১. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা
নিস্সগ্গিযকণ্ডে তিণ্ণং কথিনসিক্খাপদানং, ৱস্সিকসাটিকঅচ্চেকচীৱৰসাসঙ্কসিক্খাপদানঞ্চ একদেসনায তথাকিণ্ণাপত্তিক্খন্ধাৱ ৱেদিতব্বা –
কথিনং যস্স চত্তাৰো, সহজা সমযদ্ৱযং;
ছন্নং সিক্খাপদানঞ্চ, একদেসৱিনিচ্ছযো.
তত্থ কথিনন্তি ‘‘সঙ্ঘস্স অনুমোদনায, গণস্স অনুমোদনায, পুগ্গলস্স অত্থাৰা সঙ্ঘস্স অত্থতং হোতি কথিন’’ন্তি (পৰি. ৪১৪) ৱচনতো তেসংযেৱ অনুমোদনাদিধম্মানং সঙ্গহো কথিনং নাম. যথাহ ‘‘কথিনং জানিতব্বন্তি তেসঞ্ঞেৱ ধম্মানং সঙ্গহো সমৱাযো নামং নামকম্ম’’ন্তিআদি (পৰি. ৪১২). তস্মা কথিনন্তি ইদং বহূসু ধম্মেসু নামমত্তং, ন পৰমত্থতো একো ধম্মো. কো পনস্স অত্থাৰোতি? তদেকদেসোৱ খীৰস্স ধাৰা ৱিয. যথা চাহ ‘‘অত্থাৰো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৱচীভেদেনা’’তি. সহজা নাম অট্ঠ মাতিকা, দ্ৱে পলিবোধা, পঞ্চানিসংসাতি ইমে পন্নৰস ধম্মা. সমযদ্ৱযং নাম কথিনত্থাৰসমযো, চীৱৰসমযো চাতি. তত্থ কথিনত্থাৰসমযো ৱস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো. চীৱৰসমযো নাম অনত্থতে কথিনে অযং কত্তিকমাসো, অত্থতে চত্তাৰো হেমন্তিকা চাতি পঞ্চ মাসা.
তত্থ অট্ঠ মাতিকা নাম পক্কমনন্তিকাদযো. তা সব্বাপি অত্থাৰেন একতো উপ্পজ্জন্তি নাম. তব্ভাৱভাৱিতায অত্থাৰে সতি উদ্ধাৰো সম্ভৱতি. তত্থ কথিনত্থাৰেন একুপ্পাদা একনিৰোধা অন্তৰুব্ভাৰো সহুব্ভাৰো, অৱসেসা কথিনুব্ভাৰা একুপ্পাদা, নানানিৰোধা চ. তত্থ একনিৰোধাতি অত্থাৰেন সহ নিৰোধা, অন্তৰুব্ভাৰসহুব্ভাৰানং উদ্ধাৰাভাৱো একক্খণে হোতীতি অত্থো. সেসা নানা নিৰুজ্ঝন্তি নাম. তেসু হি উদ্ধাৰভাৱং পত্তেসুপি অত্থাৰো তিট্ঠতি এৱাতি অট্ঠকথাযং অত্থৱিভাৱনা. সচে অত্থতে কথিনে ভিক্খুস্মিং সাপেক্খে তম্হা আৱাসা পক্কমন্তে সঙ্ঘো অন্তৰুব্ভাৰং কৰোতি, তস্স ভিক্খুনো পঠমমেৱ মূলাৱাসে নিট্ঠিতচীৱৰপলিবোধাভাৱেপি সতি অন্তৰুব্ভাৰে পলিবোধো ছিজ্জতি সতিপি সাপেক্খতায সউস্সাহত্তা. ইমিনা পৰিযাযেন পক্কমনন্তিকো কথিনুদ্ধাৰো অত্থাৰেন একুপ্পাদো নানানিৰোধো হোতি. তথা অন্তৰুব্ভাৰে সতি সুণন্তস্সাপি যাৱ চীৱৰনিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো নিট্ঠানন্তিকো. যাৱ সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সন্নিট্ঠানন্তিকো. যাৱ ন নস্সতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো নাসনন্তিকো. যাৱ ন সুণাতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সৱনন্তিকো. যাৱ চীৱৰাসা ন ছিজ্জতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো আসাৱচ্ছেদিকো. যাৱ সীমং নাতিক্কমতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সীমাতিক্কন্তিকো. অত্থাৰেন একুপ্পাদো নানানিৰোধো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
তত্থ অন্তৰুব্ভাৰসহুব্ভাৰা দ্ৱে অন্তোসীমাযং এৱ সম্ভৱন্তি, ন বহিসীমাযং. পক্কমনসৱনসীমাতিক্কন্তিকা বহিসীমাযমেৱ সম্ভৱন্তি, ন অন্তোসীমাযং. নিট্ঠানসঅআট্ঠানাসাৱচ্ছেদিকা অন্তোসীমাযঞ্চেৱ বহিসীমাযঞ্চ. অন্তৰুব্ভাৰো সঙ্ঘাযত্তো, পক্কমননিট্ঠানসন্নিট্ঠানসীমাতিক্কন্তিকা পুগ্গলাধীনা, সেসা তদুভযৱিপৰীতা.
