতি, ততো পৰং উতুসমুট্ঠানৰূপসন্ততি ন পৱত্ততি. ‘‘জাতিসমুদযা’’তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ‘‘তণ্হাসমুদযা’’তিআদীসু ৱুত্তনযনেৱ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ন ৱুত্তং.

জৰামৰণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জাতিৱাৰৱণ্ণনা

৯৩. জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৱসেন যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ১৯১) পন ‘‘জাযমানকৱসেন জাতি, সঞ্জাযনৱসেন সঞ্জাতী’’তি ৱুত্তত্তা তত্থ একেকেনেৱ পদেন সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতীতি কত্ৱা ‘‘সা পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা’’তি ৱুত্তং. এতেনেৱ কেৱলং জাতিসদ্দেন ৱুত্তায জাতিযা অপৰিপুণ্ণাযতনতা দট্ঠব্বা. অভিব্যত্তা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি, পাকটা নিব্বত্তীতি অত্থো. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৱসেন পৱত্তত্তা ৱোহাৰদেসনা.

তত্ৰ তত্ৰাতি এত্থ চতুৱোকাৰভৱে দ্ৱিন্নং, একৱোকাৰভৱে দ্ৱিন্নং, সেসৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযৱসেন সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং, পুন দসন্নং, একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. যদিপি চুতিক্খন্ধা অনন্তৰানং পটিসন্ধিকধম্মানং অনন্তৰাদিনা পচ্চযা হোন্তি, যে পন সমুদযা অজনকা, তে এত্থ উপপত্তিভৱোতি অধিপ্পেতা. জনকো এৱ ভৱোতি অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘জাতিযা পচ্চযভূতো কম্মভৱো ৱেদিতব্বো’’তি আহ.

জাতিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভৱৱাৰৱণ্ণনা

৯৪. ভাৱনভৱনট্ঠেন ভৱো দুৱিধো. তত্থ কম্মভৱো ‘‘ভৱতি এতস্মা উপপত্তিভৱো’’তি ভাৱনট্ঠেন ভৱো. অট্ঠকথাযং পন উপপত্তিভৱং ‘‘ভৱতীতি ভৱো’’তি ৱত্ৱা তস্স কাৰণত্তা কম্মং ফলূপচাৰেন ভৱোতি অযমত্থো ৱুত্তো, উভযত্থাপি উপপত্তিভৱহেতুভাৱনেত্থ কম্মস্স কম্মভৱপৰিযাযোতি দস্সিতং হোতি. সব্বথাপীতি ভাৱনভৱনকুসলাকুসলউপপত্তিসম্পত্তিভৱহীনপণীতাদিনা সব্বপ্পকাৰেনপি. কামভৱোতি ৱুত্তং কামতণ্হাহেতুকতো কামতণ্হায আৰম্মণভাৱতো চ. ৰূপভৱূপগকম্মং ৰূপভৱো, তথা অৰূপভৱূপগকম্মং অৰূপভৱো, তংতংনিব্বত্তক্খন্ধা ৰূপাৰূপুপত্তিভৱা, ৰূপাৰূপভৱভাৱো পন তেসং ‘‘কামভৱো’’তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

ভৱৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাদানৱাৰৱণ্ণনা

৯৫. উপাদানন্তি চতুব্বিধম্পি উপাদানং. যথা হি কামস্সাদৱসেন, ভৱস্সাদৱসেন ৱা তংতংসুগতিভৱূপগং কম্মং কৰোন্তস্স কামুপাদানং, এৱং উচ্ছেদাদিমিচ্ছাভিনিৱেসৱসেনাতি চত্তাৰিপি উপাদানানি যথাৰহং তস্স তস্স কুসলকম্মভৱস্স উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযা হোন্তি, অকুসলকম্মভৱস্স অসহজাতস্স অনন্তৰস্স উপনিস্সযৱসেনপি আৰম্মণৱসেনপি. সহজাতস্স কামুপাদানং সহজাত-অঞ্ঞমঞ্ঞ-নিস্সয-সম্পযুত্ত-অত্থি-অৱিগত-হেতু-ৱসেন সত্তধা, সেসউপাদানানি তত্থ হেতুপচ্চযভাৱং পহায মগ্গপচ্চযং পক্খিপিত্ৱা সত্তধাৱ পচ্চযা হোন্তি. অনন্তৰস্স পন অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযনত্থিৱিগতাসেৱনৱসেন পচ্চযা হোন্তি. তস্সিদম্পি সহজাতাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱত্থুকামং উপাদিযতি চিত্তং, পুগ্গলো ৱা এতেনাতি অত্থো. তন্তি ৱত্থুকামং. কামেতীতি কামো চ সো উপাদিযতীতি উপাদানঞ্চাতি যোজনা. ৱুত্তনযেনাতি অভিধম্মে ৱুত্তনযেন.

