নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
নেত্তিপ্পকৰণ-টীকা
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
সংৱণ্ণনাৰম্ভে (দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা; ম. নি. টী. ১.১ গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.১ গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা) ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহণধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৱা মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সম্মাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা. অথ ৱা ৰতনত্তযপণামকৰণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৱিসেসনিব্বত্তনত্থং, তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানত্থং, অন্তৰা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং, তদুভযং অনন্তৰাযেন অট্ঠকথায পৰিসমাপনত্থং. ইদমেৱ চ পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ৱন্দনাজনিতং…পে… তস্স তেজসা’’তি. ৱত্থুত্তযপূজা হি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপ্পভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. যথাহ –
‘‘পূজাৰহে পূজযতো, বুদ্ধে যদি ৱ সাৱকে’’তি. (ধ. প. ১৯৫; অপ. থেৰ ১.১০.১) চ,
তথা –
‘‘যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না, অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) চ,
তথা –
‘‘‘বুদ্ধো’তি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স;
‘‘‘ধম্মো’তি…পে… ‘সঙ্ঘো’তি…পে… দীপস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৱু. অট্ঠ ৯০; দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা; ম. নি. টী. ১.১; অ. নি. টী. ২.৪.৩৪) চ,
তথা –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১) চ,
তথা –
‘‘অৰঞ্ঞে ৰুক্খমূলে ৱা…পে…;
ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা, লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি. (সং. নি. ১.২৪৯) চ;
তত্থ যস্স ৰতনত্তযস্স ৱন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘মহাকাৰুণিক’’ন্তিআদিনা গাথাত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতপ্পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা নেত্তি ৱিসেসতো যথানুলোমসাসনসন্নিস্সযা, তস্স চ ৱিচিত্তাকাৰপ্পৱত্তিৱিভাৱিনী. তথা হি সুত্তন্তদেসনা ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানদেসনাৱিসেসৱিভাৱনং তাৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘মহাকাৰুণিকং নাথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ কিৰতীতি (দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা; ম. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ১.১.১) কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধতীতি অত্থো. কম্পনং কৰোতীতি ৱা কৰুণা, পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযখেদং কৰোতীতি অত্থো. কমিতি ৱা সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা, অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি অত্থো. কিৰিযতি দুক্খিতেসু পসাৰিযতীতি ৱা কৰুণা, কৰুণায নিযুত্তোতি কাৰুণিকো যথা ‘‘দোৱাৰিকো’’তি (অ. নি. ৭.৬৭). যথা হি দ্ৱাৰট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ ৱত্তমানোপি দ্ৱাৰপটিবদ্ধজীৱিকো পুৰিসো দ্ৱাৰানতিৱত্তৱুত্তিতায দ্ৱাৰে নিযুত্তোতি ‘‘দোৱাৰিকো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ভগৱা মেত্তাদিৱসেন কৰুণাৱিহাৰতো অঞ্ঞত্থ ৱত্তমানোপি কৰুণানতিৱত্তৱুত্তিতায কৰুণায নিযুত্তোতি ‘‘কাৰুণিকো’’তি ৱুচ্চতি. মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায হি যাৱ মহাপৰিনিব্বানা লোকহিতত্থমেৱ লোকনাথা তিট্ঠন্তীতি. মহন্তো কাৰুণিকোতি মহাকাৰুণিকো. সতিপি ভগৱতো তদঞ্ঞগুণানম্পি ৱসেন মহন্তভাৱে কাৰুণিকসদ্দসন্নিধানেন ৱুত্তত্তা কৰুণাৱসেনেৱেত্থ মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো যথা ‘‘মহাৱেয্যাকৰণো’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘মহাকাৰুণিকো’’তি ইমিনা পদেন পুগ্গলাধিট্ঠানেন সত্থু মহাকৰুণা ৱুত্তা হোতি.
অপৰো নযো – অত্থসাধনতো কৰুণং কৰুণাযনং কৰুণাসম্পৱত্তনং অৰহতীতি কাৰুণিকো. ভগৱতো হি সব্বঞ্ঞুতায অনৱসেসতো সত্তানং হিতং, হিতুপাযঞ্চ জানতো, তত্থ চ অকিলাসুনো হিতেসিতা সত্থিকা, ন তথা অঞ্ঞেসন্তি. অথ ৱা কৰুণা কৰুণাযনং সীলং পকতি সভাৱো এতস্সাতি কাৰুণিকো. ভগৱা হি পথৱীফস্সাদযো ৱিয কক্খড়ফুসনাদিসভাৱা কৰুণাসভাৱো সভাৱভূতকৰুণোতি অত্থো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. অথ ৱা মহাৱিসযতায, মহানুভাৱতায, মহপ্ফলতায চ মহতী কৰুণাতি মহাকৰুণা. ভগৱতো হি কৰুণা নিৰৱসেসেসু সত্তেসু পৱত্ততি, পৱত্তমানা চ অনঞ্ঞসাধাৰণা পৱত্ততি, দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্চ মহন্তমেৱ সত্তানং হিতসুখং একন্ততো নিপ্ফাদেতি, মহাকৰুণায নিযুত্তোতি মহাকাৰুণিকো, তং মহাকাৰুণিকং. সেসং সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সুমাগধাদিপদানং ৱিয চেত্থ সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
নাথতীতি নাথো, ৱেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতি পত্থেতীতি অত্থো, মেত্তাযনৱসেন চেত্থ হিতসুখাসীসনং ৱেদিতব্বং, ন কৰুণাযনৱসেন পঠমপদেন ৱুত্তত্তা. অথ ৱা নাথতি ৱেনেয্যগতং কিলেসব্যসনং উপতাপেতীতি নাথো, নাথতীতি ৱা নাথো, যাচতীতি অত্থো. ভগৱা হি ‘‘সাধু, ভিক্খৱে, ভিক্খু কালেন কালং অত্তসম্পত্তিং পচ্চৱেক্খিতা’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৭, ৮) সত্তানং তং তং হিতপ্পটিপত্তিং যাচিত্ৱাপি মহাকৰুণায সমুস্সাহিতো তে তত্থ নিযোজেতি. পৰমেন ৱা চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো, সব্বসত্তে ৱা সীলাদিগুণেহি ঈসতি অভিভৱতীতি পৰমিস্সৰো ভগৱা ‘‘নাথো’’তি ৱুচ্চতি, তং নাথং.
ঞাতব্বন্তি ঞেয্যং, অতীতাদিভেদভিন্নং সব্বং সঙ্খতং, অসঙ্খতঞ্চ. সঙ্গৰণট্ঠেন সাগৰো, পতিতপতিতানং অত্তনো পুথুলগম্ভীৰভাৱেহি সংসীদনং নিম্মুজ্জনং কৰোতীতি অত্থো. সং-সদ্দস্স চেত্থ ‘‘সাভাৱো, সাৰাগো’’তিআদীসু (ধ. স. ৩৮৯, ৩৯১) ৱিয নিৰুত্তিনযেন দট্ঠব্বো. সঙ্গৰণট্ঠেনাতি ৱা সঙ্গৰকৰণট্ঠেন, ঠিতধম্মতায ‘‘অযং মে মৰিযাদা, ইমং ৱেলং নাতিক্কমামী’’তি লোকেন সঙ্গৰং সঙ্কেতং কৰোন্তো ৱিয হোতীতি অত্থো. সঙ্গৰণং ৱা সমন্ততো গলনং সন্দনং উদকেন কৰোতীতি সাগৰো. কপ্পৱুট্ঠানকালে হি মহাসমুদ্দো ইতো চিতো চ পগ্ঘৰিত্ৱা সকলং লোকধাতুং একোঘং কৰোতীতি. লোকিযা পন ৱদন্তি ‘‘সাগৰস্স ৰঞ্ঞো পুত্তেহি সাগৰেহি নিব্বত্তিতো খতোতি সাগৰো, পুৰত্থিমো সমুদ্দপ্পদেসো, তংসম্বন্ধতায ৰুড়্হিৱসেন সব্বোপি সমুদ্দো তথা ৱোহৰীযতী’’তি. সাগৰসদিসত্তা সাগৰো, ঞেয্যমেৱ সাগৰোতি ঞেয্যসাগৰো. সদিসতা চেত্থ পুথুলদুত্তৰগম্ভীৰানাদিকালিকতাহি ৱেদিতব্বা, নিহীনং চেতমোপম্মং. তথা হি ঞেয্যস্সেৱ সাতিসযা পুথুলতা অপৰিমাণলোকধাতুব্যাপনতো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱ তৰণীযতায দুত্তৰতা, গম্ভীৰতা, আদিকোটিৰহিতা চ পৱত্তি, ন ইতৰস্স পৰিচ্ছিন্নদেসত্তা বাহিৰকৱীতৰাগেহিপি ইত্তৰেন খণেন অতিক্কমিতব্বত্তা, পৰিমিতগম্ভীৰত্তা, পৰিমিতকালত্তা চ. ঞেয্যসাগৰস্স পাৰং পৰিযন্তং গতোতি ঞেয্যসাগৰপাৰগূ, তং ঞেয্যসাগৰপাৰগুং.
গমনঞ্চেত্থ ঞাণগমনমেৱ, ন ইতৰং ঞেয্যগ্গহণতো, তং পন ঞাণং দুৱিধং সম্মসনপটিৱেধভেদতো, তথা হেতুফলভেদতো. তত্থ ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০; পেটকো. ২৩) কৰুণাযনৱসেনেৱ অভিনিৱিসিত্ৱা অনেকাকাৰৱোকাৰে সঙ্খাৰে সম্মসন্তং ভগৱতো সম্মসনঞাণং ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন ঞেয্যসাগৰং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তস্স পাৰং পৰিযন্তং অগমাসি, যং ‘‘মহাৱজিৰঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিৱেধঞাণং পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং আসৱক্খযঞাণং, আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, যং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতি. পাৰগমনঞ্চ তস্স কিচ্চসিদ্ধিযা, সমত্থতায চ ৱেদিতব্বং. তথা যথাৱুত্তং সম্মসনঞাণং হেতু, ইতৰং ফলং. সহ সম্মসনঞাণেন ৱা আসৱক্খযঞাণং হেতু, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ফলং তদানিসংসভাৱতোতি ৱেদিতব্বং.
ৱন্দেতি নমামি, অভিত্থৱামি ৱা. সণ্হট্ঠেন নিপুণা, অনুপচিতঞাণসম্ভাৰানং অগাধট্ঠেন গম্ভীৰা, একত্তাদিভেদতো নন্দিযাৱট্টাদিৱিভাগতো চ ৱিচিত্ৰা ৱিসিট্ঠা নানাৱিধা নযা এতিস্সাতি নিপুণগম্ভীৰৱিচিত্ৰনযা, নিপুণগম্ভীৰৱিচিত্ৰনযা দেসনা অস্সাতি নিপুণগম্ভীৰৱিচিত্ৰনযদেসনো, তং নিপুণ…পে… দেসনং. নযতীতি ৱা নযো, পাড়িগতি, সা চ ৱুত্তনযেন অত্থতো নিপুণা, অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ গম্ভীৰা, সঙ্খেপৱিত্থাৰানুলোমাদিপ্পৱত্তিযা নানাৱিধতায ৱিচিত্ৰা. তথা হি পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন, সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সতাদিৱসেন, কুসলাদিখন্ধাদিসঙ্গহাদিসমযৱিমুত্তাদিঠপনাদিকুসলমূলাদিতিকপট্ঠানাদিৱসেন চ অনেকৱিধা পাড়িগতীতি.
তত্থ (দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা) দ্ৱীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো, পৰহিতপ্পটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমতো, সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো চ ৱেদিতব্বা, পৰহিতপ্পটিপত্তি লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো, পটিৱিৰুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযঞাণপৰিপাককালাগমনতো চ ৱেদিতব্বা. সা পনেত্থ পযোগতো, আসযতো চ দুৱিধা, পৰহিতপ্পটিপত্তি, যথাৱুত্তভেদা দুৱিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘মহাকাৰুণিক’’ন্তি ইমিনা আসযতো, ‘‘নিপুণ…পে… দেসন’’ন্তি ইমিনা পযোগতো, ‘‘নাথ’’ন্তি ইমিনা পন উভযথাপি ভগৱতো পৰহিতপ্পটিপত্তি পকাসিতা কৰুণাকিচ্চদীপনতো, ‘‘ঞেয্যসাগৰপাৰগু’’ন্তি ইমিনা সাতিসযং অত্তহিতসম্পত্তি পৰমুক্কংসগতঞাণকিচ্চদীপনতো.
