১. চীৱৰৱগ্গো

১. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা

নিস্সগ্গিযকণ্ডে তিণ্ণং কথিনসিক্খাপদানং, ৱস্সিকসাটিকঅচ্চেকচীৱৰসাসঙ্কসিক্খাপদানঞ্চ একদেসনায তথাকিণ্ণাপত্তিক্খন্ধাৱ ৱেদিতব্বা –

কথিনং যস্স চত্তাৰো, সহজা সমযদ্ৱযং;

ছন্নং সিক্খাপদানঞ্চ, একদেসৱিনিচ্ছযো.

তত্থ কথিনন্তি ‘‘সঙ্ঘস্স অনুমোদনায, গণস্স অনুমোদনায, পুগ্গলস্স অত্থাৰা সঙ্ঘস্স অত্থতং হোতি কথিন’’ন্তি (পৰি. ৪১৪) ৱচনতো তেসংযেৱ অনুমোদনাদিধম্মানং সঙ্গহো কথিনং নাম. যথাহ ‘‘কথিনং জানিতব্বন্তি তেসঞ্ঞেৱ ধম্মানং সঙ্গহো সমৱাযো নামং নামকম্ম’’ন্তিআদি (পৰি. ৪১২). তস্মা কথিনন্তি ইদং বহূসু ধম্মেসু নামমত্তং, ন পৰমত্থতো একো ধম্মো. কো পনস্স অত্থাৰোতি? তদেকদেসোৱ খীৰস্স ধাৰা ৱিয. যথা চাহ ‘‘অত্থাৰো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৱচীভেদেনা’’তি. সহজা নাম অট্ঠ মাতিকা, দ্ৱে পলিবোধা, পঞ্চানিসংসাতি ইমে পন্নৰস ধম্মা. সমযদ্ৱযং নাম কথিনত্থাৰসমযো, চীৱৰসমযো চাতি. তত্থ কথিনত্থাৰসমযো ৱস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো. চীৱৰসমযো নাম অনত্থতে কথিনে অযং কত্তিকমাসো, অত্থতে চত্তাৰো হেমন্তিকা চাতি পঞ্চ মাসা.

তত্থ অট্ঠ মাতিকা নাম পক্কমনন্তিকাদযো. তা সব্বাপি অত্থাৰেন একতো উপ্পজ্জন্তি নাম. তব্ভাৱভাৱিতায অত্থাৰে সতি উদ্ধাৰো সম্ভৱতি. তত্থ কথিনত্থাৰেন একুপ্পাদা একনিৰোধা অন্তৰুব্ভাৰো সহুব্ভাৰো, অৱসেসা কথিনুব্ভাৰা একুপ্পাদা, নানানিৰোধা চ. তত্থ একনিৰোধাতি অত্থাৰেন সহ নিৰোধা, অন্তৰুব্ভাৰসহুব্ভাৰানং উদ্ধাৰাভাৱো একক্খণে হোতীতি অত্থো. সেসা নানা নিৰুজ্ঝন্তি নাম. তেসু হি উদ্ধাৰভাৱং পত্তেসুপি অত্থাৰো তিট্ঠতি এৱাতি অট্ঠকথাযং অত্থৱিভাৱনা. সচে অত্থতে কথিনে ভিক্খুস্মিং সাপেক্খে তম্হা আৱাসা পক্কমন্তে সঙ্ঘো অন্তৰুব্ভাৰং কৰোতি, তস্স ভিক্খুনো পঠমমেৱ মূলাৱাসে নিট্ঠিতচীৱৰপলিবোধাভাৱেপি সতি অন্তৰুব্ভাৰে পলিবোধো ছিজ্জতি সতিপি সাপেক্খতায সউস্সাহত্তা. ইমিনা পৰিযাযেন পক্কমনন্তিকো কথিনুদ্ধাৰো অত্থাৰেন একুপ্পাদো নানানিৰোধো হোতি. তথা অন্তৰুব্ভাৰে সতি সুণন্তস্সাপি যাৱ চীৱৰনিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো নিট্ঠানন্তিকো. যাৱ সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সন্নিট্ঠানন্তিকো. যাৱ ন নস্সতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো নাসনন্তিকো. যাৱ ন সুণাতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সৱনন্তিকো. যাৱ চীৱৰাসা ন ছিজ্জতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো আসাৱচ্ছেদিকো. যাৱ সীমং নাতিক্কমতি, তাৱ পৰিহাৰসম্ভৱতো সীমাতিক্কন্তিকো. অত্থাৰেন একুপ্পাদো নানানিৰোধো হোতীতি ৱেদিতব্বো.

তত্থ অন্তৰুব্ভাৰসহুব্ভাৰা দ্ৱে অন্তোসীমাযং এৱ সম্ভৱন্তি, ন বহিসীমাযং. পক্কমনসৱনসীমাতিক্কন্তিকা বহিসীমাযমেৱ সম্ভৱন্তি, ন অন্তোসীমাযং. নিট্ঠানসঅআট্ঠানাসাৱচ্ছেদিকা অন্তোসীমাযঞ্চেৱ বহিসীমাযঞ্চ. অন্তৰুব্ভাৰো সঙ্ঘাযত্তো, পক্কমননিট্ঠানসন্নিট্ঠানসীমাতিক্কন্তিকা পুগ্গলাধীনা, সেসা তদুভযৱিপৰীতা.

তত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ইমিনা চীৱৰপলিবোধাভাৱমেৱ দীপেতি. ন আৱাসপলিবোধাভাৱং. ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইমিনা উভযপলিবোধাভাৱং দীপেতি, তস্মা উভযপলিবোধাভাৱদীপনত্থং তদেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন, ৱিসেসত্তা. কথং? কামঞ্চেতং তস্মা ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি কেসঞ্চি কথিনুদ্ধাৰানং নানানিৰোধত্তা, সঙ্ঘপুগ্গলাধীনানধীনত্তা চ অন্তোবহিউভযসীমাসু নিযমানিযমতো চ উব্ভতস্মিং কথিনে সঙ্ঘস্স, ন পুগ্গলস্স উব্ভতং হোতি, তথাপি ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং সামঞ্ঞৱচনং. তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ইমিনা নিযমেতি.

