৪. পটিনিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৫. অন্ৱত্থসঞ্ঞতন্তি অত্থানুগতসঞ্ঞভাৱং, ‘‘দেসনাহাৰো’’তি অযং সঞ্ঞা অন্ৱত্থা অত্থানুগতাতি অত্থো.
অৱুত্তমেৱাতি পুব্বে অসংৱণ্ণিতপদমেৱ. ‘‘ধম্মং ৱো’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২০) ৱচনস্স সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘কত্থ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তেপিটকস্স হি বুদ্ধৱচনস্স সংৱণ্ণনালক্খণং নেত্তিপ্পকৰণং, তঞ্চ পৰিযত্তিধম্মসঙ্গাহকে সুত্তপদে সংৱণ্ণেতব্বভাৱেন গহিতে গহিতমেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘দেসনাহাৰেন…পে… দস্সেতী’’তি.
যেসং অস্সাদাদীনং ৱিভজনলক্খণো দেসনাহাৰো, তে গাথায, ইধাপি চ আগতে ‘‘অস্সাদং আদীনৱ’’ন্তিআদিনা উদাহৰণৱসেন ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তি গাথাযং ৱুত্তো কতমো অস্সাদো. অথ ৱা ‘‘অস্সাদং আদীনৱ’’ন্তিআদিনা যো ইধ অস্সাদাদীনং উদ্দেসো, তত্থ কতমো অস্সাদোতি চেতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. কম্মকৰণত্থভিন্নস্স ৱিসযৱিসযিতালক্খণস্স অস্সাদদ্ৱযস্স নিদস্সনত্থং গাথাদ্ৱযুদাহৰণং, তথা কামৱিপৰিণামলক্খণস্স, ৱট্টদুক্খলক্খণস্স চাতি দুৱিধস্সাপি আদীনৱস্স নিদস্সনত্থং ‘‘অৰিযমগ্গো নিব্বান’’ন্তি দুৱিধস্সাপি নিস্সৰণস্স নিদস্সননিদস্সনত্থঞ্চ দ্ৱে দ্ৱে গাথা উদাহটা.
ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; নেত্তি. ৫, ২৬, ৩১; পেটকো. ২২) এত্থ ধম্মচাৰিনো মগ্গফলনিব্বানেহি সাতিসযাৰক্খা সম্ভৱতি, সম্পত্তিভৱস্সাপি ৱিপৰিণামসঙ্খাৰদুক্খতাহি দুগ্গতিভাৱো ইচ্ছিতোৱাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘নিস্সৰণং অনামসিত্ৱা’’তি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘নিব্বানং ৱা উপনিধায সব্বা উপপত্তিযো দুগ্গতী’’তি.
অৱেক্খস্সূতি ৱিধানং. তস্সা পন অৱেক্খায পৱত্তিআকাৰো, ৱিসযো, কত্তা চ ‘‘সুঞ্ঞতো, লোকং, মোঘৰাজা’’তি পদত্তযেন ৱুত্তাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতো…পে… আণত্তী’’তি. তত্থ সঙ্খাৰানং সুঞ্ঞতা অনত্তসভাৱতায, অত্তসুঞ্ঞতায চ সিযা. যতো তে ন ৱসৱত্তিনো, অত্তসাৰৱিৰহিতা চ, যতো তে অনত্তা, ৰিত্তা, তুচ্ছা চ অত্তনা, তদুভযং দস্সেতি ‘‘অৱসৱত্তিতা’’তিআদিনা. এৱং মচ্চুতৰো সিযাতি এৱং পটিপত্তিযা মচ্চুতৰো ভৱেয্যাতি অত্থো. পৰিকপ্পেত্ৱা ৱিধিযমানস্স মচ্চুতৰণস্স পুব্বভাগপটিপদা দেসনায পচ্চক্খতো সিজ্ঝমানং সাতিসযং ফলন্তি আহ ‘‘তস্স যং…পে… ফল’’ন্তি.
৬. উদাহৰণৱসেনাতি নিদস্সনৱসেন. তত্থ ‘‘পুগ্গলৱিভাগেনা’’তি ইমিনা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলপযোজিতো অস্সাদাদীসু ভগৱতো দেসনাৱিসেসোতি দস্সেতি.
ঘটিতমত্তন্তি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণসন্তানেন আলম্বিতমত্তং. সস্সতাদিআকাৰস্সাতি সস্সতুচ্ছেদাকাৰস্স. ইদঞ্হি দ্ৱযং ধম্মদেসনায চালেতব্বং, ন অনুলোমিকখন্তি, যথাভূতঞাণং ৱা. এতস্মিঞ্হি চতুক্কে আসযসামঞ্ঞতা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী চ, খন্তি চেৱানুলোমিকা;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩৬; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা; সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা, ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱি. ৱি. টী. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা);
চলনাযাতি ৱিক্খম্ভনায. পৰানুৱত্তিযাতি সমুচ্ছেদনায. উগ্ঘটিতে জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি মূলৱিভুজাদিপক্খেপেন সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ৱিপঞ্চিতন্তি ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয ভাৱনপুংসকনিদ্দেসোতি আহ ‘‘মন্দং সণিক’’ন্তি. নিস্সৰণআদীনৱনিস্সৰণঅস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানং ৱিভাৱনা ৱেনেয্যত্তযৱিনযনসমত্থা.
চত্তাৰোতি অস্সাদো চ আদীনৱো চ অস্সাদো আদীনৱো চ অস্সাদো নিস্সৰণঞ্চাতি এতে চত্তাৰো. যদি নিস্সৰণৱিভাৱনা ৱেনেয্যৱিনযনসমত্থা, কস্মা পঞ্চমো ন গহিতোতি আহ ‘‘আদীনৱাৱচনতো’’তি. যদি হি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং সন্ধায অযং নযো ৱুচ্চতি, নিস্সৰণমত্তেন সিদ্ধং সিযা. অথ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নেয্যং ৱা, আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ অস্সাদো চ আদীনৱো নিস্সৰণঞ্চ ৱত্তব্বো সিযা? তথা অপ্পৱত্তত্তা ন গহিতো. তেনাহ ‘‘আদীনৱাৱচনতো’’তিআদি. দেসনন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং ‘‘সুত্তেকদেসং গাথং ৱা’’তি ৱিসেসেতি. পদপৰমঅগ্গহণঞ্চেত্থ সউপাযস্স নিস্সৰণস্স অনামট্ঠত্তা.
‘‘কল্যাণ’’ন্তি ইমিনা ইট্ঠৱিপাকো, ‘‘পাপক’’ন্তি অনিট্ঠৱিপাকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অযং অস্সাদো, অযং আদীনৱো’’তি. লাভাদীনং পুঞ্ঞফলত্তা তদনুৰোধং ৱা সন্ধায ‘‘অযং অস্সাদো’’তি ৱুত্তং. তব্বিপৰিযাযেন অলাভাদীনং আদীনৱতা ৱেদিতব্বা.
কামাতি কিলেসকামসহিতা ৱত্থুকামা. ৱিৰূপৰূপেনাতি অপ্পতিৰূপাকাৰেন. মথেন্তীতি মদ্দন্তি. পব্বজিতোম্হীতি পব্বজ্জং উপগতো অম্হি. অপণ্ণকন্তি অৱিৰজ্ঝনকং. সামঞ্ঞন্তি সমণভাৱো. সমিতপাপভাৱোযেৱ সেয্যো সুন্দৰতৰো.
তত্থ ‘‘কামা হি চিত্ৰা মধুৰা মনোৰমা’’তি অযং অস্সাদো, ‘‘ৱিৰূপৰূপেন মথেন্তি চিত্ত’’ন্তি অযং আদীনৱো, ‘‘অপণ্ণকং সামঞ্ঞ’’ন্তি ইদং নিস্সৰণন্তি আহ ‘‘অযং…পে… নিস্সৰণঞ্চা’’তি.
ফলাদীনং এককৱসেন চ তিকৱসেন চ পাড়িযং উদাহটত্তা ৱুত্তং ‘‘দুকৱসেনপী’’তি.
সুখা পটিপদা, দুক্খা পটিপদাতি যা দ্ৱে পটিপদা, তাসু একেকা দন্ধখিপ্পাভিঞ্ঞতায দ্ৱে দ্ৱে হোন্তীতি আহ ‘‘পটিপদাভিঞ্ঞাকতো ৱিভাগো পটিপদাকতো হোতী’’তি. কতপুব্বকিচ্চস্স পথৱীকসিণাদীসু সব্বপঠমং ‘‘পথৱী’’তিআদিনা পৱত্তমনসিকাৰো পঠমসমন্নাহাৰো. উপচাৰন্তি উপচাৰজ্ঝানং. পটিপজ্জিতব্বতায ঝানম্পি ‘‘পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. তদঞ্ঞা হেট্ঠিমপঞ্ঞতো অধিকা পঞ্ঞাতি কত্ৱা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি.
কিলেসেতি নীৱৰণপ্পকাৰে, তংসহগতকিলেসে চ. অঙ্গপাতুভাৱন্তি ৱিতক্কাদিঝানঙ্গপটিলাভং.
অভিনিৱিসন্তোতি পট্ঠপেন্তো. ৰূপাৰূপং পৰিগ্গণ্হন্তোতি ৰূপাৰূপধম্মে লক্খণাদীহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তো. পৰিগ্গহিতৰূপাৰূপস্স মগ্গপাতুভাৱদন্ধতা চ নামৰূপৱৱত্থানাদীনং কিচ্ছসিদ্ধিযা সিযাতি ন ৰূপাৰূপপৰিগ্গহকিচ্ছতায এৱ দুক্খাপটিপদতা ৱত্তব্বাতি চে? ন, নামৰূপৱৱত্থাপনাদীনং পচ্চনীককিলেসমন্দতায সুখসিদ্ধিযম্পি তথাসিদ্ধৱিপস্সনাসহগতানং ইন্দ্ৰিযানং মন্দতায মগ্গপাতুভাৱতো. ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি অকিচ্ছেনপি পৰিগ্গহেত্ৱা, কিচ্ছেন পৰিগ্গহিতে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. এৱং সেসেসুপি. নামৰূপং ৱৱত্থাপেন্তোতি ‘‘নামৰূপমত্তমেতং, ন অঞ্ঞো কোচি সত্তাদিকো’’তি ৱৱত্থাপনং কৰোন্তো. কতৰো পনেত্থ ৱাৰো যুত্তৰূপোতি? যো কোচি সকিং, দ্ৱিক্খত্তুং, অনেকসতক্খত্তুন্তি এৱমাদীসু হি ৱিক্খম্ভনৱাৰেসু সকিং, দ্ৱিক্খত্তুঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱাৰো সুখা পটিপদা এৱ, ন ততো উদ্ধং সুখা পটিপদা হোতি, তস্মা তিক্খত্তুং ৱিক্খম্ভনৱাৰতো পট্ঠায দুক্খা পটিপদা ৱেদিতব্বা. অপিচ কলাপসম্মসনাৱসানে উদযব্বযানুপস্সনায উপ্পন্নস্স ৱিপস্সনুপক্কিলেসস্স তিক্খত্তুং ৱিক্খম্ভনেন কিচ্ছতাৱাৰো দুক্খা পটিপদা ৱেদিতব্বা. এত্থ দন্ধত্তা পটিপদায এতস্স অকিচ্ছত্তেপি পুৰিমানং কিচ্ছত্তে দুক্খাপটিপদতা ৱুত্তনযাৱ. যস্স পন সব্বত্থ অকিচ্ছতা, তস্স পৰমুক্কংসগতা সুখা পটিপদা ৱেদিতব্বা.
