নযসমুট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা

৭৯. ‘‘ৱিসযভেদতো’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো ৱিৱৰিতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ নযতোতি নযগ্গাহতো. ন হি পটিৱেধঞাণং ৱিয ৱিপস্সনাঞাণং পচ্চক্খতো পৱত্ততীতি. অনুবুজ্ঝিযমানোতি অভিসমযঞাণস্স অনুৰূপং বুজ্ঝিযমানো. যথা একপটিৱেধেনেৱ মগ্গঞাণং পৱত্ততি, এৱং তদনুচ্ছৱিকং ৱিপস্সনাঞাণেন গয্হমানোতি অত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা নন্দিযাৱট্টাদীনং তিণ্ণং অত্থনযভাৱো সমত্থিতো হোতীতি. তথা হি অত্থৱিসেসসৰূপতায তযো নযা ‘‘সুত্তত্থো’’তি ৱুত্তা, পদত্থৱিচাৰভাৱেপি পন হাৰা ‘‘ব্যঞ্জনৱিচযো’’তি. যদি এৱং কথং তযোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পটিৱিজ্ঝন্তানং পনা’’তিআদি. তত্থ একমেকো সংকিলেসৱোদানানং ৱিভাগতো দ্ৱিসঙ্গহোতি যোজনা. চতুছঅট্ঠদিসো চাতি ন পচ্চেকং তে নন্দিযাৱট্টাদযো চতুছঅট্ঠদিসা, অথ খো যথাক্কমন্তি. ‘‘এৱ’’ন্তিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং.

তথা চাতি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স উপচযেন সমত্থনা. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো পট্ঠানকথাযং আৱি ভৱিস্সতি. ‘‘অন্ধং তমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰ’’ন্তিআদি (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৱচনতো কামতণ্হাপি পটিচ্ছাদনসভাৱা, যতো কামচ্ছন্দং ‘‘নীৱৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. অৱিজ্জায পন ভৱেসু আদীনৱপ্পটিচ্ছাদনং সাতিসযন্তি. তথা অৱিজ্জাপি সংযোজনসভাৱা, যতো সা বহিদ্ধা সংযোজনভাৱেন ৱুত্তা. এৱং সন্তেপি তণ্হায বন্ধনট্ঠো সাতিসযো অপেক্খিতভাৱতোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘তথাপি…পে… ৱুত্ত’’ন্তি আহ.

‘‘সংযুত্তা’’তি পদস্স সম্পযুত্তাতি অত্থোতি আহ ‘‘মিস্সিতা’’তি. ‘‘অৱিজ্জাভিভূতা…পে… অভিনিৱিসন্তা’’তি এতেন অৱিজ্জায অযাথাৱগহণহেতুতং দস্সেতি, ততো সো অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জাতি ৱুচ্চতি. কিলিস্সনং উপতাপনন্তি আহ ‘‘কিলিস্সনপ্পযোগং অত্তপৰিতাপনপটিপত্তি’’ন্তি. অল্লীযনং সেৱনং.

দুক্খন্তি …পে… জানন্তীতি অত্তনা অনুভূযমানং তথা তথা উপট্ঠিতং কাযিকচেতসিকদুক্খং, ইতৰম্পি ৱা একদেসং জানন্তি. তণ্হাযপি এসেৱ নযো. সভাগৱিসভাগপটিপজ্জিতব্বাকাৰতো তত্থ তেসং ঞাণং নত্থেৱাতিদস্সেন্তো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিমাহ. পৱত্তিপৱত্তিহেতুমত্তম্পীতি ‘‘পৱত্তি পৱত্তিহেতূ’’তি এত্তকম্পি. কা পন কথাতি পচুৰজনসাধাৰণে লোকিযেপি নাম অত্থে যেসং ঞাণস্স পটিঘাতো, পৰমগম্ভীৰে অৰিযানং এৱ ৱিসযভূতে লোকুত্তৰে নিৱত্তিনিৱত্তিহেতুসঙ্খাতে অত্থে কা নাম কথা, ছিন্না কথাতি অত্থো. অট্ঠসমাপত্তিপভেদস্স কেৱলস্স সমথস্স তাদিসে কালে বাহিৰকানঞ্চ ইজ্ঝনতো ‘‘ৱিপস্সনাধিট্ঠান’’ন্তি ৱিসেসিতং. ৱূপসমো সমুচ্ছেদো, পটিপ্পস্সদ্ধি চ.

‘‘সংসাৰস্স অনুপচ্ছেদনতো’’তি ইদং দিট্ঠিগতানং দিট্ঠিগতিকমতদস্সনং. সো হি পুত্তমুখদস্সনে অসতি সংসাৰো উচ্ছিজ্জেয্যাতি ভাযতি. যতো ৱুত্তং –

‘‘গণ্ডুপ্পাদো কিকী চেৱ, কুন্তী ব্ৰাহ্মণধম্মিকো;

এতে অভযং ভাযন্তি, সম্মূড়্হা চতুৰো জনা’’তি. (সু. নি. অট্ঠ. ২.২৯৩; অ. নি. টী. ৩.৫.১৯২);

তদভিঞ্ঞাতি তং যথাৱুত্তঅন্তদ্ৱযং অভিজানন্তি গুণং আৰোপেত্ৱা জানন্তীতি তদভিঞ্ঞা. অত্থভঞ্জনতো, ৰোগগণ্ডসল্লসদিসতায অত্তভাৱসংকিলেসানঞ্চ ৰোগগণ্ডসল্লতা.

সক্কাযদস্সনেতি এত্থ দিট্ঠিদস্সনং, সক্কাযোৱ দস্সনং সক্কাযদস্সনন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. তেসন্তি দিট্ঠিচৰিতানং. অত্তাভিনিৱেসো বলৱা. তস্মা যথাউপট্ঠিতং ৰূপং ‘‘অত্তা’’ইচ্চেৱ গণ্হন্তীতি অধিপ্পাযো. তথা ৱেদনাদিং. তণ্হাচৰিতো পন যথাউপট্ঠিতং ৰূপং তণ্হাৱত্থুং কত্ৱা অত্তনিযাভিনিৱেসেন অভিনিৱিসন্তা তদঞ্ঞমেৱ অত্ততো সমনুপস্সন্তি. এৱং ৱেদনাদীসু. তেনাহ ‘‘তণ্হাচৰিতা’’তিআদি. ৱিজ্জমানেতি পৰমত্থতো উপলব্ভমানে. কাযেতি সমূহে. দিট্ঠিযা পৰিকপ্পিতো অত্তাদি এৱ পৰমত্থতো নুপলব্ভতি, দিট্ঠি পন লব্ভতেৱাতি আহ ‘‘সতী ৱা ৱিজ্জমানা’’তি.

সক্কাযদস্সনমুখেনাতি সক্কাযদিট্ঠিমুখেন.

উচ্ছেদসস্সতন্তি তংসহচৰণতো উচ্ছেদসস্সতদিট্ঠি ৱুত্তা. ‘‘উচ্ছেদসস্সতৱাদা’’তিপি পাঠো.

কসিণাযতনানীতি কসিণজ্ঝানানি.

তেজেত্ৱাতি নিসানেত্ৱা.

৮১. এত্তাৱতা নন্দিযাৱট্টস্স ভূমিৰচনৱসেন সংকিলেসপক্খো দস্সিতোতি আহ ‘‘তত্থ দিট্ঠিচৰিতোতিআদিনা ৱোদানপক্খং দস্সেতী’’তি. ‘‘যস্মা সল্লেখে তিব্বগাৰৱো’’তি ইমিনা তত্থ তিব্বগাৰৱত্তা সংলেখানুসন্ততৱুত্তিনা ভৱতীতি দস্সেতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. মিচ্ছাধিমোক্খো সদ্ধাপতিৰূপকো অৱত্থুস্মিং পসাদো.

পুগ্গলাধিট্ঠানেন ধম্মমেৱ ৱিভজতীতি আহ ‘‘সত্তাপি…পে… দস্সেতী’’তি.

যে হি কেচীতি এত্থ হি-সদ্দো নিপাতমত্তং. ‘‘ইমাহি এৱ চতূহি পটিপদাহী’’তিপি পাড়ি. দুক্খাপটিপদাদিৱিভাগেন মগ্গো এৱ ইধ ৱুত্তোতি আহ ‘‘পটিপদা হি মগ্গো’’তি চতুদ্দিসাসঙ্খাতং মগ্গন্তি চতুদ্দিসাসঙ্খাতং পৱত্তনুপাযং. দ্ৱে দিসা এতিস্সাতি দ্ৱিদিসা. নন্দিযাৱট্টস্সাতি নন্দিযাৱট্টনযস্স.

৮২. ৱিৱত্ততি ৱট্টং এত্থাতি ৱিৱত্তং, ৱিৱত্তং এৱ ৱিৱট্টং, অসঙ্খতধাতু, নিব্বুতি এৱ ৱা. তেন ৱুত্তং ‘‘নিব্বান’’ন্তি.