অথ ৱা তীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা হেতুতো, ফলতো, উপকাৰতো চ. তত্থ হেতু মহাকৰুণা, সা পন পঠমপদেন সৰূপেনেৱ দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা পহানসম্পদা আনুভাৱসম্পদা ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু পধানভূতা ঞাণপহানসম্পদা ‘‘ঞেয্যসাগৰপাৰগু’’ন্তি ইমিনা পদেন পকাসিতা. পধানে হি দস্সিতে অৱিনাভাৱতো ইতৰম্পি দ্ৱযং দস্সিতমেৱ হোতি. ন হি বুদ্ধানং আনুভাৱৰূপকাযসম্পত্তীহি ৱিনা কদাচিপি ধম্মকাযসিৰী ৱত্ততীতি. উপকাৰো অনন্তৰং অবাহিৰং কত্ৱা তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মদেসনা, সা ‘‘নাথং, নিপুণ…পে… দেসন’’ন্তি পদদ্ৱযেন পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ (দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা) ‘‘মহাকাৰুণিক’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘ঞেয্যসাগৰপাৰগু’’ন্তি এতেন পুব্বভাগপ্পটিপত্তিযা সদ্ধিং সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তপ্পভেদং পন সম্মসনঞাণং সহ পঞ্ঞাপাৰমিযা তস্সা পুব্বভাগপটিপদা. তস্সা হি আনুভাৱেন লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাদিঅন্তদ্ৱযৱিৰহিতা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তা মজ্ঝিমা পটিপদা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গতা. ‘‘নাথ’’ন্তি ইমিনা সম্মাসম্বোধিযা ফলং দস্সেতি লোকত্তযনাযকভাৱদীপনতো. তথা হি সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা, সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং অনুত্তৰগাৰৱট্ঠানভূততায চ ‘‘নাথো’’তি ৱুচ্চতীতি. ‘‘নিপুণ…পে… দেসন’’ন্তি ইমিনা সম্মাসম্বোধিযা পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণত্থঞ্হি ভগৱতা সম্মাসম্বোধি অভিপত্থিতা, তঞ্চ সত্তসন্তাৰণং যথাৱুত্তদেসনাসম্পত্তিযা সমিজ্ঝতি তদৱিনাভাৱতো. ইমিনা ভগৱতো সাতিসযা পৰহিতপ্পটিপত্তি দস্সিতা, ইতৰেহি অত্তহিতসম্পত্তীতি তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দীপেতি, তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং, উত্তমৱন্দনীযভাৱং, অত্তনো চ ৱন্দনকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দীপেতি.
এত্থ চ যথা ‘‘মহাকাৰুণিক’’ন্তি ইমিনা পদেন ভগৱতো মহাকৰুণা দস্সিতা, এৱং ‘‘ঞেয্যসাগৰপাৰগু’’ন্তি এতেন মহাপঞ্ঞা দস্সিতা. তেসু কৰুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো ভগৱতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো এৱ চত্থো নাথসদ্দেন পকাসীযতি. কৰুণাৱচনেন উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাৱচনেন অপগমনং. তথা কৰুণাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগ্গহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৱনং. সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিসম্মসনং হোতীতি. তথা কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুসচ্চঞাণং, চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৱেসাৰজ্জঞাণং. কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধাৰণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পৰিসাসু (ম. নি. ১.১৫১, ১৭৮) অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোড়স ঞাণচৰিযা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ৱিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ৩.১৪১), চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি (সং. নি. ২.৩৪) এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপ্পভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি.
তথা কৰুণাগ্গহণেন চৰণসম্পত্তি, পঞ্ঞাগ্গহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তি. কৰুণাগ্গহণেন সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগ্গহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগ্গহণেন পুব্বকাৰিভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন কতঞ্ঞুতা. কৰুণাগ্গহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগ্গহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগ্গহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগ্গহণেন পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞাগ্গহণেন সযং তাৰণং. তথা কৰুণাগ্গহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি. সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তংনিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো, ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাৱচনেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং, অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং, কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে, ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; অপ. অট্ঠ. ২.৭.২০; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.৪; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথা, পকিণ্ণককথা; দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা; ম. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ১.১.১; ৱজিৰ. টী. গন্থাৰম্ভকথা; সাৰত্থ. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা);
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনাপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি (দী. নি. ২.১৪৫) পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৱুত্তং.
এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না হুত্ৱাতি ৱচনসেসো. ৱিন্দিযং ধম্মানং সলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ ৱিন্দতীতি ৱিজ্জা, লোভক্খন্ধাদীনি ৱা ৱিজ্ঝনট্ঠেন ৱিজ্জা, চতুন্নং ৱা অৰিযসচ্চানং ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিজ্জাতি এৱং তাৱেত্থ ৱচনত্থতো ৱিজ্জা ৱেদিতব্বা. পভেদতো পন তিস্সোপি ৱিজ্জা ৱিজ্জা ভযভেৰৱসুত্তে আগতনিযামেনেৱ, অট্ঠপি ৱিজ্জা ৱিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো) আগতনিযামেনেৱ. চৰন্তি তেহীতি চৰণানি, সীলসংৱৰাদযো পঞ্চদস ধম্মা, ইতি ইমাহি ৱিজ্জাহি, ইমেহি চ চৰণেহি সম্পন্না সম্পন্নাগতাতি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না.
যেনাতি যেন ধম্মেন কৰণভূতেন, হেতুভূতেন চ. তত্থ মগ্গধম্মস্স কৰণত্থো ৱেদিতব্বো নিয্যানকিৰিযাসাধকতমভাৱতো, নিব্বানধম্মস্স হেতুঅত্থো আৰম্মণপচ্চযভাৱতো. পচ্চযত্থো হি অযং হেত্ৱত্থো. পৰিযত্তিধম্মস্সপি হেতুঅত্থো যুজ্জতেৱ পৰম্পৰায হেতুভাৱতো. ফলধম্মে পন উভযম্পি সম্ভৱতি. কথং? ‘‘তায সদ্ধায অৱূপসন্তাযা’’তি ৱচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতায ফলস্স নিয্যানানুগুণতা, নিয্যানপৰিযোসানতা চাতি ইমিনা পৰিযাযেন সিযা কৰণত্থো নিয্যানকিৰিযায. সকদাগামিমগ্গৱিপস্সনাদীনং পন উপনিস্সযপচ্চযভাৱতো সিযা হেতুঅত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীসু (ইতিৱু. ৯০) অগ্গাদিভাৱেন অগ্গহিতাপি ফলপৰিযত্তিধম্মা ছত্তমাণৱকৱিমানাদীসু (ৱি. ৱ. ৮৮৬ আদযো) সৰণীযভাৱেন গহিতাতি তেসং মগ্গনিব্বানানং ৱিয মহাঅট্ঠকথাযং সৰণভাৱো উদ্ধটো. ৱিসেসতো চেত্থ মগ্গপৰিযাপন্না এৱ ৱিজ্জাচৰণধম্মা ৱেদিতব্বা. তে হি নিপ্পৰিযাযেন নিয্যানকিৰিযায সাধকতমভূতা, ন ইতৰে. ইতৰেসং পন নিয্যানত্থতায নিয্যানতা. যদি এৱং কস্মা ‘‘ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না হুত্ৱা’’তি ৱুত্তং, নিয্যানসমকালমেৱ হি যথাৱুত্তৱিজ্জাচৰণসম্পত্তিসমধিগমোতি? নাযং ৱিৰোধো সমানকালতায এৱ অধিপ্পেতত্তা যথা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭). সম্পন্নাতি ৱা পদস্স ৱত্তমানকালত্থতা ৱেদিতব্বা ‘‘উপ্পন্না ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৭) এত্থ উপ্পন্নসদ্দস্স ৱিয. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱচনসেসমন্তৰেনেৱ পদযোজনা সিদ্ধা হোতি. ‘‘যেনা’’তি চ পদং উভযত্থ সম্বন্ধিতব্বং ‘‘যেন ধম্মেন ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন ধম্মেন নিয্যন্তী’’তি.
লোকতোতি খন্ধাদিলোকতো, ৱট্টতোতি অত্থো. ন্তি তং মগ্গনিব্বানফলপৰিযত্তিভেদং ধম্মং. উত্তমন্তি সেট্ঠং. তথা হেস অত্তনা উত্তৰিতৰস্স অভাৱেন ‘‘অনুত্তৰো’’তি ৱুচ্চতি. তত্থ মগ্গস্স নিয্যানহেতুআদিঅত্থেন, নিব্বানস্স নিস্সৰণৱিৱেকাদিঅত্থেন, ফলস্স অৰিযসন্তভাৱাদিঅত্থেন চ সেট্ঠতা ৱেদিতব্বা. স্ৱাযমত্থো ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) আদিসুত্তপদানুসাৰেন ৱিভাৱেতব্বো.
ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো, সংসাৰতো চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো. সম্মা, সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতাঅনাৱৰণঞাণো সমন্তচক্খু ভগৱা, তেন যথা সম্মাসম্বোধিসমধিগমেনেৱ সব্বে বুদ্ধগুণা সম্পাপুণীযন্তি, এৱং সম্মদেৱ আসেৱনায ভাৱনায বহুলীকিৰিযায সম্মাপটিপত্তিযা সম্মদেৱ পচ্চৱেক্খণায সক্কচ্চং ধম্মদেসনায ৱেনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠাপনেন –
‘‘অৰিযং, ৱো ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি (ম. নি. ৩.১৩৬; পেটকো. ২৪). মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো (ধ. প. ২৭৩; নেত্তি. ১৭০; পেটকো. ৩০). যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪). একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৬৭, ৩৮৪). ধম্মং, ৱো ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২০; নেত্তি. ৫) –
আদিৱচনেহি, অভিত্থৱনেন চ পূজিতো মানিতো অপচিতোতি সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতো, তং সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং ধম্মং ৱন্দেতি সম্বন্ধো.
অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যস্স ধম্মস্স অধিগমনে ৱিজ্জাসম্পন্না চেৱ হোন্তি চৰণসম্পন্না চ, সব্বৱট্টদুক্খতো চ নিয্যন্তি, তমেৱ অৰিযানং সকলগুণসমঙ্গিভাৱনিমিত্তং, অনৱসেসদুক্খনিস্সৰণহেতুভূতঞ্চ উত্তমং পৱৰং সদ্ধিং পৰিযত্তিধম্মেন নৱৱিধং লোকুত্তৰধম্মং ভগৱতাপি সম্মাপটিপত্তিআদিৱিধিনা পূজিতং নমামি, অভিত্থৱামি ৱাতি.
এত্থ চ ‘‘যেন লোকতো নিয্যন্তি, ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না চ হোন্তী’’তি পদদ্ৱযেন যথাক্কমং ধম্মস্স ভাৱেতব্বভাৱো, সচ্ছিকাতব্বভাৱো চ ৱুত্তো. তেসু পঠমেন ৱিজ্জাসম্পত্তিযা ধম্মং থোমেতি, দুতিযেন ৱিমুত্তিসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. পঠমেন ৱা খযঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৱেন. অথ ৱা পুৰিমেন ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰূপমতায. পুৰিমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা পঠমেন নিয্যানিকভাৱদস্সনতো স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, দুতিযেন সচ্ছিকাতব্বভাৱতো সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুৰিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুৰিমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি.
‘‘উত্তম’’ন্তি চ এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন পৰিপুণ্ণতায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধপূজিত’’ন্তি এতেন পৰিসুদ্ধতায. সব্বদোসাপগমেন হিস্স পূজনীযতা. পৰিসুদ্ধতায চস্স পহানসম্পদা, পৰিপুণ্ণতায পভৱসম্পদা. পহানসম্পত্তিযা চ ভাৱনাপাৰিপূৰী অনৱসেসদোসসমুগ্ঘাটনতো, পভৱসম্পত্তিযা সচ্ছিকিৰিযনিব্বত্তি ততুত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. অনঞ্ঞসাধাৰণতায হি উত্তমোতি. তথা ভাৱেতব্বভাৱেনস্স সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা, সচ্ছিকাতব্বভাৱেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.
এৱং সঙ্খেপেন সব্বসদ্ধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং থোমেত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্নো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সীলাদিগুণসম্পন্নোতি সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিযাদিগুণেহি সম্পন্নো সমন্নাগতো, সম্পন্নসীলাদিগুণো ৱা. অৰিযানঞ্হি তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসপ্পহানেন হতপটিপক্খা সুৱিসুদ্ধা সীলাদযো ‘‘সম্পন্না’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি, ন পুথূজ্জনানং, যতো ‘‘সুপ্পটিপন্নো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৭৪; অ. নি. ৬.১০; উদা. ১৮) অৰিযসঙ্ঘো থোমীযতি. অথ ৱা সীলাদিগুণসম্পন্নোতি পৰিপুণ্ণসীলাদিগুণো. অৰিযপুগ্গলানঞ্হি অৰিযসচ্চপ্পটিৱেধেন সহেৱ যথাৰহং সেক্খাসেক্খা সীলাদিধম্মক্খন্ধা পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি. ঠিতো মগ্গফলেসূতি মগ্গেসু, ফলেসু চ ঠিতো, মগ্গট্ঠো, ফলট্ঠো চাতি অত্থো. যোতি অনিযমতো অৰিযসঙ্ঘং নিদ্দিসতি, তস্স ‘‘ত’’ন্তি ইমিনা নিযমং ৱেদিতব্বং.