কিং ৱুত্তং হোতি – সঙ্ঘস্স অন্তৰুব্ভাৰেন উব্ভতস্মিং কথিনে অচ্ছিন্নচীৱৰপলিবোধো বহিসীমাগতো পচ্ছা গন্ত্ৱা অত্তনো সীমাগতো অনিট্ঠিতচীৱৰো আনিসংসং লভতি এৱাতি কত্ৱা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ আৱাসপলিবোধো নাম ৱসতি ৱা তস্মিং আৱাসে, সাপেক্খো ৱা পক্কমতি. চীৱৰপলিবোধো নাম চীৱৰং অকতং ৱিপ্পকতং, চীৱৰাসানুপচ্ছিন্না, তব্বিপৰীতেন অপলিবোধো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনত্থতকথিনানং চীৱৰকালসমযে নিযমতো চত্তাৰো আনিসংসা লব্ভন্তি, অসমাদানচাৰো অনিযমতো. তেন সাসঙ্কসিক্খাপদং ৱুত্তং. কথং চত্তাৰো নিযতাতি চে? ‘‘চীৱৰকালসমযো নাম অনত্থতে কথিনে ৱস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো’’তি (পাৰা. ৬৪৯) ৱচনতো অনত্থতকথিনানং তস্মিং মাসে যাৱদত্থচীৱৰং সিদ্ধং, তথা ততিযকথিনসিক্খাপদে (পাৰা. ৪৯৭ আদযো) অকালচীৱৰং নাম পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায তং পটিগ্গহেত্ৱা সঙ্ঘতো লভিতব্বং চে, যাৱ চীৱৰকালসমযং নিক্খিপিত্ৱা ভাজেত্ৱা গহেতব্বং. পুগ্গলিকং চে, ৱস্সানস্স ছট্ঠপক্খস্স পঞ্চমিতো পট্ঠায যাৱ চীৱৰকালসমযং অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতং ৱট্টতি অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদেন অনুঞ্ঞাতত্তা, ন ততো পৰং. তদা উপ্পন্নচীৱৰস্স পটিসিদ্ধত্তা পঠমকথিনেন. তত্থ অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযো সঙ্ঘিকং সন্ধায, তথা পোৰাণগণ্ঠিপদে চাতি ৱেদিতব্বং.

পঠমকথিনে (পাৰা. ৪৫৯ আদযো) পঠমপঞ্ঞত্তিযা, অৱিসেসেন ৱা একাদসমে দিৱসে আপত্তি. ৱস্সানস্স হি অন্তোনিৱাৰণত্থং অট্ঠকথায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি (পাৰা. ৪৬২ আদযো) ৱুত্তং. এসেৱ নযো দুতিযে, ততিযে চ. তেন চীৱৰকালতো পুৰে ৱা অন্তো ৱা উপ্পন্নং চীৱৰকালতো উদ্ধং একদিৱসম্পি পৰিহাৰং ন লভতি. যদি লভেয্য, অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱিৰোধো. ‘‘যাৱ চীৱৰকালসমযং নিক্খিপিতব্বং, ততো চে উত্তৰি নিক্খিপেয্য, নিস্সগ্গিয’’ন্তি (পাৰা. ৬৪৮) হি তত্থ ৱুত্তং. ৱস্সাৱাসিকভাৱেন সঙ্ঘতো লদ্ধং ৱুট্ঠৱস্সত্তা অত্তনো সন্তকভূতং অচ্চেকচীৱৰং চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতো এৱ আপত্তি, ন অচ্চেকচীৱৰকালং অতিক্কামযতো আপত্তীতি. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো যো চ তত্থ চীৱৰুপ্পাদো, সো চ নেসং ভৱিস্সতীতি সিদ্ধং, অনামন্তচাৰগণভোজনসিক্খাপদে ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সমযা’’তি (পাচি. ২২২ আদযো) ৱুত্তত্তা সেসদ্ৱযং সিদ্ধমেৱ. তস্মা ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং, এতং অকালচীৱৰ’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো আদিস্স দিন্নচীৱৰং পৰিহাৰং ন লভতি.

অপৰকত্তিকাযমেৱ ৱা উব্ভতস্মিং কথিনে লভতি, এৱং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱুত্তত্তাতি চে? ন ৱত্তব্বং. ছ ঠানানি হি সাপেক্খতায ৱুত্তানি. দুট্ঠদোসদ্ৱযে অধিকৰণচতুত্থং, পঠমানিযতে সোতস্স ৰহো, ততিযকথিনে আদিস্স দিন্নং চীৱৰং, অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদে ‘‘সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি পদং, দুট্ঠুল্লাৰোচনপ্পটিচ্ছাদনদ্ৱযে অধিকৰণং, পাৰাজিকৱচনঞ্চ, তীসু কথিনসিক্খাপদেসু ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতৰাযা’’তি ৱচনন্তি. তত্থ আদিস্স দিন্নং চীৱৰং সঙ্ঘিকং ভাজিতব্বচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং, ন পুগ্গলিকং. সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বন্তি ৱস্সাৱাসিকচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং. অৱুট্ঠৱস্সেন পচ্ছা দাতব্বত্তা সঞ্ঞাণং কাতব্বং, ন ঞাতিপ্পৱাৰিততো লদ্ধং পুগ্গলিকং সন্ধায. তস্মা দুৱিধং অচ্চেকচীৱৰং সঙ্ঘে নিন্নং, পুগ্গলে নিন্নঞ্চাতি সিদ্ধং. তত্থ সঙ্ঘে পৰিণতং অচ্চেকচীৱৰং ৱস্সূপনাযিকদিৱসতো পট্ঠায, পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায ৱা যাৱ পৱাৰণা নিক্খিপিতুং ৱট্টতি এৱ সঙ্ঘিকত্তা, পুগ্গলিকম্পি ‘‘ৱস্সংৱুট্ঠকালে গণ্হথা’’তি দিন্নত্তা. তাদিসঞ্হি যাৱ ৱস্সংৱুট্ঠো ন হোতি, তাৱ তস্সেৱ দাযকস্স সন্তকং হোতি. এত্তকো ৱিসেসহেতু.

‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি ৱচনতো অচ্চেকচীৱৰকস্সেৱ সো অপৰাধো. যেন ‘‘ৱিৰোধো’’তি ৱচনং দস্সেয্যাতি ন ৱিনযে ৱিসেসহেতু পৰিযেসিতব্বো. বুদ্ধৱিসযত্তা পমাণন্তি চে? ন, যদি এৱং এত্থ অত্তনো সন্তকভূতম্পি অচ্চেকচীৱৰং সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বমেৱ, ন অধিট্ঠাতব্বং ন ৱিকপ্পেতব্বং ন ৱিস্সজ্জেতব্বং. ততো ‘‘অনাপত্তি, অন্তোসমযে অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতি ৱিস্সজ্জেতী’’তিআদিৱচনৱিৰোধো (পাৰা. ৬৫১) অধিৱাসেতব্বো সিযা. তথা ‘‘ৱস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে কথিনুদ্ধাৰে কতে তস্মিং মাসে অত্থতে কথিনে কথিনুদ্ধাৰদিৱসং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৱচনতো নিস্সগ্গিযং হোতীতি অযম্পি অত্থৱিৰোধো অধিৱাসেতব্বো সিযা. তস্মিঞ্চ ‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং, তঞ্চ অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতমেৱাতি এত্তকো ৱিসেসহেতু. অতিৰেকচীৱৰঞ্চেতং পঠমসিক্খাপদেনাপত্তি, ইতৰং চে অনাপত্তিযেৱাতি ইমস্স অত্থস্স অযং ভগৱতো ৱিসেসহেতু. তথা অতিৰেকদসাহানাগতাযেৱ কত্তিকপুণ্ণমায সঙ্ঘস্স ৱস্সাৱাসিকত্থং অচ্চেকচীৱৰং ৱিয দদমানং ন গহেতব্বং, দসাহানাগতায এৱ গহেতব্বন্তি এত্তকো ৱিসেসহেতু. ততো অট্ঠকথানযৱিৰোধো চ অধিৱাসেতব্বো সিযা. তত্থ ‘‘অধিট্ঠিততো পট্ঠায উপ্পন্নং অচ্চেকচীৱৰং ন হোতী’’তি ৱত্ৱা অঞ্ঞথা নযো দস্সিতো. পোৰাণগণ্ঠিপদে সো চ নযো সঙ্ঘিকং উপাদায ৱুত্তত্তা ন ৱিৰুজ্ঝতীতি নেৱ সো চ পটিক্খিত্তো. যথা অনচ্চেকচীৱৰং ছট্ঠিতো পট্ঠায উপ্পন্নং অতিৰেকদসাহানাগতাযপি পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৱা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতোপি অনাপত্তীতি অযম্পি নযো অধিৱাসেতব্বো সিযা. ততো পঠমকথিনৱিৰোধো. দসাহানাগতায এৱ পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৱা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামযতো অনাপত্তীতি চে, তং দ্ৱে দসাহে লভতীতি এত্তকো ৱিসেসহেতু.

অন্তৰা অনাপত্তিক্খেত্তচীৱৰকালপ্পৱিট্ঠত্তা অধিট্ঠহিত্ৱা পচ্চুদ্ধটং ৱিয তং পুনপি দসাহে লভতীতি চে? ন, কালপ্পৱেসো অধিট্ঠানং ৱিয হোতীতি চে? ন, ‘‘ৱস্সিকসাটিকং ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ৱচনৱিৰোধং কত্ৱা, ততো পৰং দসাহং অৱিকপ্পেন্তস্সাপি অনাপত্তি সিযা. অপিচ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ৱস্সিকসাটিকা অন্তোৱস্সে লদ্ধা চেৱ নিট্ঠিতা চ, অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বা, দসাহাতিক্কমে নিট্ঠিতা, তদহেৱ অধিট্ঠাতব্বা, দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৩০). তেন আপত্তিতো ন মুচ্চেয্য. কালপ্পৱেসো হি অধিট্ঠানপৰিযাযো ন জাতোতি. এত্তাৱতা যথাৱুত্তো অত্থৱিকপ্পো পাড়িনযেনেৱ পতিট্ঠাপিতো হোতি.

অপিচেত্থ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি, তত্থপি চীৱৰকালে উপ্পন্নং, দসাহে অপ্পহোন্তে চস্স কৰণং নত্থি, তং অচ্চেকচীৱৰং অকালচীৱৰমিৱ চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি সিদ্ধমেতং. পাড়িতো চ তঞ্চে অন্তোকালে উপ্পজ্জতি, দসাহে অপ্পহোন্তেপি উপ্পজ্জতি, এৱং উপ্পন্নং অচ্চেকচীৱৰং অচ্চেকচীৱৰমেৱ ন হোতি. ন হি তং কালৱিসেসৱসেন অচ্চেকচীৱৰসঙ্খং গচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অচ্চেকচীৱৰং নাম সেনায ৱা গন্তুকামো হোতি, পৱাসং ৱা গন্তুকামো হোতি, গিলানো ৱা হোতি, গব্ভিনী ৱা হোতি, অস্সদ্ধস্স ৱা সদ্ধা উপ্পন্না হোতি…পে… ‘ৱস্সাৱাসিকং দস্সামী’তি এৱং আৰোচিতং, এতং অচ্চেকচীৱৰং নামা’’তি (পাৰা. ৬৪৯). তস্মা যথা তং চীৱৰং নাতিক্কামেতব্বং, তথা অনচ্চেকচীৱৰম্পীতি সিদ্ধং হোতি. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি. অপিচ যদি এৱং তং অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদমেৱ অচ্চেকচীৱৰং চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি ইমস্স পন অত্থৱিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৱতা পঞ্ঞত্তং.

মহাঅট্ঠকথাযং পন তং এৱং ৱুত্তং – কামঞ্চেদং ‘‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিদ্ধং, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন অপুব্বং ৱিয অত্থং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদং ঠপিতন্তি অত্থৱিসেসদীপনপযোজনতো. তস্মা তং তস্স অত্থৱিসেসদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি সিদ্ধমেৱ. তস্মাপি ৱেদিতব্বমেৱ যং কিঞ্চি চীৱৰং চীৱৰকালসমযং নাতিক্কামেতব্বন্তি. অপিচ যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৱৰম্পি পচ্চুদ্ধাৰেত্ৱা ঠপিতচীৱৰম্পি এতং পৰিহাৰং লভতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৬৪৯). তেন ‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি (পাৰা. ৬৫০) ইমিনাপি অনচ্চেকচীৱৰস্সাপি অচ্চেকচীৱৰপৰিহাৰলাভং দীপেতীতি.