‘‘কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱা পাড়ি. উপচযেতি উপচযাৱত্থাযন্তি অত্থো. দসন্নন্তি লোভাদিকিলেসৱত্থূনং. ৱিপল্লাসহেতুভাৱতোতি সুভসঞ্ঞাদিৱিপল্লাসহেতুকভাৱতো. ৱিপৰিযেসগ্গাহৱসেন হি আদীনৱেসু এৱ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা. ন হি যথাভূতঞাণে সতি তথা সম্ভৱো. তেন ৱুত্তং ‘‘দসন্নং…পে… ভাৱতো’’তি. দসৱিধকাৰণেতি দসৱিধে কাৰণে, দসৱিধস্স ৱা কাৰণে. অযোনিসোমনসিকাৰপৰিক্খতা ধম্মা সুভাৰম্মণাদযো.

তব্বিসযা কিলেসাতি আহাৰপৰিঞ্ঞাপৰিবন্ধভূতা কিলেসা. ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি এসেৱ নযো. কাযে পৱত্তমানো পঠমো ৱিপল্লাসো কাযসমুদাযে, কাযেকদেসে চ কবড়ীকাৰে আহাৰে পৱত্তো এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমে আহাৰে ৱিসযভূতে পঠমো ৱিপল্লাসো পৱত্ততী’’তি. তথা ৱেদনাযং পৱত্তমানো দুতিযৱিপল্লাসো তপ্পচ্চযে ফস্সাহাৰে, চিত্তে পৱত্তমানো ততিযৱিপল্লাসো তপ্পচ্চযে মনোসঞ্চেতনাহাৰে, ধম্মেসু পৱত্তমানো চতুত্থৱিপল্লাসো তপ্পচ্চযে ৱিঞ্ঞাণাহাৰে পৱত্তো এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘চতুত্থে আহাৰে চতুত্থো ৱিপল্লাসো’’তি. তেনাহ ‘‘সেসাহাৰেসুপি এসেৱ নযো’’তি. আহাৰসীসেন ৱা আহাৰপটিবদ্ধো ছন্দৰাগো গহিতো. ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি এসেৱ নযো. তেনেৱাহ ‘‘আহাৰসীসেন তব্বিসযা কিলেসা অধিপ্পেতা’’তি. পঠমে আহাৰে ৱিসযভূতেতি চ পঠমে আহাৰে ছন্দৰাগস্স ৱিসযভাৱং পত্তে, তব্ভাৱং অনতিক্কন্তেতি অত্থো. অপ্পহীনচ্ছন্দৰাগস্স হি তত্থ ৱিপল্লাসা সম্ভৱন্তি, ন ইতৰস্স. তথা দুতিযৱিপল্লাসাদীসু অপ্পহীনেসু. ইতৰে উপাদানানি পৱত্তন্তেৱ অপ্পহীনত্তাতি আহ ‘‘সেসপদেসুপি এসেৱ নযো’’তি. যস্মা চ উপাদানাদীসু অপ্পহীনেসুপি যোগাদযো পৱত্তন্তেৱ যথাৰহং তংসভাৱত্তা, তদেকট্ঠসভাৱতো চ, তস্মা ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘পঠমে উপাদানে পঠমো যোগো’’তিআদি. তেনাহ ‘‘সেসপদেসুপি এসেৱ নযো’’তি.

৮৩. অপৰিজানন্তস্সাতি ঞাতপৰিঞ্ঞায, তীৰণপৰিঞ্ঞায, পহানপৰিঞ্ঞাযাতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অজানন্তস্স, তেসং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অনৱবুজ্ঝন্তস্সাতি অত্থো. তিব্বো বহলো ছন্দৰাগো হোতি তণ্হাচৰিতভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ইতি উপক্কিলেসস্স দিট্ঠাভিনিৱেসস্স হেতুভাৱতোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘ৱুত্তনযেনেৱা’’তি. সুভসুখসঞ্ঞাকামুপাদানকামভৱযোগঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামভৱাসৱ- কামভৱোঘৰাগসল্লছন্দাগতিগমনানি তণ্হাপক্খিকতায, তণ্হাসভাৱতায চ তণ্হাপধানানি. সীলব্বতুপাদানব্যাপাদকাযগন্থদোসসল্লদোসাগতিগমনানি পন তণ্হাভাৱে ভাৱতো, ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো তণ্হাৱিসযতো, সব্বেসং ৱা তণ্হাৱিসযতো তণ্হাপধানতা লব্ভতেৱ. পচ্ছিমকানং দিট্ঠিপধানতা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

৮৪. কবড়ীকাৰে আহাৰেতি কবড়ীকাৰাহাৰৱিসযে ছন্দৰাগে. ‘‘অপ্পহীনে’’তিআদিকং পৰিযাযকথং মুঞ্চিত্ৱা নিপ্পৰিযাযমেৱ দস্সেন্তো কবড়ীকাৰাহাৰস্স ‘‘অসুভসভাৱত্তা, অসুভসমুট্ঠানত্তা চা’’তি ৱুত্তং. লব্ভমানে হি উজুকে অত্থে কিং পৰিযাযকথাযাতি. ছন্দৰাগো ৱা তত্থ অত্থসিদ্ধোতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱুত্তো. ন হি তত্থ অসতি ছন্দৰাগে ৱিপল্লাসো সম্ভৱতি. দুক্খসভাৱত্তাতি সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খসভাৱত্তা. দুক্খপচ্চযত্তাতি তিৱিধদুক্খতালক্খণস্স দুক্খস্স কাৰণতো. ৱিঞ্ঞাণে নিচ্চসঞ্ঞিনো. তথা হি সাতি নাম ভিক্খু কেৱট্টপুত্তো ‘‘তংযেৱ ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতী’’তি তত্থ নিচ্চাভিনিৱেসং সংৱেদেসি. যেভুয্যেন সঙ্খাৰেসু অত্তসঞ্ঞিতা দিট্ঠিগতিকানং ‘‘চেতনা অত্তা’’তিআদিদিট্ঠিপৰিদীপনেসু ৱেদিতব্বা. ‘‘ভৱৱিসুদ্ধী’’তি পদস্স অত্থৱচনং ‘‘নিব্বুতিসুখ’’ন্তি. ‘‘সীলব্বতেহি…পে… সুখন্তি দড়্হং গণ্হাতী’’তি ইমিনা সীলব্বতুপাদানং ইধ ভৱুপাদানন্তি দস্সেতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সীলব্বতুপাদানসঙ্খাতেন ভৱুপাদানেনা’’তি.

পচ্চযা হোন্তি উপনিস্সযপচ্চযাদিনা. পঠমে যোগে ঠিতোতি পঠমে যোগে পতিট্ঠিতো. অপ্পহীনা হি কিলেসা কম্মৱট্টাদীনং কাৰণভূতা তংসমঙ্গিনো সত্তস্স পতিট্ঠাতি ৱুচ্চন্তি. পৰস্স অভিজ্ঝাযনং পৰাভিজ্ঝাযনং. ভৱপত্থনায ভৱদিট্ঠিভৱৰাগৱসেন পিযাযিতস্স ৱত্থুনো ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱে দোমনস্সুপ্পত্তিং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ভৱৰাগ…পে… পদূসেন্তী’’তি.

গন্থিত্ৱাতি গন্থিং কত্ৱা. দ্ৱিধাভূতং ৰজ্জুআদিকে ৱিয গন্থিকৰণঞ্হি গন্থনং. চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তা আসৱানং উপ্পত্তিহেতু হোন্তীতি সম্বন্ধো. পৰিযুট্ঠানপ্পত্তা একচ্চে কিলেসা ৱিসেসতো আসৱুপ্পত্তিহেতু হোন্তীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং উপ্পটিপাটিৱচনং. তপ্পটিপক্খে ৱিসযে পত্থেতীতি যোজনা. তব্বিসযবহুলে ভৱে পত্থেতীতি যথা মানুসকেহি কামেহি নিব্বিন্নৰূপা দেৱূপপত্তি. তংসভাৱত্তাতি দিট্ঠিসভাৱত্তা. অপৰাপৰন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং. একচ্চা হি দিট্ঠি একচ্চস্স দিট্ঠাভিনিৱেসস্স কাৰণং হোতি, যথা সক্কাযদিট্ঠি ইতৰাসং. অভিনিৱিসন্তস্সাতি অভিনিৱেসনহেতু. ‘‘অযোনিসোমনসিকাৰতো…পে… অৱিজ্জাসৱো উপ্পজ্জতী’’তি ইদং সচ্চাভিনিৱেসস্স ফলভূতং অৱিজ্জাসৱং দস্সেতি একন্তৱস্সিমেঘৱুট্ঠানেন ৱিয মহোঘপ্পৱত্তি. অৱিজ্জাসৱো সিদ্ধো হোতি ৱুট্ঠিহেতুকমহোঘসিদ্ধিযা উপৰিমেঘৱুট্ঠানং ৱিয.