ননু চ অৰিযসঙ্ঘে ন সব্বে অৰিযপুগ্গলা মগ্গট্ঠা, নাপি সব্বে ফলট্ঠাতি? সচ্চমেতং, অৱযৱধম্মেন পন সমুদাযং নিদ্দিসন্তো এৱমাহ যথা ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি. যথা হি যোগচুণ্ণস্স অৱযৱেসু লব্ভমানো সমভাৱো সমুদাযে অপদিসীযতি ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি, এৱং অৰিযসঙ্ঘস্স অৱযৱভূতেসু অৰিযপুগ্গলেসু লব্ভমানো মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱো সমুদাযভূতে অৰিযসঙ্ঘে ঠিতো ‘‘মগ্গফলেসূ’’তি অপদিট্ঠোতি ৱেদিতব্বং.
আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি অৰণীযতো অৰিযো, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘো, অৰিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৱা পুঞ্ঞং, খিত্তং ৱুত্তং বীজং ৱিৰুহনট্ঠানতায তাযতি ৰক্খতীতি খেত্তং কেদাৰাদি, খেত্তং ৱিযাতি খেত্তং, সত্তানং পুঞ্ঞস্স মহপ্ফলভাৱকৰণেন ৱিৰুহনট্ঠানতায খেত্তন্তি পুঞ্ঞক্খেত্তং. অনুত্তৰং ৱন্দেতি সম্বন্ধো.
এত্থ চ ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্নো’’তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স ভগৱতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি, তেনস্স পভৱসম্পদা দীপিতা হোতি. ‘‘ঠিতো মগ্গফলেসূ’’তি এতেন পহানসম্পদং, ঞাণসম্পদঞ্চ দস্সেতি কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানদীপনতো, মগ্গফলঞাণাধিগমদীপনতো চ. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভৱসম্পদং সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযভাৱদীপনতো. ‘‘পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন লোকস্স বহূপকাৰতং দস্সেতি অগ্গদক্খিণেয্যভাৱদীপনতো.
তথা ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্নো’’তি ইদং অৰিযসঙ্ঘস্স সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৱদীপনং. ‘‘ঠিতো মগ্গফলেসূ’’তি ইদং সতিপি সন্তানৱিভাগেন অনেকভাৱে চতুপুৰিসযুগঅট্ঠপুৰিসপুগ্গলভাৱদীপনং. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি ইদং আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং. ‘‘পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰ’’ন্তি ইদং লোকস্স হিতসুখায পটিপন্নতাদীপনং. তথা ‘‘ঠিতো মগ্গফলেসূ’’তি ইদং অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসব্ভাৱদীপনং, তেনস্স ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱো দস্সিতো হোতি. ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্নো’’তি ইমিনা পনস্স ৱিহতৱিধস্তকিলেসা অনৱসেসা সেক্খাসেক্খা সীলাদিধম্মক্খন্ধা দস্সিতা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘং পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰ’’ন্তি ইমিনা তেসং তেসঞ্ঞেৱ যথাৱুত্তগুণৱিসেসানং সুপৰিসুদ্ধতং দীপেতি. তেনস্স মহানুভাৱতং, অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং, ৱন্দনাৰহভাৱং, অত্তনো চ ৱন্দনাকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দীপেতি. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপ্পটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে অৰিযসঙ্ঘগুণা ইমায গাথায পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.
এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তং নিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ৱন্দনাজনিত’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ ৱন্দনাজনিতন্তি ৱন্দনাকাৰেন নিব্বত্তিতং, ৰতনত্তযগুণাভিত্থৱনৱসেন, নিপচ্চকাৰৱসেন ৱা উপ্পাদিতন্তি অত্থো. ইতীতি এৱং ‘‘মহাকাৰুণিক’’ন্তিআদিপ্পকাৰেন. ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা, চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. ৫.২২৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০; দী. নি. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথা; ম. নি. টী. ১.৪; সং. নি. টী. ১.১.৪; অ. নি. টী. ১.১.৪; সাৰত্থ. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা);
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসু এৱ লব্ভন্তি, ৰতনানং তযং ৰতনত্তযং, তস্মিং ৰতনত্তযে. হতন্তৰাযোতি ৱিধস্তউপদ্দৱো হুত্ৱাতি সম্বন্ধো, এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা তস্স পুঞ্ঞস্স অত্থসংৱণ্ণনায উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থতং দস্সেতি. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং অন্তো চেৱ বহি চ, অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱত্থূসূতি অত্থো. সব্বত্থাতি ৱা সব্বস্মিং কালে, সংৱণ্ণনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানকালেসূতি ৱুত্তং হোতি. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা, তস্স ‘‘কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং ৰতনত্তযে ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, তস্স. তেজসাতি আনুভাৱেন বলেন.
এৱং ৰতনত্তযৱন্দনায পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি নেত্তিপ্পকৰণস্স গম্ভীৰত্থত্তা অত্থসংৱণ্ণনায দুক্কৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ঠিতি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ঠিতিন্তি ঠানং অনন্তৰধানং অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিং. আকঙ্খমানেনাতি ইচ্ছমানেন পত্থযন্তেন, ‘‘অহোৱতাযং সদ্ধম্মনেত্তি চিৰং তিট্ঠেয্যা’’তি এৱং পত্থযন্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. চিৰন্তি দীঘকালং, পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণং কালন্তি অত্থো. সদ্ধম্মনেত্তিযাতি সদ্ধম্মসঙ্খাতায নেত্তিযা. সদ্ধম্মো হি ৱেনেয্যসন্তানেসু অৰিযগুণানং নযনতো নেত্তি, সদ্ধম্মস্স ৱা নেত্তি সদ্ধম্মনেত্তি, তস্সা সদ্ধম্মনেত্তিযা, স্ৱাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৱিচাৰিতো এৱ. থেৰেনাতি থিৰগুণযুত্তেন. অভিযাচিতোতি আদৰগাৰৱেন যাচিতো. অভিমুখং ৱা যাচিতো, অনুত্তৰং কত্ৱা যাচিতোতি অত্থো. উদ্দিস্স ৱা যাচিতো, গৰুতৰং কত্ৱা যাচিতোতি অত্থো, ‘‘কৰোতু আযস্মা নেত্তিপ্পকৰণস্স কঞ্চি অত্থসংৱণ্ণন’’ন্তি এৱং নেত্তিযা অত্থসংৱণ্ণনং পতি অজ্ঝেসিতোতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ সদ্ধম্মস্স চিৰং ঠিতিকামেন অজ্ঝাসযসম্পন্নেন সাসনে থিৰগুণযুত্তেন সব্ৰহ্মচাৰিনা আদৰগাৰৱেন, অভিমুখং ৱা যাচিতেন মে ন সক্কা তস্স অভিযাচনং পটিক্খিপিতুন্তি দস্সেতি ‘‘ঠিতিং আকঙ্খমানেনা’’তি গাথায.
পদুমুত্তৰনাথস্সাতি পদুমুত্তৰস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স. পস্সতাতি পুব্বেনিৱাসচক্খুনা, সমন্তচক্খুনা এৱ ৱা হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৱিয অভিনীহাৰং পস্সন্তেন. তাদিনাতি তাদিভাৱযুত্তেন, সব্বত্থ ৱা নিব্বিকাৰেন, ‘‘অম্হাকং ভগৱতা’’তি ৱচনসেসো. যস্সাতি আযস্মতো মহাকচ্চানত্থেৰস্স. ঠপিতোতি –
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯৭) –
এৱং ঠপিতো. সীলাদিগুণৱিসেসেহি মহন্তা সাৱকাতি মহাসাৱকা (থেৰগা. অট্ঠ. ২.১২৮৮; অ. নি. টী. ২.৩.৫৯), মহাকস্সপাদযো, তেসু অযমাযস্মা অঞ্ঞতৰোতি, মহাসাৱকো চ সো গুণৱিসেসযোগতো উত্তমো চাতি মহাসাৱকুত্তমো.
ঝানাদীসু সাতিসযানং আৱজ্জনাদিৱসীভাৱানং, অৰিযিদ্ধিৱসেন পৰমস্স চ চেতোৱসীভাৱস্স অধিগতত্তা ৱসিপ্পত্তো. অত্থাদীসু সৱিসেসভেদগতপটিসম্ভিদাঞাণত্তা পভিন্নপটিসম্ভিদো. ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, মহাকচ্চানো, মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, মহাকচ্চানো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৫) অনেকেসু ঠানেসু ভগৱতা পসংসিতত্তা সম্বুদ্ধেন পসংসিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সংভাৱিতো, ৱিঞ্ঞূনঞ্চ সব্ৰহ্মচাৰিন’’ন্তি.
অনুমোদিতাতি ‘‘সাধু সাধু, কচ্চান, সাধু খো, ত্ৱং কচ্চান, ইমং ধম্মসংৱণ্ণনং অভাসী’’তি এৱং অনুমোদিতা. একস্মিং কিৰ সমযে অযং মহাথেৰো জম্বুৱনসণ্ডে ৱিহৰন্তো অত্তনো সন্তিকাৱচৰানং ভিক্খূনং ইমং হাৰনযপটিমণ্ডিতং পকৰণং অভাসি. ভাসিত্ৱা চ ভগৱতো সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো যথাভাসিতং ইমং পকৰণং ভগৱতো নিৱেদেসি. তং সুত্ৱা ভগৱা ‘‘সাধু সাধূ’’তিআদিনা অনুমোদিত্ৱা ‘‘তস্মাতিহ, ত্ৱং কচ্চান, ইমং ধম্মসংৱণ্ণনং ধম্মনেত্তিত্ৱেৱ ধাৰেহী’’তি নামগ্গহণং অকাসীতি ৱদন্তি. দেসনাহাৰাদিনন্দিযাৱট্টনযাদিহাৰনযানুসাৰেনেৱ সব্বধম্মসংৱণ্ণনানং গতিযোতি আহ ‘‘সাসনস্স সদাযত্তা, নৱঙ্গস্সত্থৱণ্ণনা’’তি.
গম্ভীৰঞাণেহীহি গম্ভীৰেহি ঞাণেহি, ন সদ্ধামত্তকেন, গম্ভীৰঞাণেহি ৱা মহাপঞ্ঞেহি অৰিযেহি. পকৰণস্স গম্ভীৰত্থতং, অত্তনো চ ঞাণস্স নাতিৱিসযতং ৱিদিত্ৱা সংৱণ্ণনাৰম্ভে সংসীদন্তম্পি মং সাসনগুণাদিউপনিস্সযসম্পদা উস্সাহেসীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদিনা.
‘‘পঞ্চপি নিকাযে ওগাহেত্ৱা’’তি ইমিনা নেত্তিযা পঞ্চপি মহানিকাযে অনুপৱিসিত্ৱা অৱট্ঠানং, তেসং সংৱণ্ণনাভাৱঞ্চ দীপেতি. তত্থ ‘‘কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চা’’তিআদিপেটকোপদেসপাড়িং (পেটকো. ২৩) আনেত্ৱা ইধ দেসনাহাৰাদীনং পদত্থৱিনিচ্ছযো পেটকেন সংসন্দনং নাম. ‘‘যথাবল’’ন্তি ইমিনা সব্বথা সব্বভাগেনাপি নেত্তিযা সংৱণ্ণনা মযা ন সুকৰা কাতুং, অত্তনো পন ঞাণবলানুৰূপং কৰিস্সামীতি নিৰতিমানতং দীপেতি.
সুৱিসুদ্ধন্তি সুট্ঠু ৱিসুদ্ধং, নিকাযন্তৰলদ্ধিদোসেহি অন্তৰন্তৰা অনুপ্পৱেসিতেহি অসম্মিস্সন্তি অধিপ্পাযো. অসংকিণ্ণন্তি সনিকাযেপি পদত্থন্তৰপৰিকপ্পনাদিনা অসংকিণ্ণং তাদিসসঙ্কৰৰহিতং অনাকুলং সুপৰিচ্ছিন্নং. ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো. অত্থানং ৱিনিচ্ছযো অত্থৱিনিচ্ছযো. গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু অত্থেসু খিলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদকথা, নিপুণো সুখুমো সণ্হো অত্থৱিনিচ্ছযো এতস্সাতি নিপুণত্থৱিনিচ্ছযো. অথ ৱা অত্থে ৱিনিচ্ছিনোতীতি অত্থৱিনিচ্ছযো, যথাৱুত্তঅত্থৱিসযঞাণং, নিপুণো ছেকো অত্থৱিনিচ্ছযো এতস্সাতি নিপুণত্থৱিনিচ্ছযো, তং নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং. সমযন্তি সিদ্ধন্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – মহাৱিহাৰৱাসীনং সিদ্ধন্তো ৱুত্তনযেন সুপৰিসুদ্ধো, অনাকুলো, সণ্হসুখুমৱিনিচ্ছযো চ, সিদ্ধন্তং তং অৱিলোমেন্তো অনুকূলতো তত্থ সিদ্ধংযেৱ ধম্মনেত্তিং পকাসযন্তো নেত্তিপ্পকৰণস্স অত্থসংৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি.
