৩. যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

১৮. এৱমেতস্স সুত্তস্স অত্থো ন গহেতব্বো, এৱং পন গহেতব্বোতি অগ্গহেতব্বগহেতব্বানং অত্থানং ৱিজহনগ্গহণত্থায যুত্তাযুত্তিৱিচাৰণাযং ৱজ্জেতব্বেসু তাৱ পঠমং পটিপত্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অতথাকাৰেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৱিসযো’’তি যথা ‘‘ৱামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪; সং. নি. টী. ১.১.২১৩). ৱজ্জেতব্বভাৱতো হি সুত্তপদেহি সুত্তত্থে ৱিৱেচিতে গহেতব্বভাৱো চ অৱসিট্ঠো হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘মেত্তাৱিহাৰস্স সতো ব্যাপাদো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতী’তি ন যুজ্জতি দেসনা, ‘ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’তি যুজ্জতি দেসনা’’তি (নেত্তি. ২১).

যুত্তিনিদ্ধাৰণেন অযথাসভাৱতো ৱিৱেচিত্ৱা যথাসভাৱতো ধম্মস্স গহণকাৰণানি কথেন্তো ‘‘মহন্তা অপদিসিতব্বা এতেসন্তি মহাপদেসা’’তি ইমমত্থমাহ ‘‘বুদ্ধাদযো’’তিআদিনা. পতিট্ঠানানীতি পতিট্ঠানসাধনানি. সেসেসূতি সঙ্ঘাপদেসাদীসু. পঠমত্থো এৱ হি ইধ পাড়ি আগতো, ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. সুত্তোতৰণাদীতি আদিসদ্দেন সুত্তানোতৰণাদিপি সঙ্গয্হতি. সুত্তোতৰণৱিনযসন্দস্সনানি হি কেনচি যথাভতস্স গন্থস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং. সুত্তানোতৰণৱিনযাসন্দস্সনানি ‘‘অধম্মো’’তি. যদি এৱন্তি যদি যথাভতস্স গন্থস্স সুত্তৱিনযেহি সংসন্দনং ‘‘ধম্মো’’তি, অসংসন্দনং ‘‘অধম্মো’’তি ৱিনিচ্ছযকাৰণং, এৱং সন্তেতি অত্থো. সম্পদীযতি ঞাপীযতি ধম্মো এতেহীতি সম্পদাযা, অক্খাতাৰো.

ৱিনীযন্তি ৰাগাদযো এতেনাতি ৱিনযো, কাৰণং. তেনাহ ‘‘ৰাগাদিৱূপসমনিমিত্ত’’ন্তি. কিং পন তং? সাধিট্ঠানসমথৱিপস্সনাদিধম্মা. যে পৰতো ‘‘তেচত্তালীসং বোধঙ্গমা ধম্মা’’তি (নেত্তি. ২৪) ৱক্খতি.

ৱিনযমহাপদেসা কপ্পিযানুলোমতো অনুলোমকপ্পিযং নাম, তংসদিসতায সুত্তন্তমহাপদেসাপি অনুলোমকপ্পিযন্তি অট্ঠকথাৱোহাৰো. তেন ৱুত্তং ‘‘যং অনুলোমকপ্পিযন্তি ৱুচ্চতী’’তি.

যদিপি তত্থ তত্থ পৱত্তা ভগৱতো পকিণ্ণকদেসনা অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থসংৱণ্ণনানুৰূপেন ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা আচৰিযৱাদো নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘আচৰিযৱাদো নাম অট্ঠকথা’’তি. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হো এৱ হি বুদ্ধৱচনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতো কথামগ্গো পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি সীহড়ভাসায ঠপিতো. অত্তনোমতি থেৰৱাদো. সমেন্তমেৱ গহেতব্বন্তি যথা পাড়িযা সংসন্দতি, এৱং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধৰিতব্বাতি দস্সেতি. পমাদপাঠৱসেন আচৰিযৱাদস্স কদাচি পাড়িযা অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তেন সমেন্তো এৱ গহেতব্বো’’তি.

চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতীতি চতূহি মহাপদেসেহি ন ৱিৰুজ্ঝতি. ইদানি তং অৱিৰুজ্ঝনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘যেন যেনা’’তিআদি ৱুত্তং. সুত্তোতৰণাদি এৱ হেত্থ কাৰণং. তস্স চ অনেকাকাৰতায ‘‘পকাৰেনা’’তি ৱুত্তো. সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে সংৱণ্ণনাৱসেন গহেতব্বন্তি সম্বন্ধো. আভতেনাতি আনীতেন. সুত্ততোতি সুত্তন্তৰতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেনচি পসঙ্গেন সুত্তন্তৰতো উদ্ধৰিত্ৱা আনীতেন সুত্তপদেন সুত্তোতৰণাদিনা, কাৰণপ্পকাৰেন চ চতুমহাপদেসাৱিৰোধেন সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে সংৱণ্ণনাৱসেন অত্থজাতং গহেতব্বন্তি. তেনাহ ‘‘তেন…পে… কাতব্বা’’তি. তত্থ যুত্তিহাৰযোজনা কাতব্বাতি যুত্তিনিদ্ধাৰণৱসেন অযং যুত্তিহাৰো যোজেতব্বো. অথ ৱা যুত্তিহাৰযোজনা কাতব্বাতি ইমিনা হাৰেন ৱক্খমাননযেন যুত্তিগৱেসনং কত্ৱা তায যুত্তিযা সব্বহাৰযোজনা কাতব্বাতি অত্থো. লক্খণঞ্হেতং যুত্তিগৱেসনায, যদিদং যুত্তিহাৰো. তেনাহ ‘‘সব্বেসং হাৰানং, যা ভূমী, যো চ গোচৰো তেসং. ‘‘যুত্তাযুত্তপৰিক্খা’’তি (নেত্তি. ৪), ‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি গৱেসিতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. ২০) চ.

১৯. যদি ৱা সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তীতি যোজনা.

২০. জৰাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স যং অঞ্ঞথত্তং অঞ্ঞথাভাৱো, অযং জৰা নাম. খণিকমৰণং খণিকনিৰোধো. সমুচ্ছেদমৰণং খীণাসৱানং খন্ধপৰিনিব্বানং.

কেৱলস্সাতি জৰায অমিস্সস্স. অঞ্ঞাৱ জৰা, অঞ্ঞং মৰণন্তি ‘‘পটিঞ্ঞাতস্স কেৱলস্স মৰণস্স দিট্ঠত্তা’’তি হেতু. যথা তং দেৱানন্তি সদিসূদাহৰণং, ৱিসদিসূদাহৰণং পন ইদ্ধিপাদাদযো, অন্ৱযব্যতিৰেকা গহেত্ৱা যোজেতব্বা.

তেহীতি জৰামৰণেহি.

‘‘জীৰণভিজ্জনসভাৱা’’তি ইমিনা লেসেন তণ্হাজৰামৰণানং অনঞ্ঞত্তং যোজেতি. যদিপি ‘‘অঞ্ঞা তণ্হা, অঞ্ঞা জৰা, অঞ্ঞং মৰণ’’ন্তি সিদ্ধোৱাযমত্থো, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ন ইদ’’ন্তিআদি, তথাপি সক্কুণেয্যপৰিহাৰাযং চোদনাতি অজ্ঝাৰুড়্হং তত্থ দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চ যথা জৰামৰণ’’ন্তি পাড়িপৱত্তানি দস্সেন্তো ‘‘যদি…পে… দস্সেতী’’তি আহ. ভাৱোতি অধিপ্পাযো. এতেসন্তি তণ্হাজৰামৰণানং.

‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি গৱেসিতব্ব’’ন্তি চ কেচি পঠন্তি, ব্যঞ্জনতোপি গৱেসিতব্বং, অঞ্ঞত্থ অত্থতো অঞ্ঞত্থম্পীতি অধিপ্পাযো. তমেৱ ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্থং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘সল্লোতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমেসন্তি সল্লধূপাযনানং. ইচ্ছাৱিপৰিযাযেতি ইচ্ছিতালাভে, অপ্পচ্চযসমৱাযে ৱা. ইদম্পি সমত্থনং হোতি যথাধিপ্পেতস্স অঞ্ঞত্থস্স ব্যতিৰেকদস্সনভাৱতো. জৰামৰণৱিপৰিযাযেতি জৰামৰণে অসতি. ন হি যথাধিপ্পেতজৰামৰণাভাৱে তণ্হা ন হোতীতি.

দ্ৱিধা ৱুত্তাতি দ্ৱিপ্পকাৰেন ৱুত্তা, দ্ৱিক্খত্তুং ৱা ৱুত্তা. যং ইদং…পে… আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা অভিলপনন্তি এৱং কিৰিযাপৰামসনং যোজেতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিসেসোতি অযং এতাসং ইচ্ছাতণ্হানং পকতিসঙ্খাতো ৱিসেসো. ‘‘দ্ৱীহি নামেহী’’তিপি পাড়ি. যদিপি এৱন্তি কামং ৱিসযৱিসেসেসু এৱং যথাৱুত্তঅৱত্থাৱিসেসেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অত্থো. সভাৱতো পন ভেদো নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তি আহ.