‘‘নন্দীৰাগসহগতা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৪) ৱিয তব্ভাৱত্থো সহগতসদ্দোতি আহ ‘‘অনুসয…পে… ভূতা ৱা’’তি. চিত্তস্স অব্ভন্তৰসঙ্খাতং হদযন্তি ৱিপাকচিত্তপ্পৱত্তিং সন্ধায ৱদতি. ৱিপাকৱট্টেপি কিলেসৱাসনাহিতা অত্থি কাচি ৱিসেসমত্তা.

লোভসহগতস্স ৱিঞ্ঞাণস্স. ইতৰস্স দোসসহগতাদিকস্স. ব্যঞ্জনেন ৱিয ভোজনস্স আৰম্মণস্স অভিসঙ্খৰণং ৱিসেসাপাদনং উপসেচনং, নন্দী সপ্পীতিকতণ্হা উপসেচনং এতস্সাতি নন্দূপসেচনং উপসেচনভূতাযপি নন্দিযা ৰাগসল্লউপনিসতো. উপসিত্তে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতুং পাড়িযা ‘‘ৰাগসল্লেন নন্দূপসেচনেন ৱিঞ্ঞাণেনা’’তি ৱুত্তন্তি তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘কেন পন তং নন্দূপসেচন’’ন্তি পুচ্ছতি.

ৰাগসল্লেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰাগসল্লেন হেতুভূতেনা’’তি আহ. উপনিস্সযপচ্চযত্থো চেত্থ হেত্ৱত্থো. উপগন্তব্বতো ৱিঞ্ঞাণেনাতি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. ‘‘পতিট্ঠাভাৱতো’’তি ইমিনা ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযাদিপচ্চযতং ৱদতি. তেনাহ ‘‘ৰূপক্খন্ধং নিস্সায তিট্ঠতী’’তি. এৱং দুতিযাদিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসুপি নিস্সযাদিপচ্চযতা ৱত্তব্বা পতিট্ঠাৱচনতো.

৮৫. যদিপি অকুসলমূলাদিকে তিপুক্খলস্স, তণ্হাদিকে নন্দিযাৱট্টস্স দিসাভাৱেন ৱক্খতি, তথাপি অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৱেসতো একস্মিং নযে সিদ্ধে ইতৰেপি সিদ্ধা এৱ হোন্তীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘আহাৰাদযো…পে… ৱৱত্থপেতু’’ন্তি ৱুত্তং. ৱক্খমানে ৱা অকুসলমূলতণ্হাদিকে আদিসদ্দেন সঙ্গহেত্ৱা ‘‘আহাৰাদযো’’তি ৱদন্তো ‘‘নযান’’ন্তি বহুৱচনমাহ. একস্স অত্থস্সাতি ৰাগচৰিতস্স উপক্কিলেসতাসঙ্খাতস্স একস্স পযোজনস্স. ব্যঞ্জনত্থোপি গহিতো, ন ব্যঞ্জনমেৱ গহিতন্তি সুত্তপদানি অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযাযৱচনানি যথাৰহং তণ্হাৱত্থূনং তত্থ কথিতত্তা ৱুত্তং ‘‘সৱত্থুকা তণ্হা ৱুত্তা’’তি. দোসৱত্থূনং, দিট্ঠিৱত্থূনঞ্চ তত্থ কথিতত্তা ‘‘সৱত্থুকো দোসো, সৱত্থুকা দিট্ঠি চ ৱুত্তা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘ৱুত্তনযানুসাৰেনা’’তি.

দুক্খাকাৰেন সহ দুক্খাকাৰং গহেত্ৱাতি অত্থো. এৱঞ্চেতন্তি যদি তংতংঅনুপস্সনাবহুলস্স ৱসেন পুৰিমাহাৰদ্ৱযাদীসু ৱিমোক্খমুখৱিসেসনিদ্ধাৰণং কতং, এতং এৱমেৱ ৱেদিতব্বং, ন অঞ্ঞথা. তত্থ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা অৰিযমগ্গানং ওধিসো কিলেসপ্পজহনতো পহাতব্বেসু ধম্মেসু নিযমো অত্থি, ন এৱং ৱিপস্সনায পৰিঞ্ঞাপহানানং অনিচ্চন্তিকত্তাতি.

অপৰে পনাহু – পুৰিমে আহাৰদ্ৱযে পৰিকিলেসভাৱেন, দুক্খপচ্চযত্তা চ দুক্খলক্খণং সুপাকটং. তত্থ পুৰিমে ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিদ্ৱযৱিঞ্ঞাণাহাৰে ততিযৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং অনিচ্চলক্খণং, মনোসঞ্চেতনাহাৰে চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং অনত্তলক্খণং সুপাকটন্তি তিস্সন্নং অনুপস্সনানং পৱত্তিমুখতায তেহি অপ্পণিহিতাদিৱিমোক্খমুখেহি পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি. তথা ৱিপল্লাসাদীসু পুৰিমদ্ৱযং দুক্খানুপস্সনায উজুৱিপচ্চনীকং, ইতৰদ্ৱযং অনিচ্চানত্তানুপস্সনানং. ইতি পৱত্তিমুখতায চ উজুৱিপচ্চনীকতায চ ইমে ধম্মা যথাৰহং অপ্পণিহিতাদিৱিমোক্খমুখেহি পৰিঞ্ঞেয্যা, পহাতব্বা চ ৱুত্তা. তত্থ সুভসুখসঞ্ঞাকামুপাদানসীলব্বতুপাদানকামযোগভৱযোগঅভিজ্ঝাকায গন্থকামাসৱকামোঘ ভৱোঘ ৰাগসল্লছন্দঅগতিগমনানি সুখস্সাদৱসেন পৱত্তনতো দুক্খানুপস্সনায পটিপক্খভাৱতো ব্যাপাদকাযগন্থদোসসল্লদোসঅগতিগমনানি পৱত্তিমুখতায অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখেন পহাতব্বানি. ততিযসঞ্ঞাদযো নিচ্চাভিনিৱেসতন্নিমিত্তাহি অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খভাৱতো অনিমিত্তৱিমোক্খমুখেন পহাতব্বা. চতুত্থসঞ্ঞাদযো অত্তাভিনিৱেসতন্নিত্তাহি অনত্তানুপস্সনায পটিপক্খভাৱতো সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখেন পহাতব্বা. তত্থ মানসল্লভযঅগতিগমনানং নিচ্চাভিনিৱেসনিমিত্ততা ৱেদিতব্বা. ন হি অনিচ্চতো পস্সতো মানজপ্পনং, ভযং ৱা সম্ভৱতি. অৱিজ্জাযোগাদীনং অত্তাভিনিৱেসনিমিত্ততা পাকটা এৱাতি.

৮৬. অপ্পমঞ্ঞাৱজ্জা ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো দিব্বৱিহাৰা ‘‘দেৱূপপত্তিসংৱত্তনিককুসলসমাপত্তিযো চা’’তি কত্ৱা, সতিপি তব্ভাৱে পৰহিতপটিপত্তিতো, নিদ্দোসতায চ সেট্ঠা ৱিহাৰাতি চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো অৰিযৱিহাৰা ‘‘আৰকা কিলেসেহি অৰিযানং ৱিহাৰা’’তি. চতস্সো আৰুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৱিহাৰা, সতিপি দেৱূপপত্তিসংৱত্তনিককুসলসমাপত্তিভাৱে আনেঞ্জসন্ততাহি লোকিযেসু সিখাপ্পত্তিতো.

অধিকৰণভেদেনাতি ৱত্থুভেদেন.

যং অভিণ্হং ন পৱত্ততি, তং অচ্ছৰিযন্তি দস্সেতুং ‘‘অন্ধস্স…পে… উপ্পজ্জনক’’ন্তি ৱুত্তং. অধিতিট্ঠতি সীলাদি এতেন সচ্চেন, এত্থ ৱা সচ্চে নিমিত্তভূতে, অধিট্ঠানমত্তমেৱ ৱা তং সচ্চন্তি এৱং কৰণাধিকৰণভাৱত্থা পচ্চযৱসেন ৱেদিতব্বা সমানাধিকৰণসমাসপক্খে. তথা অঞ্ঞপদত্থসমাসপক্খে. ইতৰস্মিং পন সমাসে কৰণাধিকৰণত্থা এৱ, তে চ খো সীলাদিৱসেন চ ৱেদিতব্বা. সুখন্তি ঝানৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানসুখং. লোকিযৱিপাকসুখম্পি লব্ভতেৱ. ‘‘নাঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝা…পে… পাণিন’’ন্তি (সং. নি. ১. ৯৮) হি ইমায গাথায সঙ্গহিতা অনত্তপৰিহাৰমুখেন সত্তানং অভযা নিব্বানসম্পত্তিসুখাৱহা চত্তাৰো ধম্মা ইধ ‘‘সুখভাগিযা’’তি ৱুত্তাতি. অনৱসেসপৰিযাদানতোতি ফৰণৱসেন অনৱসেসগ্গহণতো.

পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স পঠমপটিপদাৱসেন পৱত্তস্সাতি অধিপ্পাযো. এৱং সেসেসুপি. ‘‘যথা হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তপটিপদাসতিপট্ঠানানং নানন্তৰিযকতং উপমায ৱিভাৱেতি. সতিপি চ সব্বাহি পটিপদাহি সব্বেসং সতিপট্ঠানানং নিযমাভাৱে নানন্তৰিকভাৱেন দেসনাক্কমেনেৱেত্থ নেসং অযমনুক্কমো কতোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা কাযৱেদনাসু সুভসুখসঞ্ঞানং দুব্বিনিৱেঠিযতায অসুভদুক্খানুপস্সনানং কিচ্চসিদ্ধিতো পুৰিমেন পটিপদাদ্ৱযেন পুৰিমং সতিপট্ঠানদ্ৱযং যোজিতং তদভাৱতো. ইতৰেন ইতৰং. তানি হি পুৰিমেসু সতিপট্ঠানেসু কতকম্মস্স ইচ্ছিতব্বানি. অথ ৱা যথা তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতানং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং ৱসেন চতস্সো পটিপদা যোজিতা, এৱং চত্তাৰি সতিপট্ঠানানি সম্ভৱন্তীতি দস্সেতুং পটিপদাসতিপট্ঠানানং অযমনুক্কমো কতো.

‘‘তথা’’তি ইমিনা যথা সমানপটিপক্খতায পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স ভাৱনা পঠমস্স ঝানস্স ৱিসেসাৱহা, এৱং পীতিসহগতাদিসমানতায দুতিযসতিপট্ঠানাদিভাৱনা দুতিযজ্ঝানাদীনং ৱিসেসাৱহাতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. পীতিপটিসংৱেদনাদীতি আদিসদ্দেন সুখপটিসংৱেদনং, চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদনং, পস্সম্ভনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. চিত্তস্স অভিপ্পমোদনগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পটিসংৱেদনসমাদহনৱিমোচনানম্পি ৱসেন পৱত্তিযা ইচ্ছিতব্বত্তা. অনিচ্চৱিৰাগাদীতি আদিসদ্দেন নিৰোধপটিনিস্সগ্গা সঙ্গয্হন্তি.

ৰূপাৱচৰসমাপত্তীনন্তি এত্থ পটিলদ্ধমত্তং পঠমজ্ঝানং পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা পগুণৱসীভাৱাপাদনস্স পচ্চযো হোতি, ন ইতৰাসং. ইতৰাসং পন অধিট্ঠানভাৱেন পৰম্পৰায পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং. ব্যাপাদৱিহিংসাৱিতক্কঅৰতিৰাগা ব্যাপাদৱিতক্কাদযো. সুখেনাতি অকিচ্ছেন, অকসিৰেনাতি অত্থো.

দিব্বৱিহাৰাদিকে চত্তাৰো ৱিহাৰে পদট্ঠানং কত্ৱা নানাসন্তানেসু উপ্পন্নায ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায যথাক্কমং অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিৱসেন পৱত্তৱিসযং সন্ধায পাড়িযং ‘‘পঠমো ৱিহাৰো ভাৱিতো বহুলীকতো’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মপ্পধানসদিসঞ্হেত্থ সম্মপ্পধানং ৱুত্তং. অৰিযৱিহাৰে চ হেট্ঠিমে নিস্সায উপৰিমগ্গাধিগমায ৱাযমন্তস্স অযং নযো লব্ভতি. মগ্গপৰিযাপন্নস্সেৱ ৱা সম্মপ্পধানস্স নানাসন্তানিকস্স যথাৱুত্তৱিপস্সনাগমনেন তংতংকিচ্চাদিকস্স ৱসেনেতং ৱুত্তং. সক্কা হি ৱিপস্সনাগমনেন সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিতিক্খতাৱিসেসো ৱিয ৱীৰিযস্স কিচ্চৱিসেসৱিসযো মগ্গো ৱিঞ্ঞাতুং.

তথা সিখাপ্পত্তউপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিদিব্বৱিহাৰং নিস্সায উপ্পন্নং পঠমং সম্মপ্পধানং মানপ্পহানং উক্কংসেতি, ব্ৰহ্মৱিহাৰসন্নিস্সযে উপ্পন্নং দুতিযং সম্মপ্পধানং কামালযসমুগ্ঘাতং, অৰিযৱিহাৰসন্নিস্সযেন উপ্পন্নং ততিযং সম্মপ্পধানং অৱিজ্জাপহানং, সন্তৱিমোক্খসন্নিস্সযেন উপ্পন্নং চতুত্থং সম্মপ্পধানং ভৱূপসমং উক্কংসেতীতি দস্সেতুং ‘‘পঠমং সম্মপ্পধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

পহীনমানো ন ৱিসংৱাদেয্যাতি মানপ্পহানং সচ্চাধিট্ঠানং ৱড্ঢেতি ৱিসংৱাদননিমিত্তস্সেৱ অভাৱতো. অপ্পহীনমানো হি মাননিস্সযেন কিঞ্চি ৱিসংৱাদেয্য. কামালযে, দিট্ঠালযে চ সমুগ্ঘাটিতে চাগপটিপক্খস্স অৱসৰো এৱ নত্থীতি আলযসমুগ্ঘাতো চাগাধিট্ঠানং ৱড্ঢেতি. অৱিজ্জায সমুচ্ছিন্নায পঞ্ঞাবুদ্ধিযা পৰিবন্ধোৱ নত্থি, ভৱসঙ্খাৰেসু ওস্সট্ঠেসু অভৱূপসমস্স ওকাসোৱ নত্থীতি মানপ্পহানাদযো সচ্চাধিট্ঠানাদিকে সংৱড্ঢেন্তীতি দস্সেতুং ‘‘মানপ্পহান’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

অৱিসংৱাদনসীলো ধম্মচ্ছন্দবহুলো ছন্দাধিপতেয্যং সমাধিং নিব্বত্তেতি. চাগাধিমুত্তো নেক্খম্মজ্ঝাসযো অকোসজ্জবহুলতায ৱীৰিযাধিপতেয্যং, ঞাণুত্তৰো চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেন্তো চিত্তাধিপতেয্যং, ৱূপসন্তসভাৱো উপসমহেতুভূতায ৱীমংসায ৱীমংসযতো ৱীমংসাধিপতেয্যং সমাধিং নিব্বত্তেতীতি সচ্চাধিট্ঠানাদিপাৰিসুদ্ধিছন্দসমাধিআদীনং পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘সচ্চাধিট্ঠানং ভাৱিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

ধম্মচ্ছন্দবহুলো ছন্দসমাধিম্হি ঠিতো ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাতে অনৱজ্জসেৱী হোতি. আৰদ্ধৱীৰিযো ৱীৰিযসমাধিম্হি ঠিতো সংকিলেসপক্খস্স সন্তপনৱসেনেৱ পুঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেন্তো চিত্তসমাধিম্হি ঠিতো পঞ্ঞায উপকাৰানুপকাৰকে ধম্মে পৰিগ্গণ্হন্তো বুদ্ধিং ফাতিং গমিস্সতি. ৱীমংসাসমাধিম্হি ঠিতো ধম্মৱিচযবহুলো উপধিপটিনিস্সগ্গাৱহমেৱ পটিপত্তিং ব্ৰূহেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ছন্দসমাধি ভাৱিতো’’তিআদি ৱুত্তং.

দূৰাদূৰপচ্চত্থিকনিৱাৰণে বহূপকাৰো ইন্দ্ৰিযসংৱৰো মেত্তায ৱিসেসুপ্পত্তিহেতুতো মেত্তং ৱড্ঢেতি. তপেন সংকিলেসধম্মে ৱিক্খম্ভেন্তো ৱীৰিযাধিকো পৰদুক্খাপনযনকামতং সাহত্থিকং কৰোতীতি তপো কৰুণং সংৱড্ঢেতি. পঞ্ঞা পৰিযোদাপিতা সাৱজ্জানৱজ্জধম্মে পৰিগ্গণ্হন্তী পহাসনিপাততো মুদিতং ৰক্খন্তী পৰিব্ৰূহেতি. উপধিনিস্সগ্গো পক্খন্দো নিন্নপোণপব্ভাৰোৱ সম্মদেৱ সত্তসঙ্খাৰেসু উদাসিনো হোতীতি সো উপেক্খাৱিহাৰং পৰিৱড্ঢেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ভাৱিতো’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘যো যস্স ৱিসেসপচ্চযো, সো তং পৰিপূৰেতীতি ৱুত্তো’’তি.