পমাদলেখন্তি অপৰভাগে পোত্থকাৰুড়্হকালে পমজ্জিত্ৱা লিখনৱসেন পৱত্তপ্পমাদপাঠং. ৱজ্জেত্ৱাতি অপনেত্ৱা. পাড়িং সম্মা নিযোজযন্তি তং তং নেত্তিপাড়িং তত্থ তত্থ উদাহৰণভাৱেন আনীতসুত্তে সম্মদেৱ নিযোজেন্তো, অত্থসংৱণ্ণনায ৱা তং তং উদাহৰণসুত্তসঙ্খাতং পাড়িং তস্মিং তস্মিং লক্খণভূতে নেত্তিগন্থে সম্মদেৱ নিযোজেন্তো. উপদেসন্তি নেত্তিউপনিসং নেত্তিহদযং. য্ৱাযং সপট্ঠানৱিভাগস্স তেত্তিংসৱিধস্স নেত্তিপদত্থস্স সহ নিমিত্তৱিভাগেন অসঙ্কৰতো ৱৱত্থিতো ৱিসযো, তং. ৱিভাৱেন্তো পকাসেন্তো. তস্সা নেত্তিযা কৰিস্সামি অত্থৱণ্ণনন্তি সম্বন্ধো.
এত্থ চ ‘‘অভিযাচিতো’’তি ইমিনা অত্থসংৱণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘ঠিতিং আকঙ্খমানেন চিৰং সদ্ধম্মনেত্তিযা’’তি ইমিনা পযোজনং, ‘‘কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি ইমিনা পিণ্ডত্থং. সংৱণ্ণিযমানা হি পকৰণত্থা সংৱণ্ণনায পিণ্ডত্থো. ‘‘তমুপনিস্সাযা’’তিআদিনা কৰণপ্পকাৰং.
ইদানি সংৱণ্ণনায সৱনে নিযোজেন্তো ‘‘ইতি অত্থ’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তত্থ ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং উভযত্থ যোজেতব্বং ‘‘সক্কচ্চং ৱিভজন্তস্স, সক্কচ্চং নিসামযথা’’তি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৱণ্ণনা
ৱচনত্থজাননেন ৱিদিতপ্পকৰণত্থসামঞ্ঞত্থস্স পকৰণকথা ৱুচ্চমানা সোভেয্যাতি নেত্তিপদত্থপৰিজাননমেৱ আদিম্হি যুত্তৰূপন্তি তদত্থং পুচ্ছতি ‘‘তত্থ কেনট্ঠেন নেত্তী’’তি. তত্থ তত্থাতি ‘‘তস্সা নেত্তিযা কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং; যস্সা কৰিস্সামত্থৱণ্ণনন্তি পটিঞ্ঞাতং, সা নেত্তি কেনট্ঠেন নেত্তীতি অত্থো. তত্থাতি ৱা ‘‘নেত্তিপ্পকৰণস্সা’’তি এতস্মিং ৱচনে যা নেত্তি ৱুত্তা, সা কেনট্ঠেন নেত্তীতি অত্থো. ‘‘নযনট্ঠেনা’’তি ইদং কত্তুকৰণাধিকৰণসাধনানং সাধাৰণৱচনন্তি ‘‘অৰিযধম্মং নযতী’’তি কত্তুসাধনৱসেন তাৱ নেত্তিসদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি কৰণাধিকৰণসাধনৱসেন ৱত্তুং ‘‘নযন্তি তাযা’’তিআদি ৱুত্তং.
তথা হি ৱুত্তন্তি নেত্তিউপদেসাধীনত্তা এৱ সুত্তাৱবোধস্স ৱুত্তং. পেটকে ‘‘তস্মা নিব্বাযিতুকামেন সুতমযেন অত্থা পৰিযেসিতব্বা, তত্থ পৰিযেসনায অযং অনুপুব্বী ভৱতি সোড়স হাৰা পঞ্চ নযা অট্ঠাৰস মূলপদানী’’তিআদি (পেটকো. ৩). হাৰনযৱিচাৰণা ৱিনিমুত্তো অত্থসংৱণ্ণনাৱিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনা নেত্তিউপদেসাযত্তা’’তি. স্ৱাযমত্থো পৰতো পকিণ্ণককথাযং আৱি ভৱিস্সতি. এৱং মহাৱিসযা চাযং নেত্তি কুতো পভৱাতি আহ ‘‘সুত্তপ্পভৱা’’তি, এতেন নেত্তিযা পমাণভূততং দস্সেতি. ইদঞ্চ সুত্তস্স নেত্তিসন্নিস্সযতাপৰিদীপনপৰং, ন থেৰপ্পভৱতাপটিক্খেপপৰং. থেৰো হি পঞ্চ মহানিকাযে ওগাহেত্ৱা তংসন্নিস্সযেনেৱ তেসং সংৱণ্ণনাভূতং ইমং পকৰণং অভাসি, তস্মা অযমেৱ সংৱণ্ণনাধম্মো, যদিদং সংৱণ্ণেতব্বধম্মসন্নিস্সযতা.
পকৰণপৰিচ্ছেদতোতি পকৰণস্স ৱিভাগতো. হাৰৱিচাৰাদযো হি তযো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিভাগা, পকৰণভূতপৰিচ্ছেদতো ৱা. তীণি হি এতানি পকৰণানি তযো অধিকাৰা, যদিদং হাৰৱিচাৰাদযো. পাড়িৱৱত্থানতোতি পাঠসন্নিৱেসতো.
‘‘সব্বো হি পকৰণত্থো’’তিআদিনা সঙ্গহৱাৰস্স অন্ৱত্থসঞ্ঞতং দস্সেতি. ‘‘ননু চেত্থ পট্ঠানং অসঙ্গহিত’’ন্তি চোদকো ব্যভিচাৰমাহ. ইতৰো যদিপি সৰূপতো অসঙ্গহিতং, অত্থতো পন সঙ্গহিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘নযিদমেৱ’’তিআদিনা পৰিহৰতি. পুন ‘‘তথা হী’’তিআদিনা তমেৱত্থং পাড়িযা পাকটতৰং কৰোতি. অত্থনযা নন্দিযাৱট্টাদযো. সঙ্খাৰত্তিকা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদযো, কাযসঙ্খাৰাদযো চ. তেসু অত্থনযানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ইতৰে পন কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা চ কুসলা চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, অকুসলা চেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, অৰূপাৱচৰা কুসলা চেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তো কাযসঙ্খাৰো, সো এৱ ৱচীদ্ৱাৰপ্পৱত্তো ৱচীসঙ্খাৰো, মনোদ্ৱাৰপ্পৱত্তো পন তিৱিধোপি চিত্তসঙ্খাৰো. ইতি জাতিৱসেন পুৰিমত্তিকে ৱুত্তা এৱ ধম্মা দ্ৱাৰৱসেন দুতিযত্তিকে ৱুত্তা, তে এৱ চ পুৰিমত্তিকেতি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহো ৱেদিতব্বো.
যত্থাতি যস্মিং ৱাৰে. পেটকেতি পেটকোপদেসে. সম্পতমানাতি সংৱণ্ণনাৱসেন সন্নিপতন্তা. ‘‘ব্যঞ্জনৱিধিপুথুত্তা’’তি ইদং একস্মিং সুত্তে অনেকেসং হাৰানং সন্নিপতনস্স কাৰণৱচনং. তথা হি ‘‘অনেকসামত্থিযনিচিতা সদ্দা’’তি অক্খৰচিন্তকা ৱদন্তি.
‘‘ন সৰূপতো’’তি ইমিনা সঙ্গহৱাৰে ৱিয উদ্দেসনিদ্দেসৱাৰেসুপি পট্ঠানস্স অত্থতো উদ্ধটতং দস্সেতি. মূলপদগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা উদ্দেসৱাৰে তাৱ এৱং হোতু, নিদ্দেসৱাৰে পন কথন্তি? তত্থাপি নযগ্গহণেনেৱ মূলপদানিপি গহিতানীতি ৱেদিতব্বং. ন হি মূলপদেহি ৱিনা কাচি নযযোজনা সম্ভৱতি. অপৰে পন ‘‘হাৰনযা ৱিয পট্ঠানং ন সুত্তস্স সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অথ খো তস্মিং তস্মিং সুত্তে সংকিলেসভাগিযতাদিলব্ভমানৱিসেসমত্তন্তি ন তস্স পকৰণস্স পদত্থসঙ্গহো. এৱঞ্চ কত্ৱা তেত্তিংসায নেত্তিপদত্থেসু পট্ঠানং অসঙ্গহিতং, উদ্দেসনিদ্দেসৱাৰেসু চ অনুদ্ধটমেৱা’’তি ৱদন্তি.
‘‘পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ৱুত্তমত্থং সমত্থেন্তো ‘‘তথা হি…পে… আভত’’ন্তি আহ, তেন থেৰেন ভাসিতভাৱো ৱিয ভগৱতা অনুমোদিতভাৱোপি পাড়িঅনুগতো এৱাতি দস্সেতি. সাৱকভাসিতত্তা নিদানং ন ৱুত্তন্তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি চোদেন্তো ‘‘সাৱক…পে… ভাসিত’’ন্তি আহ. নযিদং একন্তিকন্তি চ সাৱকভাসিতবুদ্ধভাসিতভাৱো নিদানাৱচনস্স, নিদানৱচনস্স চ অকাৰণং উভযত্থাপি উভযস্স দস্সনতো. তস্মা নিদানাৱচনেন নেত্তিযা অসাৱকভাসিততা ন সিজ্ঝতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ন চ তাৱতা তানি অপ্পমাণং, এৱমিধাপি দট্ঠব্ব’’ন্তি.
যেনেৱ কাৰণেন নিদানাৱচনস্স পমাণভাৱসাধনতা, তেনেৱ কাৰণেন ইমস্স পকৰণস্স পমাণভাৱসিদ্ধীতি দস্সেতি ‘‘নিদানঞ্চ নামা’’তিআদিনা. ইদানি ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা নেত্তিযা নিদানাৱচনেন অব্যভিচাৰহেতুমাহ. অযঞ্হেত্থ পযোগো ন নেত্তিযা নিদানং ৱত্তব্বং পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতো. যা হি পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনা ন তস্সা নিদানৱচনং দিট্ঠং যথা পটিসম্ভিদামগ্গস্স, নিদ্দেসাদীনঞ্চাতি.
‘‘অযং ৱিভাগো’’তিআদিনা একৱিধতো পট্ঠায যাৱ চতুৰাসীতিসহস্সপ্পভেদা, তাৱ যথাদস্সিতস্স পকৰণৱিভাগস্স পুন ‘‘আদিনা নযেন পকৰণৱিভাগো ৱেদিতব্বো’’তি ইদং নিগমনং. তত্থ আদিনা নযেনাতি আদিসদ্দেন অভিঞ্ঞেয্যধম্মনিদ্দেসতো পঞ্ঞত্তিপঞ্ঞপেতব্বধম্মৱিভজনতো তিযদ্ধপৰিযাপন্নধম্মৱিচাৰতো চতুৰোঘনিত্থৰণত্থতো পঞ্চাভিনন্দনাদিপ্পহানতো ছতণ্হাকাযুপসমনতো সঙ্গহৱাৰাদিসত্তৱাৰসঙ্গহতো অট্ঠমিচ্ছত্তসমুগ্ঘাতদীপনতোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা
যন্তি অনিযমত্থো সব্বনামসদ্দো কম্মসাধনৱসেন ৱুত্তো. অত্থাৱবোধনত্থো সদ্দপ্পযোগো অত্থপৰাধীনো কেৱলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৱিপৰিযেসকাৰিনা ইতি-সদ্দেন পৰভূতেন সদ্দপদত্থকো জাযতীতি আহ ‘‘যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো’’তি. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
এৱং ‘‘য’’ন্তিআদীনং গাথাপদানং কম্মকত্তুকিৰিযাকত্তুৱিসেসনাদিদস্সনৱসেন অত্থং ৱত্ৱা ইদানি অৱযৱজোতনৱসেন পদত্থং দস্সেতুং ‘‘লোকিযন্তি এত্থা’’তিআদিমাহ. লোকসদ্দো ইধ সামত্থিযতো সত্তলোকৱচনো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেনা’’তি. সাসনন্তৰধানতো পৰং পূজনা অঞ্ঞবুদ্ধুপ্পাদেন ৱেদিতব্বা, যথেতৰহি ৱিপস্সীআদিসম্মাসম্বুদ্ধানং. ‘‘দীপঙ্কৰো’’তিআদিনা যদিপি বুদ্ধৱংসদেসনাযং (বু. ৱং. ২.৭৫) ভগৱতাৱ ৱুত্তং, সুমেধপণ্ডিতত্তভাৱেন পন পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যথাহ ভগৱা সুমেধভূতো’’তি.