তত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ইমিনা চীৱৰপলিবোধাভাৱমেৱ দীপেতি. ন আৱাসপলিবোধাভাৱং. ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইমিনা উভযপলিবোধাভাৱং দীপেতি, তস্মা উভযপলিবোধাভাৱদীপনত্থং তদেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন, ৱিসেসত্তা. কথং? কামঞ্চেতং তস্মা ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি কেসঞ্চি কথিনুদ্ধাৰানং নানানিৰোধত্তা, সঙ্ঘপুগ্গলাধীনানধীনত্তা চ অন্তোবহিউভযসীমাসু নিযমানিযমতো চ উব্ভতস্মিং কথিনে সঙ্ঘস্স, ন পুগ্গলস্স উব্ভতং হোতি, তথাপি ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং সামঞ্ঞৱচনং. তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ইমিনা নিযমেতি.
কিং ৱুত্তং হোতি – সঙ্ঘস্স অন্তৰুব্ভাৰেন উব্ভতস্মিং কথিনে অচ্ছিন্নচীৱৰপলিবোধো বহিসীমাগতো পচ্ছা গন্ত্ৱা অত্তনো সীমাগতো অনিট্ঠিতচীৱৰো আনিসংসং লভতি এৱাতি কত্ৱা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ আৱাসপলিবোধো নাম ৱসতি ৱা তস্মিং আৱাসে, সাপেক্খো ৱা পক্কমতি. চীৱৰপলিবোধো নাম চীৱৰং অকতং ৱিপ্পকতং, চীৱৰাসানুপচ্ছিন্না, তব্বিপৰীতেন অপলিবোধো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনত্থতকথিনানং চীৱৰকালসমযে নিযমতো চত্তাৰো আনিসংসা লব্ভন্তি, অসমাদানচাৰো অনিযমতো. তেন সাসঙ্কসিক্খাপদং ৱুত্তং. কথং চত্তাৰো নিযতাতি চে? ‘‘চীৱৰকালসমযো নাম অনত্থতে কথিনে ৱস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো’’তি (পাৰা. ৬৪৯) ৱচনতো অনত্থতকথিনানং তস্মিং মাসে যাৱদত্থচীৱৰং সিদ্ধং, তথা ততিযকথিনসিক্খাপদে (পাৰা. ৪৯৭ আদযো) অকালচীৱৰং নাম পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায তং পটিগ্গহেত্ৱা সঙ্ঘতো লভিতব্বং চে, যাৱ চীৱৰকালসমযং নিক্খিপিত্ৱা ভাজেত্ৱা গহেতব্বং. পুগ্গলিকং চে, ৱস্সানস্স ছট্ঠপক্খস্স পঞ্চমিতো পট্ঠায যাৱ চীৱৰকালসমযং অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতং ৱট্টতি অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদেন অনুঞ্ঞাতত্তা, ন ততো পৰং. তদা উপ্পন্নচীৱৰস্স পটিসিদ্ধত্তা পঠমকথিনেন. তত্থ অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযো সঙ্ঘিকং সন্ধায, তথা পোৰাণগণ্ঠিপদে চাতি ৱেদিতব্বং.