যথা নামৰূপপৰিগ্গহকিচ্ছতায মগ্গপাতুভাৱদন্ধতায দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা ৱুত্তা, তথা তব্বিপৰিযাযেন চতুত্থী, তদুভযৱোমিস্সতাৱসেন দুতিযা, ততিযা চ ঞাতব্বাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইমিনা…পে… ৱেদিতব্বা’’তি. ৱট্টদুক্খতো নিয্যানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘ৱিপস্সনাপক্খিকা এৱা’’তি ৱুত্তং.
হেতুপাযফলেহীতি এত্থ তণ্হাচৰিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ পঠমায পটিপদায হেতু, তণ্হাচৰিততা, উদত্থপঞ্ঞতা চ দুতিযায, দিট্ঠিচৰিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ ততিযায, দিট্ঠিচৰিততা, উদত্থপঞ্ঞতা চ চতুত্থিযা. উপাযো পন যথাক্কমং সতিসমাধিৱীৰিযপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি, সতিপট্ঠানঝানসম্মপ্পধানসচ্চানি চ উপনিস্সযভূতানি. ফলং ৱট্টদুক্খতো নিয্যানং.
সমাধিমুখেনাতি সমাধিমুখেন ভাৱনানুযোগেন. তেনেৱাহ ‘‘সমথপুব্বঙ্গমায ৱিপস্সনাযা’’তি. ইধাতি ইমস্মিং নেত্তিপ্পকৰণে. ৱক্খতি ‘‘ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি সেক্খফল’’ন্তি, ‘‘ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তিকামধাতুসমতিক্কম’’ন্তি চ. সোতি অনাগামী.
তেনাতি পটিপক্খেন. ততোতি পটিপক্খতো. সমানাধিকৰণৱসেন চ চেতোৱিমুত্তিসদ্দানং সমাসং কত্ৱা ভিন্নাধিকৰণৱসেন ৱত্তুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. পুন ‘‘চেতসো ৱা’’তিআদিনা অঞ্ঞপদত্থৱসেন চেতোৱিমুত্তিপদানং সমাসং দস্সেতি. ৱিঞ্ঞাণপৰিযাযেন চেতো-সদ্দেন ৱুত্তযোজনা ন সম্ভৱতীতি আহ ‘‘যথাসম্ভৱ’’ন্তি.
হা-সদ্দো গতিঅত্থো, গতি চেত্থ ঞাণগতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘হাতব্বাতি গমেতব্বা’’তি. নেতব্বাতি ঞাপেতব্বা.
৭. তন্তি পুগ্গলৱিভাগং. ঞাণৱিভাগেনাতি সুতমযাদিঞাণপ্পভেদেন. নিব্বত্তনন্তি উপ্পাদনং. তত্থাতি তস্মিং উগ্ঘটিতঞ্ঞুতাতিআদিপুগ্গলৱিভাগভূতে দেসনাভাজনে. দেসনাযন্তি সুত্তে. তং দস্সেতুন্তি তং পুগ্গলৱিভাগং দস্সেতুং. ‘‘স্ৱাযং হাৰো কথং সম্ভৱতী’’তি কেচি পঠন্তি.
সাতি ৱুত্তপ্পকাৰধম্মত্থানং ৱীমংসনপঞ্ঞা. অধিকাৰতোতি ‘‘সত্থা ৱা ধম্মং দেসযতী’’তিআদিঅধিকাৰতো. সামত্থিযতো উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱেনেয্যৱিনযনসমত্থভাৱতো. পৰিযত্তিধম্মস্স উপধাৰণন্তি এত্থাপি ‘‘অধিকাৰতো সামত্থিযতো ৱা’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বং.
‘‘ৱীমংসাদিপৰিযাযৱতী পঠমৱিকপ্পৱসেন, ৱীমংসাদিৱিভাগৱতী দুতিযৱিকপ্পৱসেন, চিন্তায হেতুভূতায নিব্বত্তা চিন্তামযী’’তি এৱমাদিৱুত্তনযানুসাৰেন সক্কা যোজেতুন্তি আহ ‘‘সেসং ৱুত্তনযমেৱা’’তি.
সুতচিন্তামযঞাণেসূতি সুতমযঞাণে চ চিন্তামযঞাণে চ সুতচিন্তামযঞাণেসু চ সুতচিন্তামযঞাণেসূতি একদেসসৰূপেকসেসো ৱেদিতব্বো. চিন্তামযঞাণেযেৱ হি পতিট্ঠিতা মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে ৱিপস্সনং আৰভন্তি, ইতৰে সুতচিন্তামযঞাণেসূতি. তেহীতি তথা পঠন্তেহি. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘উপাদাৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি, অৰূপং পৰিগ্গণ্হাতী’’তিআদিনা পটিপদাকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তনযেন.
৮. পৰতো ঘোসো পচ্চযভূতো এতিস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন চ যোনিসোমনসিকাৰেনা’’তি ইদং আৱুত্তিনযেন দুতিযং আৱট্টতীতি ৱেদিতব্বং. তেন সাৱকানং ভাৱনামযঞাণুপ্পত্তি সঙ্গহিতা হোতি. সাৱকানমেৱ ৱা ঞাণুপ্পত্তি ইধাধিপ্পেতা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱিভাগকথনতো. এতস্মিং পক্খে পুব্বে ৱুত্তএকসেসনযোপি পটিক্খিত্তো দট্ঠব্বো. ‘‘আসযপযোগপবোধস্স নিপ্ফাদিতত্তা’’তি এতেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযপৰিযাপন্নানি পুব্বহেতুসঙ্গহানি সুতচিন্তামযঞাণানি সন্ধায ‘‘ইমা দ্ৱে পঞ্ঞা অত্থী’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. অত্থিভাৱো চেতাসং পটিপক্খেন অনুপদ্দুততা ৱেদিতব্বা. অপৰিক্খতত্তা অনভিসঙ্খতত্তা. সুতমযঞাণস্সাপি পুৰিমসিদ্ধস্স.
৯. দেসনাপটিপদাঞাণৱিভাগেহীতি নিস্সৰণদেসনাদিদেসনাৱিভাগেহি, দুক্খাপটিপদাদিপটিপদাৱিভাগেহি, সুতমযঞাণাদিঞাণৱিভাগেহি.
অৱসিট্ঠপাৰিসজ্জেনাতি খত্তিযগহপতিপৰিসপৰিযাপন্নেন. অট্ঠন্নন্তি খত্তিযপৰিসা ব্ৰাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসমাৰব্ৰহ্মপৰিসাতি ইমাসং অট্ঠন্নং.
সমত্থেতীতি সমত্থং সম্বন্ধত্থং কৰোতি.
তমেৱ দ্ৱাদসপদভাৱং দীপেত্ৱাতি সম্বন্ধো. তদত্থস্সাতি ছছক্কপৰিযাযত্থস্স (ম. নি. ৩.৪২০ আদযো). সব্বপৰিযত্তিধম্মসঙ্গাহকত্তা ছছক্কপৰিযাযস্স, তদত্থস্স চ ধম্মচক্কপ্পৱত্তেন সুত্তেন (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) সঙ্গহিতত্তা ৱুত্তং ‘‘সব্বস্সাপি…পে… ৱিভাৱেন্তো’’তি. ৱিসযিভাৱেন ব্যঞ্জনপদানং, ৱিসযভাৱেন অত্থপদানং সম্বন্ধং সন্ধাযাহ ‘‘তেসং…পে… সম্বন্ধভাৱ’’ন্তি.
পদাৱযৱো অক্খৰানি. পদত্থোতি পদত্থাৱযৱো. পদত্থগ্গহণস্সাতি পদত্থাৱবোধস্স. ৱিসেসাধানং ৱিসেসুপ্পত্তি. ৱাক্যভেদেতি ৱাক্যৱিসেসে. চিত্তপৰিতোসনং চিত্তাৰাধনং. বুদ্ধিনিসানং পঞ্ঞায তেজনং তিক্খভাৱকৰণং. নানাৱাক্যৱিসযতাপি সিদ্ধা হোতি পদাদীহিপি সঙ্কাসনস্স সিদ্ধত্তা. একৱাক্যৱিসযতায হি অত্থপদানং সঙ্কাসনাদযো যথাক্কমং অক্খৰাদিৱিসযা এৱাতি নিযমো সিযা. এতেনাতি অত্থপদানং নানাৱাক্যৱিসযত্থেন.
উগ্ঘটনাদিঅত্থানীতি উগ্ঘটনৱিপঞ্চননযনপ্পযোজনানি.
১০. উপতিট্ঠতি এত্থাতি উপট্ঠিতন্তি উপট্ঠিতসদ্দস্স অধিকৰণত্থতং দস্সেতুং ‘‘উপতিট্ঠনট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং যথা ‘‘পদক্কন্ত’’ন্তি. তেনাহ ‘‘ইদং নেস’’ন্তিআদি. পটিপত্তিদেসনাগমনেহীতি পটিপত্তিগমনদেসনাগমনেহি. ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ…পে… জৰামৰণস্সা’’তিআদিনা জৰামৰণতো পট্ঠায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসিত্ৱা মহাগহনং ছিন্দিতুং নিসানসিলাযং ফৰসুং নিসেন্তো ৱিয কিলেসগহনং ছিন্দিতুং লোকনাথো ঞাণফৰসুং তেজেন্তো বুদ্ধভাৱায হেতুসম্পত্তিযা পৰিপাকগতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায ৱিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপেন্তো অন্তৰন্তৰা নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা অনুপদধম্মৱিপস্সনাৱসেন অনেকাকাৰৱোকাৰসঙ্খাৰে সম্মসন্তো ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন যং ঞাণং পৱত্তেসি, তং ‘‘মহাৱজিৰঞাণ’’ন্তি ৱদন্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৪১) আগতং, তং দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তীনং পুৰেচৰানুচৰঞাণং সন্ধায ৱুত্তং. যং পন ৱক্খতি ‘‘ঞাণৱজিৰমোহজালপদালন’’ন্তি, তং সহ ৱিপস্সনায মগ্গঞাণং ৱেদিতব্বং. এতং ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সাসনব্ৰহ্মচৰিযং অধিপ্পেতন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ব্ৰহ্মুনো’’তিআদিমাহ.
দেসনাযাতি কৰণত্থে ইদং কৰণৱচনং. নিযুত্তোতি এত্থ হেতুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেন্তো ‘‘নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজিতো’’তি আহ.
দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
১১. জাতিলিঙ্গকালসাধনৱিভত্তিসঙ্খ্যাৱিসেসাদিতো সদ্দতো পদৱিচযো কাতব্বো. তত্থ কৰিযমানো চ যথাসভাৱনিৰুত্তিযা এৱ কতো সুকতো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদং নামপদং …পে… অযং সদ্দতো পদৱিচযো’’তি ৱত্ৱা ‘‘সো পনায’’ন্তিআদিমাহ. ৱত্তব্বঅত্থসংৱণ্ণনাতি তংতংপদৱচনীযস্স অত্থস্স ভেদং ৱত্ৱা পৰিযাযেহি ৱিৱৰিত্ৱা কথনং.
ৱিচিযমানস্স সুত্তপদস্সাতি পুচ্ছাৱসেন পৱত্তসুত্তপদস্স. ‘‘সুত্তন্তৰপদানিপি পুচ্ছাৱসেনেৱ পৱত্তানী’’তি ৱদন্তি ‘‘ন সব্বম্পি সুত্তপদ’’ন্তি. একস্সেৱ পদস্স সম্ভৱন্তানং অনেকেসং অত্থানং উদ্ধাৰো অত্থুদ্ধাৰো. একস্সেৱ পন অত্থস্স সম্ভৱন্তানং অনেকেসং পদানং উদ্ধাৰো পদুদ্ধাৰো. সব্বে হি সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে লব্ভমানে সব্বে পদত্থে. নৱ সুত্তন্তেতি সুত্তগেয্যাদিৱসেন নৱপ্পকাৰে সুত্তস্মিং আনেত্ৱা ৱিচিনতীতি যোজনা. অথ ৱা ‘‘সব্বে নৱ সুত্তন্তে’’তি ইমিনা পৱিচযলক্খণেন হাৰেন সুত্তগেয্যাদীনি সব্বানিপি নৱপ্পকাৰানি সুত্তানি ৱিচিনতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সুত্তগেয্যাদিকে’’তিআদি.
‘‘কোসলানং পুৰা ৰম্মা’’তিআদিকা (সু. নি. ৯৮২) ছপঞ্ঞাস গাথা ৱত্থুগাথা. ‘‘পাৰাযনমনুগাযিস্স’’ন্তি (সু. নি. ১১৩৭ আদযো) পন আদিকা একূনৱীসতি গাথা অনুগীতিগাথা. ইদং নামং কতন্তি ইদং ‘‘পাৰাযন’’ন্তি নামং কতং. তেনাহ ‘‘পাৰং গমনীযা ইমে ধম্মা, তস্মা ইমস্স ধম্মপৰিযাযস্স ‘পাৰাযনন্ত্ৱেৱ অধিৱচন’’’ন্তি (সু. নি. পাৰাযনত্থুতিগাথা; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথা ১৪৯ আদযো). বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানন্তি ইমস্স ৱিচযহাৰৱিভঙ্গস্স দেসনাকালে আযস্মা মহাকচ্চানো অত্তনো বুদ্ধিযং ৱত্তমানং কত্ৱা এৱমাহাতি যোজনা.
একংসব্যাকৰণস্স অযন্তি একংসব্যাকৰণীযা, একংসেন ৱা ব্যাকাতব্বত্তা একংসব্যাকৰণীযা, একংসব্যাকৰণযোগ্গাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ঠপনীযাতি ঠপেতব্বত্তা অব্যাকৰণীযাতি অত্থো. সমযন্তৰপৰিচযেন নিৱাৰণধম্মং পতি সংসযপক্খন্দো পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱিমতিচ্ছেদন’’ন্তি. পকতিযা পন নিৱাৰণধম্মং অজানন্তো ঞাতুকামতায পুচ্ছতীতি অদিট্ঠজোতনায পুচ্ছাপি সিযা. তথা হি ৱক্খতি ‘‘লোকস্স নিৱাৰণাদীনি অজানন্তেনা’’তি.
একৱত্থুপৰিগ্গহাতি একস্স অভিধেয্যত্থস্স গহণতো.
ৱিমুত্তিপৰিপাচকইন্দ্ৰিযানি ৱিৱট্টপক্খে ঠিতস্স সদ্ধাদযো ধম্মা, কিং পনেত্থ অৰিযানম্পি ইন্দ্ৰিযলোকেন সঙ্গহো হোতীতি আহ ‘‘পৰিযাপন্নধম্মৱসেনা’’তিআদি.
কাড়পক্খচাতুদ্দসীঘনৱনসণ্ডমেঘপটলচ্ছাদনঅড্ঢৰত্তীনং ৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন. ৱিৱিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছায. তেনাহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছাহেতূ’’তি. দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি এত্থ ৱুত্তং ‘‘অস্সা’’তি পদং ‘‘জপ্পাভিলেপনং অস্স ব্ৰূমী’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘জপ্পা তণ্হা অস্স লোকস্সা’’তি আহ. ‘‘সব্বসত্তান’’ন্তিআদিনা, ‘‘সব্বসোৱা’’তিআদিনা চ অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ সাতিসযং অৱিজ্জায নীৱৰণভাৱং দস্সেতি. ‘‘দূৰে সন্তো পকাসন্তি (ধ. প. ৩০৪; নেত্তি. ১১), ৰত্তো অত্থং ন জানাতী’’তি (নেত্তি. ১১, ২৭) গাথাদ্ৱযেনাপি অনুগীতিৱিচযং দস্সেতীতি যোজেতব্বং.
ৰূপাৱচৰাতি ৰূপাৱচৰসত্তা. ৱিপৰিণামদুক্খতায মুচ্চনস্স কাৰণৱচনন্তি সম্বন্ধো. যতো ৱট্টদুক্খতো মুচ্চনং. তং ৱট্টদুক্খং অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন সঙ্খাৰদুক্খতাগহণেন.
একাধাৰন্তি একৱত্থু অধিট্ঠানং. নিৱাৰণং ৱিক্খম্ভনং পিধানং সমুচ্ছেদোতি অত্থদ্ৱযস্স পুচ্ছিতত্তা ‘‘অনেকাধাৰং দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘নিৱাৰণসঙ্খাতং সংৱৰং…পে… পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তী’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ২.১০৪১; চূড়নি. অট্ঠ. ৩). তস্সত্থো ‘‘নিৱাৰণসঙ্খাতং ৱিক্খম্ভনং, সংৱৰং, পিধানঞ্চ কথেহী’’তি.
‘‘ৱোদান’’ন্তি ইমিনা সোতানং ৱিক্খম্ভনৱিসুদ্ধি, ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ইমিনা সমুচ্ছেদৱিসুদ্ধি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুচ্ছায দুৱিধত্থৱিসযতং ৱিৱৰিতুং ‘এৱ’ন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি. তথা চাহ ‘‘ৱোদাযতি…পে… অৰিযমগ্গো’’তি.
দিট্ঠিমানাৱিজ্জাসোতাপি তণ্হাসোতানুগাতি আহ ‘‘যেভুয্যেন অনুৰোধৱসেনা’’তি. উপচাৰৱসেনাতি নিস্সিতুপচাৰৱসেন. সব্বস্মাতি চক্খুতো যাৱ মনতোতি সব্বস্মা দ্ৱাৰতো. সব্বপ্পকাৰেনাত্তি তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৱেসনউন্নমনাদিপ্পকাৰেন.
তমেৱ সতিন্তি যাযং সতি পুব্বভাগে সোতানং ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱুত্তা, তমেৱ সতিং. মগ্গক্খণে সোতানং সংৱৰং পিধানং ব্ৰূমি. যস্মা পন পিধাযিকাপি সতি মগ্গক্খণে পঞ্ঞানুগা, পঞ্ঞাকিচ্চমেৱেত্থ অধিকং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি.
সংৱৰপিধানানন্তি এত্থ সংৱৰসদ্দেন নিৱাৰণং ৱুত্তং.
যস্মিং যস্মিং অৰিযমগ্গে অনধিগতে যং যং অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জনাৰহং, তস্মিং তস্মিং অধিগতে তং তং ৱিঞ্ঞাণং অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুজ্ঝতি সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তনামৰূপেনাতি আহ ‘‘তস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সহেৱা’’তি. অনুপ্পাদনিৰোধো হি এত্থ ‘‘নিৰোধো’’তি অধিপ্পেতো অনুপাদিসেসনিব্বানস্স অধিপ্পেতত্তাতি. অনুসন্ধীযতি এতেনাতি অনুসন্ধি, ইধ পুচ্ছিযমানো অত্থো.
সহ ৱিসযেন দস্সেতুন্তি এত্থ সচ্চানি এৱ ৱিসযো. পহাতব্বসভাৱং সমুদযসচ্চং, তস্স ৱিসযো দুক্খসচ্চং. ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) হি ৱুত্তং. পহাযকসভাৱং মগ্গসচ্চং, তস্স ৱিসযো নিৰোধসচ্চন্তি আহ ‘‘সহ ৱিসযেন…পে… সচ্চেসূ’’তি. কামঞ্চেত্থ ‘‘সমুদযো দ্ৱীসু ভূমীসু পহীযতী’’তি আৰদ্ধং, ‘‘দস্সনেন তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি, ভাৱনায সত্ত সংযোজনানি পহীযন্তী’’তি পন ৱিভাগৱচনমেৱ ৱত্তন্তি আহ ‘‘পহাযকৱিভাগমুখেন পহাতব্বৱিভাগং দস্সেতু’’ন্তি.
নিৰৱসেসকামৰাগব্যাপাদা ততিযমগ্গেন পহীযন্তি, ইতৰে চতুত্থমগ্গেনাতি ৱুত্তং ‘‘ইতৰেহি পন নিৰৱসেস’’ন্তি. তত্থাতি কম্মৱিপাকৱট্টপ্পভেদেন তেধাতুকে ভৱত্তযে. সংযোজনৱসেনাতি সব্বদা যোজনৱসেন বন্ধনৱসেন.
১২. অগ্গফলঞাণতায একম্পি সমানং তন্নিমিত্তস্স খযানুপ্পাদাৰম্মণস্স পচ্চৱেক্খণঞাণস্স ৱসেন ফলৱোহাৰেন দ্ৱে নামানি লভতি.
সোমনস্সনামলাভো ইমিনা আৰম্মণসঙ্কেতেনাতি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘খযে…পে… সমঞ্ঞাযা’’তি আহ.
১৩. তগ্গহণেনেৱাতি ফস্সপঞ্চমকপঞ্চৰূপিন্দ্ৰিযগ্গহণেনেৱ. সহচৰণাদিনাতি সহজাতাদিঅনন্তৰাদিপচ্চযভাৱেন চেৱ নিস্সযাৰম্মণাদিনা চ. ‘‘সম্পযুত্ত’’ন্তি ইমিনা সহিততা অৱিসিট্ঠতা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অৱিভাগেন গহণীযভাৱং সন্ধাযা’’তি.
কথং সমাধিন্দ্ৰিযং উপ্পাদেতীতি আহ ‘‘সতিগ্গহণেন চেত্থ পৰিযুট্ঠানপ্পহানং ইধাধিপ্পেত’’ন্তি. ন হি সমাধিনা পৰিযুট্ঠানপ্পহানং সম্ভৱতি.