সস্সতো অত্তাতি ইদং পুৰিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তৰদিট্ঠিং নিদস্সেতুং ৱুত্তং. যথা এসা দিট্ঠি দড়্হীকৰণৱসেন পুৰিমং পুৰিমং উত্তৰা উত্তৰা উপাদিযতি, এৱং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন অত্তৱাদুপাদানন্তি নযিদং দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি অত্তগ্গহণৱিনিমুত্তগহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুৰিমদিট্ঠিউত্তৰদিট্ঠিৱচনেহি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বদিট্ঠিগতস্স ‘‘দিট্ঠুপাদান’’ন্তি এতং অধিৱচনং ‘‘সব্বাপি দিট্ঠি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৱচনতো.

সীলব্বতং উপাদিযন্তীতি সীলব্বতং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি উপাদিযন্তি. এতেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন. সযং ৱা তং মিচ্ছাভিনিৱেসসহগতং. সীলব্বতসহচৰণতো সীলব্বতঞ্চ তং দড়্হগ্গাহভাৱতো উপাদানঞ্চাতি সীলব্বতুপাদানং. এৱং সুদ্ধীতি অভিনিৱেসতোতি এৱং গোসীলগোৱতাদিচৰণেন সংসাৰসুদ্ধীতি অভিনিৱেসভাৱতো. এতেন তং সহচৰণতো অভিনিৱেসস্স তংসদ্দাৰহতং দস্সেতি.

ৱদন্তীতি ‘‘অত্থি মে অত্তা’’তিআদিনা ৱোহৰন্তি. এতেন দিট্ঠিগতেন. অত্তৱাদমত্তমেৱাতি অত্তাতি ৱাচামত্তমেৱ. এতেন ৱাচাৱত্থুমত্তমেতং, যদিদং বাহিৰকপৰিকপ্পিতো অত্তাতি দস্সেতি.

তণ্হা কামুপাদানস্সাতি এত্থ ‘‘তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামস্নেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং. ইদং ৱুচ্চতি কামুপাদান’’ন্তি ৱচনতো তণ্হাদড়্হত্তং কামুপাদানং. তণ্হাদড়্হত্তন্তি চ পুৰিমতণ্হাউপনিস্সযপচ্চযতো দড়্হভূতা উত্তৰতণ্হা এৱ. কেচি পনাহু –

‘‘অপ্পত্তৱিসযপত্থনা তণ্হা অন্ধকাৰে চোৰস্সহত্থপ্পসাৰণং ৱিয, সম্পত্তৱিসযগ্গহণং উপাদানং তস্সেৱ ভণ্ডগ্গহণং ৱিযা’’তি. অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠিপটিপক্খা এতে ধম্মা পৰিযেসনাৰক্খদুক্খমূলানি, তস্মা ৱুত্তলক্খণা তণ্হা ৱুত্তলক্খণস্সেৱ উপাদানস্স অনানন্তৰস্স উপনিস্সযৱসেন পচ্চযো, আৰম্মণাদিৱসেনপি পচ্চযো হোতিযেৱ, অনন্তৰাদীনং পন অনন্তৰাদিৱসেন পচ্চযো. সব্বস্সপি হি লোভস্স তণ্হাপৰিযাযোপি কামুপাদানপৰিযাযোপি লব্ভতেৱাতি. অৱসেসানন্তি দিট্ঠুপাদানাদীনং. সহজাতাদিৱসেনাতি সহজাতানং সহজাতাদিৱসেন, অসহজাতানং অনন্তৰউপনিস্সযাদিৱসেনাতি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

উপাদানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তণ্হাৱাৰৱণ্ণনা

৯৬. ‘‘চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদি ফস্সস্স মাতিতো নামং ৱিয পুত্তস্স ৱত্থুতো তস্স নিস্সযভাৱেন উপ্পত্তিহেতুত্তা, আৰম্মণং পন কেৱলং উপ্পত্তিহেতূতি ৱুত্তং ‘‘সেট্ঠি…পে… নাম’’ন্তি. কামৰাগভাৱেনাতি ৱত্থুকামস্স ৰজ্জনৱসেন. ৰূপং অস্সাদেন্তীতি ৰুপাৰম্মণং তণ্হাভিনন্দনাৱসেন অভিৰমমানা এৱ অস্সাদেন্তী. নিচ্চন্তিআদিনা দিট্ঠাভিনন্দনামুখেন ৰূপং অভিৰমন্তী. পেচ্চ ন ভৱিস্সতীতি ভিজ্জিত্ৱা ন হোতি পুন অনুপ্পজ্জনতো. তথা সদ্দকণ্হাদযোপীতি যথা ৰূপতণ্হা কামৰাগভাৱেন সস্সতৰাগৱসেন উচ্ছেদৰাগৱসেনাতি চ পৱত্তিযা তিস্সো তণ্হা, তথা সদ্দতণ্হা গন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মতণ্হাপি. তণ্হাৱিচৰিতানীতি তণ্হাসমুদাচাৰা, সমুদাচাৰৱসেন পৱত্ততণ্হাতি অত্থো.

অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযাতি (ৱিভ. অট্ঠ. ৯৭৩; সং. নি. টী. ২.২.২) অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৱচনং. অস্মীতি হোতীতি যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমূহগাহতো অস্মীতি এৱং হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতি খত্তিযাদীসু ‘‘ইদংপকাৰো অহ’’ন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি ইদমেত্থ অনুপনিধায গহণং. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন ‘‘এৱংস্মীতি, অঞ্ঞথাস্মীতি, ভৱিস্সন্তি, ইত্থং ভৱিস্সন্তি, এৱং ভৱিস্সন্তি, অঞ্ঞথা ভৱিস্সন্তি, অসস্মীতি, সতস্মীতি, সিযন্তি, ইত্থং সিযন্তি, এৱং সিযন্তি, অঞ্ঞথা সিযন্তি, অপাহং সিযন্তি, অপাহং ইত্থং সিযন্তি, অপাহং এৱং সিযন্তি, অপাহং অঞ্ঞথা সিয’’ন্তি (ৱিভ. ৯৭৩) ইমেসং তণ্হাৱিচৰিতানং গহণং. তত্থ এৱংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, যথা অযং ব্ৰাহ্মণো, এৱং অহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং অসমণো উপনিধায গহণং, যথা অযং খত্তিযো, যথা অযং ব্ৰাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইতি ইমানি পুব্বে ৱুত্তানি দ্ৱেতি এতানি পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি. তেসং পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অসস্মীতি অসতীতি অসং. নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং, তস্মা সস্সতো অস্মীতি অত্থো. সতস্মীতি সীদতীতি সতং. অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং, তস্মা অসস্সতো অস্মীতি অত্থো. ইতি ইমানি দ্ৱে সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানি. ইতো পৰানি সিযন্তিআদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি, তানি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেন অত্থতো ৱেদিতব্বানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি চত্তাৰি ‘‘অপি নামাহং ভৱেয্য’’ন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি, তানি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

এত্থ চ সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তা দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম, অস্মি, ভৱিস্সং, সিযং, অপাহং সিযন্তি এতে পন চত্তাৰো সুদ্ধসীসা এৱ, ‘‘ইত্থস্মী’’তিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নাম. এৱমেতানি দ্ৱে দিট্ঠিসীসা, চত্তাৰো সুদ্ধসীসা, দ্ৱাদস সীসমূলকাতি অজ্ঝত্তিকস্সুপাদায অট্ঠাৰস্স তণ্হাৱিচৰিতানি ৱেদিতব্বানি.