এত্তাৱতা যথাৱুত্তো দুতিযো অত্থৱিকপ্পো পাড়িনযেন, অট্ঠকথানযেন চ পতিট্ঠাপিতো হোতি. এৱং তাৱ পকিণ্ণকায অধিকথা পৰতো পাঠতো ৱিত্থাৰিতা হোতীতি অপকিণ্ণকং.

চীৱৰপলিবোধো, আৱাসপলিবোধো চাতি দ্ৱে পলিবোধা. তেসু একপলিবোধেপি সতি অনামন্তচাৰাদিআনিসংসং লভতি, তং ইধ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱুত্তং. তস্মা এৱ ‘‘অত্থতকথিনস্স হি ভিক্খুনো’’তিআদি ৱুত্তং. কথিনত্থাৰাৰহস্সাতি এত্থ ‘‘অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থৰিতুং – পুব্বকৰণং জানাতি, পচ্চুদ্ধাৰং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থাৰং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধাৰং জানাতি, আনিসংসং জানাতী’’তি (পৰি. ৪০৯) ৱচনতো ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো কথিনত্থাৰাৰহো নাম. পুব্বকৰণং নাম ধোৱনৱিচাৰণচ্ছেদনসিব্বনৰজনকপ্পকৰণং.

‘‘চীৱৰং নাম খোম’’ন্তিআদিনা পাড়িৱসেন জাতিঞ্চ পমাণঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অতিৰেকচীৱৰং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৱুত্তং অধিট্ঠিতৱিকপ্পিতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা’’তি ৱুত্তেপি যস্মিং ঠানে যং ঠপিতং, তস্মিং তং পচ্ছা হোতু ৱা, মা ৱা, অধিট্ঠানং ৰুহতেৱ. পুৰে পচ্ছা ঠপনট্ঠানং ন পমাণং.

অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স ভিক্খুভাৱপৰিচ্চাগৱসেন সেতৱত্থনিৱাসনং ৱা কাসাৱচজনং ৱা হীনাযাৱত্তনং.

একাদসমে অৰুণুগ্গমনেতি অন্তিমং ঠপেত্ৱা ততো পুৰিমতৰস্মিন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ অন্তিমং নাম অপৰকত্তিকায পঠমাৰুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন কৰোতি. ইধ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা’’তি কৰণৱচনং নিদানানপেক্খং নিদানে কৰণাভাৱতো. তস্মা এৱ ‘‘দসাহপৰম’’ন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তিআদি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱচনতো চ ইধ ‘‘ৱিকপ্পেতী’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তৱচনং ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি, ন চ ৱিৰুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা এৱমস্স অত্থো ৱেদিতব্বো – তিচীৱৰং তিচীৱৰসঙ্খেপেন পৰিহাৰতো অধিট্ঠাতুমেৱ অনুজানামি, ন ৱিকপ্পেতুং. ৱস্সিকসাটিকং পন চতুমাসতো পৰং ৱিকপ্পেতুমেৱ, ন অধিট্ঠাতুন্তি. এৱঞ্চ পন সতি যো তিচীৱৰে একেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতুকামো হোতি, তস্স তিচীৱৰাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিপ্পৱাসসুখত্থং ৱিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তীতি. এতেন উপাযেন সব্বত্থ ৱিকপ্পনায অপটিসিদ্ধভাৱো ৱেদিতব্বোতি লিখিতং.

ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৱিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায, অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৱৰং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থাহ – ‘‘ৰজকেহি ধোৱাপেত্ৱা সেতকং কাৰাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৫) ৱচনতো অৰজিতেপি অধিট্ঠানং ৰুহতীতি. তেন সূচিকম্মং কত্ৱা ৰজিত্ৱা কপ্পবিন্দুং দত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো কাতব্বো, ন কাতব্বোতি? কত্তব্বোৱ. পত্তো ৱিয অধিট্ঠিতো যথা পুন সেতভাৱং ৱা তম্বভাৱং ৱা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৱিজহতি, ন চ পন তাদিসো যং অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৱমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘স্ৱে কথিনং উদ্ধৰিস্সতী’’তি লদ্ধচীৱৰং সচে অজ্জেৱ ন অধিট্ঠাতি, অৰুণুগ্গমনে এৱ নিস্সগ্গিযং হোতি. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদিনা (পাৰা. ৪৬২-৪৬৩;) সিক্খাপদস্স ৱুত্তত্তা. কথিনব্ভন্তৰে দসাহতো উত্তৰিপি পৰিহাৰং লভতি, কথিনতো পন পচ্ছা একদিৱসম্পি ন লভতি. যথা কিং – যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো তিচীৱৰং অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা আনিসংসং লভতি, ন ততো পৰং, এৱং অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা লভতি, উদ্ধতে পন কথিনে একদিৱসম্পি ন লভতি. এত্থাহ – উব্ভতদিৱসতো পট্ঠায পুন দসাহং লভতীতি? ন, কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতু’’ন্তি ৱচনতো. কথিনব্ভন্তৰেপি একাদসে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযন্তি আপন্নং. তং পন অতিপ্পসঙ্গং নিৱাৰেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তং, ন কথিনদিৱসানি অদিৱসানীতি দীপনত্থং. অযমত্থো তত্থ তত্থ আৱিভৱিস্সতি. অথ ৱা ৱস্সিকসাটিকা অনতিৰিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বাতি ৱুত্তং. এত্থ ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা’’তি ৱচনে উপোসথদিৱসে এৱ পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা ঠপিতং হোতি, ততো পৰং হেমন্তস্স পঠমদিৱসতো পট্ঠায পচ্চুদ্ধৰণাভাৱা. এৱং কথিনব্ভন্তৰে উপ্পন্নচীৱৰম্পি ৱেদিতব্বন্তি লিখিতং.

কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা

‘‘অত্থতকথিনস্স পঞ্চ মাসে বদ্ধসীমাযং যত্থ কত্থচি চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা পক্কমন্তস্স অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ‘‘অবদ্ধসীমাযপি ৱট্টতী’’তি ইদং অবদ্ধসীমাযং কথিনত্থাৰঞ্চ আৰঞ্ঞকসিক্খাপদঞ্চ সাধেতীতি লিখিতং. ইদানি –

‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তৰুত্তৰং;

অচীৱৰস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো’’তি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৭৯) –

ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং.