পদহতি এতেনাতি পধানং, ৱীৰিযং. তেতি ৱীৰিযসঙ্খাৰা. একৰসেনাতি যথা ইন্দ্ৰিযানি একৰসানি হোন্তি, এৱং একৰসভাৱেন সৰণতো পৱত্তনতো. তথা পৱত্তিযা এৱ সুট্ঠু ৱত ৱীৰিযং ৱাহেসীতি যোগিনা সঙ্কপ্পেতব্বতো তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ‘‘সম্পহংসনা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘এৱং মে…পে… হেতুভাৱতো’’তি.
ইদ্ধিসদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো কৰণত্থো ৱুত্তো, পাদসদ্দস্স একো কৰণত্থো এৱ. পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধী ৱুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তি. পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধী পজ্জনকৰণেন পাদেন সমানাধিকৰণা ন হোন্তীতি ‘‘পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো’’তি কথং সক্কা ৱত্তুং, তথা ইদ্ধিকিৰিযাকৰণেন সাধেতব্বা বুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিৰিযাকৰণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৱিন্নং কৰণানং ন সমানাধিকৰণতা সম্ভৱতীতি ‘‘দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো’’তি কথং সক্কা ৱত্তুন্তি চে? সক্কা, পাদস্স ইজ্ঝমানকোট্ঠাস ইজ্ঝনকৰণূপাযভাৱতো. অথ ৱা ‘‘পঠমেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো, দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৱং যোজনতো. কথং? অনন্তৰত্থো পচ্চাসত্তিঞাযেন ইধ পঠমোতি অধিপ্পেতো, ততো পুৰিমো দুতিযোতি.
‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধি’’ন্তিআদি (ৱিভ. ৪৩২) ৱচনতো ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতীতি এত্থাপি ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৱা সমাসো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি. অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৱসেনেৱ পন ‘‘ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৱা সমাধী’’তি সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৪৩১) ৱুত্তং, তস্মা ইধাপি ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি ৱেদিতব্বো. তং পন ছন্দং ৱুত্তনযেন সদ্ধাসীসেন দস্সেন্তো ‘‘সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং পধান’’ন্তি ৱা ৱীৰিযং ৱুত্তং. ৱীৰিযসদ্দাপেক্খাসহিতং একৱচনেন ৱত্ৱা চতুব্বিধস্সপি ৱীৰিযস্স অধিপ্পেতত্তা নিব্বত্তেতব্বধম্মৱিভাগেন চ ‘‘ইমে সঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তং. তেন পধানভূতা সঙ্খাৰাতি এৱং সমাসো ৱেদিতব্বো. সঙ্খতসঙ্খাৰাদিনিৱত্তনত্থঞ্চেত্থ পধানগ্গহণং. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বম্পি ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো.
ৱীৰিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে ‘‘ৱীৰিযসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগত’’ন্তি (ৱিভ. ৪৩৫) দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতং. তত্থ পুৰিমং সমাধিৱিসেসনং ‘‘ৱীৰিযাধিপতি সমাধি ৱীৰিযসমাধী’’তি, দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনত্থং. দ্ৱে এৱ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি, পধানসঙ্খাৰো চ. ছন্দাদযো সমাধিৱিসেসনানি. পধানসঙ্খাৰো পন পধানৱচনেনেৱ ৱিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৱীৰিযাধিপতিতা পধানসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিং ৱিসেসেত্ৱা ঠিতমেৱ সমন্নাগমঙ্গৱসেন পধানসঙ্খাৰৱচনেন ৱুত্তন্তি নাপি দ্ৱীহি ৱীৰিযেহি সমন্নাগমো ৱুত্তো হোতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠো সমাধি তথা ৱিসিট্ঠেনেৱ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খাৰো, সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৱিসেসনানং ৱসেন ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি ৱুত্তা. ৱিসেসনভাৱো চ ছন্দাদীনং তংতংঅপস্সযনৱসেন হোতীতি ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদন্তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদসদ্দেন উপাযত্থেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা হোতি. তথা হি অভিধম্মে উত্তৰচূড়ভাজনীযে ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনমেৱ ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা. পঞ্হাপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা – ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তি (ৱিভ. ৪৬২) আৰভিত্ৱাপি পুন ছন্দাদীনংযেৱ কুসলাদিভাৱো ৱিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং. অঞ্ঞথা চতুব্বিধতাৱ ন হোতীতি. অযমেত্থ পাড়িৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতত্তং ৱত্ৱা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতস্স অৱচনং ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদং ভাৱেতী’’তি (ৱিভ. ৪৩২) ভাৱেতব্বানং ইদ্ধিপাদানং ৱুত্তত্তা. ভাৱিতিদ্ধিপাদস্স হি সচ্ছিকাতব্বা ফলপৰিযাপন্না ইদ্ধিপাদাতি.
ৱোস্সগ্গসদ্দো পৰিচ্চাগত্থো, পক্খন্দনত্থো চাতি ৱোস্সগ্গস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. যথাৱুত্তেন পকাৰেনাতি তদঙ্গসমুচ্ছেদপ্পকাৰেন, তন্নিন্নভাৱাৰম্মণপ্পকাৰেন চ. পৰিণমন্তং ৱিপস্সনক্খণে.
১৪. পুব্বভাগপঞ্ঞাযাতি একাৱজ্জননানাৱজ্জনৱীথীসু পৱত্তউপচাৰপঞ্ঞায. অধিগমপঞ্ঞাযাতি অপ্পনাপঞ্ঞায. পুন পুব্বভাগপঞ্ঞাযাতি নানাৱজ্জনুপচাৰপঞ্ঞায, পটিসন্ধিপঞ্ঞায ৱা. উপচাৰপঞ্ঞাযাতি একাৱজ্জনে, সব্বত্থ ৱা পৱত্তউপচাৰপঞ্ঞায.
পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযোপীতি যথাৱুত্তায পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনৱিচযোপি. ৱুত্তনযানুসাৰেনাতি অদিট্ঠজোতনা, ৱিমতিচ্ছেদনা চাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযানুগমনেন.
১৫. সেখে অসেখেতি সেক্খে অৰিযপুগ্গলে, অসেক্খে অৰিযপুগ্গলে. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানেতি ৱিপস্সনং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা পৱত্তকিলেসপ্পহানে, পহানাভিসমযেতি অত্থো.
‘‘যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পাড়িং দস্সেত্ৱা পুন ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনী’’তি ৱচনং এৱম্পেত্থ পঠন্তীতি দস্সেতুং.
সেসসংকিলেসৱোদানধম্মাতি গেধতো অৱসিট্ঠসংকিলেসধম্মা চ সব্বৱোদানধম্মা চ. অভাৱেনাতি অভাৱনেন অভাৱকৰণেন.
পযোগপৰক্কমন্তি ভুসং যোগো পযোগো, পযোগোৱ পৰক্কমো পযোগপৰক্কমো, চিত্তং. উক্খিপতীতি কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদেন্তো কুসলপক্খে উদ্ধং খিপেন্তো ৱিয পৱত্ততি. পধানৱীৰিযন্তি অকুসলানং অনুপ্পাদনট্ঠেন উত্তমৱীৰিযং. যোজেতব্বানীতি ‘‘আসেৱমানো ৱাযমতী’’তিআদিনা যোজেতব্বানি. অনুপ্পন্নাতি অৱত্তব্বতং আপন্নানন্তি ভূমিলদ্ধাৰম্মণাধিগ্গহিতাৱিক্খম্ভিতাসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নানং.
১৬. ‘‘অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযানী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘পঠমমগ্গে সদ্ধাদযো’’তিআদি ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযগ্গহণঞ্চ পাড়িযং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং.
অসুভানুপস্সনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানন্তি আহ ‘‘সতিপট্ঠানভাৱনায সুনিগ্গহিতো কামৱিতক্কো’’তি. সমাধি উপ্পজ্জমানো কামৱিতক্কম্পি নিগ্গহেত্ৱা এৱ উপ্পজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনৱজ্জসুখপদট্ঠানেনা’’তিআদিমাহ. ‘‘কুসলেসু ধম্মেসু আৰদ্ধৱীৰিযো’’তিআদিনা ধম্মচ্ছন্দতো উপ্পজ্জমানো ৱীৰিযচ্ছন্দো খন্তিং পৰিব্ৰূহেতীতি দস্সেতি. অনৱজ্জধম্মানং উপকাৰকধম্মাসেৱনং ৱিয অনুপকাৰকধম্মপৰিৱজ্জনম্পি পঞ্ঞানিসেৱনেনেৱ হোতীতি আহ ‘‘সমাধিআদীন’’ন্তিআদি.
১৭. সব্বধম্মাধিট্ঠানং দেসনং পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৱিভজিতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘সব্বধম্মানন্তি…পে… দস্সেতু’’ন্তি আহ. মহগ্গতধম্মেসু ঠানং তংসম্পাদনাৱ. তথা সেসেসু. ৱড্ঢিযমানেসূতি যথা ৱিমুত্তিং পৰিপাচযন্তি, এৱং ব্ৰূহিযমানেসু.
দস্সনপৰিঞ্ঞাতি ৰূপাৰূপধম্মানং সলক্খণতো, পচ্চযতো চ পৰিজাননা. তেনাহ ‘‘ঞাতপৰিঞ্ঞা’’তি. পটিপক্খৱিধমনেন সদ্ধিং লক্খণত্তযৱিভাৱনা ইধ ‘‘ভাৱনাপৰিঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ভাৱনা…পে… পৰিঞ্ঞা চা’’তি. দস্সনত্থা পৰিঞ্ঞা দস্সনপৰিঞ্ঞা, ভাৱনত্থা পৰিঞ্ঞা ভাৱনাপৰিঞ্ঞাতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
কক্খড়ফুসনাদীতি কক্খড়াদিফুসনাদি. অভিজানিত্ৱাতি অভিঞ্ঞায পঞ্ঞায জানিত্ৱা, ঠিতস্স অভিজাননহেতু ৱাতি অত্থো. অত্থোতি ফলং. নযোতি ৱুত্তনযো.
‘‘যং অসঙ্খত’’ন্তিপি পঠন্তি. চতুনযকোৱিদোতি একত্তনানত্তাদিনযচতুক্কে নিপুণো. দেসনাযুত্তিকুসলোতি ধম্মানং দেসনাৱিধিম্হি কুসলো.
সদিসী কাতব্বা সংসন্দনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. আনেতব্বা ‘‘অযং দেসনা ইমায দেসনায এৱং সংসন্দতী’’তি. অত্থতো অপেতন্তি অযুত্তত্থং. অসম্বন্ধত্থন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধপদত্থং. ননু পট্ঠানৱিচাৰো নযৱিচাৰো ৱিয হাৰেহি অসম্মিস্সো ৱিচাৰণন্তৰোতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ইধ নিক্খিত্তোতি ইধ সুত্তৱিচযে সুত্তত্থৱিচাৰভাৱতো নিক্খিত্তো, এতেন ৱা পট্ঠানস্স হাৰন্তোগধভাৱদস্সনেনেৱ মূলপদানং ৱিয পট্ঠানস্স পদত্থন্তৰাভাৱো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.