পঠমকথিনে (পাৰা. ৪৫৯ আদযো) পঠমপঞ্ঞত্তিযা, অৱিসেসেন ৱা একাদসমে দিৱসে আপত্তি. ৱস্সানস্স হি অন্তোনিৱাৰণত্থং অট্ঠকথায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি (পাৰা. ৪৬২ আদযো) ৱুত্তং. এসেৱ নযো দুতিযে, ততিযে চ. তেন চীৱৰকালতো পুৰে ৱা অন্তো ৱা উপ্পন্নং চীৱৰকালতো উদ্ধং একদিৱসম্পি পৰিহাৰং ন লভতি. যদি লভেয্য, অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱিৰোধো. ‘‘যাৱ চীৱৰকালসমযং নিক্খিপিতব্বং, ততো চে উত্তৰি নিক্খিপেয্য, নিস্সগ্গিয’’ন্তি (পাৰা. ৬৪৮) হি তত্থ ৱুত্তং. ৱস্সাৱাসিকভাৱেন সঙ্ঘতো লদ্ধং ৱুট্ঠৱস্সত্তা অত্তনো সন্তকভূতং অচ্চেকচীৱৰং চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতো এৱ আপত্তি, ন অচ্চেকচীৱৰকালং অতিক্কামযতো আপত্তীতি. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো যো চ তত্থ চীৱৰুপ্পাদো, সো চ নেসং ভৱিস্সতীতি সিদ্ধং, অনামন্তচাৰগণভোজনসিক্খাপদে ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সমযা’’তি (পাচি. ২২২ আদযো) ৱুত্তত্তা সেসদ্ৱযং সিদ্ধমেৱ. তস্মা ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং, এতং অকালচীৱৰ’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো আদিস্স দিন্নচীৱৰং পৰিহাৰং ন লভতি.
অপৰকত্তিকাযমেৱ ৱা উব্ভতস্মিং কথিনে লভতি, এৱং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱুত্তত্তাতি চে? ন ৱত্তব্বং. ছ ঠানানি হি সাপেক্খতায ৱুত্তানি. দুট্ঠদোসদ্ৱযে অধিকৰণচতুত্থং, পঠমানিযতে সোতস্স ৰহো, ততিযকথিনে আদিস্স দিন্নং চীৱৰং, অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদে ‘‘সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি পদং, দুট্ঠুল্লাৰোচনপ্পটিচ্ছাদনদ্ৱযে অধিকৰণং, পাৰাজিকৱচনঞ্চ, তীসু কথিনসিক্খাপদেসু ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতৰাযা’’তি ৱচনন্তি. তত্থ আদিস্স দিন্নং চীৱৰং সঙ্ঘিকং ভাজিতব্বচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং, ন পুগ্গলিকং. সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বন্তি ৱস্সাৱাসিকচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং. অৱুট্ঠৱস্সেন পচ্ছা দাতব্বত্তা সঞ্ঞাণং কাতব্বং, ন ঞাতিপ্পৱাৰিততো লদ্ধং পুগ্গলিকং সন্ধায. তস্মা দুৱিধং অচ্চেকচীৱৰং সঙ্ঘে নিন্নং, পুগ্গলে নিন্নঞ্চাতি সিদ্ধং. তত্থ সঙ্ঘে পৰিণতং অচ্চেকচীৱৰং ৱস্সূপনাযিকদিৱসতো পট্ঠায, পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায ৱা যাৱ পৱাৰণা নিক্খিপিতুং ৱট্টতি এৱ সঙ্ঘিকত্তা, পুগ্গলিকম্পি ‘‘ৱস্সংৱুট্ঠকালে গণ্হথা’’তি দিন্নত্তা. তাদিসঞ্হি যাৱ ৱস্সংৱুট্ঠো ন হোতি, তাৱ তস্সেৱ দাযকস্স সন্তকং হোতি. এত্তকো ৱিসেসহেতু.
‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি ৱচনতো অচ্চেকচীৱৰকস্সেৱ সো অপৰাধো. যেন ‘‘ৱিৰোধো’’তি ৱচনং দস্সেয্যাতি ন ৱিনযে ৱিসেসহেতু পৰিযেসিতব্বো. বুদ্ধৱিসযত্তা পমাণন্তি চে? ন, যদি এৱং এত্থ অত্তনো সন্তকভূতম্পি অচ্চেকচীৱৰং সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বমেৱ, ন অধিট্ঠাতব্বং ন ৱিকপ্পেতব্বং ন ৱিস্সজ্জেতব্বং. ততো ‘‘অনাপত্তি, অন্তোসমযে অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতি ৱিস্সজ্জেতী’’তিআদিৱচনৱিৰোধো (পাৰা. ৬৫১) অধিৱাসেতব্বো সিযা. তথা ‘‘ৱস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে কথিনুদ্ধাৰে কতে তস্মিং মাসে অত্থতে কথিনে কথিনুদ্ধাৰদিৱসং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৱচনতো নিস্সগ্গিযং হোতীতি অযম্পি অত্থৱিৰোধো অধিৱাসেতব্বো সিযা. তস্মিঞ্চ ‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং, তঞ্চ অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতমেৱাতি এত্তকো ৱিসেসহেতু. অতিৰেকচীৱৰঞ্চেতং পঠমসিক্খাপদেনাপত্তি, ইতৰং চে অনাপত্তিযেৱাতি ইমস্স অত্থস্স অযং ভগৱতো ৱিসেসহেতু. তথা অতিৰেকদসাহানাগতাযেৱ কত্তিকপুণ্ণমায সঙ্ঘস্স ৱস্সাৱাসিকত্থং অচ্চেকচীৱৰং ৱিয দদমানং ন গহেতব্বং, দসাহানাগতায এৱ গহেতব্বন্তি এত্তকো ৱিসেসহেতু. ততো অট্ঠকথানযৱিৰোধো চ অধিৱাসেতব্বো সিযা. তত্থ ‘‘অধিট্ঠিততো পট্ঠায উপ্পন্নং অচ্চেকচীৱৰং ন হোতী’’তি ৱত্ৱা অঞ্ঞথা নযো দস্সিতো. পোৰাণগণ্ঠিপদে সো চ নযো সঙ্ঘিকং উপাদায ৱুত্তত্তা ন ৱিৰুজ্ঝতীতি নেৱ সো চ পটিক্খিত্তো. যথা অনচ্চেকচীৱৰং ছট্ঠিতো পট্ঠায উপ্পন্নং অতিৰেকদসাহানাগতাযপি পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৱা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতোপি অনাপত্তীতি অযম্পি নযো অধিৱাসেতব্বো সিযা. ততো পঠমকথিনৱিৰোধো. দসাহানাগতায এৱ পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৱা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতো অনাপত্তীতি চে, তং দ্ৱে দসাহে লভতীতি এত্তকো ৱিসেসহেতু.
অন্তৰা অনাপত্তিক্খেত্তচীৱৰকালপ্পৱিট্ঠত্তা অধিট্ঠহিত্ৱা পচ্চুদ্ধটং ৱিয তং পুনপি দসাহে লভতীতি চে? ন, কালপ্পৱেসো অধিট্ঠানং ৱিয হোতীতি চে? ন, ‘‘ৱস্সিকসাটিকং ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ৱচনৱিৰোধং কত্ৱা, ততো পৰং দসাহং অৱিকপ্পেন্তস্সাপি অনাপত্তি সিযা. অপিচ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ৱস্সিকসাটিকা অন্তোৱস্সে লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ, অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বা, দসাহাতিক্কমে নিট্ঠিতা, তদহেৱ অধিট্ঠাতব্বা, দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৩০). তেন আপত্তিতো ন মুচ্চেয্য. কালপ্পৱেসো হি অধিট্ঠানপৰিযাযো ন জাতোতি. এত্তাৱতা যথাৱুত্তো অত্থৱিকপ্পো পাড়িনযেনেৱ পতিট্ঠাপিতো হোতি.