ইচ্ছন্তীতি কামেন্তি. তণ্হাযনা পাতুকামতা. সন্তাপনট্ঠেনাতি পৰিদহনভাৱেন. আকড্ঢনট্ঠেনাতি অৱহৰণট্ঠেন. সৰিতানীতি ৰাগৱসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৱসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৱিসত্তিকাতি ৱিত্থতা ৰূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৱসেন. ৱিসটাতি পুৰিমৱেৱচনমেৱ ত-কাৰস্স ট-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসালাতি ৱিপুলা. ৱিসক্কতীতি পৰিসক্কতি সহতি. ৰত্তো হি ৰাগৱত্থুনা পাদেন তাড়িযমানোপি সহতি. ‘‘ওসক্কনং, ৱিপ্ফন্দনং ৱা ৱিসক্কন’’ন্তি ৱদন্তি. অনিচ্চাদিকং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৱিসংৱাদিকা হোতি. ৱিসংহৰতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং দস্সেন্তী ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৱত্তিতো চিত্তং সংহৰতি সংখিপতি. ৱিসং ৱা দুক্খং, তং হৰতি, ৱহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলা, ৱিসং ৱা দুক্খাদিভেদা ৱেদনা মূলং এতাযাতি ৱিসমূলা, দুক্খসমুদযত্তা ৱিসং ফলং এতিস্সাতি ৱিসফলা. ৰূপাদিদুক্খস্সেৱ পৰিভোগো এতায, ন অমতস্সাতি ৱিসপৰিভোগা. সব্বত্থ নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৱিসতা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

সিনেহনং পেমকৰণং. বন্ধনট্ঠেনাতি সংযোজনট্ঠেন. আসীসনট্ঠেনাতি ইচ্ছনট্ঠেন. অভিনন্দনট্ঠেনাতি অস্সাদনট্ঠেন, সম্পটিচ্ছনট্ঠেন ৱা.

২১. অনভিৰতীতি উক্কণ্ঠা. ঞাণনিব্বিদাতি নিব্বিদানুপস্সনা. যথা চ দুক্খূ…পে… চাৰেসু যুত্তি ৱুত্তাতি যোজনা.

সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাদযো. যো দুক্খায পটিপদায ৱিসেসং অধিগন্তুং ভব্বো, তস্স সুখাপটিপদাযোগ্যস্স ৱিয কৰিযমানা ধম্মদেসনা ৱিসেসাৱহা ন হোতি, তস্মা সা ন যুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘ৰাগচৰিতো’’তিআদিনা. ৰাগচৰিতস্স তথা তথা কামানং আদীনৱং, ওকাৰং, সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ অৱিভাৱেত্ৱা আদিতো ৱিপস্সনাকথাৱ কৰিযমানা ন ৱিসেসাৱহা হোতি আসযস্স অসোধিতত্তাতি এতমত্থং দস্সেন্তো পাড়িযং ‘‘ৱিপস্সনা…পে… দেসনা’’তি আহাতি ৱেদিতব্বং. সেসপদেসুপীতি যথা ‘‘ৰাগচৰিতস্সা’’তিআদিনা ৰাগচৰিতকোট্ঠাসৱসেন পাড়িযং দেসনায অযুত্তি ৱুত্তা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি দোসচৰিতকোট্ঠাসাদীসুপি ‘‘দোসচৰিতস্স পুগ্গলস্স অসুভং দেসেয্যা’’তিআদিনা পাড়িযং অৱুত্তোপি যথাসম্ভৱমত্থো নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বো. কস্মা পন যুত্তিহাৰে অযুত্তিনিদ্ধাৰণা কতাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. সেসেসুপি এসেৱ নযোতি সেসেসুপি দোসচৰিতাদিৱসেন নিদ্ধাৰিতেসু অযুত্তিগৱেসনেসু অযমেৱ উপাযো. অনুলোমপ্পহান’’ন্তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো.

‘‘যাৱতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি এতেন যুত্তিহাৰস্স মহাৱিসযতং দস্সেতি. কস্মা পনাযং মহাৱিসযোতি? যুত্তিৱিচাৰভাৱতো, সংৱণ্ণেতব্বস্স চ ধম্মস্স নানানযনিপুণাদিগুণৱিসেসযোগতোতি দস্সেন্তো ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি আহ.

অপৰভাগেতি পচ্ছাভাগে. মেত্তাৱিহাৰিভাগস্স অপৰিহীনতাৱচনতো অযোগো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘সতো’’তি. যথাৱুত্তকাৰণতো এৱাতি পটিপক্খত্তা এৱ.

পহানেকট্ঠভাৱতো দিট্ঠিমঞ্ঞিতস্স. আদীনৱদস্সনেন ৱিতক্কং জিগুচ্ছন্তা দুতিযজ্ঝানস্স আসন্নউপচাৰজ্ঝানধম্মাপি ৱিতক্কাৰম্মণা ন হোন্তি, পগেৱ দুতিযজ্ঝানধম্মাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আৰম্মণকৰণত্থো হেত্থ সহগতসদ্দো’’তি.

এৱং যুত্তিহাৰলক্খণং আগমতো যুত্তাযুত্তৱিচাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি আগমানুগতায যুত্তিযাপি তং দস্সেতুং গুণমুখেন দোসৱিভজনং ৱিভজন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৱ.

যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.