ইমস্স সুত্তস্সাতি সংৱণ্ণিযমানসুত্তং সন্ধাযাহ. কস্মিং ৱা পদেতি সংৱণ্ণিযমানং গাথং সন্ধাযাহ. তব্বিচযেনাতি পুচ্ছাদিৱিচযেন, অস্সাদাদিৱিচযেন চ.
ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
১৮. এৱমেতস্স সুত্তস্স অত্থো ন গহেতব্বো, এৱং পন গহেতব্বোতি অগ্গহেতব্বগহেতব্বানং অত্থানং ৱিজহনগ্গহণত্থায যুত্তাযুত্তিৱিচাৰণাযং ৱজ্জেতব্বেসু তাৱ পঠমং পটিপত্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অতথাকাৰেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৱিসযো’’তি যথা ‘‘ৱামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪; সং. নি. টী. ১.১.২১৩). ৱজ্জেতব্বভাৱতো হি সুত্তপদেহি সুত্তত্থে ৱিৱেচিতে গহেতব্বভাৱো চ অৱসিট্ঠো হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘মেত্তাৱিহাৰস্স সতো ব্যাপাদো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতী’তি ন যুজ্জতি দেসনা, ‘ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’তি যুজ্জতি দেসনা’’তি (নেত্তি. ২১).
যুত্তিনিদ্ধাৰণেন অযথাসভাৱতো ৱিৱেচিত্ৱা যথাসভাৱতো ধম্মস্স গহণকাৰণানি কথেন্তো ‘‘মহন্তা অপদিসিতব্বা এতেসন্তি মহাপদেসা’’তি ইমমত্থমাহ ‘‘বুদ্ধাদযো’’তিআদিনা. পতিট্ঠানানীতি পতিট্ঠানসাধনানি. সেসেসূতি সঙ্ঘাপদেসাদীসু. পঠমত্থো এৱ হি ইধ পাড়ি আগতো, ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. সুত্তোতৰণাদীতি আদিসদ্দেন সুত্তানোতৰণাদিপি সঙ্গয্হতি. সুত্তোতৰণৱিনযসন্দস্সনানি হি কেনচি যথাভতস্স গন্থস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং. সুত্তানোতৰণৱিনযাসন্দস্সনানি ‘‘অধম্মো’’তি. যদি এৱন্তি যদি যথাভতস্স গন্থস্স সুত্তৱিনযেহি সংসন্দনং ‘‘ধম্মো’’তি, অসংসন্দনং ‘‘অধম্মো’’তি ৱিনিচ্ছযকাৰণং, এৱং সন্তেতি অত্থো. সম্পদীযতি ঞাপীযতি ধম্মো এতেহীতি সম্পদাযা, অক্খাতাৰো.
ৱিনীযন্তি ৰাগাদযো এতেনাতি ৱিনযো, কাৰণং. তেনাহ ‘‘ৰাগাদিৱূপসমনিমিত্ত’’ন্তি. কিং পন তং? সাধিট্ঠানসমথৱিপস্সনাদিধম্মা. যে পৰতো ‘‘তেচত্তালীসং বোধঙ্গমা ধম্মা’’তি (নেত্তি. ২৪) ৱক্খতি.
ৱিনযমহাপদেসা কপ্পিযানুলোমতো অনুলোমকপ্পিযং নাম, তংসদিসতায সুত্তন্তমহাপদেসাপি অনুলোমকপ্পিযন্তি অট্ঠকথাৱোহাৰো. তেন ৱুত্তং ‘‘যং অনুলোমকপ্পিযন্তি ৱুচ্চতী’’তি.
যদিপি তত্থ তত্থ পৱত্তা ভগৱতো পকিণ্ণকদেসনা অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থসংৱণ্ণনানুৰূপেন ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা আচৰিযৱাদো নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘আচৰিযৱাদো নাম অট্ঠকথা’’তি. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হো এৱ হি বুদ্ধৱচনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতো কথামগ্গো পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি সীহড়ভাসায ঠপিতো. অত্তনোমতি থেৰৱাদো. সমেন্তমেৱ গহেতব্বন্তি যথা পাড়িযা সংসন্দতি, এৱং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধৰিতব্বাতি দস্সেতি. পমাদপাঠৱসেন আচৰিযৱাদস্স কদাচি পাড়িযা অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তেন সমেন্তো এৱ গহেতব্বো’’তি.
চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতীতি চতূহি মহাপদেসেহি ন ৱিৰুজ্ঝতি. ইদানি তং অৱিৰুজ্ঝনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘যেন যেনা’’তিআদি ৱুত্তং. সুত্তোতৰণাদি এৱ হেত্থ কাৰণং. তস্স চ অনেকাকাৰতায ‘‘পকাৰেনা’’তি ৱুত্তো. সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে সংৱণ্ণনাৱসেন গহেতব্বন্তি সম্বন্ধো. আভতেনাতি আনীতেন. সুত্ততোতি সুত্তন্তৰতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেনচি পসঙ্গেন সুত্তন্তৰতো উদ্ধৰিত্ৱা আনীতেন সুত্তপদেন সুত্তোতৰণাদিনা, কাৰণপ্পকাৰেন চ চতুমহাপদেসাৱিৰোধেন সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে সংৱণ্ণনাৱসেন অত্থজাতং গহেতব্বন্তি. তেনাহ ‘‘তেন…পে… কাতব্বা’’তি. তত্থ যুত্তিহাৰযোজনা কাতব্বাতি যুত্তিনিদ্ধাৰণৱসেন অযং যুত্তিহাৰো যোজেতব্বো. অথ ৱা যুত্তিহাৰযোজনা কাতব্বাতি ইমিনা হাৰেন ৱক্খমাননযেন যুত্তিগৱেসনং কত্ৱা তায যুত্তিযা সব্বহাৰযোজনা কাতব্বাতি অত্থো. লক্খণঞ্হেতং যুত্তিগৱেসনায, যদিদং যুত্তিহাৰো. তেনাহ ‘‘সব্বেসং হাৰানং, যা ভূমী, যো চ গোচৰো তেসং. ‘‘যুত্তাযুত্তপৰিক্খা’’তি (নেত্তি. ৪), ‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি গৱেসিতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. ২০) চ.
১৯. যদি ৱা সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৱদন্তীতি যোজনা.
২০. জৰাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স যং অঞ্ঞথত্তং অঞ্ঞথাভাৱো, অযং জৰা নাম. খণিকমৰণং খণিকনিৰোধো. সমুচ্ছেদমৰণং খীণাসৱানং খন্ধপৰিনিব্বানং.
কেৱলস্সাতি জৰায অমিস্সস্স. অঞ্ঞাৱ জৰা, অঞ্ঞং মৰণন্তি ‘‘পটিঞ্ঞাতস্স কেৱলস্স মৰণস্স দিট্ঠত্তা’’তি হেতু. যথা তং দেৱানন্তি সদিসূদাহৰণং, ৱিসদিসূদাহৰণং পন ইদ্ধিপাদাদযো, অন্ৱযব্যতিৰেকা গহেত্ৱা যোজেতব্বা.
তেহীতি জৰামৰণেহি.
‘‘জীৰণভিজ্জনসভাৱা’’তি ইমিনা লেসেন তণ্হাজৰামৰণানং অনঞ্ঞত্তং যোজেতি. যদিপি ‘‘অঞ্ঞা তণ্হা, অঞ্ঞা জৰা, অঞ্ঞং মৰণ’’ন্তি সিদ্ধোৱাযমত্থো, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ন ইদ’’ন্তিআদি, তথাপি সক্কুণেয্যপৰিহাৰাযং চোদনাতি অজ্ঝাৰুড়্হং তত্থ দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চ যথা জৰামৰণ’’ন্তি পাড়িপৱত্তানি দস্সেন্তো ‘‘যদি…পে… দস্সেতী’’তি আহ. ভাৱোতি অধিপ্পাযো. এতেসন্তি তণ্হাজৰামৰণানং.
‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি গৱেসিতব্ব’’ন্তি চ কেচি পঠন্তি, ব্যঞ্জনতোপি গৱেসিতব্বং, অঞ্ঞত্থ অত্থতো অঞ্ঞত্থম্পীতি অধিপ্পাযো. তমেৱ ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্থং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘সল্লোতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমেসন্তি সল্লধূপাযনানং. ইচ্ছাৱিপৰিযাযেতি ইচ্ছিতালাভে, অপ্পচ্চযসমৱাযে ৱা. ইদম্পি সমত্থনং হোতি যথাধিপ্পেতস্স অঞ্ঞত্থস্স ব্যতিৰেকদস্সনভাৱতো. জৰামৰণৱিপৰিযাযেতি জৰামৰণে অসতি. ন হি যথাধিপ্পেতজৰামৰণাভাৱে তণ্হা ন হোতীতি.
দ্ৱিধা ৱুত্তাতি দ্ৱিপ্পকাৰেন ৱুত্তা, দ্ৱিক্খত্তুং ৱা ৱুত্তা. যং ইদং…পে… আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা অভিলপনন্তি এৱং কিৰিযাপৰামসনং যোজেতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিসেসোতি অযং এতাসং ইচ্ছাতণ্হানং পকতিসঙ্খাতো ৱিসেসো. ‘‘দ্ৱীহি নামেহী’’তিপি পাড়ি. যদিপি এৱন্তি কামং ৱিসযৱিসেসেসু এৱং যথাৱুত্তঅৱত্থাৱিসেসেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অত্থো. সভাৱতো পন ভেদো নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তি আহ.
ইচ্ছন্তীতি কামেন্তি. তণ্হাযনা পাতুকামতা. সন্তাপনট্ঠেনাতি পৰিদহনভাৱেন. আকড্ঢনট্ঠেনাতি অৱহৰণট্ঠেন. সৰিতানীতি ৰাগৱসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৱসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৱিসত্তিকাতি ৱিত্থতা ৰূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৱসেন. ৱিসটাতি পুৰিমৱেৱচনমেৱ ত-কাৰস্স ট-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসালাতি ৱিপুলা. ৱিসক্কতীতি পৰিসক্কতি সহতি. ৰত্তো হি ৰাগৱত্থুনা পাদেন তাড়িযমানোপি সহতি. ‘‘ওসক্কনং, ৱিপ্ফন্দনং ৱা ৱিসক্কন’’ন্তি ৱদন্তি. অনিচ্চাদিকং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৱিসংৱাদিকা হোতি. ৱিসংহৰতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং দস্সেন্তী ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৱত্তিতো চিত্তং সংহৰতি সংখিপতি. ৱিসং ৱা দুক্খং, তং হৰতি, ৱহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলা, ৱিসং ৱা দুক্খাদিভেদা ৱেদনা মূলং এতাযাতি ৱিসমূলা, দুক্খসমুদযত্তা ৱিসং ফলং এতিস্সাতি ৱিসফলা. ৰূপাদিদুক্খস্সেৱ পৰিভোগো এতায, ন অমতস্সাতি ৱিসপৰিভোগা. সব্বত্থ নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৱিসতা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
সিনেহনং পেমকৰণং. বন্ধনট্ঠেনাতি সংযোজনট্ঠেন. আসীসনট্ঠেনাতি ইচ্ছনট্ঠেন. অভিনন্দনট্ঠেনাতি অস্সাদনট্ঠেন, সম্পটিচ্ছনট্ঠেন ৱা.