অপিচেত্থ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি, তত্থপি চীৱৰকালে উপ্পন্নং, দসাহে অপ্পহোন্তে চস্স কৰণং নত্থি, তং অচ্চেকচীৱৰং অকালচীৱৰমিৱ চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি সিদ্ধমেতং. পাড়িতো চ তঞ্চে অন্তোকালে উপ্পজ্জতি, দসাহে অপ্পহোন্তেপি উপ্পজ্জতি, এৱং উপ্পন্নং অচ্চেকচীৱৰং অচ্চেকচীৱৰমেৱ ন হোতি. ন হি তং কালৱিসেসৱসেন অচ্চেকচীৱৰসঙ্খং গচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অচ্চেকচীৱৰং নাম সেনায ৱা গন্তুকামো হোতি, পৱাসং ৱা গন্তুকামো হোতি, গিলানো ৱা হোতি, গব্ভিনী ৱা হোতি, অস্সদ্ধস্স ৱা সদ্ধা উপ্পন্না হোতি…পে… ‘ৱস্সাৱাসিকং দস্সামী’তি এৱং আৰোচিতং, এতং অচ্চেকচীৱৰং নামা’’তি (পাৰা. ৬৪৯). তস্মা যথা তং চীৱৰং নাতিক্কামেতব্বং, তথা অনচ্চেকচীৱৰম্পীতি সিদ্ধং হোতি. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি. অপিচ যদি এৱং তং অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদমেৱ অচ্চেকচীৱৰং চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি ইমস্স পন অত্থৱিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৱতা পঞ্ঞত্তং.
মহাঅট্ঠকথাযং পন তং এৱং ৱুত্তং – কামঞ্চেদং ‘‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিদ্ধং, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন অপুব্বং ৱিয অত্থং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদং ঠপিতন্তি অত্থৱিসেসদীপনপযোজনতো. তস্মা তং তস্স অত্থৱিসেসদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি সিদ্ধমেৱ. তস্মাপি ৱেদিতব্বমেৱ যং কিঞ্চি চীৱৰং চীৱৰকালসমযং নাতিক্কামেতব্বন্তি. অপিচ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৱৰম্পি পচ্চুদ্ধাৰেত্ৱা ঠপিতচীৱৰম্পি এতং পৰিহাৰং লভতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৬৪৯). তেন ‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি (পাৰা. ৬৫০) ইমিনাপি অনচ্চেকচীৱৰস্সাপি অচ্চেকচীৱৰপৰিহাৰলাভং দীপেতীতি.
এত্তাৱতা যথাৱুত্তো দুতিযো অত্থৱিকপ্পো পাড়িনযেন, অট্ঠকথানযেন চ পতিট্ঠাপিতো হোতি. এৱং তাৱ পকিণ্ণকায অধিকথা পৰতো পাঠতো ৱিত্থাৰিতা হোতীতি অপকিণ্ণকং.
চীৱৰপলিবোধো, আৱাসপলিবোধো চাতি দ্ৱে পলিবোধা. তেসু একপলিবোধেপি সতি অনামন্তচাৰাদিআনিসংসং লভতি, তং ইধ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱুত্তং. তস্মা এৱ ‘‘অত্থতকথিনস্স হি ভিক্খুনো’’তিআদি ৱুত্তং. কথিনত্থাৰাৰহস্সাতি এত্থ ‘‘অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থৰিতুং – পুব্বকৰণং জানাতি, পচ্চুদ্ধাৰং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থাৰং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধাৰং জানাতি, আনিসংসং জানাতী’’তি (পৰি. ৪০৯) ৱচনতো ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো কথিনত্থাৰাৰহো নাম. পুব্বকৰণং নাম ধোৱনৱিচাৰণচ্ছেদনসিব্বনৰজনকপ্পকৰণং.
‘‘চীৱৰং নাম খোম’’ন্তিআদিনা পাড়িৱসেন জাতিঞ্চ পমাণঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অতিৰেকচীৱৰং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৱুত্তং অধিট্ঠিতৱিকপ্পিতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা’’তি ৱুত্তেপি যস্মিং ঠানে যং ঠপিতং, তস্মিং তং পচ্ছা হোতু ৱা, মা ৱা, অধিট্ঠানং ৰুহতেৱ. পুৰে পচ্ছা ঠপনট্ঠানং ন পমাণং.
অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স ভিক্খুভাৱপৰিচ্চাগৱসেন সেতৱত্থনিৱাসনং ৱা কাসাৱচজনং ৱা হীনাযাৱত্তনং.
একাদসমে অৰুণুগ্গমনেতি অন্তিমং ঠপেত্ৱা ততো পুৰিমতৰস্মিন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ অন্তিমং নাম অপৰকত্তিকায পঠমাৰুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন কৰোতি. ইধ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা’’তি কৰণৱচনং নিদানানপেক্খং নিদানে কৰণাভাৱতো. তস্মা এৱ ‘‘দসাহপৰম’’ন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তিআদি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱচনতো চ ইধ ‘‘ৱিকপ্পেতী’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তৱচনং ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি, ন চ ৱিৰুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা এৱমস্স অত্থো ৱেদিতব্বো – তিচীৱৰং তিচীৱৰসঙ্খেপেন পৰিহাৰতো অধিট্ঠাতুমেৱ অনুজানামি, ন ৱিকপ্পেতুং. ৱস্সিকসাটিকং পন চতুমাসতো পৰং ৱিকপ্পেতুমেৱ, ন অধিট্ঠাতুন্তি. এৱঞ্চ পন সতি যো তিচীৱৰে একেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতুকামো হোতি, তস্স তিচীৱৰাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিপ্পৱাসসুখত্থং ৱিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তীতি. এতেন উপাযেন সব্বত্থ ৱিকপ্পনায অপটিসিদ্ধভাৱো ৱেদিতব্বোতি লিখিতং.
ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৱিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায, অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৱৰং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থাহ – ‘‘ৰজকেহি ধোৱাপেত্ৱা সেতকং কাৰাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৫) ৱচনতো অৰজিতেপি অধিট্ঠানং ৰুহতীতি. তেন সূচিকম্মং কত্ৱা ৰজিত্ৱা কপ্পবিন্দুং দত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো কাতব্বো, ন কাতব্বোতি? কত্তব্বোৱ. পত্তো ৱিয অধিট্ঠিতো যথা পুন সেতভাৱং ৱা তম্বভাৱং ৱা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৱিজহতি, ন চ পন তাদিসো যং অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৱমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘স্ৱে কথিনং উদ্ধৰিস্সতী’’তি লদ্ধচীৱৰং সচে অজ্জেৱ ন অধিট্ঠাতি, অৰুণুগ্গমনে এৱ নিস্সগ্গিযং হোতি. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদিনা (পাৰা. ৪৬২-৪৬৩;) সিক্খাপদস্স ৱুত্তত্তা. কথিনব্ভন্তৰে দসাহতো উত্তৰিপি পৰিহাৰং লভতি, কথিনতো পন পচ্ছা একদিৱসম্পি ন লভতি. যথা কিং – যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো তিচীৱৰং অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা আনিসংসং লভতি, ন ততো পৰং, এৱং অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা লভতি, উদ্ধতে পন কথিনে একদিৱসম্পি ন লভতি. এত্থাহ – উব্ভতদিৱসতো পট্ঠায পুন দসাহং লভতীতি? ন, কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতু’’ন্তি ৱচনতো. কথিনব্ভন্তৰেপি একাদসে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযন্তি আপন্নং. তং পন অতিপ্পসঙ্গং নিৱাৰেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তং, ন কথিনদিৱসানি অদিৱসানীতি দীপনত্থং. অযমত্থো তত্থ তত্থ আৱিভৱিস্সতি. অথ ৱা ৱস্সিকসাটিকা অনতিৰিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বাতি ৱুত্তং. এত্থ ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা’’তি ৱচনে উপোসথদিৱসে এৱ পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা ঠপিতং হোতি, ততো পৰং হেমন্তস্স পঠমদিৱসতো পট্ঠায পচ্চুদ্ধৰণাভাৱা. এৱং কথিনব্ভন্তৰে উপ্পন্নচীৱৰম্পি ৱেদিতব্বন্তি লিখিতং.
কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.