পৰিঞ্ঞাক্কমেনাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাদিপটিপাটিযা. লক্খণাৱবোধপ্পটিপত্তিযাতি ৱিপস্সনায. তেন ৱুত্তং ‘‘সুঞ্ঞতমুখাদীহী’’তি. তথা চ ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞূহি ৱেদনীযতায এৱ সাসনৱৰস্স ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘এতু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো অসঠো অমাযাৱী উজুজাতিকো, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি, যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানো ন চিৰস্সেৱ সামঞ্ঞেৱ উস্সতি, সামং দক্খিতী’’তিআদি (ম. নি. ২.২৮১).
যং-সদ্দো সাসনৱিসযো, লোকপালসদ্দো সত্থুৱিসযোপি লোকং পতি গুণীভূতোতি ‘‘তস্সা’’তি পটিনিদ্দেসস্স কথং সত্থুৱিসযতাতি চোদনং মনসিকত্ৱা আহ ‘‘সলোকপালোতি চেত্থা’’তিআদি, গুণীভূতোপি লোকপালসদ্দো পধানভূতো ৱিয পটিনিদ্দেসং অৰহতি. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি.
ধম্মগাৰৱেন ভগৱা ধম্মং পূজেন্তো ৱেনেয্যবন্ধৱে অচিন্তেত্ৱা সমাপত্তিসমাপজ্জনধম্মপচ্চৱেক্খণাহি সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেসীতি আহ ‘‘ভগৱতো…পে… দীপেতব্বা’’তি. তত্থ আদিসদ্দেন সাৱকেহি ধম্মস্সৱনস্স, তেসং পচ্চুগ্গমনাদীনঞ্চ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো.
ইচ্চস্সাতি ইতি অস্স, এৱং ভগৱতো অৱিপৰীতঅনন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মদেসনায সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণভাৱদীপনেনাতি অত্থো. তেনাতি চতুৱেসাৰজ্জযোগেন. তদৱিনাভাৱিনা দসবল…পে… পকাসিতা হোতি. আৱেণিকবুদ্ধধম্মাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি, চতুসচ্চঞাণানি, চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি, পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞাঞাণানি, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অট্ঠ ৱিজ্জা, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ সমাধিচৰিযা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস অৰিযৱাসা, দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতধম্মা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পন্নৰস চৰণধম্মা, সোড়স ঞাণচৰিযা, সোড়স আনাপানস্সতী, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুৱীসতি পচ্চযৱিভাৱনঞাণানি, চতুচত্তাৰীস ঞাণৱত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযদেসনাকাৰপ্পৱত্তঞাণানি চাতি এৱমাদীনং ভগৱতো গুণৱিসেসানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অপৰো নযো – গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৱিসিট্ঠতা মহাকৰুণামহাপঞ্ঞাহি ৱেদিতব্বা তাহি সত্থুসম্পত্তিসিদ্ধিতো. তত্থ মহাকৰুণায পৱত্তিভেদো ‘‘বহুকেহি আকাৰেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতী’’তিআদিনা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১১৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. মহাপঞ্ঞায পন পৱত্তিভেদো ৱুত্তো এৱ. তত্থ কৰুণায ভগৱতো চৰণসম্পত্তি, পঞ্ঞায ৱিজ্জাসম্পত্তি. কৰুণায সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞায ধম্মাধিপতিতা. কৰুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. কৰুণায পুব্বকাৰিতা, পঞ্ঞায কতঞ্ঞুতা. কৰুণায অপৰন্তপতা, পঞ্ঞায অনত্তন্তপতা. কৰুণায বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. কৰুণায পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞায সযং তাৰণং. কৰুণায সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা পকাসিতা হোতীতি অনৱসেসতো পৰহিতপটিপত্তিযা, অত্তহিতসম্পত্তিযা চ পাৰিপূৰী ৱেদিতব্বা. তীসুপি অৱত্থাসূতি হেতুফলসত্তূপকাৰাৱত্থাসু.
অভিসমযো পটিৱেধসাসনস্স, মনসিকৰণং পটিপত্তিসাসনস্স, সৱনাদীহি পৰিচযকৰণং পৰিযত্তিসাসনস্সাতি তিণ্ণম্পি ৱসেন যোজেতব্বো. তেনাহ ‘‘যথাৰহ’’ন্তি. ‘‘সক্কচ্চং ধম্মদেসনেনা’’তি ইমিনা ইধ ‘‘সাসন’’ন্তি ৱুত্তস্স তিৱিধস্সাপি সদ্ধম্মস্স অৱিসেসেন দেসনাপূজং ৱত্ৱা থোমনাপূজনস্স ৱসেন তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অৰিযং, ৱো ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘থোমনেনা’’তি পদেনাপি ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং যোজেতব্বং. পূজনাদ্ৱযস্সাপি ৱা ৱসেন ইধাপি পদযোজনা ৱেদিতব্বা. অৰিযভাৱাদযোতি অৰিযসেট্ঠঅগ্গভাৱাদযো. নিয্যানাদযোতি নিয্যানহেতুদস্সনাদযো. স্ৱাক্খাততাদযোতি স্ৱাক্খাতসন্দিট্ঠিকতাদযো.
ইদানি অৰিযসঙ্ঘগুণানম্পি ইমায গাথায পকাসিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. বাল্যাদিসমতিক্কমনতোতি বালঅব্যত্তভাৱাদিসমতিক্কমনতো.
ঞাণৱিসেসো সুতচিন্তাভাৱনামযঞাণানি. সোতব্বমনসিকাতব্বপটিৱিজ্ঝিতব্বাৱত্থা অৱত্থাভেদো. উভযন্তি ব্যঞ্জনপদং, অত্থপদঞ্চ. উভযথাতি কৰণকম্মসাধনৱসেন পচ্চেকং যোজেতব্বং. পটিপজ্জিতব্বত্তাতি ঞাতব্বত্তা.
‘‘অযঞ্চ গাথা’’তিআদি কেসঞ্চি ৱাদো. তথা হি অপৰে ‘‘থেৰেনেৱাযং গাথা ভাসিতা’’তি ৱদন্তি. অত্তূপনাযিকাপি হি কদাচি ধম্মদেসনা হোতি এৱ যথা ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদো’’তিআদি (সং. নি. ২.২১-২২). এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কতমে সোড়স হাৰা’’তিআদিৱচনং সমত্থিতং হোতি.
যথাৱুত্তঅত্থমুখেনেৱাতি মূলপদসঙ্খাতঅত্থুদ্ধাৰেনেৱ. পৰতো আগমিস্সতীতি নিদ্দেসৱাৰস্স পৰিযোসানে আগমিস্সতি ‘‘তীণি চ নযা অনূনা’’তিআদিনা (নেত্তি. ৪ দ্ৱাদসপদ).
ৱুচ্চতীতি কত্তৰি কম্মনিদ্দেসোতি আহ ‘‘ৱদতী’’তি. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি কম্মকত্তুনিদ্দেসোযং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – হাৰা, নযা চাতি উভযং পৰিগ্গহিতং সংৱণ্ণকেন সব্বথা গহিতঞ্চে, ৱুচ্চতি সুত্তং, সযমেৱ সুত্তং সংৱণ্ণেতীতি, এতেন হাৰনযেসু ৱসীভাৱেন সুত্তসংৱণ্ণনায সুকৰতং দস্সেতি.
পকাৰন্তৰেনাতি পুব্বে ‘‘সাসন’’ন্তি ৱুত্তমত্থং ‘‘দেসনা, দেসিত’’ন্তি ততো অঞ্ঞেন পকাৰেন. নিযমেত্ৱাতি তস্স একন্ততো ৱিঞ্ঞেয্যতং অৱধাৰেত্ৱা. ৱিঞ্ঞেয্যতা ৱিসিট্ঠেসু দেসনাদেসিতেসু ৱিঞ্ঞেয্যপদে লব্ভমানা ৱিজাননকিৰিযা.
দেসনাদেসিতানি চ যাৱদেৱ ৱিজাননত্থানীতি ৱিজাননং পধানন্তি তমেৱ নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘তত্ৰাতি তস্মিং ৱিজাননে’’তি আহ.
এত্থাহাতি নৱঙ্গসাসননৱৱিধসুত্তন্তাতি এতস্মিং অত্থৱচনে আহ চোদকো. তস্সাযং অধিপ্পাযো – নৱহি অঙ্গেহি ৱৱত্থিতেহি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৰহিতেহি ভৱিতব্বং, তথা চ সতি অসুত্তসভাৱানেৱ গেয্যঙ্গাদীনীতি নৱৱিধসুত্তন্তৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্য. অথ সুত্তসভাৱানি গেয্যঙ্গাদীনি, এৱং সতি ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱিসুং সুত্তঙ্গং ন সিযা, এৱং সন্তে অট্ঠঙ্গসাসনং আপজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘কথং পনা’’তিআদি. গেয্যঙ্গাদীসু কতিপযানম্পি সুত্তভাৱে যথাৱুত্তদোসানতিৱত্তি, পগেৱ সব্বেসন্তি দস্সেতি ‘‘যঞ্চা’’তিআদিনা. সঙ্গহেসূতি অট্ঠকথাসু. পোৰাণট্ঠকথানঞ্হি সঙ্খেপভূতা ইদানি অট্ঠকথা ‘‘সঙ্গহা’’তি ৱুত্তা. সুত্তং নাম সগাথকং ৱা সিযা, নিগ্গাথকং ৱাতি অঙ্গদ্ৱযেনেৱ তদুভযঙ্গং কতন্তি ৱিসুং সুত্তঙ্গস্স অসম্ভৱো তদুভযৱিনিমুত্তস্স সুত্তস্স অভাৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সুত্তঙ্গমেৱ ন সিযা’’তি. অথাপি কথঞ্চি. সিযাতি ৱক্খমানং সামঞ্ঞৱিধিং সন্ধাযাহ. এৱম্পি অযং দোসোতি দস্সেন্তো ‘‘মঙ্গলসুত্তাদীন’’ন্তিআদিমাহ.
তব্ভাৱনিমিত্তন্তি গেয্যঙ্গভাৱনিমিত্তং. ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. চোদকো ‘‘গাথাৱিৰহে’’তি ৱচনং অগ্গণ্হন্তো ‘‘পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱচনমত্তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো পন ওকাসৱিধিতো অনোকাসো ৱিধি বলৱাতি ঞাযং গাথাৱিৰহিতংযেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি, ইধাধিপ্পেতন্তি চ দস্সেন্তো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা পৰিহৰতি. তথা হীতি তেনেৱ কাৰণেন, সতিপি সঞ্ঞন্তৰনিমিত্তযোগে অনোকাসসঞ্ঞানং বলৱভাৱেনেৱাতি অত্থো.
সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. ৱিভাগেনাতি সৰূপৱিভাগেন. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা, সংসন্দনং চেত্থ সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতি ছিজ্জতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথা’’তি হি কা তুম্হাকং অনুমতীতি অনুমতি পুচ্ছিতা. কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায.
‘‘হৰীযন্তি এতেহী’’তিআদিনা কৰণাধিকৰণকত্তুভাৱকম্মসাধনানং ৱসেন হাৰ-সদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা সদিসকপ্পনাৱসেন দস্সেতুং ‘‘হাৰা ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. পুন গন্থকৰণাদিঅত্থেন গন্থাদিসদ্দানং ৱিয হাৰকৰণাদিঅত্থেন হাৰসদ্দসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘হাৰযন্তী’’তিআদিমাহ. ‘‘হৰণতো, ৰমণতো চা’’তি ইমিনা মনোহৰা মনোৰমা চেতে সংৱণ্ণনাৱিসেসাতি দস্সেতি.
উপপত্তিসাধনযুত্তীতি লক্খণহেতু. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ননু চ অঞ্ঞেপি হাৰা যুত্তিসহিতা এৱা’’তিআদিনা দেসনাহাৰে ৱুত্তনযানুসাৰেন.
চতুন্নং ব্যূহো এত্থাতি ভিন্নাধিকৰণানম্পি পদানং অঞ্ঞপদত্থসমাসো লব্ভতি ‘‘উৰসিলোমো’’তিআদীনং (দী. নি. টী. ৩.৫৪, ৩০৩) ৱিযাতি ৱুত্তং.
সেসন্তি ‘‘ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচন’’ন্তি এৱমাদি.
অনুপ্পৱেসীযন্তীতি অৱগাহীযন্তি. সমাধীযন্তীতি পৰিহৰীযন্তি. ৱিনা ৱিকপ্পেনাতি জাতি সামঞ্ঞং, ভেদো সামঞ্ঞং, সম্বন্ধো সামঞ্ঞন্তিআদিনা পদত্থন্তৰভাৱৱিকপ্পনমন্তৰেন.
পদট্ঠানাদিমুখেনাতি পদট্ঠানৱেৱচনভাৱনাপহানমুখেন. কেচীতি পদট্ঠানপৰিক্খাৰআৱট্টপৰিৱত্তনপঞ্ঞত্তিওতৰণে সন্ধায ৱদতি.