২১. অনভিৰতীতি উক্কণ্ঠা. ঞাণনিব্বিদাতি নিব্বিদানুপস্সনা. যথা চ দুক্খূ…পে… চাৰেসু যুত্তি ৱুত্তাতি যোজনা.
সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাদযো. যো দুক্খায পটিপদায ৱিসেসং অধিগন্তুং ভব্বো, তস্স সুখাপটিপদাযোগ্যস্স ৱিয কৰিযমানা ধম্মদেসনা ৱিসেসাৱহা ন হোতি, তস্মা সা ন যুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘ৰাগচৰিতো’’তিআদিনা. ৰাগচৰিতস্স তথা তথা কামানং আদীনৱং, ওকাৰং, সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ অৱিভাৱেত্ৱা আদিতো ৱিপস্সনাকথাৱ কৰিযমানা ন ৱিসেসাৱহা হোতি আসযস্স অসোধিতত্তাতি এতমত্থং দস্সেন্তো পাড়িযং ‘‘ৱিপস্সনা…পে… দেসনা’’তি আহাতি ৱেদিতব্বং. সেসপদেসুপীতি যথা ‘‘ৰাগচৰিতস্সা’’তিআদিনা ৰাগচৰিতকোট্ঠাসৱসেন পাড়িযং দেসনায অযুত্তি ৱুত্তা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি দোসচৰিতকোট্ঠাসাদীসুপি ‘‘দোসচৰিতস্স পুগ্গলস্স অসুভং দেসেয্যা’’তিআদিনা পাড়িযং অৱুত্তোপি যথাসম্ভৱমত্থো নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বো. কস্মা পন যুত্তিহাৰে অযুত্তিনিদ্ধাৰণা কতাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. সেসেসুপি এসেৱ নযোতি সেসেসুপি দোসচৰিতাদিৱসেন নিদ্ধাৰিতেসু অযুত্তিগৱেসনেসু অযমেৱ উপাযো. অনুলোমপ্পহান’’ন্তিপি পাড়ি, সো এৱত্থো.
‘‘যাৱতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি এতেন যুত্তিহাৰস্স মহাৱিসযতং দস্সেতি. কস্মা পনাযং মহাৱিসযোতি? যুত্তিৱিচাৰভাৱতো, সংৱণ্ণেতব্বস্স চ ধম্মস্স নানানযনিপুণাদিগুণৱিসেসযোগতোতি দস্সেন্তো ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি আহ.
অপৰভাগেতি পচ্ছাভাগে. মেত্তাৱিহাৰিভাগস্স অপৰিহীনতাৱচনতো অযোগো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘সতো’’তি. যথাৱুত্তকাৰণতো এৱাতি পটিপক্খত্তা এৱ.
পহানেকট্ঠভাৱতো দিট্ঠিমঞ্ঞিতস্স. আদীনৱদস্সনেন ৱিতক্কং জিগুচ্ছন্তা দুতিযজ্ঝানস্স আসন্নউপচাৰজ্ঝানধম্মাপি ৱিতক্কাৰম্মণা ন হোন্তি, পগেৱ দুতিযজ্ঝানধম্মাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আৰম্মণকৰণত্থো হেত্থ সহগতসদ্দো’’তি.
এৱং যুত্তিহাৰলক্খণং আগমতো যুত্তাযুত্তৱিচাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি আগমানুগতায যুত্তিযাপি তং দস্সেতুং গুণমুখেন দোসৱিভজনং ৱিভজন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৱ.
যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
২২. তেসং তেসন্তি অনৱসেসপৰিযাদানং, তেন যে সুত্তে ৱুত্তা চ ধম্মা, যে চ তেসং কাৰণভূতং, তেসং সব্বেসম্পীতি ৱুত্তং হোতি. সব্বধম্মযাথাৱঅসম্পটিৱেধোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কত্থ পন সো’’তিআদি ৱুত্তং.
পিযাযিতব্বজাতিযন্তি পেমনীযসভাৱং. মিচ্ছাপটিপদাতি পমাদাপত্তি, মিচ্ছাভিনিৱেসো ৱা. একৱাৰং উপ্পন্নাপি পাণাতিপাতচেতনা ৱেৰপ্পসৱনতো দোসস্স, একৱাৰং উপ্পন্নাপি পমাদাপত্তি, মিচ্ছাভিনিৱেসো ৱা মোহস্স উপ্পত্তিকাৰণন্তি পাড়িযং অৱুত্তম্পি নযতো নিদ্ধাৰেতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘দোসস্স…পে… ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি আহ. নিমিত্তত্থগ্গহণলক্খণং ৱণ্ণসণ্ঠানং, অনুব্যঞ্জনত্থগ্গহণলক্খণং অনুব্যঞ্জনন্তি ‘‘নিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণা’’তি ৱুত্তং. তত্থ তত্থ নিমিত্তং ইত্থিপুৰিসনিমিত্তং. অনুব্যঞ্জনং হত্থপাদহসিতকথিতাদি. ফস্সো পচ্চযো এতিস্সাতি ফস্সপচ্চযা, তংভাৱো ফস্সপচ্চযতা. অস্সাদেতি এতাযাতি অস্সাদো, তণ্হা.
ৱত্থূনি ঞেয্যধম্মোতি আহ ‘‘ৱত্থুঅৱিপ্পটিপত্তি ৱিসযসভাৱপটিৱেধো’’তি. ইধাধিপ্পেতং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘সীলসমাধিসম্পদান’’ন্তি ৱুত্তং. একদেসুপলক্খণৱসেন, ৱণ্ণগন্ধৰাগিসপ্পাযৱসেন ৱা পাড়িযং ‘‘ৱিনীলকৱিপুব্বকগ্গহণলক্খণা অসুভসঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তস্সা নিব্বিদাপদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং নিব্বিদং দস্সেন্তো ‘‘নিব্বিদা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰিতস্সনতো ৱিসেসেতুং ‘‘ঞাণেনা’’তি ৱিসেসিতং. তথা পৱত্তন্তি নিব্বিদনাকাৰেন পৱত্তনং.
যোনিসো উম্মুজ্জন্তিযা ৱিদেহৰঞ্ঞো ধীতায ৰুচায জাতিস্সৰঞাণং কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স কাৰণং অহোসি, ন পন অসপ্পুৰিসূপনিস্সযতো, অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স তস্সেৱ ৰঞ্ঞো সেনাপতিনো অলাতস্স বীজকস্স দাসস্সাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইমস্স চ…পে… উদাহৰিতব্বো’’তি আহ. সোতি পসাদো. অৱত্থাৱিসেসোতি সম্পযুত্তধম্মানং অনাৱিলভাৱলক্খিতো অৱত্থাভেদো. আযতনগতোতি ঠানগতো, ৰতনত্তযৱিসযোতি অত্থো. ‘‘কাযো’’তিআদিনা অৱত্থাৱিসেসেন ৱিনা সভাৱসিদ্ধমেৱ পদট্ঠানং দস্সেতি.
ইমস্মিং চ ঠানে পাড়িযং পুব্বে যেসং ধম্মানং পদট্ঠানং নিদ্ধাৰিতং, তে ধম্মা যেসং ধম্মানং পদট্ঠানানি হোন্তি, তে দস্সেতুং ‘‘অপৰো নযো’’তিআদি আৰদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. অস্সাদমনসিকাৰো অযোনিসোমনসিকাৰলক্খণো ৱুত্তো নিদস্সনমত্তঅত্থোতি ৱেদিতব্বো, যেভুয্যেন সত্তানং লোভৱসেন অযোনিসোমনসিকাৰা সংৱত্তন্তীত্তি দস্সনত্থং ৱা এৱং ৱুত্তং. উপপত্তি এৱ ওপপচ্চযং, তস্স ভাৱো ওপপচ্চযিকন্তি আহ ‘‘উপপত্তিভৱভাৱেনা’’তি. ৱৱত্থিতভাৱোতি ৱৱত্থিতভাৱো ৰূপস্স দস্সনাদিপটিনিযতাৰম্মণকিচ্চতা. ভৱস্স অঙ্গানীতি ভৱস্স কাৰণানি. দুতিযে অঙ্গানীতি অৱযৱা, কম্মৱট্টম্পি ৱা কাৰণঙ্গভাৱেন যোজেতব্বং.
কম্মট্ঠানস্সাতি ভাৱনায ব্ৰূহনা ৱড্ঢনা. তেসূতি তিত্থঞ্ঞুতাদীসু. কল্যাণমিত্তস্স সম্মদেৱ পযিৰুপাসনাযপীতি তং নিস্সায লদ্ধেন সব্বায ধম্মস্সৱনেন ধম্মুপসংহিতং পামোজ্জং হোতীতি তিত্থঞ্ঞুতা পীতঞ্ঞুতায পদট্ঠানং. এৱং যায ৱিমুত্তিযা সতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং হোতীতি সা তস্স পদট্ঠানন্তি অযমত্থো পাকটোতি আহ ‘‘পুৰিমানং…পে… সুৱিঞ্ঞেয্যো এৱা’’তি. সহ অধিট্ঠানেনাতি ঞাতপৰিঞ্ঞায সদ্ধিং. ঞাতপৰিঞ্ঞা হি তীৰণপৰিঞ্ঞায অধিট্ঠানং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
২৩. ‘‘লক্খণহাৰস্স ৱিসযং পুচ্ছতী’’তি ৱুত্তং, ‘‘কো পন তস্স ৱিসযো’’তি ৱুত্তে সমানলক্খণা অৱুত্তধম্মা. কাযানুপস্সনায সমাৰদ্ধায ৱেদনানুপস্সনাদযো সুখেনেৱ সিজ্ঝন্তীতি তব্বচনেন ৱেদনাগতাসতিআদীনং ৱুত্তভাৱো দস্সিতো সতিপট্ঠানভাৱেন একলক্খণত্তাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স সদ্ধানুগ্গহিতানি ৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি সাধনং, এৱং ইতৰেসম্পীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অযং অত্থো অট্ঠকথাযমেৱ (নেত্তি. অট্ঠ. ৫১) পৰতো আগমিস্সতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি একলক্খণতানিদ্দেসেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. পৰতোতি চতুব্যূহহাৰৱণ্ণনাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২০).
অসম্মিস্সতোতি ৱেদনাদযোপি এত্থ সিতা এত্থ পটিসন্ধাতি কাযে ৱেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে তদসম্মিস্সতোতি অত্থো.