৮৭. দিসাভাৱেনাতি নযানং দিসাভাৱেনাতি যোজেতব্বং. অত্থোপিস্স পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যেন চতুক্কেন যস্স ৰাগচৰিতাদিপুগ্গলস্স ৱোদানং ৱিসুদ্ধি. যথা অপৰিঞ্ঞাতা, অপ্পহীনা চ পঠমাহাৰৱিপল্লাসাদযো ৰাগচৰিতাদীনং পুগ্গলানং উপক্কিলেসা, এৱং পঠমপটিপদাদযো ভাৱিতা বহুলীকতা নেসং ৱিসুদ্ধিযো হোন্তীতি ৱুত্তনযানুসাৰেন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি আহ ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱা’’তি.

অথ ৱা পুৰিমাহি দ্ৱীহি পটিপদাহি সিজ্ঝমানা ৱিপস্সনা অত্তনো কিচ্চৱুত্তিসঙ্খাতং পৱত্তিদুক্খম্পি সঙ্গণ্হন্তী দুক্খানুপস্সনাবাহুল্লৱিসেসতো দুক্খলক্খণং পটিৱিজ্ঝন্তী ‘‘অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা. ততিযায পটিপদায সিজ্ঝমানা সুখপ্পৱত্তিকতায সম্মদেৱ সন্ততিঘনং ভিন্দিত্ৱা অনিচ্চলক্খণং ৱিভাৱেন্তী ‘‘অনিমিত্তং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা. চতুত্থায পন পটিপদায সিজ্ঝমানা সুখপ্পৱত্তিকতায, ৱিসদঞাণতায চ সমূহকিচ্চাৰম্মণঘনং ভিন্দিত্ৱা সম্মদেৱ অনত্তলক্খণং ৱিভাৱেন্তী ‘‘সুঞ্ঞতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা.

তথা কাযৱেদনানুপস্সনা ৱিসেসতো দুক্খলক্খণং ৱিভাৱেন্তী, চিত্তানুপস্সনা অনিচ্চলক্খণং, ধম্মানুপস্সনা অনত্তলক্খণন্তি তা যথাক্কমং ‘‘অপ্পণিহিতাদিৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা.

সপ্পীতিকতায অস্সাদানি পঠমদুতিযজ্ঝানানি ৱিৰজ্জনৱসেন ৱিসেসতো দুক্খতো পস্সন্তিযা ৱিপস্সনায ৱসেন ‘‘অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তানি. ততিযং সন্তসুখতায বাহিৰকানং নিচ্চাভিনিৱেসৱত্থুভূতং সভাৱতো ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পস্সন্তিযা ৱিপস্সনায ৱসেন ‘‘অনিমিত্তং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তং. চতুত্থং উপক্কিলেসৱিগমাদীহি পৰিসুদ্ধং সুসমাহিতং যথা পৰেসং, এৱং অত্তনো চ যথাভূতসভাৱাৱবোধহেতুতায সম্মদেৱ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি পস্সন্তিযা ৱিপস্সনায ৱসেন ‘‘সুঞ্ঞতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তং.

এৱং ৱিহাৰানং ৱিপস্সনাৱসেনেৱ ৱিমোক্খমুখতা, তত্থ ‘‘দিব্বব্ৰহ্মৱিহাৰানং সন্তসুখতায অস্সাদনীযতা’’তিআদিনা অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখতা যোজেতব্বা. অৰিযৱিহাৰস্স পঞ্ঞাধিকত্তা ৱিসেসতো অনত্তানুপস্সনাসন্নিস্সযতায সুঞ্ঞতৱিমোক্খতা. আনেঞ্জৱিহাৰস্স সন্তৱিমোক্খতায অনিচ্চলক্খণপ্পটিৱেধস্স ৱিসেসপচ্চযসভাৱতো অনিমিত্তৱিমোক্খমুখতা যোজেতব্বা.

তথা পুৰিমানং দ্ৱিন্নং সম্মপ্পধানানং সংকিলেসৱিসযত্তা কিলেসদুক্খৱীতিক্কমস্স দুক্খানুপস্সনাবাহুল্লত্তা অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখতা. ততিযস্স অনুপ্পন্নকুসলুপ্পাদনেন ধম্মানং উদযৱযৱন্ততাৱিভাৱনতো অনিচ্চলক্খণং পাকটন্তি অনিমিত্তৱিমোক্খমুখতা. চতুত্থস্স উপ্পন্নানং ঠিতত্তং ব্যাপাৰাপজ্জনেন ধম্মানং অৱসৱত্তিতাদীপনতো অনত্তলক্খণং সুপাকটন্তি সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখতা.

মানপ্পহানালযসমুগ্ঘাতানং সহাযতণ্হাপহানতায তণ্হাপণিধিৱিসোধনতো অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখতা. অৱিজ্জাপহানস্স পঞ্ঞাকিচ্চাধিকতায সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখতা. ভৱূপসমস্স সঙ্খাৰনিমিত্তপটিপক্খতায অনিমিত্তৱিমোক্খমুখতা.

পকতিযা দুক্খসভাৱে সঙ্খাৰে ঞাণসচ্চেন অৱিসংৱাদেন্তো দুক্খতো এৱ পস্সতি, চাগাধিৱিমুত্ততায তণ্হং ৱিদূৰীকৰোন্তো ৰাগপ্পণিধিং ৱিসোসেতীতি পুৰিমং অধিট্ঠানদ্ৱযং ‘‘অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তং. ইতৰস্স পন অধিট্ঠানদ্ৱযস্স সুঞ্ঞতানিমিত্তৱিমোক্খমুখতা ৱুত্তনযা এৱ.

ছন্দাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা ৱিসেসতো ধম্মচ্ছন্দৱতো নেক্খম্মৱিতক্কবহুলস্স হোতি, ৱীৰিযাধিপতেয্যা পন কামৱিতক্কাদিকে ৱিনোদেন্তস্সাতি তদুভযং নিস্সায পৱত্তা ৱিপস্সনা ৱিসেসতো ৰাগাদিপ্পণিধীনং ৱিসোসনতো ‘‘অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা. চিত্তাধিপতেয্যং, ৱীমংসাধিপতেয্যঞ্চ নিস্সায পৱত্তা যথাক্কমং অনিচ্চানত্তানুপস্সনাবাহুল্লতো ‘‘অনিমিত্তং ৱিমোক্খমুখং, অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি চ ৱুত্তা.

অভিজ্ঝাৱিনযনো ইন্দ্ৰিযসংৱৰো, কামসঙ্কপ্পাদিৱিনোদনো তপো চ ৱুত্তনযেনেৱ পণিধিপটিপক্খতো অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখং, বুদ্ধি অনত্তানুপস্সনানিমিত্তং, উপধিপটিনিস্সগ্গো নিমিত্তগ্গাহপটিপক্খোতি তদুভযসন্নিস্সযা ৱিপস্সনা যথাক্কমং ‘‘সুঞ্ঞতং, অনিমিত্তং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা.

আসন্নপচ্চত্থিকৰাগং পটিবাহন্তী মেত্তা ৰাগপণিধিযা পটিপক্খো, কৰুণা পৰদুক্খাপনযনাকাৰৱুত্তিকা দুক্খসহগতায দুক্খানুপস্সনায ৱিসেসপচ্চযোতি তদুভযসন্নিস্সযা ৱিপস্সনা ‘‘অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তা. মুদিতা সত্তানং মোদগ্গহণবহুলা তদনিচ্চতাদস্সনতো অনিচ্চানুপস্সনায ৱিসেসপচ্চযোতি তন্নিস্সযা ৱিপস্সনা অনিমিত্তং ৱিমোক্খমুখং. উপেক্খা ঞাণকিচ্চাধিকতায অনত্তানুপস্সনায ৱিসেসপচ্চযোতি তন্নিস্সযা ৱিপস্সনা ‘‘সুঞ্ঞতং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুত্তাতি এৱমেত্থ পৱত্তিআকাৰতো ৱিপস্সতো নিস্সযতো, কিচ্চতো চ ভিন্দিত্ৱা ৱিমোক্খমুখানি যোজিতানীতি.

সমতিক্কমনং পৰিঞ্ঞাপহানঞ্চ. সপৰসন্তানেতি অত্তনো, পৰেসঞ্চ সন্তানে, তেন কাযিকো, ৱাচসিকো চ ৱিহাৰো ‘‘ৱিক্কীড়িত’’ন্তি ৱুত্তোতি দস্সেতি ‘‘ৱিৱিধো হাৰো’’তি কত্ৱা. তস্স পন ৱিভাৱনা ইধ অধিপ্পেতা নযস্স ভূমিভাৱতো. যেন পটিপক্খভাৱেন. তেসং পটিপক্খভাৱোতি তেসং আহাৰাদীনং পটিপক্খভাৱো পহাতব্বভাৱো পটিপদাদীনং পটিপক্খভাৱো পহাযকভাৱোতি যোজেতব্বং. তত্থ পটিপদাগ্গহণেন ৱিপস্সনা কথিতা. ৱিপস্সনা চ চত্তাৰো আহাৰে পৰিজানন্তী তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগং পজহতীতি উজুকমেৱ তেসং পটিপক্খতা, এৱং ঝানাদীনম্পি উপাদানাদিপটিপক্খতা ৱেদিতব্বা তদুপদেসেন ৱিপস্সনায কথিতত্তা. ৱিপল্লাসসতিপট্ঠানানং পটিপক্খভাৱো পাকটো এৱ. ন্তি সীহৱিক্কীড়িতং. ৱীসতিযা চতুক্কেহি ৱিসভাগতো ৱিত্থাৰেন ৱিভত্তন্তি তীহি পদেহি সঙ্গহেত্ৱা কথিকত্তা ৱুত্তং ‘‘সঙ্খেপেন দস্সেন্তো’’তি.