২. সম্বন্ধোতি হেতুফলভাৱযোগো. তথাভূতানঞ্হি ধম্মানং একসন্তানসিদ্ধতা একত্তনযো. ৱিভাগো সতিপি নেসং হেতুফলভাৱে ৱিভত্তসভাৱতা. অঞ্ঞো এৱ হি হেতু, অঞ্ঞং ফলন্তি. ব্যাপাৰৱিৰহো নিৰীহতা. ন হি হেতুফলানং এৱং হোতি ‘‘অহং ইমং নিব্বত্তেমি, ইমিনাহং নিব্বত্তো’’তি. অনুৰূপফলতা পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযানুকূলতা. সমূহাদিং উপাদায লোকসঙ্কেতসিদ্ধা ৱোহাৰমত্ততা সম্মুতিসভাৱো. পথৱীফস্সাদীনং কক্খড়ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসভাৱো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – যস্মিং ভিন্নে, ইতৰাপোহে ৱা চিত্তেন কতেন তথা বুদ্ধি, ইদং সম্মুতিসচ্চং যথা ঘটে, সসম্ভাৰজলে চ, তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থসচ্চন্তি. পৰমত্থসচ্চপ্পটিৱেধাযাতি নিব্বানাধিগমায.
অন্তোতি অব্ভন্তৰো. পধানাৱযৱেনাতি মূলভাৱেন. ‘‘নন্দী দুক্খস্স মূল’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩) তণ্হা ‘‘নন্দী’’তি ৱুত্তা. ‘‘সঙ্গামে চ নন্দিং চৰতী’’তিআদীসু পমোদোতি আহ ‘‘তণ্হায, পমোদস্স ৱা’’তি.
৩. জাতিভেদতোতি কুসলা, অকুসলাতি ইমস্মা ৱিসেসা. যুজ্জন্তীতি এত্থ হেতুঅত্থো অন্তোনীতো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘যোজীযন্তী’’তি. কেহি যোজীযন্তি? সংৱণ্ণনকেহীতি অধিপ্পাযো. যুজ্জন্তীতি ৱা যুত্তা হোন্তি, তেহি সমানযোগক্খমা তগ্গহণেনেৱ গহিতা হোন্তীতি অত্থো তদেকট্ঠভাৱতো. ইমস্মিং অত্থে ‘‘নৱহি পদেহী’’তি সহযোগে কৰণৱচনং, পুৰিমস্মিং কৰণে. ‘‘এতে খো’’তি চ পাঠো. তত্থ খো-সদ্দস্স পদপূৰণতা, অৱধাৰণত্থতা ৱা ৱেদিতব্বা. এতে এৱাতি এতে তণ্হাদযো এৱ, ন ইতো অঞ্ঞেতি অত্থো. অট্ঠাৰসেৱ ন ততো উদ্ধং, অধো ৱাতি. পুৰিমস্মিং পক্খে মূলপদন্তৰাভাৱো, দুতিযস্মিং তেসং অনূনাধিকতা দীপিতা হোতি.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৪. নিদ্দেসৱাৰে সামঞ্ঞতোতি সাধাৰণতো. ৱিসেসেনাতি অসাধাৰণতো. পদত্থোতি সদ্দত্থো. লক্খণন্তি সভাৱো. কমোতি অনুপুব্বী. এত্তাৱতাতি এত্তকপ্পমাণভাৱো. হেত্ৱাদীতি হেতুফলভূমিউপনিসাসভাগৱিসভাগলক্খণনযা. ৱিসেসতো পন লক্খণন্তি সম্বন্ধো.
হাৰসঙ্খেপৱণ্ণনা
১. যং, ভিক্খৱেতি এত্থ যন্তি পচ্চত্তৱচনং, তঞ্চ সুখং, সোমনস্সন্তি দ্ৱযেন সমানাধিকৰণন্তি কত্ৱা ‘‘অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং, সোমনস্সঞ্চা’’তি ৱুত্তং. সুখাদিৱেদনা ৱিয মনাপিযৰূপাদিপি অৱীতৰাগস্স অস্সাদেতব্বন্তি আহ ‘‘এৱং ইট্ঠাৰম্মণম্পী’’তি. ‘‘অস্সাদেতি এতাযাতি ৱা অস্সাদো, তণ্হা’’তি এতেন ‘‘য’’ন্তি হেতুঅত্থে নিপাতোতি দস্সেতি. তত্ৰাযমত্থো – যেন হেতুনা পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ অস্সাদনীযভাৱেন উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং তণ্হাসঙ্খাতো অস্সাদো অস্সাদনকিৰিযায কাৰণন্তি. ইতি কত্ৱা অযমত্থো দিট্ঠাভিনন্দনাদিভাৱতো ৱিপল্লাসেসুপি সম্ভৱতীতি আহ ‘‘এৱং ৱিপল্লাসাপী’’তি. অনিট্ঠম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠম্পীতি যোজেতব্বং, অনৱসেসা সাসৱা ধম্মা ইধ আৰম্মণগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘সব্বেসং তেভূমকসঙ্খাৰান’’ন্তি.
দুক্খাদুক্খমসুখৱেদনানন্তি এত্থ দুক্খসভাৱা এৱ অদুক্খমসুখা ৱেদনা গহিতা অনিট্ঠাৰম্মণস্স অধিপ্পেতত্তা, ন সুখসভাৱা. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮; সং. নি. ৪.২৬৭). ‘‘সুখপৰিযাযসব্ভাৱতো’’তি ইমিনা ইট্ঠতামত্ততোপি লেসেন সত্তানং আৰম্মণস্স অস্সাদনীযতা সম্ভৱতীতি দস্সেতি.
আদীনৱো দোসনিস্সন্দনতায দোসো, স্ৱাযং পীড়নৱুত্তিযা ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘আদীনৱো দুক্খা ৱেদনা, তিস্সোপি ৱা দুক্খতা’’তি. এৱং দোসত্থতং আদীনৱস্স দস্সেত্ৱা ইদানি কপণত্থতং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যতোতি যস্মা দোসকপণসভাৱত্তাতি ৱুত্তং হোতি.
নিস্সৰতীতি ৱিৱিত্তি, সব্বসঙ্খাৰৱিৱেকোতি অত্থো. সামঞ্ঞনিদ্দেসেনাতি নিস্সৰণসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞেন. পুৰিমানন্তি অস্সাদাদীনৱতানং. উপাযো চাতিআদীসু চ-সদ্দো পদপূৰণমত্তন্তি কত্ৱা আহ ‘‘পচ্ছিমানঞ্চা’’তি, ফলাদীনন্তি অত্থো. তদন্তোগধভেদানন্তি অৰিযমগ্গপৰিযাপন্নৱিসেসানং.
কামভৱাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ন ৰূপাৰূপভৱা এৱ গহিতা, অথ খো তে চ সঞ্ঞীভৱাদযো চ একৱোকাৰভৱাদযো চ গহিতা. তেনাহ ‘‘তিণ্ণং তিণ্ণং ভৱান’’ন্তি.
যাৱদেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থা ভগৱতো দেসনাতি আহ ‘‘ননু চ…পে… নিপ্ফাদীযতী’’তি. ‘‘ৱুত্তমেৱা’’তি ইমিনা পুনৰুত্তিদোসং চোদেতি. ইতৰো ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি অনুজানিত্ৱা ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদিনা পৰিহৰতি. ‘‘পৰম্পৰাযা’’তি এতেন অজ্ঝত্তং যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয ন পৰতোঘোসো আসন্নকাৰণং ধম্মাধিগমস্স ধম্মস্স পচ্চত্তং ৱেদনীযত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ‘‘অক্খাতাৰো তথাগতা, পটিপন্না পমোক্খন্তি, ঝাযিনো মাৰবন্ধনা’’তি (ধ. প. ২৭৬) ৱুত্তং. তদধিগমকাৰণং অৰিযমগ্গাধিগমকাৰণং সিযা. কিং পন তন্তি আহ ‘‘সম্পত্তিভৱহেতূ’’তি, তেন চৰিমত্তভাৱহেতুভূতং পুঞ্ঞসম্পত্তিং ৱদতি.
‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযা’’তি ইদং অৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদায ফলভাৱসাধনং. যেন হি ৱিধিনা অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতো, মচ্চুতৰণঞ্চ সিযা, সো ‘‘এৱ’’ন্তি ইমিনা পকাসিতোতি. অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতমচ্চুতৰণানং ফলভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
‘‘ধম্মো হৱে’’তি পন গাথাযং লোকিযস্স পুঞ্ঞফলস্স ৱুত্তত্তা আহ ‘‘ইদং ফল’’ন্তি. যং নিব্বত্তেতব্বং, তং ফলং. যং নিব্বত্তকং, সো উপাযো. অযমেত্থ ৱিনিচ্ছযো. তেনাহ ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদি. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৱসোভা.
ৱিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘এত্থাপি…পে… ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি. ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিনাপি তমেৱত্থং ৱচনন্তৰে পাকটতৰং কৰোতি.
সৰূপতো আগতানি ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.২৬-২৮). একদেসেন আগতানি ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো (সং. নি. ২.৫৩), বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো (ম. নি. ১.১১৭), সঙ্খাৰানমেতং নিস্সৰণং, যদিদং নিব্বান’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.২৪; ৩.৪১). ন সৰূপেন আগতানি যথা সামঞ্ঞফলসুত্তাদীসু. অত্থৱসেনাতি অস্সাদেতব্বাদিঅত্থৱসেন. ন পপঞ্চিতোতি ন ৱিত্থাৰিতো.
২. এসেৱ নযোতি অতিদেসেন ৱিচিযমানৱচনসেসো অতিদিট্ঠো. ভাৱত্থে তোহি আহ ‘‘ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিস্সজ্জনা’’তি. সুত্তে আগতং ন অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন অট্ঠকথাযং আগতন্তি অধিপ্পাযো. পুচ্ছানুৰূপতা ইধ পুব্বাপৰন্তি চতুব্যূহপুব্বাপৰতো ইমং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি. পুচ্ছানুসন্ধীতি পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনেন অনুসন্ধানং. অট্ঠকথাযং পন হেট্ঠিমদেসনায পুচ্ছানিমিত্তপৱত্তউপৰিদেসনায সম্বন্ধো ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৱুত্তং. পুব্বাপেক্খন্তি পুচ্ছিতৱিস্সজ্জিতপদাপেক্খং. ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৱা ইমিনা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনাঅনুগীতিযো ঠপেত্ৱা সেসো ৱিচযহাৰপদত্থো সঙ্গহিতোতি পদস্সাপি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পক্খে গাথাযং চ-সদ্দো পদপূৰণমত্তে দট্ঠব্বো.
‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘আম, চক্খু অনিচ্চমেৱা’’তি একন্ততো ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতব্বং, সচ্ছিকাতব্বঞ্চা’’তি পুট্ঠে ‘‘মগ্গপৰিযাপন্নং ভাৱেতব্বং, ফলপৰিযাপন্নং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং ৱিভজ্জব্যাকৰণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কুসল’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কিং অনৱজ্জট্ঠো কুসলট্ঠো, উদাহু সুখৱিপাকট্ঠো’’তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং. ‘‘সস্সতো অত্তা, অসস্সতো ৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তিআদিনা অৱিস্সজ্জনং ঠপনং. ‘‘কিং পনেতে কুসলাতি ৱা ধম্মাতি ৱা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তি ইদং পুচ্ছনং সাৱসেসং. ৱিস্সজ্জনস্স পন সাৱসেসতা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসনাযং ৱেদিতব্বা. অপ্পাটিহীৰকং সউত্তৰং. সপ্পাটিহীৰকং নিৰুত্তৰং. সেসং ৱিচযহাৰনিদ্দেসে সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
এত্থ চ অস্সাদো অস্সাদহেতু যাৱ আণত্তিহেতূতি এৱং হেতূনম্পি অস্সাদাদযো ৱেদিতব্বা. তত্থ সঙ্খেপতো সুখসুখপচ্চযলক্খণো অস্সাদো, সো ৱিসেসতো সগ্গসম্পত্তিযা দীপেতব্বো. সা হি তস্স উক্কংসো, সেসা পনেত্থ ভৱসম্পত্তি তদন্ৱাযিকা ৱেদিতব্বা. তস্স হেতু দানমযং, সীলমযঞ্চ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. দুক্খদুক্খপচ্চযলক্খণো আদীনৱো. ৱিপৰিণামসঙ্খাৰদুক্খতানং তদৱৰোধতো ৱট্টদুক্খস্সাপি এত্থ সঙ্গহো. ৱিসেসতো পন কামানং ওকাৰোতি দট্ঠব্বো, স্ৱাযং সংকিলেসৱত্থুনা, ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানতাদীহি চ ৱিভাৱেতব্বো, তস্স হেতু দস অকুসলকম্মপথা. নেক্খম্মং নিস্সৰণং, তস্স হেতু যথাৰহং তদনুচ্ছৱিকা পুব্বভাগপ্পটিপদা. ফলং দেসনাফলমেৱ, তস্স হেতু দেসনা. উপাযো যথাৱুত্তউপাযোৱ, তস্স হেতু চত্তাৰি চক্কানি. আণত্তি উপদেসো, তস্স ৰাগগ্গিআদীহি লোকস্স আদিত্ততা, সত্থু মহাকৰুণাযোগো চ হেতু.