অৱযৱিগাহসমঞ্ঞাতিধাৱনসাৰাদানাভিনিৱেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযৰূপেহি ৱিনিব্ভুজিতুং ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগৰাৱযৱসমূহে অৱযৱিৱাদিনোপি অৱযৱিগাহণং কৰোন্তি. নগৰং নাম কোচি অত্থো অত্থীতি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৱনং সিযাতি ইত্থিপুৰিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৱনে নগৰনিদস্সনং ৱুত্তং. অঞ্ঞো কোচি সত্তাদিকো. যং পস্সতি ইত্থিং, পুৰিসং ৱা. ননু চক্খুনা ইত্থিপুৰিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুৰিসং পস্সামী’’তি পন পৱত্তসমঞ্ঞাৱসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৱুত্তং. মিচ্ছাদস্সনেন ৱা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং ৰূপাযতনং হোতি, ৰূপাযতনং ৱা তং ন হোতীতি অত্থো. অথ ৱা তং কোসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি, দিট্ঠং ৱা যথাৱুত্তং ন হোতীতি অত্থো. যং দিট্ঠং তং ন পস্সতীতি যং ৰূপাযতনং, কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং ৱা দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো.
ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৱানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকাৰানুপস্সী ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
পথৱীকাযন্তি কেসাদিং পথৱীধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি, লক্খণপথৱিমেৱ ৱা অনেকভেদভিন্নং সকলসৰীৰগতং পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানং সমূহৱসেন গহেত্ৱা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি. এৱং অঞ্ঞত্থাপি.
আকাৰসমূহসঙ্খাতস্সাতি অনিচ্চতাদিআকাৰসমুদাযপৰিযাযস্স.
তীসু ভৱেসু কিলেসেতি ভৱত্তযৱিসযকিলেসে. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্থা, সব্বে ৱা লীনে, উদ্ধতে চ ভাৱেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. অন্তো সঙ্কোচোতি অন্তো ওলীযনা, কোসজ্জন্তি অত্থো.
২৪. গহিতেসূতি ভাৱনাগ্গহণেন গহিতেসু, ভাৱিতেসূতি অত্থো, ৱচনেন ৱা গহিতেসু. ভাৱনাগ্গহণদীপনত্থত্তা পন ৱচনেন গহণস্স ভাৱনাগ্গহণমেত্থ পধানং. যস্স সতিপট্ঠানা ভাৱিতা, তস্স সম্মপ্পধানাদযো বোধিপক্খিযধম্মা ন ভাৱিতাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি চ সমানলক্খণতাপদেসেন ইমমত্থং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৱিযমানেসু চত্তাৰো সম্মপ্পধানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তী’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিপল্লাসা পহীযন্তি উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো. ‘‘আহাৰসমুদযা কাযস্স সমুদযো, ফস্সসমুদযা ৱেদনানং সমুদযো (সং. নি. ৫.৪০৮), সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি (সং. নি. ১.১, ৩৯; ম. নি. ৩.১২৬; মহাৱ. ১; উদা. ১; ৱিভ. ২২৫) ৱচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবড়ীকাৰাহাৰফস্সমনোসঞ্চেতনাৱিঞ্ঞাণাহাৰাকাযাদীনং পৰিজাননেন পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি তপ্পটিপক্খপ্পহানতোতি দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰো আহাৰা’’তিআদিমাহ. সব্বত্থাতি ‘‘উপাদানেহি অনুপাদানো ভৱতী’’তি এৱমাদীসু.
তত্থ যস্মা পঞ্চ কামগুণা সৱিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৱিসেসেন কাযো কামুপাদানস্স ৱত্থু, সুখৱেদনস্সাদৱসেন পৰলোকনিৰপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৪৫; ২.৯৪-৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬; সং. নি. ৩.২১০; ধ. স. ১২২১; ৱিভ. ৯৩৮) পৰামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৱেদনা, চিত্তে নিচ্চগ্গহণৱসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলাদিৱসেন পৰিসুদ্ধপৰামসনং হোতী’’তি সীলব্বতুপাদানস্স চিত্তং, নামৰূপপৰিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ‘‘অত্তাভিনিৱেসো হোতী’’তি অত্তৱাদুপাদানস্স ধম্মা ৱত্থু, তস্মা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৱিযমানেসু উপাদানেহি অনুপাদানো ভৱতী’’তি ৱুত্তং.
যস্মা পন ৱুত্তনযেনেৱ কাযো কামযোগস্স ৱত্থু, ভৱেসু সুখগ্গহণৱসেন ভৱস্সাদো হোতীতি ভৱযোগস্স ৱেদনা, সন্ততিঘনগ্গহণৱসেন চিত্তে অত্তাভিনিৱেসো হোতীতি দিট্ঠিযোগস্সচিত্তং, ধম্মৱিনিব্ভোগস্স দুক্কৰত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায চ দুপ্পটিৱিজ্ঝত্তা সম্মোহো হোতীতি অৱিজ্জাযোগস্স ধম্মা, ৱত্থু, তস্মা চতুসতিপট্ঠানভাৱনায তেসু তেসং পহানসিদ্ধিতো যোগেহি ৱিসংযুত্ততা ৱুত্তা. এতেনেৱ আসৱেহি অনাসৱতা, ওঘেহি নিত্তিণ্ণতা চ সংৱণ্ণিতা হোতি কামৰাগাদীনং এৱ কামযোগকামাসৱকামোঘাদিভাৱতো.
ৱুত্তনযেনেৱ কাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৱত্থু, ‘‘দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খভূতা ৱেদনা ৱিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৱত্থু, চিত্তে নিচ্চাভিনিৱেসৱসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলেন সুদ্ধী’’তিআদিপৰামসনং হোতীতি সীলব্বতপৰামাসস্স চিত্তং ৱত্থু, সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনাভাৱতো ভৱৱিভৱদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৱত্থূতি চতুসতিপট্ঠানাতি যোজেতব্বং.
ৱুত্তনযেনেৱ ৱিসেসতো কাযো ৰাগসল্লস্স ৱত্থু, ৱেদনা দোসসল্লস্স, ‘‘চিত্তং নিচ্চগ্গহণৱসেন অত্তাভিনিৱেসং অত্তানং সেয্যাদিতো দহতী’’তি চিত্তং মানসল্লস্স, ৱুত্তনযেনেৱ ধম্মা মোহসল্লস্স ৱত্থূতি চতুসতিপট্ঠানাতি যোজেতব্বং.
যস্মা পন কাযানুপস্সনাদীহি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৰিঞ্ঞাতেসু ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি, চিত্তে হি পৰিঞ্ঞাতে সঞ্ঞাপি পৰিঞ্ঞাতাৱ হোতি, তস্মা ‘‘ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং.
তথা ৱিসেসতো কাযে সাপেক্খা ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি কাযো ছন্দাগতিযা ৱত্থু, ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদনা ব্যাপাদস্স নিমিত্তন্তি সা দোসাগতিযা ৱত্থু, সন্ততিঘনগ্গহণৱসেন সৰাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং, ধম্মসভাৱানৱবোধেন ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৱত্থূতি চতুসতিপট্ঠানভাৱনায অগতিগমনপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘অগতিগমনেহি চ ন অগতিং গচ্ছতী’’তি.
‘‘অকুসলস্স সোমনস্সস্স ৱসেনা’’তি ইদং ‘‘অযম্পি অত্থো সম্ভৱতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) পন ৱচনতো সুখৱেদনাগ্গহণেন তত্থানুসযনেন সমুদযসচ্চং দেসিতন্তি ৱেদিতব্বং. দেসিতং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি দুক্খদুক্খগ্গহণেন সাতিসযং দুক্খং অৰিযসচ্চং পকাসিতং হোতীতি পাড়িযং ‘‘দুক্খং অৰিযসচ্চং দেসিত’’ন্তি ৱুত্তং. সহচৰণাদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫ আদযো) ৱুত্তং.
লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
২৫. হাৰানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. হাৰেসু ইমস্স চতুব্যূহহাৰস্স ৱিসেসতো সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযভাৱতোতি যোজনা. তেন ৱুত্তং ‘‘ব্যঞ্জন…পে… দস্সেতী’’তি. যাযাতি নিৰুত্তিযা.
যথাৰহন্তি সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে যং যং অৰহতি নিব্বচনং ৱত্তুং, তংতংলোকসমঞ্ঞানুৰোধেনেৱ. পুব্বভাগপটিপদা সম্পাদেত্ৱা পচ্ছা সচ্চাভিসমযং পাপুণাতীতি আহ ‘‘সম্মুতি…পে… হোতী’’তি, তংতংপঞ্ঞত্তিগ্গহণমুখেন পৰমত্থগ্গহণং হোতীতি এৱং ৱা ইমিনা সম্বন্ধো.
যমিদং অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপসন্তানং সন্ধায ‘‘উভযমন্তৰেনা’’তি ইধ ৱুত্তং. ওতৰণহাৰে (নেত্তি. অট্ঠ. ৪২ আদযো) পনস্স দ্ৱাৰপ্পৱত্তফস্সাদিধম্মে সন্ধায ৱুত্তভাৱং দস্সেতুং ‘‘উভযমন্তৰেনাতি ফস্সসমুদিতেসু ধম্মেসূ’’তি অত্থো ৱুত্তো. অট্ঠকথাচৰিযা পনাহু ‘‘অন্তৰেনাতি ৱচনং পন ৱিকপ্পন্তৰদীপন’’ন্তি. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ন ইমং লোকং, ন হুৰং লোকং, অথ খো উভযমন্তৰেনাতি. অপৰো ৱিকপ্পো – উভযমন্তৰেনাতি ৱা ৱচনং ৱিকপ্পন্তৰাভাৱদীপনং. তস্সত্থো – ন ইমং লোকং, ন হুৰং লোকং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী, উভযমন্তৰেন পন অঞ্ঞং ঠানং অত্থীতি.
যেপি চ ‘‘অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, সম্ভৱেসী’’তি চ ইমেসং সুত্তপদানং অত্থং মিচ্ছা গহেত্ৱা অত্থি এৱ অন্তৰাভৱোতি ৱদন্তি, তেপি যস্মা অৱিহাদীসু তত্থ তত্থ আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তৰা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনৱসেসকিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযন্তীতি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, ন অন্তৰাভৱভূতোতি পুৰিমস্স সুত্তপদস্স অত্থো. পচ্ছিমস্স চ যে ভূতা এৱ, ন পুন ভৱিস্সন্তি, তে হি (কথা. অনুটী. ৫০৭) খীণাসৱা, পুৰিমপদেহি ‘‘ভূতা’’তি ৱুত্তা. তব্বিপৰীততায সম্ভৱং এসন্তীতি সম্ভৱেসিনো. অপ্পহীনভৱসংযোজনত্তা সেক্খা, পুথুজ্জনা চ. চতূসু ৱা যোনীসু অণ্ডজজলাবুজসত্তা যাৱ অণ্ডকোসং, ৱত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম. অণ্ডকোসতো, ৱত্থিকোসতো চ বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৱেসী নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পট্ঠায ভূতা নাম. যেন ৱা ইৰিযাপথেন জাযন্তি, যাৱ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী, ততো পৰং ভূতাতি অত্থো, তস্মা নত্থীতি পটিক্খিপিতব্বং. সতি হি উজুকে পাড়িঅনুগতে অত্থে কিং অনিদ্ধাৰিতসামত্থিযেন অন্তৰাভৱেন অত্তভাৱপৰিকপ্পিতেন পযোজনন্তি.