তত্ৰাযং চোদনাপুব্বঙ্গমৱিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮) ৱচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি, ন ৰুহতী’’তি ৱত্ৱা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণংযেৱ সঙ্ঘাটিং দত্ৱা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৱতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং, ছিন্নকং উত্তৰাসঙ্গং, ছিন্নকং অন্তৰৱাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো তিচীৱৰে কৰিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৱে ছিন্নকানি একং অছিন্নকং নপ্পহোতি, দ্ৱে অছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৱট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানাপি নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি? অট্ঠকথাযম্পিস্স ৱুত্তং ‘‘অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং, ইদং পন অপ্পহোনকে আৰোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৱট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৱা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৱ ৱট্টতি, আৱেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৱচনাভাৱতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বন্তি.

ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৱৰিকধুতঙ্গাভাৱতো তিচীৱৰেনেৱ তেচীৱৰিকোতি, তেসং অধিট্ঠানাভাৱতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৱা’’তি ৱত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৱিৰোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৱৰসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৱৰৱিপ্পৱাসেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰসাদিযনেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰধাৰণেন. যস্মা পন ভিক্খূনং এৱ ভগৱতা অধিট্ঠানৱসেন নৱ চীৱৰানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৱসেন চ ৱুত্তানি, ন এৱং অনুপসম্পন্নানং, তস্মা নেসং চীৱৰনিযমাভাৱা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৱিয. তস্মা তস্স সমাদানৱিধানে অৱচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বন্তি.

সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা) সাসঙ্কসিক্খাপদে ৱিসুং অঙ্গানি ন ৱুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৱৰৱগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, ন চ পনেতং ৱুত্তং. তত্থ ৰত্তিৱিপ্পৱাসো চতুত্থমঙ্গং, ইধ ছাৰত্তৱিপ্পৱাসো, অযমেত্থ ৱিসেসোতি. তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো চ সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৱিদন্তি ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপৰমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা. ইধ অনন্তৰে অনন্তৰে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱিসেসো. অঙ্গানি পন চীৱৰনিক্খেপনঙ্গসম্পত্তিতো ৱিপৰিযাযেন, ইধ ৱুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৱুত্তানি. তানি কামং ন ৱুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৱিসেসিতব্বং, ন পন ৱিসেসিতং. কিং কাৰণং? ইধ ৱুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জিত্ৱা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৱিমোক্খদীপনত্থং. সংৱচ্ছৰৱিপ্পৱুত্থম্পি ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থমেৱ, পগেৱ ছাৰত্তৱিপ্পৱুত্থং. এৱং সন্তেপি তত্থ যথাৱুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে, গিম্হে ৱা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৱুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৱট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থমঙ্গং ন ৱিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচৰিযো. মাসাতিক্কন্তং, দসাহাতিক্কন্তম্পি চীৱৰং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সট্ঠমেৱ, ন ঊনমাসং হুত্ৱা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা, মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱাতি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৱৰং হোতি, নিস্সগ্গিযং. ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা মূলচীৱৰং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সজ্জিতব্বং.

‘‘সন্তৰুত্তৰ’’ন্তি ৱা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৱা ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱা কিং তিচীৱৰং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৱৰমেৱ পটিসিদ্ধং, পৰিযাপন্নৱসেন অচ্ছিন্নচীৱৰঅঅছন্দনধোৱাপনৱিঞ্ঞত্তিআদিৱিৰোধো. অথ অঞ্ঞম্পি ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এৱমাদিনা ৱিৰোধোতি? ৱুচ্চতে – ন নিযমতো ৱেদিতব্বং যথাসম্ভৱং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা সন্তৰুত্তৰেন জনপদচাৰিকং পক্কমন্তী’’তি (পাৰা. ৪৭১) এৱমাদীসু তিচীৱৰমেৱ, ‘‘ন, ভিক্খৱে, সন্তৰুত্তৰেন গামো পৱিসিতব্বো (মহাৱ. ৩৬২), সন্তৰুত্তৰপৰমং ততো চীৱৰং সাদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৫২৩-৫২৪) এৱমাদীসু যং কিঞ্চি, তথা ‘‘সগুণং কত্ৱা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৱাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৱুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পট’’ন্তি এৱমাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৱৰং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৱুচ্চতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৯৮). তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে যাৱদত্থং চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং কৰিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৱৰমেৱাতি একে.

অচীৱৰস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৱুত্তং হোতি – উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৱপ্পসঙ্গতো তিচীৱৰৱিপ্পৱাসে তেচীৱৰস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৱুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅৰুণে পচ্চুদ্ধৰতি ৱিস্সজ্জেতী’’তি (পাৰা. ৪৯৬) হি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধৰন্তস্স, অন্তোঅৰুণে ৱিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৱ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৱ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৱুত্তনযেনেৱ. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তৰেন ৱিপ্পৱাসস্সাতি ৱিপ্পৱাসতো যথাৰুতংযেৱ সতি ৱিপ্পৱাসে ৱিপ্পৱাসতো, অৱিপ্পৱাসে সতি অৱিপ্পৱাসতোতি.

উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অকালচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা

অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপাৰহট্ঠানস্স দুব্বিজানত্তা তং দস্সেতুং ‘‘অপিচ ভিক্খূন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱিহাৰপৰিযন্তে নিৱিট্ঠধুৱসন্নিপাতট্ঠানতো ৱা পৰিযন্তে ঠিতভোজনসালতো ৱা নিবদ্ধৱসনকআৱাসতো ৱাতি এৱং গহেতব্বং. সচে ৱিহাৰে সন্নিপতিতভিক্খূহি সদ্ধিং একাবদ্ধা হুত্ৱা যোজনসতম্পি পূৰেত্ৱা নিসীদন্তি, যোজনসতম্পি উপচাৰসীমা হোতীতি অত্থো. ‘‘সমানসংৱাসকসীমাযা’’তি ৱুত্তে খণ্ডসীমাদীসু ঠিতানং ন পাপুণাতি, তাসং ৱিসুং সমানসংৱাসকসীমত্তাতি চ সমানসংৱাসকঅৱিপ্পৱাসসীমানং ইদং নানত্তং. ‘‘অৱিপ্পৱাসসীমায দম্মী’’তি দিন্নং পন গামে ঠিতানং ন পাপুণাতি. কস্মা? ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱচনতো. ‘‘সমানসংৱাসকসীমাযা’’তি দিন্নং পন যস্মিং ঠানে অৱিপ্পৱাসসীমা অত্থি, তত্থ ঠিতানম্পি. ‘‘তত্ৰ ঠিতানঞ্চ পাপুণাতী’’তি চ, ‘‘খণ্ডসীমাযং ঠত্ৱা ‘সীমট্ঠকসঙ্ঘো গণ্হাতূ’তি ৱুত্তে উপচাৰসীমায এৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি চ, ‘‘তেসং বহিসীমট্ঠানম্পি পাপুণাতি যাৱ কথিনস্সুব্ভাৰাতি অত্থো’’তি চ, ‘‘অনত্থতে পন কথিনে অন্তোহেমন্তে সচে ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘ৱস্সংৱুট্ঠসঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৱদতি, যে তত্থ ৱস্সচ্ছেদং অকত্ৱা পচ্ছিমৱস্সংৱুট্ঠা, তেসং বহিসীমট্ঠানম্পি পাপুণাতী’’তি ৱিনযধৰা পৰিচ্ছিন্দন্তি, অট্ঠকথাযং পন অনাগতং. তস্মা সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘লক্খণঞ্ঞূ ৱদন্তী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৱুত্তন্তি চ, ‘‘‘চীৱৰমাসতো পট্ঠায যাৱ হেমন্তস্স পচ্ছিমো দিৱসো, তাৱ ৱস্সাৱাসিকং দেমা’তি ৱুত্তে কথিনং অত্থতং ৱা হোতু, অনত্থতং ৱাতি যং সমন্তপাসাদিকাৱচনং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯), এত্থাপি যদি অত্থতং, পুৰিমৱস্সংৱুট্ঠা পঞ্চ মাসে. যদি অনত্থতং, পচ্ছিমৱস্সংৱুট্ঠা চত্তাৰো মাসে লভন্তীতি ৱিনিচ্ছযো’’তি চ লিখিতং.

‘‘যেহি ময্হং যাগু পীতাতি যেহি নিমন্তিতেহি ময্হং যাগু পীতাতি অধিপ্পাযো. তস্মা যেহি নিমন্তিতেহি যাগু পীতা, তেসংযেৱ পাপুণাতীতি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ‘যেহি ময্হং যাগু পীতা’তি ৱুত্তে নিমন্তিতা ৱা হোন্তু, অনিমন্তিতা ৱা, যেহি পীতা, তেসং পাপুণিতব্বানী’’তি ৱদন্তি. এত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱদন্তো ঞাপেতি এত্থন্তৰে তিণ্ণম্পি অকালচীৱৰানং উপ্পত্তিঅভাৱন্তি. কস্মা পন পদভাজনে ৱিত্থাৰিতানীতি? ৱুচ্চতে – ইদং পন সিক্খাপদং অধিট্ঠানং সন্ধায ন ৱুত্তং কিন্তু পঠমসিক্খাপদে দসাহপৰমং অনুজানিত্ৱা তস্মিং অপ্পহোন্তে সচে পচ্চাসা অত্থি, তমেৱ ৱড্ঢেত্ৱা মাসমনুজানন্তো ইমম্পি অত্থৱিসেসং দীপেতি. অকালচীৱৰং নাম সম্মুখীভূতেন ভাজেতব্বং. তং পন ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিক্খাপদেন ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তন্তি. তস্মা তীণিপি পদভাজনে ৱিত্থাৰিতানীতি.

‘‘খিপ্পমেৱ কাৰেতব্বন্তি সীঘং অন্তোদসাহেযেৱ কাৰেতব্ব’’ন্তি ইদং পন পহোনকভাৱে পুৰিমসিক্খাপদলক্খণেনাতি দীপেতুং ৱুত্তং. তস্মা এৱং ‘‘সীঘ’’ন্তি ৱা ‘‘লহু’’ন্তি ৱা আদিনা অৱত্ৱাপি ‘‘দসাহা’’তি ৱুত্তন্তি. অত্থতকথিনস্স এৱং হোতু, অনত্থতে পন কথিনে কথন্তি ৱুত্তে অনত্থতস্স পটিক্খেপতং দস্সেতীতি ৱুত্তো অপস্সন্তো ৱিঘাতং আপজ্জতীতি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৯৯-৫০০) লিখিতং.

অকালচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা

‘‘সাকিযানিযো ৱিয সুদ্ধভিক্খুসঙ্ঘে ৱা’’তি ইদং ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পাৰা. ৫০৫) ইমিনা ৱিৰুজ্ঝতীতি চে? ন, অধিপ্পাযাজাননতো. ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পদায পটিক্খিত্তত্তা তদনুপ্পসঙ্গভযা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

একেন ৱত্থুনাতি যেন কেনচি পঠমেন. অৱুত্তা ৱা ধোৱতীতি অৱুত্তা ধোৱতি, ৰজতি আকোটেতীতি অত্থো. ‘‘‘অৱুত্তা’তি ৱচনতো অৱাদাপেত্ৱা ধোৱনাদীসু অনাপত্তী’’তি লিখিতং. ইধ চীৱৰং নাম নিৱাসনপাৰুপনূপগমেৱ. যদি এৱং ‘‘নিৱাসনপাৰুপনূপগমেৱ ৱত্তব্ব’’ন্তি চে? তং ন ৱত্তব্বং ‘‘পুৰাণচীৱৰ’’ন্তি ইমিনাৱ সিদ্ধত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পুৰাণচীৱৰং নাম সকিং নিৱত্থম্পি সকিং পাৰুতম্পী’’তি (পাৰা. ৫০৫).

পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চীৱৰপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা

উপচাৰো দ্ৱাদসহত্থো. অচিত্তকত্তা কথং পংসুকূলং ৱট্টতীতি চে? তায তস্স ভিক্খুনো অদিন্নত্তা, ভিক্খুনা চ ততো ভিক্খুনিতো অগ্গহিতত্তা চ.

চীৱৰপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা

ঞাতকপ্পৱাৰিতে ৱা ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সাতি এত্থ চ সঙ্ঘৱসেন পৱাৰিতেসু পমাণমেৱ ৱট্টতি. পুগ্গলিকপ্পৱাৰণায যং যং পৱাৰেতি, তং তংযেৱ ৱিঞ্ঞাপেতব্বন্তি লিখিতং.

অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ততুত্তৰিসিক্খাপদৱণ্ণনা

পকতিযা সন্তৰুত্তৰেন চৰতি কথিনপলিবোধৱসেন ৱা সাসঙ্কসিক্খাপদৱসেন ৱা. এত্থ সিযা – ‘‘ন মত্তং জানিত্ৱা বহুং চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেস্সন্তি, দুস্সৱাণিজ্জং ৱা’’তিআদিনা (পাৰা. ৫২২) উজ্ঝাযন্তানং সুত্ৱা ভগৱাপি ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে মোঘপুৰিসা ন মত্তং জানিত্ৱা বহুং চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পাৰা. ৫২২) ৱত্ৱা সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা চ ইমিস্সং কঙ্খাৱিতৰণিযং ‘‘বহুচীৱৰৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৱুত্তত্তা, সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ন হি অনচ্ছিন্নচীৱৰা অত্তনো অত্থায সাখাপলাসং ভঞ্জিতুং লভন্তি, অচ্ছিন্নচীৱৰানং পন অত্থায লভন্তী’’তি ৱুত্তত্তা চ অঞ্ঞস্সত্থায পমাণং ৱিঞ্ঞাপেতুং ৱট্টতীতি চে? ন, কস্মা? অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা এৱ অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি ৱাৰিতা. তস্স সিক্খাপদস্স অনাপত্তি. পাড়িযং (পাৰা. ৫২১) ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ইমিস্সা অনাপত্তিপাড়িযা অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপেন্তো তস্স ঞাতকপ্পৱাৰিতে এৱ ৱিঞ্ঞাপেতি, ন অঞ্ঞেতি ৱচনতো চ ৱাৰিতা. তস্মা ভগৱাপি ‘‘বহুং চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পাৰা. ৫২২) ৱিগৰহিত্ৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেন্তো ‘‘অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্যা’’তি ৱুত্তনযেনেৱ পমাণতো গহণং অনুজানি, ন অঞ্ঞস্সত্থায পমাণতো ৱিঞ্ঞাপনং. যস্মা পনিমং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিংযেৱ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৱুত্তং, ন ন লব্ভতীতি কত্ৱা.

অট্ঠকথাসু ‘‘অঞ্ঞাতকপ্পৱাৰিতট্ঠানে পকতিযা বহুম্পি ৱট্টতি, অচ্ছিন্নকাৰণা পমাণমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তং ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি (পাৰা. ৫২৬) ৱুত্তঅনাপত্তিপাড়িযা ন সমেতীতি সমন্তপাসাদিকাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫২৬) ৱুত্তত্তা ইধাপি ৱুত্তনযেনেৱ ঞাতকপ্পৱাৰিতে ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অত্তনো ধনেন গণ্হন্তস্স অনাপত্তীতি লিখিতং. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি নিদানৱিৰোধতো ন ৱুত্তং, তথাপি অনন্তৰে ৱুত্তনযেনেৱ লব্ভতি এৱাতি ৱদন্তি.

ততুত্তৰিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. উপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা

পঠমউপক্খটে ‘‘পুব্বে অপ্পৱাৰিতো’’তি (পাৰা. ৫২৮) ৱচনতো তস্মিং খণে পৱাৰিতোপি অপ্পৱাৰিতোৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং.

উপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা

দুতিযউপক্খটেন কিং পযোজনন্তি চে? নত্থি পযোজনং, কেৱলং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন পঞ্ঞত্তং ভিক্খুনিযা ৰহোনিসজ্জসিক্খাপদং ৱিয. এৱং সন্তে সঙ্গীতিকাৰকেহি সঙ্গীতিং অনাৰোপেতব্বং ভৱেয্য ৱিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো, অনিস্সৰত্তা, অনাৰোপেতুং অনুঞ্ঞাতত্তা চ. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো…পে… সমূহনেয্যা’’তি (দী. নি. ২.২১৬; চূড়ৱ. ৪৪১). ইদং সব্বমকাৰণং. ন হি বুদ্ধা অপ্পযোজনং ৱচনং নিচ্ছাৰেন্তি, পগেৱ সিক্খাপদং. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইদঞ্হি পুৰিমস্স অনুপঞ্ঞত্তিসদিস’’ন্তিআদি. অনুপঞ্ঞত্তি চ নিপ্পযোজনং নত্থি. তংসদিসঞ্চেতং, ন নিপ্পযোজনন্তি দস্সিতং হোতি. এৱং সন্তে কো পনেত্থ অত্থৱিসেসোতি? ততো আহ ‘‘কেৱলং তত্থ একস্স পীড়া কতা, ইধ দ্ৱিন্নং, অযমেত্থ ৱিসেসো’’তি. ইমিনা অত্থৱিসেসেন কো পনঞ্ঞো অতিৰেকত্থো দস্সিতোতি? পোৰাণগণ্ঠিপদে তাৱ ৱুত্তং ‘‘একস্মিম্পি ৱত্থুস্মিং উভিন্নম্পি পীড়া কাতুং ন ৱট্টতীতি অযমতিৰেকত্থো দস্সিতো’’তি. তেনেতং দীপেতি ‘‘ন কেৱলং পটিলদ্ধচীৱৰগণনায এৱ আপত্তিগণনা, পীড়িতপুগ্গলসঙ্খাতৱত্থুগণনাযপী’’তি.

হোন্তি চেত্থ –

‘‘ৱত্থুতো গণনাযপি, সিযা আপত্তি নেকতা;

ইতি সন্দস্সনত্থঞ্চ, দুতিযূপক্খটং ইধ.