তথা চতূসু অৰিযসচ্চেসু সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং, মগ্গো ৱা উপাযো, তদুপদেসো আণত্তি, অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু ফলং. ইতি অনুপুব্বকথায সদ্ধিং বুদ্ধানং সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায নিদ্ধাৰণভাৱেন ৱিচযো ৱেদিতব্বো. পদস্স পদত্থসম্বন্ধো হেতু. সো হি তস্স পৱত্তিনিমিত্তং, পঞ্হস্স ঞাতুকামতা, কথেকুকামতা চ. অদিট্ঠজোতনাদীনঞ্হি চতুন্নং ঞাতুকামতা, ইতৰস্স ইতৰা. ৱিস্সজ্জনস্স পঞ্হো হেতু. এৱং সেসানম্পি যথাৰহং ৱত্তব্বং.
৩. ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তপৰিক্খাতি ব্যঞ্জনগ্গহণেন পদং গহিতং, অত্থগ্গহণেন পঞ্হাদীহি সদ্ধিং অস্সাদাদযো গহিতা. ৱিচযহাৰপদত্থা এৱ হি যুত্তাযুত্তাদিৱিসেসসহিতা যুত্তিহাৰাদীনং পদত্থা. তথা হি পদট্ঠানপদট্ঠানিকভাৱৱিসিট্ঠা তেযেৱ পদট্ঠানহাৰস্স পদত্থা. লক্খণলক্খিতব্বতাৱিসিট্ঠা, নিদ্ধাৰিতা চ লক্খণহাৰস্স, নিব্বচনাদিৱিভাৱনাৱিসিট্ঠা চতুব্যূহহাৰস্স, সভাগধম্মৱসেন, ৱিসভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনৱিসিট্ঠা আৱট্টহাৰস্স, ভূমিৱিভাগাদিৱিসিট্ঠা ৱিভত্তিহাৰস্স, পটিপক্খতো পৰিৱত্তনৱিসিট্ঠা পৰিৱত্তনহাৰস্স, পৰিযাযৱেৱচনৱিসিট্ঠা ৱেৱচনহাৰস্স, পভৱাদিপঞ্ঞাপনৱিসিট্ঠা পঞ্ঞত্তিহাৰস্স, খন্ধাদিমুখেহি ওতৰণৱিসিট্ঠা ওতৰণহাৰস্স, পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভসোধনৱিসিট্ঠা সোধনহাৰস্স, সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণৱিসিট্ঠা অধিট্ঠানহাৰস্স, পচ্চযধম্মেহি পৰিক্খৰণৱিসিট্ঠা পৰিক্খাৰহাৰস্স, পহাতব্বভাৱেতব্বতানিদ্ধাৰণৱিসিট্ঠা সমাৰোপনহাৰস্স পদত্থা. ‘‘ব্যঞ্জনস্স সভাৱনিৰুত্তিতা, অত্থস্স সুত্তাদীহি অৱিলোমনং যুত্তভাৱো’’তি ইমিনা অসভাৱনিৰুত্তিতা, সুত্তাদীহি ৱিলোমনঞ্চ অযুত্তভাৱোতি দীপেতি, তেন যুত্তাযুত্তীনং হেতুং দস্সেতি.
৪. যোনিসোমনসিকাৰাদীতি আদিসদ্দেন সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিসাধাৰণং, অসাধাৰণঞ্চ দেয্যপটিগ্গাহকাদিং সঙ্গণ্হাতি. সম্ভৱতোতি যথাৰহং তস্স ধম্মস্স অনুৰূপং. যাৱ সব্বধম্মাতি এত্থ সব্বং নাম পদেসসব্বং, ন সব্বসব্বন্তি. অযঞ্হি সব্বসদ্দো যথা পঠমৱিকপ্পে সুত্তে আগতধম্মৱসেন পদেসৱিসযো, এৱং দুতিযৱিকপ্পে পদট্ঠানপদট্ঠানিকনিদ্ধাৰণেন তংতংপকৰণপৰিচ্ছিন্নধম্মগ্গহণতো পদেসৱিসযো এৱ, ন অনৱসেসধম্মৱিসযোতি. সুত্তাগতধম্মানং যানি পদট্ঠানানি, তেসঞ্চ যানীতি এৱং কাৰণপৰম্পৰানিদ্ধাৰণলক্খণো পদট্ঠানহাৰো, পৰিক্খাৰহাৰো পন সুত্তাগতধম্মানং তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং পটিহেতুপচ্চযতাৱিসেসৱিভাৱনলক্খণোতি সতিপি কাৰণৱিচাৰণভাৱে অযং পদট্ঠানহাৰপৰিক্খাৰহাৰানং ৱিসেসো.
৫. যথা ‘‘সমানাধিকৰণসমানপদে’’তিআদীসু একসদ্দস্স অত্থো সমানসদ্দো, এৱং একৰসট্ঠেন ভাৱনা ‘‘একুপ্পাদা’’তিআদীসু (কথা. ৪৭৩) ৱিয একলক্খণাতি এত্থ একসদ্দো সমানত্থোতি আহ ‘‘সমানলক্খণা’’তি. সংৱণ্ণনাৱসেনাতি এত্থ কম্মত্থে অন-সদ্দো, সংৱণ্ণেতব্বতাৱসেনাতি অত্থো. লক্খণাতি উপলক্খণা. ‘‘নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো (দী. নি. ৩.৩৪১, ৩৫৭, ৩৫৯; অ. নি. ৯.২৪), নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা’’তিআদীসু সহচাৰিতা দট্ঠব্বা. সঞ্ঞাসহগতা হি ধম্মা তত্থ সঞ্ঞাগ্গহণেন গহিতা. ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৯) সমানকিচ্চতা. পিযৱচনত্থচৰিযা সমানত্ততাপি হি তত্থ মিত্তগন্থনকিচ্চেন সমানকিচ্চা গয্হন্তি সঙ্গহৱত্থুভাৱতো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানহেতুতা. যথা হি ফস্সো ৱেদনায, এৱং সঞ্ঞাদীনম্পি সহজাতাদিনা পচ্চযো হোতি এৱাতি তেপি সমানহেতুতায ৱুত্তা এৱ হোন্তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা চেতনা’’তি (ধ. স. ৫), ‘‘ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তিআদি (সং. নি. ৪.৯৩). এৱং ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) এৱমাদিপি উদাহৰিতব্বং. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানফলতা দট্ঠব্বা. যথা হি সঙ্খাৰা অৱিজ্জায ফলং, এৱং তণ্হুপাদাদীনম্পীতি তেপি তত্থ গহিতাৱ হোন্তি. তেনাহ ‘‘পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা আযূহনা সঙ্খাৰা নিকন্তি তণ্হা উপগমনং উপাদান’’ন্তি. ‘‘ৰূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) ৱুত্তে তংসম্পযুত্তা ৱেদনাদযো ৱুত্তা এৱ হোন্তি সমানাৰম্মণভাৱতো. ন হি তেহি ৱিনা তস্স উপ্পত্তি অত্থি. এৱমাদীহীতি এত্থ আদিসদ্দেন অত্থপ্পকৰণলিঙ্গসদ্দন্তৰসন্নিধানসামত্থিযাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অত্থাদিৱসেনপি হি সুত্তে অৱুত্তানম্পি ৱুত্তানং ৱিয নিদ্ধাৰণং সম্ভৱতীতি. ৱুত্তপ্পকাৰেনাতি ‘‘ৱধকট্ঠেন একলক্খণানী’’তিআদিনা পাড়িযং, ‘‘সহচাৰিতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তেন পকাৰেন.
৬. ‘‘ফুসনট্ঠেন ফস্সো’’তিআদিনা নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱচনং নিব্বচনং, তং পন পদস্সেৱ, ন ৱাক্যস্সাতি আহ ‘‘পদনিব্বচন’’ন্তি. অধিপ্পাযনিদানানিপেত্থ ব্যঞ্জনমুখেনেৱ নিদ্ধাৰেতব্বানি. নিব্বচনপুব্বাপৰসন্ধীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘ৱিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৱাৰেনেৱ অত্থপৰিযেসনা’’তি. পৱত্তিনিমিত্তং অজ্ঝাসযাদি.
৭. ‘‘পদট্ঠানে’’তি ইদং সুত্তে আগতধম্মানং কাৰণভূতেপি ধম্মে নিদ্ধাৰেত্ৱা সভাগতো, ৱিসভাগতো চ আৱট্টনং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং, ন তন্তিৱসেন. তস্মা পদট্ঠাননিদ্ধাৰণায ৱিনাপি আৱট্টনং যুত্তমেৱাতি সিদ্ধং হোতি. পদস্স ৱা সদ্দপৱত্তিট্ঠানং পদট্ঠানং পদত্থো. এতস্মিং পক্খে ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯; পেটকো. ৩৮; মি. প. ৫.১.৪) ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তি (নেত্তি. ২৯) এত্থ য্ৱাযমাৰম্ভধাতুআদিকো অত্থো ৱুত্তো, তং ৱীৰিযসদ্দস্স পৱত্তিট্ঠানং ৱীৰিযসদ্দাভিধেয্যো অত্থোতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সেসকং নামগহিততো ইতৰং, তং পন তস্স পটিপক্খভূতং ৱা সিযা, অঞ্ঞং ৱাতি আহ ‘‘ৱিসভাগতায অগ্গহণেন ৱা’’তি. সংৱণ্ণনায যোজেন্তোতি যথাৱুত্তৱিসভাগধম্মনিদ্ধাৰণভূতেন অত্থকথনেন পাড়িযং যোজেন্তো. তেনাহ ‘‘দেসন’’ন্তি. ‘‘পটিপক্খে’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং সভাগধম্মৱসেনপি আৱট্টনস্স ইচ্ছিতত্তা.
৮. নামৱসেনাতি সাধাৰণনামৱসেন. পাড়িযং পন ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং, অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপহাতব্বা কিলেসা সাধাৰণা’’তিআগতত্তা (নেত্তি. ৩৪) ‘‘দস্সনপহাতব্বাদিনামৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ৱত্থুৱসেনাতি সত্তসন্তানৱসেন. সো হি ধম্মানং পৱত্তিট্ঠানতায ইধ ‘‘ৱত্থূ’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ – ‘‘পুথুজ্জনস্স, সোতাপন্নস্স চ কামৰাগব্যাপাদা সাধাৰণা’’তিআদি (নেত্তি. ৩৪). ৱুত্তৱিপৰিযাযেনাতি নামতো, ৱত্থুতো চ আৱেণিকতায. তংতংমগ্গফলট্ঠানঞ্হি তংতংমগ্গফলট্ঠতা, ভব্বানং ভব্বতা, অভব্বানং অভব্বতা অসাধাৰণা.
৯. ‘‘ভাৱিতে’’তি ইদং ভাৱনাকিৰিযায উপলক্খণং, ন এত্থ কালৱচনিচ্ছাতি আহ ‘‘ভাৱেতব্বেতি অত্থো’’তি. ভাৱনা চেত্থ আসেৱনাতি, কুসলসদ্দোপি অনৱজ্জট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. পটিপক্খতোতি ৱিপক্খতো. ৱিসদিসূদাহৰণেন ব্যতিৰেকতো যথাধিপ্পেতধম্মপ্পতিট্ঠানা হেসা.
১০. পদত্থস্সাতি পদাভিধেয্যস্স অত্থস্স, সভাৱধম্মস্স ৱা.
১১. নিক্খেপো দেসনা. পভৱো সমুদযো.
১২. ‘‘অৱুত্তানম্পি সঙ্গহো’’তি ইমিনা অৱুত্তসমুচ্চযত্থো চ-সদ্দোতি দস্সেতি.
১৩. ‘‘গাথাৰুড়্হে’’তি ইমিনা পাড়িআগতোৱ পঞ্হো ৱেদিতব্বো, ন ইতৰোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে’’তি. তস্স অত্থস্সাতি আৰদ্ধস্স অত্থস্স, তেন আৰম্ভসোধনস্স ৱিসযমাহ. এত্থ চ অত্থদ্ৱাৰেনেৱ পদপুচ্ছাসোধনম্পি কৰীযতীতি পুন ‘‘তস্স অত্থস্সা’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱিস্সজ্জিতম্হীতি ৱিস্সজ্জনে. ৱিস্সজ্জনসোধনেন হি পঞ্হাসোধনং. পঞ্হেতি পুচ্ছাযং. গাথাযন্তি উপলক্খণং, তেন গাথাযং, সুত্তগেয্যাদীসু চাতি ৱুত্তং হোতি. যমাৰব্ভাতি যং সীলাদিমাৰব্ভ গাথাদীসু দেসিতং, তস্মিং আৰম্ভেতি অত্থো. পুচ্ছিতাতি পুচ্ছাকাৰিনী, ‘‘কা এত্থ পদসুদ্ধি, কা পঞ্হাসুদ্ধি, কা আৰম্ভসুদ্ধী’’তি এৱং পুচ্ছাকাৰিনী পুচ্ছং কত্ৱা পৱত্তিতা সুদ্ধাসুদ্ধপৰিক্খাতি যোজনা.