বাহিৰস্সুপাদাযাতি বাহিৰং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদম্পি হি উপযোগত্থে সামিৱচনং. ইমিনাতি ইমিনা ৰুপেন ৱা…পে… ৱিঞ্ঞাণেন ৱাতি এৱং ৰূপাদীসু একমেৱ ‘‘অহ’’ন্তি, ইতৰং কিঞ্চনপলিবোধভাৱেন গহেত্ৱা তণ্হাদিৱসেন ‘‘অস্মী’’তি অভিনিৱিসতি, ‘‘ইমিনা’’তি অযমেত্থ ৱিসেসো. অস্মীতি ইমিনা খগ্গেন ৱা ছত্তেন ৱা অভিসেকেন ৱা ‘‘খত্তিযোহমস্মী’’তি অভিনিৱিসতি. বাহিৰৰূপাদিনিস্সিতানীতি বাহিৰানি পৰসন্ততিপৰিযাপন্নানি ৰূপৱেদনাদীনি নিস্সিতানি. অট্ঠাৰসাতি ইমিনা ‘‘অস্মী’’তিআদিনযপ্পৱত্তানি অট্ঠাৰস, তানি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ‘‘ইমিনা’’তি হি অযমেৱেত্থ ৱিসেসো, তস্মা ‘‘দ্ৱে দিট্ঠিসীসা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেনেৱ নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বা. উভযং পন একজ্ঝং কত্ৱা আহ ‘‘ছত্তিংসা’’তি.

নিদ্দেসত্থেনাতি ‘‘ছযিমে আৱুসো তণ্হাকাযা’’তিআদিনিদ্দেসপাড়িযা অত্থৱচনেন. নিদ্দেসৱিত্থাৰাতি তস্স চ নিদ্দেসস্স অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতৱসেন ৱিত্থাৰেন. ৱিত্থাৰস্স চ পুন সঙ্গহতোতি দ্ৱীহি আকাৰেহি ৱিত্থাৰিতস্স অট্ঠাৰসতণ্হাৱিচৰিতপভেদস্স ছড়েৱ তিস্সোযেৱাতি চ পুন সঙ্গহণতো চ.

ৱিপাকৱেদনা অধিপ্পেতা ৱিসেসতো অত্তানং অস্সাদেতব্বতো. তমেৱ হিস্সা অস্সাদেতব্বতং পকাসেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অস্সাদনেনাতি অভিৰতিযা. মমাযন্তাতি ধনাযন্তা. চিত্তকাৰাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ইট্ঠৱণ্ণাৰম্মণদাযকানং সঙ্গহো. সিপ্পসন্দস্সনকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱেজ্জাদীনং সঙ্গহো. ৱেজ্জা হি ৰসাযতনোজাৱসেন তদুপত্থম্ভিতৱসেন চ ধম্মাৰম্মণস্স দাযকা. স্ৱাযং আদি-সদ্দো ‘‘ৱীণাৱাদকাদী’’তিআদিনা পচ্চেকঞ্চ যোজেতব্বো, পুত্তং মমাযন্তাতি পুত্তং সম্পিযাযন্তা. পুত্তো ৱিয চেত্থ ৱেদনা দট্ঠব্বা, সপ্পাযসপ্পিখীৰাদীনি ৱিয ৱেদনায পচ্চযভূতানি ইট্ঠৰূপাদিআৰম্মণানি, ধাতি ৱিয ৰূপাদিছড়াৰম্মণদাযকা চিত্তকাৰাদযো দট্ঠব্বা.

তণ্হাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱেদনাৱাৰৱণ্ণনা

৯৭. চক্খুসম্ফস্সজা এৱ ৱেদনা অতীতাদিভেদভিন্না ৰাসিৱসেন একজ্ঝং গহেত্ৱা একো ৱেদনাকাযো যথা ৱেদনাক্খন্ধো, এৱং সোতসম্ফস্সজাদিকাতি পাড়িযং ‘‘ছযিমে আৱুসো ৱেদনাকাযা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱেদনাকাযাতি ৱেদনাসমূহা’’তি. চক্খুসম্ফস্সতো জাতা চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা. সা পন উপাদিন্নাপি অনুপাদিন্নাপি, তদুভযস্সপি সঙ্গণ্হন্তেন অত্থৱণ্ণনায কতত্তা আহ ‘‘অযং তাৱেত্থ সব্বসঙ্গাহিককথা’’তি. ইদানি ‘‘ৱিপাকৱিধি অয’’ন্তি উপাদিন্নযেৱ গণ্হন্তো ‘‘ৱিপাকৱসেনা’’তিআদিমাহ. মনোদ্ৱাৰে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তাতি তদাৰম্মণমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা.