ইন্দ্ৰিযানন্তি সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং. দসন্নং চতুক্কানং নিদ্ধাৰণাতি যোজনা.

৮৮. নিগ্গচ্ছতীতি নিক্খমতি. ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানো হি নিগ্গচ্ছন্তো ৱিয হোতীতি. চত্তাৰো পুগ্গলেতি ‘‘তণ্হাচৰিতো মন্দো’’তিআদিনা (নেত্তি. ৬) ৱুত্তে চত্তাৰো পুগ্গলে. পুগ্গলাধিট্ঠানেন চেত্থ ধম্মো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ভূমিং নিদ্দিসিত্ৱা’’তি. ততো এৱাতি যথাৱুত্তপুগ্গলচতুক্কতো এৱ. ইতৰত্থাপীতি ‘‘সুখায…পে… পুগ্গলা’’তি এত্থাপি. সাধাৰণাযাতি পঠমচতুত্থাহিপি ৱিমিস্সায. যথাৱুত্তাসূতি দুতিযততিযাসু.

হেট্ঠাতি দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱিচযহাৰসম্পাতৱণ্ণনাসু.

এসেৱ নযোতি কুসলমূলাদিদ্ৱাদসতিকসঙ্গহো অনৱজ্জপক্খো. ‘‘ৱোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৱোদান’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১১) ৱং নেতব্বতং সন্ধাযাহ.

যথা হাৰউদ্দেসো কতো, এৱং নযানং অকৰণে কাৰণং, পযোজনঞ্চ ৱিভাৱেতুকামো ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. নযেহি নযন্তৰেহি. সম্ভৱদস্সনত্থন্তি উপপত্তিদস্সনত্থং. তত্থ সম্ভৱো অনুদ্দেসক্কমেন নিদ্দিসনে কৰণং দস্সনং পযোজনং. যদি হি ইমে নযা উপ্পত্তিট্ঠানৱসেন অসংকিণ্ণা ভৱেয্যুং, হাৰা ৱিয উদ্দেসানুক্কমেনেৱ নিদ্দিসিতব্বা সিযুং. তথা হি ৱুত্তং হাৰানং উদ্দেসাৱসানে ‘‘এতে সোড়স হাৰা পকিত্তিতা অত্থতো অসংকিণ্ণা’’তি (নেত্তি. ১).

যস্মা পনেতে মূলপদেহি মূলপদন্তৰনিদ্ধাৰণেন অঞ্ঞমঞ্ঞং তে নিগ্গচ্ছন্তি, তস্মা একস্মিং নিদ্দিট্ঠে ইতৰোপি অত্থতো নিদ্দিট্ঠোযেৱ নাম হোতীতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘উদ্দেসানুক্কমেন নিদ্দেসো ন কতো’’তি.

ইদানি তমেৱ সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন দস্সেতুং ‘‘পঠমনযতো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হাদিট্ঠিচৰিতৱসেন দ্ৱিধা পুগ্গলে ৱিভজিত্ৱা তেসং ৱসেন নন্দিযাৱট্টনযং নীহৰিত্ৱা পুন তে এৱ তণ্হাদিট্ঠিচৰিতে চতুপ্পটিপদাৱিভাগেন ৱিভজিত্ৱা সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স সম্ভৱো দস্সিতো, তে এৱ চতুপ্পটিপদাভেদভিন্নে পুগ্গলে পুন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱিভাগেন তিধা ৱিভজিত্ৱা তিপুক্খলস্স নযস্স সম্ভৱো দস্সিতো. তং সন্ধাযাহ ‘‘পঠমনযতো…পে… নিদ্দিট্ঠো’’তি.

যস্মা সুভসুখসঞ্ঞাহি লোভো, নিচ্চসঞ্ঞায দোসো ‘‘ইমিনা মে অনত্থো কতো’’তি আঘাতুপ্পত্তিতো, অত্তসঞ্ঞায মোহো গহিতো হোতি. তথা অসুভসঞ্ঞাদীহি অলোভাদযো, তস্মা ধম্মাধিট্ঠানৱসেন ততিযনযতো দুতিযনযস্স সম্ভৱো. যস্মা পন লোভে সতি সম্ভৱতো লোভগ্গহণেনেৱ দোসো গয্হতি. লোভো চ তণ্হা, মোহো অৱিজ্জা, তপ্পটিপক্খতো অলোভাদোসেহি সমথো গয্হতি, অমোহেন ৱিপস্সনা, তস্মা ধম্মাধিট্ঠানৱসেনেৱ দুতিযনযতো পঠমনযস্স সম্ভৱোতি ইমং ৱিসেসং দীপেতুং উদ্দেসানুক্কমেন নিদ্দেসো ন কতোতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মাধিট্ঠানৱসেন পনা’’তিআদিমাহ.

তেনেৱাতি ততিযনযতো দুতিযনযস্স ৱিয দুতিযনযতো পঠমনযস্সপি সম্ভৱতো. এৱং পাড়িযং পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন আগতং নিস্সায অট্ঠকথাযং ধম্মাধিট্ঠানৱসেনেৱ নযনিগ্গমো নিদ্ধাৰিতোতি অযমেৱ ৱিসেসো. যদি এৱন্তি পাড়িযং আগতপ্পকাৰতো অঞ্ঞেনপি পকাৰেন নযা নিদ্ধাৰেতব্বা, এৱং সন্তে যথা পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন পঠমনযতো ততিযনযস্স, ততিযনযতো দুতিযনযস্স সম্ভৱো দস্সিতো, এৱং ধম্মাধিট্ঠানৱসেনেৱ পঠমনযতো ততিযনযদুতিযনযানং, ধম্মাধিট্ঠানৱসেনেৱ দুতিযনযতো ততিযনযস্স সম্ভৱো দীপেতব্বোতি ইমমত্থমাহ ‘‘দ্ৱে হুত্ৱা…পে… সিযা’’তি.

তত্থ নযোতি পচ্ছা ৱুত্তদুতিযনযো. অত্থতোতি অত্থাপত্তিতো, অত্থতো লব্ভমানত্তা এৱ সৰূপেন ন কথিতোতি অত্থো. ইদানি তং অত্থাপত্তিং একন্তিকং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. অনুপ্পৱেসো ইচ্ছিতো তংতংনযমূলপদানং নযন্তৰমূলপদেসু সমৱৰুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘যত্থ সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, যত্থ সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতী’’তি (নেত্তি. ৩) চ ৱুত্তং. অযঞ্চ অত্থোতি ‘‘নযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅনুপ্পৱেসো নিগ্গমো’’তি অযং দুৱিধো অত্থো. পিটকানং অত্থকথনং পেটকং, সো এৱ উপদেসোতি পেটকোপদেসো, উপদেসভূতা পৰিযত্তিসংৱণ্ণনাতি অত্থো.

আদিতো পট্ঠাযাতি নযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅনুপ্পৱেসনিগ্গমমত্তমেৱ অৱিভাৱেত্ৱা নযৱিচাৰস্স পঠমাৱযৱতো পভুতি ৱিভাৱনা দীপনা পকাসনা.

দোসদিট্ঠীতি অপ্পস্সাদতাদিদোসগাহিকদিট্ঠী, দোসদস্সিনোতি অত্থো. তে হি অসমূহতানুসযা, কামেসু চ আদীনৱদস্সিনো. ইদঞ্হি নেসং অঙ্গদ্ৱযং অত্তকিলমথানুযোগস্স কাৰণং ৱুত্তং. নত্থি অত্থোতি যো ৰাগাভিভূতেহি অন্ধবালেহি পৰিকপ্পিতো দিট্ঠধম্মিকো কামেহি অত্থো, সো মধুবিন্দুগিদ্ধস্স মধুলিত্তসত্থধাৰাৱলেহনসদিসো অপ্পস্সাদো বহুদুক্খো বহুপাযাসো বহুআদীনৱো সৱিঘাতো সপৰিড়াহো সম্পৰাযিকো তথেৱাতি সব্বদাপি ৱিঞ্ঞূজাতিকস্স কামেহি পযোজনং ন ৱিজ্জতি. অনজ্ঝোসিতাতি অনভিভূতা ৱিহৰন্তি. তেন ৱুচ্চতি সুখা পটিপদাতি তেন মন্দকিলেসভাৱেন তেসং পুগ্গলানং অকিচ্ছেন সিজ্ঝমানা ৱিপস্সনা পটিপদা ‘‘সুখা পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. অজ্ঝোসিতাতি অভিনিৱিট্ঠা. ইমে সব্বে সত্তাতি ইমে তণ্হাদিট্ঠিচৰিতভাৱেন দ্ৱিধা ৱুত্তা অপৰিমাণপ্পভেদা সব্বেপি পটিপজ্জন্তা সত্তা.