১৪. ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি যথা লোকে ‘‘জাতি সামঞ্ঞং, ভেদো সামঞ্ঞং, সম্বন্ধো সামঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা সামঞ্ঞং জাতিআদিং, তব্বিধুৰঞ্চ ৱিসেসং ৱিকপ্পেন্তি পৰিকপ্পেন্তি, এৱং ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি অত্থো. যদা যো কালৱিসেসো ‘‘স্ৱে’’তি লদ্ধৱোহাৰো, তদা সো তংদিৱসাতিক্কমে ‘‘অজ্জা’’তি, পুন তংদিৱসাতিক্কমে ‘‘হিয্যো’’তি ৱোহৰীযতীতি অনৱট্ঠিতসভাৱা এতে কালৱিসেসা. দিসাযপি ‘‘একং অৱধিং অপেক্খিত্ৱা পুৰত্থিমা দিসা, ততো অঞ্ঞং অপেক্খিত্ৱা পচ্ছিমা নাম হোতী’’তিআদিনা অনৱট্ঠিতসভাৱতা ৱেদিতব্বা. জাতিআদিঅপেক্খাযাতি জাতিআদিদুক্খৱিসেসাপেক্খায. সচ্চাপেক্খাযাতি সচ্চসামঞ্ঞাপেক্খায. ‘‘তণ্হা’’তি ৱুচ্চমানং কামতণ্হাদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৱিসেসো হোতীতি এৱমাদিং সন্ধাযাহ ‘‘এস নযো সমুদযাদীসুপী’’তি.
১৬. এত্থাতি এতস্মিং বুদ্ধৱচনে. তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. যথাৰুতং যথাকথিতং সদ্দতো অধিগতং নিদ্ধাৰিতং, ন অত্থপ্পকৰণলিঙ্গসদ্দন্তৰসন্নিধানাদিপ্পমাণন্তৰাধিগতং. ‘‘অত্থতো দস্সিতা’’তি ইদং যস্মিং সুত্তে ভাৱনাৱ কথিতা, ন পহানং, তং সন্ধায ৱুত্তং.
নযসঙ্খেপৱণ্ণনা
১৭. তণ্হাৱিজ্জাহি কৰণভূতাহি. সংকিলেসো পক্খো এতস্সাতি সংকিলেসপক্খো, সংকিলেসপক্খিকো সুত্তত্থো, তস্স নযনলক্খণোতি যোজনা. ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্সাতি সম্বন্ধো. ৱুট্ঠানগামিনিযা, বলৱৱিপস্সনায চ দুক্খাদীসু পৰিঞ্ঞেয্যতাদীনি মগ্গানুগুণো গহণাকাৰো অনুগাহণনযো. যদি এৱং কথং নযোতি আহ ‘‘তস্স পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘নযৱোহাৰো’’তি ইমিনা নযাধিট্ঠানং নযোতি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
১৮. বাধকাদিভাৱতোতি বাধকপভৱসন্তিনিয্যানভাৱতো. অঞ্ঞথাভাৱাভাৱেনাতি অবাধকঅপ্পভৱঅসন্তি অনিয্যানভাৱাভাৱেন. সচ্চসভাৱত্তাতি অমুসাসভাৱত্তা. অৱিসংৱাদনতোতি অৰিযসভাৱাদিভাৱস্স ন ৱিসংৱাদনতো একন্তিকত্তাতি অত্থো.
১৯. সংকিলিট্ঠধম্মাতি সংকিলেসসমন্নাগতা ধম্মা সদ্ধম্মনযকোৱিদাতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিধম্মনযকুসলা, একত্তাদিনযকুসলা ৱা.
২০. অত্থৱিস্সজ্জনেসূতি ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) সুত্তে কতপঞ্হৱিস্সজ্জনেসু চেৱ অট্ঠকথায কতঅত্থসংৱণ্ণনাসু চ. ‘‘ৱোদানিযা’’তি ইমিনা অনৱজ্জধম্মা ইধ কুসলাতি অধিপ্পেতা, ন সুখৱিপাকাতি দস্সেতি. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং মনসা ৱোলোকযতেতি যোজনা.
২১. যদি কৰণভূতং, কথং তস্স অত্থন্তৰাভাৱোতি আহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. দিসাভূতধম্মানং ৱোলোকযনসমানযনভাৱতো ৱোহাৰভূতো, কম্মভূতো চ নযো, ন নন্দিযাৱট্টাদযো ৱিয অত্থভূতোতি ‘‘ৱোহাৰনযো, কম্মনযো’’তি চ ৱুচ্চতি.
দ্ৱাদসপদৱণ্ণনা
২৩. অপৰিযোসিতে পদেতি উচ্চাৰণৱেলাযং পদে অসমত্তে, ৱিপ্পকতেতি অত্থো. পৰিযোসিতে হি ‘‘পদ’’ন্ত্ৱে সমঞ্ঞা সিযা, ন ‘‘অক্খৰ’’ন্তি অধিপ্পাযো. পদস্স ৱেৱচনতায অত্থৱসেন পৰিযাযং খৰন্তং সঞ্চৰন্তং ৱিয হোতি, ন এৱং ৱণ্ণো অৱেৱচনত্তাতি আহ পৰিযাযৱসেন অক্খৰণতো’’তি. ন হি ৱণ্ণস্স পৰিযাযো ৱিজ্জতী’’তি ইদং অকাৰাদিৱণ্ণৱিসেসং সন্ধায ৱদতি, ন ৱণ্ণসামঞ্ঞং. তস্স হি ৱণ্ণো অক্খৰন্তি পৰিযাযো ৱুত্তো এৱাতি.
অক্খৰসদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা তপ্পসঙ্গেন ৱণ্ণসদ্দস্সপি ৱত্তুং ‘‘কেনট্ঠেন ৱণ্ণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ননু পদেন, ৱাক্যেন ৱা অত্থো সংৱণ্ণীযতি, ন অক্খৰেনাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ৱণ্ণো এৱ হী’’তিআদি. পদাদিভাৱেনাতি পদৱাক্যভাৱেন. যথাসম্বন্ধন্তি যথাসঙ্কেতং. অযং-সদ্দো ইমস্সত্থস্স ৱাচকো, অযং অত্থো ইমস্স সদ্দস্স ৱচনীযোতি যথাগহিতসঙ্কেতানুৰূপং সদ্দত্থানং ৱাচকৱচনীযভাৱো. অথ ৱা য্ৱাযং সদ্দত্থানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনাভাৱো, সো সম্বন্ধো. তদনুৰূপং একক্খৰং নামপদং ‘‘মা এৱং মঞ্ঞসী’’তিআদীসু মা-কাৰাদি. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. তে হি অভিধম্মদেসনং ‘‘মনসাদেসনা’’তি ৱদন্তি, যতো ৰাহুলাচৰিযো ‘‘ৱিসুদ্ধকৰুণানং মনসাদেসনা ৱাচায অক্খৰণতো অক্খৰসঞ্ঞিতা’’তি আহ.
সত্ৱপ্পধানন্তি দ্ৰব্যপ্পধানং. নামপদে হি দ্ৰব্যমাৱিভূতৰূপং, কিৰিযা অনাৱিভূতৰূপা যথা ‘‘ফস্সো’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪). আখ্যাতপদে পন কিৰিযা আৱিভূতৰূপা, দ্ৰব্যমনাৱিভূতৰূপং যথা ‘‘ফুসতী’’তি. তেন নেসং সত্ৱকিৰিযাপ্পধানতা ৱুত্তা. কিৰিযাৱিসেসগ্গহণনিমিত্তন্তি কিৰিযাৱিসেসাৱবোধহেতু কিৰিযাৱিসেসদীপনতো, যথা ‘‘চিৰপ্পৱাসি’’ন্তি (ধ. প. ২১৯) এত্থ প-সদ্দো ৱসনকিৰিযায ৱিযোগৱিসিট্ঠতং দীপেতি. ‘‘এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থা’’তিআদীসু কিৰিযাৱিসেসস্স জোতকো এৱং-সদ্দো. ‘‘এৱংসীলা (দী. নি. ৩.১৪২) এৱংধম্মা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ম. নি. ৩. ১৯৮; সং. নি. ৫.৩৭৮) সত্ৱৱিসেসস্স. এৱং সেসনিপাতপদানম্পীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কিৰিযায…পে… নিপাতপদ’’ন্তি.
সঙ্খেপতো ৱুত্তং, কিং পন তন্তি আহ ‘‘পদাভিহিত’’ন্তি. অথ ৱা সঙ্খেপতো ৱুত্তং, যো অক্খৰেহি সঙ্কাসিতোতি ৱুচ্চতি. পদাভিহিতং পদেহি কথিতং, যো পদেহি পকাসিতোতি ৱুচ্চতি. তদুভযং, যদি পদসমুদাযো ৱাক্যং, তস্স কো পৰিচ্ছেদো. যাৱতা অধিপ্পেতত্থপৰিযোসানং, তাৱতা একৱাক্যন্তিপি ৱদন্তি, বহূপেত্থ পকাৰে ৱণ্ণেন্তি. কিং তেহি, সাখ্যাতং সাব্যযং সকাৰকং সৱিসেসনং ‘‘ৱাক্য’’ন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ পদেনপি অত্থো ব্যঞ্জীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘পদমত্তসৱনেপি হী’’তিআদি. আকাৰেসু ৱাক্যৱিভাগেসু অভিহিতং কথিতং নিব্বচনং আকাৰাভিহিতং নিব্বচনং. ‘‘অভিহিতন্তি চ পাড়িআগত’’ন্তি ৱদন্তি.
‘‘নিব্বানং মগ্গতি, নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি, কিলেসে ৱা মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ১৬) নিব্বচনানং ৱিত্থাৰো. তংনিদ্দেসকথনত্তা নিদ্দেসোতি ইমমত্থমাহ ‘‘নিব্বচনৱিত্থাৰো নিৰৱসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো’’তি. পদেহীতি ৱাক্যাৱযৱভূতেহি, ৱাক্যতো ৱিভজ্জমানেহি ৱা আখ্যাতাদিপদেহি. তেনাহ ‘‘ৱাক্যস্স ৱিভাগো’’তি, তথা চাহ ‘‘অপৰিযোসিতে’’তিআদি. অপৰে পন ‘‘পকতিপচ্চযলোপাদেসাদিৱসেন অক্খৰৱিভাগো আকাৰো, নিৰুত্তিনযেন পদৱিভাগো নিব্বচনং, ৱাক্যৱিভাগো নিদ্দেসো. ৱণ্ণপদৱাক্যানি হি অৱিভত্তানি, ৱিভত্তানি চ ছ ব্যঞ্জনপদানী’’তি ৱদন্তি. ছট্ঠং ৱচনন্তি ছট্ঠং পদং. কাতব্বন্তি ‘‘অক্খৰং পদং ব্যঞ্জনং আকাৰো তথেৱ নিৰুত্তি নিদ্দেসো ছট্ঠৱচন’’ন্তি গাথাযং এৱং কত্তব্বং, সংৱণ্ণনাৱসেন ৱা আকাৰপদং চতুত্থং কাতব্বন্তি অত্থো. সব্বো সদ্দৱোহাৰো ৱিভত্তেহি, অৱিভত্তেহি চ অক্খৰপদৱাক্যেহেৱ, তদঞ্ঞপ্পকাৰো নত্থীতি আহ ‘‘যানিমানী’’তিআদি.
২৪. কাসনাসদ্দো কম্মত্থোতি দস্সেতুং ‘‘কাসীযতী’’তিআদি ৱুত্তং. পদেহি তাৱ অত্থস্স সঙ্কাসনা, পকাসনা চ হোতু, পদাৱধিকাপি সংৱণ্ণনা ইচ্ছিতাতি অক্খৰেহি পন কথন্তি আহ ‘‘অক্খৰেহি সুয্যমানেহী’’তিআদি. পদত্থসম্পটিপত্তীতি পদাভিধেয্যঅত্থাৱবোধো. ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা অক্খৰকৰণং সঙ্কাসনভূতং উগ্ঘটনকিৰিযং ৱদন্তেন যথাৱুত্তো অত্থো সাধিতোতি দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তীতি একত্তনিদ্দেসো সমাহাৰোতি অযং দ্ৱন্দসমাসো. উভযেনাতি ‘‘ৱিৱৰণা, ৱিভজনা’’তি ইমিনা দ্ৱযেন. এতেহীতি এত্থ এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘এতেহি এৱা’’তি. ‘‘সঙ্কাসনা…পে… অভাৱতো’’তি ইমিনা যথাধিপ্পেতঅনূনাৱধাৰণফলং দস্সেতি. উগ্ঘটনাদীতি আদিসদ্দেন ৱিপঞ্চননযানি সঙ্গণ্হাতি.
২৫. সম্মা যুত্তোতি সম্মা অৱিপৰীতং, অনৱসেসতো চ যুত্তো সহিতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অনূনা’’তি. সব্বো হি পাড়িঅত্থো অত্থপদঅত্থনযেহি অনৱসেসতো সঙ্গহিতো. তেনাহ ‘‘সব্বস্স হী’’তিআদি.