অৱসেসানন্তি সম্পটিচ্ছনাদিৱেদনানং. উপনিস্সযাদীতি আদি-সদ্দেন অনন্তৰাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অনন্তৰানঞ্হি অনন্তৰাদিৱসেন, ইতৰেসং উপনিস্সযৱসেন ফস্সো পচ্চযো হোতি, মনোদ্ৱাৰে পন তদাৰম্মণৱেদনানং মনোসম্ফস্সো উপনিস্সযৱসেন পচ্চযো. অদ্ৱাৰিকানন্তি দ্ৱাৰৰহিতানং. ন হি পটিসন্ধিআদিৱেদনানং কিঞ্চি দ্ৱাৰং অত্থি. সহজাতমনোসম্ফস্সসমুদযাতি এতেনস্স তাসং সহজাতকোটিযা পচ্চযভাৱমাহ.

ৱেদনাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ফস্সৱাৰৱণ্ণনা

৯৮. চক্খুং নিস্সায উপ্পন্নো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. পঞ্চৱত্থুকাতি চক্খাদিপঞ্চৱত্থুকা চক্খাদিপঞ্চৱত্থুসন্নিস্সযা. ‘‘উপাদিন্নককথা এসা’’তি বাৱীসতিগ্গহণং, পৱত্তিকথাভাৱতো লোকিযগ্গহণং. ৱিপাকমনসম্পযুত্তফস্সাতি ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা ফস্সা. পচ্চযুপ্পন্নেন ৱিয পচ্চযেনপি উপাদিন্নকেনেৱ ভৱিতব্বন্তি ‘‘ছন্নং চক্খাদীনং আযতনান’’ন্তি ৱুত্তং.

ফস্সৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সড়াযতনৱাৰৱণ্ণনা

৯৯. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, তস্মা যথা এত্থ অৰূপলোকাপেক্খায ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতনন্তি একসেসো ইচ্ছিতব্বো, এৱং যেসং পচ্চযুপ্পন্নো উপাদিন্নো, পচ্চযো পন অনুপাদিন্নোতিপি ইচ্ছিতব্বো. তেসং মতেন বাহিৰাযতনৱসেনপি একসেসো ৱেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতন’’ন্তি. ৱিসুদ্ধিমগ্গোপি ইমস্স আগমস্স অত্থসংৱণ্ণনাতি আহ ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গে…পে… ৱুত্তনযমেৱা’’তি. এস নযো অঞ্ঞত্থাপি ৱিসুদ্ধিমগ্গগ্গহণে.

সড়াযতনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নামৰূপৱাৰৱণ্ণনা

১০০. নমনলক্খণন্তি আৰম্মণাভিমুখং নমনসভাৱং তেন ৱিনা অপৱত্তনতো. ৰুপ্পনং সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি. ইমে পন তযোতিআদিনা সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণৱসেনেৱ তংসঙ্খাৰক্খন্ধগ্গহণং, তস্মা যে যত্থ অসাধাৰণা, তেপি অত্থতো গহিতাযেৱাতি দস্সেতি.

উপাদিযিত্ৱাতি পচ্চযে কত্ৱা. পচ্চযকৰণমেৱ হি পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভূতধম্মানং উপাদিযনং. সমূহসম্বন্ধে সামিৱচনং এতন্তি ‘‘সমূহত্থে এতং সামিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং তেন ৱিনা সম্বন্ধস্স অভাৱতো. তেনাতি তস্মা. তং সব্বম্পীতি তং ভূতুপাদাযপভেদং সব্বম্পি সত্তৱীসতিৱিধং. যস্স নামস্সাতি চতুৱোকাৰভৱে নামস্স. ৱিঞ্ঞাণম্পি তপ্পৰিযাপন্নমেৱ ৱেদিতব্বং. ৰূপস্সাতি একৱোকাৰভৱে ৰূপস্স. ৱিঞ্ঞাণং পন পঞ্চৱোকাৰভৱে সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণমেৱ. যস্স পঞ্চৱোকাৰভৱে নামৰূপস্স. তস্স ৱসেনাতি সহজাতস্স সহজাতাদিৱসেন, অনন্তৰস্স অনন্তৰাদিৱসেন, ইতৰস্স উপনিস্সযাদিৱসেন তস্স নামস্স যথাৰহং তস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো.

নামৰূপৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিঞ্ঞাণৱাৰৱণ্ণনা

১০১. তেভূমকৱিপাকগ্গহণে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. সঙ্খাৰো যস্স ৱিঞ্ঞাণস্সাতি এত্থ অট্ঠৱিধোপি কামাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো সোড়সৱিধস্স কামাৱচৰৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স, পঞ্চৱিধোপি ৰূপাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো পঞ্চৱিধস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স, দ্ৱাদসৱিধোপি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো সত্তৱিধস্স অকুসলৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স, চতুব্বিধোপি আনেঞ্জাভিসঙ্কাৰো চতুব্বিধস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স যথাৰহং পটিসন্ধিপৱত্তীসু কম্মপচ্চযেন চেৱ উপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৬২০) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

ৱিঞ্ঞাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰৱাৰৱণ্ণনা

১০২. অভিসঙ্খৰণলক্খণোতি অভিসঞ্চেতযিতসভাৱো, আযূহনলক্খণোতি অত্থো. চোপনৱসেনাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতচোপনৱসেন. তেন পঞ্চদ্ৱাৰিকচেতনা পটিক্খিপতি. ৱচনভেদৱসেনাতি ৱাচানিচ্ছাৰণৱসেন. ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনৱসেনাতি অত্থো. যথাৱুত্তা ৱীসতি, নৱ মহগ্গতকুসলচেতনা চাতি একূনতিংস মনোসঞ্চেতনা. ‘‘কুসলানং উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, একচ্চানং আৰম্মণৱসেনপীতি ৱত্তব্বং. সহজাতাদিৱসেনাতি সহজাত-অঞ্ঞমঞ্ঞ-নিস্সয-সম্পযুত্ত-অত্থি-অৱিগতহেতুৱসেন, অনন্তৰানং অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযনত্থিৱিগতাসেৱনসেন পচ্চযো. অপি-সদ্দেন উপনিস্সযং সঙ্গণ্হাতি.

সঙ্খাৰৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৱিজ্জাৱাৰৱণ্ণনা

১০৩. ‘‘দুক্খসচ্চেঅঞ্ঞাণ’’ন্তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. তন্তি অঞ্ঞাণং. সতিপি পহাতব্বত্তে পৰিঞ্ঞেয্যত্তৱসেন অন্তোগধং. দুক্খসচ্চঞ্চস্সাতি ৱত্থুসঙ্খাতং সম্পযুত্তখন্ধসঙ্খাতঞ্চ দুক্খসচ্চং অস্স অঞ্ঞাণস্স. তং হিস্স নিস্সযপচ্চযো হোতি. তস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেনাতি সঙ্খতঅৱিপৰীতসভাৱপটিৱিজ্ঝনস্স নিৱাৰণেন. এতেনস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গপটিৱেধস্স ৱিবন্ধকভাৱমাহ. ঞাণপ্পৱত্তিযাতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খ’’ন্তি অনুবুজ্ঝনাকাৰায পুব্বভাগঞাণপ্পৱত্তিযা. এত্থাতি দুক্খসচ্চে. অপ্পদানেনাতি অৱিস্সজ্জনেন. এতেনস্সা অনুবোধঞাণস্সপি ৱিবন্ধকতমাহ.

তীহি কাৰণেহি ৱেদিতব্বং অন্তোগধাভাৱতো. ইধ সম্পযুত্তখন্ধৱসেনেৱ ৱত্থুতো সমুদযে অঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং. একেনেৱাতি ইতৰং কাৰণত্তযং পটিক্খিপতি. যদিপি অঞ্ঞাণং নিৰোধমগ্গে আৰম্মণং ন কৰোতি, কুতো তদন্তোগধতব্বত্থুতা, তে পন জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৱসেন অনিৰোধমগ্গেসু নিৰোধমগ্গগ্গাহহেতুতাৱসেন চ পৱত্তমানং ‘‘নিৰোধে পটিপদাযঞ্চ অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পটিচ্ছাদনতো’’তিআদি. তস্সত্থো ৱুত্তোযেৱ. গম্ভীৰত্তাতি সভাৱেনেৱ গম্ভীৰত্তা. অগাধঅপতিট্ঠাভাৱেন তংৱিসযস্স ঞাণস্স উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুদ্দসং. পুৰিমং পন সচ্চদ্ৱযং. ৱঞ্চনীযট্ঠেনাতি ৱঞ্চকভাৱেন অযাথাৱভাৱেন উপট্ঠানতো দুদ্দসত্তা গম্ভীৰং, ন সভাৱতো, তস্মা তংৱিসযং অঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তত্থাতি তস্মিং পুৰিমসচ্চদ্ৱযে অনিচ্চাদিসভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা এৱ নিচ্চাদিৱিপল্লাসৱসেন পৱত্ততি অঞ্ঞাণন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