সুখেন পটিনিস্সজ্জন্তীতি কিলেসে অকিচ্ছেন পজহন্তি. ‘‘ইমা চতস্সো পটিপদা’’তিআদি পটিপদানং এত্তাৱতাযং, ৱিসযভাৱকিচ্চেসু চ ব্যভিচাৰাভাৱদস্সনং. অযং পটিপদাতি নিগমনং, অযং পটিপদা যায ৱসেন সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমিদস্সনত্থং চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্ধাৰিতাতি অধিপ্পাযো. চতুক্কমগ্গেন কিলেসে নিদ্দিসতীতি অনন্তৰং ৱক্খমানেন আহাৰাদিচতুক্কমগ্গেন দসৱত্থুকে কিলেসসমূহে নিদ্দিসতি. চতুক্কমগ্গেন অৰিযধম্মেসু নিদ্দিসিতব্বাতি তপ্পটিপক্খেন পটিপদাদিচতুক্কমগ্গেন অৰিযধম্মেসু বোধিপক্খিযেসু ৱিসযভূতেসু নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বা.

ইদঞ্চ পমাণং চত্তাৰো আহাৰাতি ইমেসং ৱিপল্লাসানং পৱত্তিযা পমাণং, যদিদং চত্তাৰো আহাৰা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যাৱদেৱ চত্তাৰো আহাৰা পৰিঞ্ঞং ন গচ্ছন্তি, তাৱদেৱ চত্তাৰো ৱিপল্লাসে ৱিভজন্তি. যাৱদেৱ চত্তাৰো ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তাৱদেৱ চত্তাৰি উপাদানানি পৰিব্ৰূহন্তীতি. এৱং সব্বত্থ যথাৰহং ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘এৱং ইমানি সব্বানি দস পদানী’’তি. ‘‘যোজেতব্বানী’’তি চ ৱচনসেসো.

‘‘অভিজ্ঝায গন্থতী’’তি ইমিনা অভিজ্ঝাযনমেৱ গন্থনন্তি দস্সেতি. এস নযো সেসেসুপি. পপঞ্চেন্তোতি দিট্ঠাভিনিৱেসং ৱিত্থাৰেন্তো.

ৱিপ্পটিসাৰুপ্পত্তিহেতুভাৱো কিলেসানং আসৱনন্তি আহ ‘‘আসৱন্তী’’তি. কিং ৱিপ্পটিসাৰাতি তেন কিলেসানং ৱীতিক্কমৱত্থুং ৱদতি. যস্মা অপ্পহীনানুসযস্সেৱ ৱিপ্পটিসাৰা, ন ইতৰস্স, তস্মা ‘‘যে ৱিপ্পটিসাৰা, তে অনুসযা’’তি ৱুত্তং. পদদ্ৱযেনপি ফলূপচাৰেন কাৰণং ৱুত্তং.

পঠমেন পদেনাতি যথাৱুত্তেসু দসসু সুত্তপদেসু পঠমেন পদেন. পঠমায দিসাযাতি তদত্থসঙ্খাতায সীহৱিক্কীড়িতস্স সংকিলেসপক্খে পঠমায দিসায.

ইতীতি এৱং, ৱুত্তনযেনাতি অত্থো. কুসলাকুসলানন্তি যথাৱুত্তঅনৱজ্জসাৱজ্জধম্মানং. পক্খপটিপক্খৱসেনাতি ৱোদানপক্খতপ্পটিপক্খৱসেন. যোজনাতি পঠমদিসাদিভাৱেন যুত্তে কত্ৱা মনসানুপেক্খনা. ‘‘মনসা ৱোলোকযতে’’তি (নেত্তি. ৪) হি ৱুত্তং.

তস্সাতি দিসালোকনস্স. সোতাপত্তিফলাদীনং পৰিযোসানতা ইন্দ্ৰিযৱসেন ৱেদিতব্বা. যেসঞ্হি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন সতিপট্ঠানাদীনি সিজ্ঝন্তি, তেসং ৱসেন সোতাপত্তিফলাদীনং পৰিযোসানতা. তত্থ সোতাপত্তিফলে সদ্ধিন্দ্ৰিযং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. সোতাপন্নো হি সদ্ধায পৰিপূৰিকাৰী. সকদাগামিফলে ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. সকদাগামী হি আৰদ্ধৱীৰিযো উপৰিমগ্গাধিগমায. অনাগামিফলে সমাধিন্দ্ৰিযং পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. অনাগামী সমাধিস্মিং পৰিপূৰিকাৰী. অগ্গফলে অৰহত্তে সতিন্দ্ৰিযঞ্চ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ পাৰিপূৰিং গচ্ছতি. অৰহা হি সতিৱেপুল্লপ্পত্তো, পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তো চাতি.

অপৰে পনাহু – সদ্ধাবলেন সুভসঞ্ঞায পহানং. সদ্দহন্তো হি পটিক্কূলমনসিকাৰে কম্মং কৰোতি. ৱীৰিযবলেন সুখসঞ্ঞায পহানং. ৱীৰিযৱা হি সুখস্সাদং অভিভৱিত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰমনুযুঞ্জতি. সমাধিবলেন নিচ্চসঞ্ঞায পহানং. সমাহিতো হি সঙ্খাৰানং উদযব্বযং পৰিগ্গণ্হন্তো অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভতি. পঞ্ঞাবলেন অত্তসঞ্ঞায পহানং. পঞ্ঞৱা হি সঙ্খাৰানং অৱসৱত্তিতং সল্লক্খেন্তো অত্তসুঞ্ঞতং পটিৱিজ্ঝতি. সতি পন সব্বত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ ‘‘সতিং চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪; মি. প. ২.১.১৩). এৱং চতুৱিপল্লাসপ্পহাযীনং চতুন্নং ইন্দ্ৰিযানং পাৰিপূৰিট্ঠানং চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি চতুৱিপল্লাসমুখানং চতুন্নং দিসানং পৰিযোসানানি ৱুত্তানীতি.

‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদি লোভাদীনং হেতুফলভাৱেন সম্পযুত্ততায দস্সনং.

তত্থ মনাপিকেনাতি যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. অমনাপিকেনাপি হি আৰম্মণেন ৱিপৰিযেসৱসেন লোভো উপ্পজ্জতি. মনাপিকেনাতি ৱা মনাপিকাকাৰেন. ফস্সৱেদনূপৱিচাৰৰাগৱিতক্কপৰিড়াহা সহজাতাপি লব্ভন্তি, অসহজাতাপি. ‘‘উপ্পাদো’’তি এতেন উপ্পজ্জমানসঙ্খাৰগ্গহণন্তি ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. উপ্পাদলক্খণস্সেৱ পন গহণে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা. ন হি উপ্পাদো উপ্পজ্জতি, ৰাগজপৰিড়াহহেতুকতা চ তেসং ৰাগস্স তণ্হাসভাৱত্তা. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযো, যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং দুক্খন্তি. তথা চ ৱুত্তং ‘‘তণ্হাসহজাতৱেদনায পন লোভো সহজাতাদিপচ্চযেহি চ পচ্চযো’’তি. এৱং ইট্ঠাৰম্মণে উপ্পন্নলোভসহগতসুখৱেদনায উদযো ইধ ‘‘উপ্পাদো সঙ্খতলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তো, তস্সা ৱিপৰিণামো ‘‘ৱিপৰিণামদুক্খতা’’তি. ৱিপৰিণামাৱত্থা চ উদযাৱত্থং ৱিনা ন হোতীতি সা তং নিস্সায উপ্পজ্জন্তী ৱিয ৱুত্তা ‘‘উপ্পাদং…পে… দুক্খতা’’তি.

দোসো অকুসলমূলন্তিআদীসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং নাম জৰা, তং নিস্সায দোমনস্সস্স উপ্পজ্জনতো ৱুত্তং ‘‘ঠিতস্স…পে… দুক্খদুক্খতা’’তি. দোসজপৰিড়াহহেতুকতা জৰায দোসবহুলস্স পুগ্গলস্স নচিৰেন জীৰণতো ৱেদিতব্বা.

ৱযোতি সঙ্খাৰানং নিৰোধো. অনিচ্চতাৱসেন চ সঙ্খতধম্মানং সঙ্খাৰদুক্খতাতি ৱুত্তং ‘‘ৱয…পে… সঙ্খাৰদুক্খতা’’তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬; পটি. ম. ২.১০). মোহজপৰিড়াহহেতুকতা ৱযলক্খণস্স যেভুয্যেন সম্মোহনিমিত্তত্তা, মৰণস্স অৱিজ্জাপচ্চযত্তা চ সংসাৰপ্পৱত্তিযা ৱেদিতব্বা.