‘‘কাযসংসগ্গসিক্খায, ৱিভঙ্গে ৱিয কিন্তেতং;

একিত্থিযাপি নেকতা, আপত্তীনং পযোগতো’’তি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৫৩২);

অপিচেতং সিক্খাপদং তংজাতিকেসু সিক্খাপদেসু সব্বেসুপি গহেতব্বৱিনিচ্ছযস্স দস্সনপ্পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং. আহ চ –

‘‘অঞ্ঞাতিকায বহুতায ৱিমিস্সতায;

আপত্তিযাপি বহুতা চ ৱিমিস্সতা চ;

ইচ্চেৱমাদিৱিধিসম্ভৱদস্সনত্থং;

সত্থা উপক্খটমিদং দুতিযং অৱোচা’’তি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৫৩২);

তস্সাযং সঙ্খেপতো অধিপ্পাযপুব্বঙ্গমা ৱিচাৰণা – পুৰাণচীৱৰং একমেৱ ভিক্খু ভিক্খুনীহি দ্ৱীহি, বহূহি ৱা ধোৱাপেতি, ভিক্খুনিগণনায পাচিত্তিযগণনা. তথা দ্ৱিন্নং, বহূনং ৱা সাধাৰণং একমেৱ চীৱৰং অঞ্ঞত্ৰ পাৰিৱত্তকা পটিগ্গণ্হাতি, ইধাপি তথা দ্ৱিন্নং, বহূনং ৱা সাধাৰণমেকং ৱিঞ্ঞাপেতি, ৱিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায আপত্তিগণনা. তথা অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু সিক্খাপদেসু নযো নেতব্বো. অযং তাৱ বহুতায নযো.

ৱিমিস্সতায পন ঞাতিকায, অঞ্ঞাতিকায চ একং ধোৱাপেতি, একতো নিট্ঠাপনে একং পাচিত্তিযং. অথ ঞাতিকা পঠমং থোকং ধোৱিত্ৱা ঠিতা, পুন অঞ্ঞাতিকা সুধোতং কৰোতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. অথ অঞ্ঞাতিকা পঠমং ধোৱতি, পচ্ছা ঞাতিকা সুধোতং কৰোতি, অঞ্ঞাতিকায পযোগৱসেন ভিক্খুনো দুক্কটমেৱ. অঞ্ঞাতিকায, ঞাতিকায চ অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী, ৱেমতিকো, ঞাতিকসঞ্ঞী ৱা ধোৱাপেতি, যথাৱুত্তনযেন নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৱেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকায, ঞাতিকায চ সন্তকং চীৱৰং উভোহি একতো দিয্যমানং পটিগ্গণ্হাতি, নিস্সগ্গিযমেৱ. অথ অঞ্ঞাতিকায এৱ হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি, নিস্সগ্গিযমেৱ. অথ ঞাতিকায হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি, অনাপত্তি. অথ উভোসু অঞ্ঞাতিকাদিসঞ্ঞী, ৱুত্তনযেনেৱ নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৱেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকৱিঞ্ঞত্তিআদীসুপি যথাসম্ভৱং নযো নেতব্বো. অযং ৱিমিস্সতায নযো.

আদিসদ্দেন পন অনেকে অঞ্ঞাতিকা ৱিঞ্ঞত্তা, ৱিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায দুক্কটং. একো দেতি, একো ন দেতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, ন নিসগ্গিযং. অথ ৱিঞ্ঞত্তাৱিঞ্ঞত্তানং সাধাৰণং ৱিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযং. উভো দেন্তি, নিস্সগ্গিযমেৱ. অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি. ৱিঞ্ঞত্তস্স ৱচনেন অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, অনাপত্তি এৱ. তথা উপক্খটাদীসুপি যথাসম্ভৱং নযো নেতব্বো.

এত্তাৱতা সঙ্খেপতো অঞ্ঞাতিকাযাদিগাথা ৱুত্তাধিপ্পাযা হোতি. যং পনেত্থ ভিক্খুনিযা ৰহোনিসজ্জসিক্খাপদং নিপ্পযোজনতায নিদস্সনং ৱুত্তং, তস্স পযোজনৱিসেসো তস্মিংযেৱ আৱিভৱিস্সতীতি. এৱমেৱ অঞ্ঞত্থপি ৱচনেন, ৱিসেসঅট্ঠুপ্পত্তিৱসেন চ সিক্খাপদেসু ঞাতব্বং ৱিসেসপ্পযোজনন্তি.

দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ৰাজসিক্খাপদৱণ্ণনা

‘‘ঠানং ভঞ্জতি, আগতকাৰণং ৱিনাসেতী’’তি ৱুত্তত্তা পুন চোদনং ন লভতীতি একে. আগমনস্স সাত্থকং ন হোতি, চীৱৰং ন লভিস্সতি পটিসন্থাৰস্স কতত্তাতি একে. চোদনালক্খণং ন হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি একে. ‘‘ধম্মদেসনাধিপ্পাযাদিনা ন পটিসন্থাৰো কাতব্বো’’তি উপতিস্সত্থেৰো ‘‘‘আগতকাৰণং ৱিনাসেতী’তি চোদনাঠানানি ভঞ্জতি, চোদেতুকামো অকত্তব্বমকাসি, তপ্পচ্চযা ৱত্তভেদে দুক্কট’’ন্তি চ ৱদতি. ধম্মসিৰিত্থেৰো পন ‘‘আসনে চে নিসীদতি, একায নিসজ্জায দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি. আমিসং চে পটিগ্গণ্হাতি, একেন পটিগ্গহণেন দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি. ধম্মং চে ভাসতি, ধম্মদেসনাসিক্খাপদে ৱুত্তপৰিচ্ছেদায একায ৱাচায দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি. তং সন্ধায ‘আগতকাৰণং ৱিনাসেতী’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদতি. ‘‘এসো খো’’তি ৱুত্তেন সঞ্ঞত্তো একো, ‘‘অযং ৱেয্যাৱচ্চকৰোতি…পে… অৱুত্তেপি চোদেতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তো দুতিযো, সচে পন দূতো গচ্ছন্তোৱ ‘‘অহং তস্স হত্থে দস্সামী’’তিআদিনা ৱুত্তো ততিযো, ‘‘অঞ্ঞং ৱা পেসেত্ৱা আৰোচাপেতী’’তি ৱুত্তো চতুত্থোতি যথা ভিক্খুনা নিদ্দিট্ঠা চত্তাৰো, তথেৱ দূতেন নিদ্দিট্ঠা চত্তাৰো. মুখৱেৱটিককপ্পিযকাৰকো, পৰম্মুখকপ্পিযকাৰকো চেতি এতেসু অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতেসু ৱিয পটিপজ্জিতব্বন্তি লিখিতং.

ৰাজসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চীৱৰৱগ্গো পঠমো.