ইদানি নিদ্দেসৱিভাগেনপি অৱিজ্জায সচ্চেসু পৱত্তিৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুক্খেতি এত্তকেন ভুম্মনিদ্দেসেন. সঙ্গহতোতি পৰিঞ্ঞেয্যতায দুক্খেন সঙ্গহেতব্বতো. তেন নিদ্ধাৰণত্থং দস্সেতি. দুক্খস্মিঞ্হি অৱিজ্জা নিদ্ধাৰীযতি, ন অঞ্ঞস্মিং. ৱত্থুতোতি আধাৰত্থং. দুক্খসন্নিস্সযা হি অৱিজ্জা. আৰম্মণতোতি ৱিসযত্থং তং আৰব্ভ পৱত্তনতো. কিচ্চতোতি ব্যাপনত্থং ছাদনৱসেন তং ব্যাপেত্ৱা পৱত্তনতো. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. অৱিসেসতোতি ৱিসেসাভাৱতো, ৱুত্তনযেন দুক্খাদীসু পৱত্তিআকাৰৱিসেসং অগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. সভাৱতোতি সৰসলক্খণতো. চতুন্নম্পি সচ্চানং অজাননসভাৱা হি অৱিজ্জা. কামৰাগভৱৰাগা কামাসৱভৱাসৱাতি আহ ‘‘সহজাতাদিৱসেনা’’তি. ননু অৱিজ্জা এৱ অৱিজ্জাসৱো, সো কথং অৱিজ্জায পচ্চযোতি আহ ‘‘পুব্বুপ্পন্না’’তিআদি.

অৱিজ্জাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আসৱৱাৰৱণ্ণনা

১০৪. আসৱৱাৰে আসৱ-সদ্দত্থো আসৱৱিচাৰো চ হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. কস্মা পনাযং ৱাৰো ৱুত্তো, ননু অৱিজ্জাদিকাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি চোদনং সন্ধায ‘‘অযং ৱাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. পটিচ্চসমুপ্পাদপদেসূতি পটিচ্চসমুপ্পাদকোট্ঠাসেসু. দ্ৱাদসকোট্ঠাসা হি সত্থু পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা. তস্সাপি পচ্চযদস্সনৱসেনাতি নাযং কাপিলানং মূলপকতি ৱিয অপ্পচ্চযা, অথ খো সপ্পচ্চযাতি অৱিজ্জাযপি পচ্চযদস্সনৱসেন. আসৱসমুদযেনাতি অতীতভৱে আসৱানং সমুদযেন এতৰহি অৱিজ্জায সমুদযো, এতৰহি অৱিজ্জায সমুদযেন অনাগতে আসৱসমুদযোতি এৱং আসৱাৱিজ্জানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নকভাৱেন অপৰাপৰং পৱত্তমানং আদিকোটিঅভাৱেনেৱ তন্নিমিত্তস্স সংসাৰস্স আদিকোটিঅভাৱতো অনমতগ্গতাসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

দ্ৱত্তিংস ঠানানীতি দ্ৱত্তিংস সচ্চপ্পটিৱেধকাৰণানি, দ্ৱত্তিংস ৱা চতুসচ্চকম্মট্ঠানানি. ইমম্হা সম্মাদিট্ঠিসুত্তাতি যায অৰিযসাৱকো সম্মাদিট্ঠি নাম হোতি, সা অৰিযা সম্মাদিট্ঠি এত্থ ৱুত্তাতি সম্মাদিট্ঠিসুত্তং, ইতো সম্মাদিট্ঠিসুত্ততো.

চতুসচ্চপৰিযাযেহীতি চতুসচ্চাধিগমকাৰণেহি. অৰহত্তপৰিযাযেহীতি ‘‘সো সব্বসো ৰাগানুসযং পহাযা’’তিআদিনা অৰহত্তাধিগমকাৰণেহি. তেনাহ ‘‘চতুসট্ঠিযা কাৰণেহী’’তি.

আসৱৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সম্মাদিট্ঠিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.