যং পন যে ‘‘সন্তানৱসেন পৱত্তমানানং ধম্মানং অৱিচ্ছেদেন দেসন্তৰেসু পাতুভাৱো দিট্ঠো. যথা তং ৱীহিআদিঅৱিঞ্ঞাণকসন্তানে, এৱং সৱিঞ্ঞাণকসন্তানেপি অৱিচ্ছেদেন দেসন্তৰেসু পাতুভাৱেন ভৱিতব্বং. অযঞ্চ নযো সতি অন্তৰাভৱে যুজ্জতি, নাঞ্ঞথা’’তি যুত্তিং ৱদন্তি. তেহি ইদ্ধিমতো চেতোৱসিপ্পত্তস্স চিত্তানুগতিকং কাযং অধিট্ঠহন্তস্স খণেন ব্ৰহ্মলোকতো ইধূপসঙ্কমনে, ইতো ৱা ব্ৰহ্মলোকগমনে যুত্তি ৱত্তব্বা. যদি সব্বত্থেৱ ৱিচ্ছিন্নদেসে ধম্মানং পৱত্তি ন ইচ্ছিতা, যদিপি সিযা ‘‘ইদ্ধিৱিসযো অচিন্তেয্যো’’তি, তং ইধাপি সমানং ‘‘কম্মৱিপাকো অচিন্তেয্যো’’তি ৱচনতো, তস্মা তং তেসং মতিমত্তমেৱ. অচিন্তেয্যসভাৱা হি সভাৱধম্মা, তে কত্থচি পচ্চযৱিসেসেন ৱিচ্ছিন্নদেসে পাতুভৱন্তি, কত্থচি অৱিচ্ছিন্নদেসে চ. তথা হি মুখঘোসাদীহি অঞ্ঞস্মিং দেসে আদাসপব্বতপ্পদেসাদিকে পটিবিম্বপটিঘোসাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বত্তমানং দিস্সতি, তস্মা ন সব্বং সব্বত্থ উপনেতব্বন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন পটিবিম্বস্স উদাহৰণভাৱসাধনাদিকো অন্তৰাভৱৱিচাৰো কথাৱত্থুপ্পকৰণস্সটীকাযং (কথা. অনুটী. ৫০৭) গহেতব্বো.
অপৰে পন ‘‘ইধাতি কামভৱো, হুৰন্তি অৰূপভৱো, উভযমন্তৰেনাতি ৰূপভৱো ৱুত্তো’’তি ৱদন্তি, ‘‘ইধাতি পচ্চযধম্মা, হুৰন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা, উভযমন্তৰেনাতি পণ্ণত্তিধম্মা ৱুত্তা’’তি চ ৱদন্তি, তং সব্বঅট্ঠকথাসু নত্থি, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অৱসিট্ঠং ৰূপন্তি আপোধাতুআকাসধাতূহি সদ্ধিং লক্খণৰূপানি, ওজঞ্চ সন্ধাযাহ অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্স খীণাসৱস্স তং নিব্বানাৰম্মণং চিত্তং ন জানন্তি ন ঞাযন্তি ‘‘ঝাযমানা’’তি ৱুত্তত্তা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. আৱট্টহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
২৯. অকুসলানং ধম্মানং ৱিদ্ধংসনসভাৱত্তা, অকুসলানং ৱা পজহনে কুসলানং সম্পাদনে পট্ঠপনসভাৱত্তা আৰম্ভধাতু. তথাভূতাতি সীলাদীহি সমঙ্গীভূতা. কামধাতুআদিকা তিধাতুযোৱ তেধাতু. তস্স অভিভৱনতো তেধাতুইস্সৰো মচ্চুৰাজা. অনাদিমতিসংসাৰে চিৰকালং লদ্ধপতিট্ঠাপি অচিৰকালং ভাৱিতেহি কুসলেহি ধম্মেহি সমুচ্ছিন্দনীযত্তা অবলা কিলেসাতি ৱুত্তং ‘‘অবলং দুব্বল’’ন্তি. তেনাহ ‘‘অবলা নং বলীযন্তী’’তি.
ইদং ৱচনং অযং গাথাপাদো. সমাধিস্স পদট্ঠানন্তি এত্থ সমাধিস্স কাৰণং সমতানুযোগে নিযোজনতোতি যোজেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. পপঞ্চাতি ৰাগাদযোৱ. তথা চেৱ সংৱণ্ণিতন্তি দেসনায পদট্ঠানভাৱেনেৱ অত্থসংৱণ্ণনা কতাতি অত্থো.
ন্তি তং দেসনং. তস্সাতি সভাগাদিৱসেন আৱট্টনস্স. পৰিপক্কঞাণানং ৱিসেসাধিগমায. লাভৱিনিচ্ছযপৰিগ্গহমচ্ছৰিযানীতিআদীসু লাভোতি ৰূপাদিআৰম্মণপ্পটিলাভো. সো পৰিযেসনায সতি হোতীতি পৰিযেসনাগ্গহণেন গহিতো. ৱিনিচ্ছযোতি ‘‘এত্তকং মে ৰূপাৰম্মণত্থায ভৱিস্সতি, এত্তকং সদ্দাদিআৰম্মণত্থায, এত্তকং ময্হং, এত্তকং পৰস্স, এত্তকং পৰিভুঞ্জিস্সামি, এত্তকং নিদহিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তো ৱিতক্কো ৱিনিচ্ছযো. সো লাপিতহেতুকত্তা পৰিযেসনমূলকতায পৰিযেসনাগ্গহণেনেৱ গহিতো, তথা পৰিগ্গহমচ্ছৰিযানি. তত্থ পৰিগ্গহো ‘‘মম ইদ’’ন্তি পৰিগ্গণ্হনং. মচ্ছৰিযং ‘‘ময্হেৱ হোতূ’’তি পৰেহি সাধাৰণভাৱাসহনং. তেনেৱস্স পোৰাণা এৱং ৱচনত্থং ৱদন্তি ‘‘ময্হেৱিদমচ্ছৰিযং হোতু, মা অঞ্ঞেসং অচ্ছৰিযং হোতূতি পৱত্তত্তা মচ্ছৰিযন্তি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১০৩; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৯.২৩). পৰিভোগত্থানং পন ৱিনিচ্ছযাদীনং পৰিভোগন্তোগধতা ৱেদিতব্বা. ছন্দৰাগো দুব্বলৰাগো. অজ্ঝোসানং ‘‘মম ইদ’’ন্তি তণ্হাৱসেন বলৱসন্নিট্ঠানন্তি আহ ‘‘ছন্দৰাগঅজ্ঝোসানা তণ্হা এৱা’’তি. আৰক্খনিমিত্তং দ্ৱাৰপিদহনমঞ্জূসাগোপনাদিনা সুট্ঠু ৰক্খণনিমিত্তং. পাপানি কৰোন্তো পৰিভোগনিমিত্তং ৰত্তো গিদ্ধো গধিতো মুচ্ছিতো হুত্ৱা মিগোৱ পৰিভুঞ্জননিমিত্তং পমাদং আপজ্জতীতি এৱং পৰিযেনাৰক্খা পৰিভোগনিমিত্তং. পমাদো তিৱিধো তণ্হায ৱসেন কথিতোতি দস্সেন্তো ‘‘তিৱিধো তণ্হাযাতি ৱুত্ত’’ন্তি আহ.
অৱিসেসেন ৱুত্তন্তি ‘‘কতমেন উপাদানেন সউপাদানা’’তি ৱিভাগেন পুচ্ছিত্ৱাপি ‘‘অৱিজ্জায চ তণ্হায চা’’তি অৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱুত্তং. তণ্হঞ্চ অৱিজ্জঞ্চ চতুৰুপাদানং ৱসেনাতি কামুপাদানাদীনং চতুন্নং উপাদানানং ৱসেন ৱিভজিত্ৱা খন্ধানং দুক্খভাৱেন দুক্খসচ্চভাৱেন সহ পৰিঞ্ঞেয্যভাৱং, উপাদানানং সমুদযভাৱেন সমুদযসচ্চভাৱেন সহ পহাতব্বভাৱং দস্সেতীতি যোজনা.
৩০. ‘‘যো’’তিআদিনা ৱুত্তো তিৱিধো পমাদো পৰিযেসতি, আৰক্খণঞ্চ কৰোতি, পৰিভোগনিমিত্তঞ্চাতি সম্বন্ধো. পমাদো হি পমজ্জন্তস্স পুগ্গলস্স ভোগানং পৰিযেসনায, আৰক্খণায চ হেতুভূতো কত্তুভাৱেন উপচৰিতো, পৰিভোগস্স পন নিমিত্তং. ‘‘তপ্পটিপক্খেনা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি ‘‘অপ্পমাদানুযোগেনা’’তি, তেন সমথভাৱং দস্সেতি. খেপনাতি খযপাপনা. ৱোদানপক্খৱিসভাগধম্মৱসেনাতি ৱোদানপক্খো চ সো পমাদস্স ৱিসভাগধম্মো চাতি ৱোদান…পে… ধম্মো, সমথো, তস্স ৱসেন.
সমথে সতীতি অধিট্ঠানভূতে ঝানে সতি, তং পাদকং কত্ৱাতি অত্থো. যা পঞ্ঞাতি নামৰূপপৰিচ্ছেদাদিৱসেন পৱত্তপঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘অযং ৱিপস্সনা’’তি. পহীনেসূতি পহীযমানেসু.
ৱোদানপক্খন্তি আৰম্ভধাতুআদিৱোদানপক্খং নিক্খিপিত্ৱা. ৱিসভাগধম্মৱসেনাতি পমাদৱসেনেৱ. সভাগধম্মৱসেনাতি পুব্বে নিক্খিত্তস্স আৰম্ভধাতুআদিৱোদানধম্মস্স সমথাদিসভাগধম্মৱসেন.
পুন অপৰিযোদাপনিযং সিখাপ্পত্তপৰিযোদাপনং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তং পন অৰহত্তেন হোতী’’তি.
মোহসমুট্ঠানতা ৱুত্তা ‘‘মোহো এৱ সমুট্ঠান’’ন্তি কত্ৱা. অঞ্ঞথা পিসুণাৱাচায দোসসমুট্ঠানতা মুসাৱাদস্স ৱিয মোহসমুট্ঠানভাৱা ৱত্তব্বা সিযা.
কম্মপথভাৱং পত্তানং, অপ্পত্তানঞ্চ অকুসলধম্মানং ‘‘সব্বপাপ’’ন্তি পদেন পৰিগ্গহিতত্তা ৱুত্তং ‘‘কম্মপথকম্মৱিভাগেনা’’তি.
৩১. সেসপদানন্তি ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তিআদীনং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪; পেটকো. ২৯) গাথায অৱসিট্ঠপদানং. যথাধিগতন্তি অত্তনা অধিগতপ্পকাৰং, পচ্ছা ভূমিদিসা.