অলোভাদীনং পঞ্ঞাদিপাৰিপূৰিহেতুকতা যথাৰহং উপনিস্সযকোটিসহজাতকোটিযা চ পচ্চযভাৱেন ৱেদিতব্বা. সব্বে হি কুসলা ধম্মা সব্বেসং কুসলানং ধম্মানং যথাসম্ভৱং পচ্চযৱিসেসা হোন্তি এৱাতি. অব্যাপাদৱিতক্কসন্নিস্সযো উপৱিচাৰো অব্যাপাদূপৱিচাৰো. অৱিহিংসূপচাৰেপি এসেৱ নযো.

অযং তিপুক্খলো নাম দুতিযো নযো সদ্ধিং দিসালোকননযেন নিদ্দিট্ঠোতি ৱচনসেসো. ‘‘ইমে চত্তাৰো’’তিআদি পুগ্গলাধিট্ঠানেনেৱ নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমিদস্সনত্থং আৰদ্ধং. ইমে যথাৱুত্তপটিপদাচতুক্কস্স ৱসেন চতুব্বিধা. ৱিসেসেনাতি দিট্ঠিতণ্হাসন্নিস্সযতাৱিসেসেন. দিট্ঠিচৰিতো হি তিক্খপঞ্ঞো, মন্দপঞ্ঞো চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতীতি দ্ৱিধা ৱুত্তোতি. তথা তণ্হাচৰিতো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতীতি দ্ৱিধা ৱুত্তোতি দস্সিতো চাযমত্থো. তেনাহ ‘‘দ্ৱে হোন্তি দিট্ঠিচৰিতো চ তণ্হাচৰিতো চা’’তি.

চত্তাৰো হুত্ৱাতি সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমিদস্সনে চত্তাৰো হুত্ৱা ঠিতা, চতুপ্পটিপদাৱসেন চত্তাৰো কত্ৱা ৱুত্তাতি অত্থো. তযো হোন্তীতি তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমিদস্সনে উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱসেন তযো ভৱন্তি. তযো হুত্ৱাতি তথা তযো হুত্ৱা ঠিতা তযো কত্ৱা কথিতা. দ্ৱে হোন্তীতি ইদানি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমিদস্সনে দ্ৱে ভৱন্তি. অজ্ঝোসানন্তি দিট্ঠিঅজ্ঝোসানং. অভিনিৱেসোতি তণ্হাভিনিৱেসো. অহংকাৰোতি অহংমানো ‘‘অহ’’ন্তি ৱা কৰণং অহংকাৰো. দিট্ঠিমানমঞ্ঞনানং ৱসেন ‘‘অহমস্মী’’তি সমনুপস্সনা মমংকাৰো, মমাযনং তণ্হাগ্গাহো.

দসপদানি ‘‘পঠমা দিসা’’তি কাতব্বানীতি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ‘‘পঠমা দিসা’’তি কৰণীযানি, ‘‘পঠমা দিসা’’তি ৱৱত্থপেতব্বানীতি অত্থো. সংখিত্তেন…পে… পক্খস্সাতি অনেকপ্পভেদস্সপি কণ্হপক্খস্স সংকিলেসপক্খস্স অত্থং সংখিত্তেন সঙ্খেপেন পটিপক্খে ৱত্তমানে ৱোদানধম্মে উদ্দিস্স ঞাপেন্তি পকাসেন্তি, পঠমা কাতব্বাতি যোজনা. দস পদানি দুতিযকানীতি তণ্হাদিকা দস কোট্ঠাসা ‘‘দুতিযা দিসা’’তি কাতব্বা. ‘‘সংখিত্তেন…পে… কণ্হপক্খস্সা’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বং.

যোনিসোতি উপাযসো. যোনিসো মনসিকাৰো অনিচ্চাদিৱসেন পঠমমনসিকাৰো. পঞ্ঞাতি সুতচিন্তামযী পঞ্ঞা, ঝানাভিঞ্ঞা চ. নিব্বিদাতি নিব্বেধঞাণং. সোমনস্সধম্মূপসঞ্হিতং পমোদাদিসহগতং চেতসিকসুখং.

কুসলপক্খে চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন উভযপক্খতো সমুচ্চযৱসেন চতস্সো দিসা, ন পচ্চেকন্তি দস্সেতি.

তেসন্তি তণ্হাদীনং, তণ্হায, তণ্হাপক্খিকানঞ্চাতি অত্থো. সতিপি অনৱসেসতো ৰাগে পহীযমানে অনৱসেসতো অৱিজ্জাপি পহীযতেৱ, ৰাগস্স পন চেতোৱিমুত্তি উজুপটিপক্খোতি দস্সনত্থং ‘‘ৰাগৱিৰাগা’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জাৱিৰাগাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অযঞ্চ অত্থো ‘‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তি’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৩৮) আগতপাড়িযা অত্থৱণ্ণনাৱসেন ৱুত্তা, ইধ পন ‘‘ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি সেক্খফলং, অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি অসেক্খফল’’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ৫১) ৱেৱচনসমাৰোপনে আগতত্তা পুৰিমা অনাগামিফলং. তঞ্হি কামৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকতো সমাধিপাৰিপূৰিযাৱ ৱিসেসতো ‘‘ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি, পচ্ছিমা অৰহত্তফলং তণ্হায, অৱিজ্জায চ অনৱসেসপ্পহানতো, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিযা চ ‘‘অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি.

তত্থাতি নন্দিযাৱট্টনযে. তেসূতি ‘‘চত্তাৰি পদানী’’তি ৱুত্তেসু তণ্হাদীসু চতূসু মূলপদেসু. ইধ সমোসৰণন্তি সঙ্গহো ৱুত্তো, সো চ সভাৱতো, সভাগতো চ হোতীতি তণ্হাদীনি চত্তাৰি দস্সেত্ৱা ‘‘তেসু অট্ঠাৰস মূলপদানি সমোসৰন্তী’’তি ৱুত্তং. সমথং ভজন্তি সভাৱতো, সভাগতো চাতি অধিপ্পাযো. ৱিপস্সনং ভজন্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. নযাধিট্ঠানানং নযাধিট্ঠানে অনুপ্পৱেসো নযানং নযেসু অনুপ্পৱেসো এৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘তিপুক্খলো…পে… অনুপ্পৱিসন্তী’’তি.

অলোভামোহপক্খং অভজাপেত্ৱা অদোসপক্খং ভজাপেতব্বস্স নন্দিযাৱট্টসীহৱিক্কীড়িতমূলপদস্স অভাৱতো অদোসো একসুত্তকোটিযা এককোৱ হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অদোসো অদোসো এৱা’’তি. দোসো দোসো এৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সমোসৰন্তি সভাগতো চ সভাৱতো চ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অত্থো.

ভূমি গোচৰোতি চ মূলপদানি এৱ সন্ধায ৱদতি. একেকং নযং অনুপ্পৱিসতি তংতংমূলপদানুপ্পৱেসতো. কুসলে ৱা ৱিঞ্ঞাতে অকুসলো পটিপক্খো, অকুসলে ৱা কুসলো পটিপক্খো অন্ৱেসিতব্বো সংৱণ্ণিযমানসুত্তপদানুৰূপতো উপপৰিক্খিতব্বো. অন্ৱেসনা উপপৰিক্খা ‘‘দিসালোকন’’ন্তি ৱুচ্চতি. সো নযো নিদ্দিসিতব্বোতি তথা অন্ৱেসিত্ৱা তেহি ধম্মেহি দিসা ৱৱত্থপেত্ৱা সো সো নযো নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বো. যথা মূলপদেসু মূলপদানং অনুপ্পৱেসো সংৱণ্ণিতো, ইমিনাৱ নযেন মূলপদতো মূলপদানং নিদ্ধাৰণাতি ৱেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘যথা একম্হি…পে… নিদ্দিসিতব্বানী’’তি আহ. ‘‘একেকস্মিঞ্হী’’তিআদি কাৰণৱচনং.

তত্থ তত্থাতি একেকস্মিং নযে. একস্মিং ধম্মে ৱিঞ্ঞাতেতি তণ্হাদিকে একস্মিং মূলপদধম্মে সৰূপতো, নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা ৱিঞ্ঞাতে. সব্বে ধম্মা ৱিঞ্ঞাতা হোন্তীতি তদঞ্ঞমূলপদভূতা সব্বে লোভাদযো ৱিঞ্ঞাতা নযস্স ভূমিচৰণাযোগ্যতায পকাসা পাকটা হোন্তি. ‘‘ইমেস’’ন্তিআদি নযত্তযদিসাভূতধম্মানং মত্থকপাপনেন তিণ্ণং নযানং কূটগ্গহণং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

পুন ‘‘ইমেসূ’’তিআদি কম্মনযদ্ৱযস্স ৱিভাগৱিভাৱনং, তং ৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নযসমুট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.