১. সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা
সং-সদ্দো ৱিজ্জমানত্থোতি আহ ‘‘সংৱিজ্জতী’’তি. চেতনাতি ৱীতিক্কমৱসপ্পৱত্তা পুব্বভাগচেতনা, মোচনস্সাদচেতনাতি অত্থো. অস্সাতি সুক্কৱিস্সট্ঠিযা. অঞ্ঞপদত্থসমাসেনেৱ সুক্কৱিস্সট্ঠিযা ৱুত্তত্তা ইক-সদ্দস্স ৱিসুং অত্থো নত্থীতি আহ ‘‘সঞ্চেতনাৱ সঞ্চেতনিকা’’তি. ইদানি ইক-সদ্দোৱ অত্থিঅত্থং পকাসেতীতি দস্সেন্তো ‘‘সঞ্চেতনা ৱা’’তিআদিমাহ. সংৱিজ্জমানা চেতনা সঞ্চেতনা. সুক্কস্সাতি সম্ভৱস্স. ৱিসট্ঠীতি ৱিস্সগ্গো.
ইদানি তং যস্মিং কালে মোচেতি, যেনাধিপ্পাযেন মোচেতি, যেন চোপাযেন মোচেতি, যঞ্চ তস্স অধিপ্পাযস্স ৱত্থু, তং সব্বং সঙ্খেপতো ৱিভাৱেত্ৱা সৰূপতো তং ৱিসট্ঠিং দস্সেতুং ‘‘ৰাগূপত্থম্ভাদীসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰাগস্স বলৱভাৱো, ৰাগেন ৱা অঙ্গজাতস্সূপত্থম্ভো থদ্ধভাৱো ৰাগূপত্থম্ভো, সো আদি যেসং তে ৰাগূপত্থম্ভাদযো, তেসু ৰাগূপত্থম্ভাদীসু. আদিসদ্দেন (পাৰা. ২৩৮) ৱচ্চূপত্থম্ভপস্সাৱূপত্থম্ভৱাতূপত্থম্ভউচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠূপত্থম্ভানং গহণং. কম্মঞ্ঞতং পত্তেতি মোচনকম্মক্খমতায কম্মনিযতং পত্তে, অজ্ঝত্তৰূপাদীসু উপক্কমাৰহভাৱং পত্তেতি অত্থো. অৰোগস্স ভাৱো আৰোগ্যং, তং আদি যেসং তে আৰোগ্যাদযো, তেসু আৰোগ্যাদীসু. আদিসদ্দেন সুখভেসজ্জদানপুঞ্ঞযঞ্ঞসগ্গবীজৱীমংসদৱানং গহণং. অজ্ঝত্তৰূপং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নৰূপং, তং আদি যেসং তে অজ্ঝত্তৰূপাদযো, তেসু. আদিসদ্দেন বহিদ্ধাৰূপঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰূপআকাসেকটিকম্পনানং গহণং. মোচনে অস্সাদো সুখৱেদনা মোচনস্সাদো, মোচনত্থং পুব্বভাগে পৱত্তৰাগো, সম্পযুত্তঅস্সাদসীসেন চেত্থ ৰাগো ৱুত্তো, তেন সম্পযুত্তা চেতনা মোচনস্সাদচেতনা, তায. ইমিনা মুচ্চনস্সাদো (পাৰা. অট্ঠ. ২.২৪০) মুত্তস্সাদো মেথুনস্সাদো ফস্সস্সাদো কণ্ডুৱনস্সাদো দস্সনস্সাদো নিসজ্জস্সাদো ৱাচস্সাদো গেহসিতপেমং ৱনভঙ্গিযন্তি ইমেহি সম্পযুত্তা চেতনাযো পটিক্খিপতি, তাহি নিমিত্তে উপক্কমন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. ‘‘নিমিত্তে উপক্কমন্তস্সা’’তি ইমিনা পন ঊৰুমদ্দাপনাদীনি পটিক্খিপতি. তেন হি সতিপি মোচনস্সাদে নিমিত্তে উপক্কমাভাৱতো মুত্তেপি অনাপত্তি. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘সা চ খো নিমিত্তে উপক্কমন্তস্সেৱ, হত্থপৰিকম্মপাদপৰিকম্মগত্তপৰিকম্মকৰণেন সচেপি অসুচি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি.
আসযধাতুনানাত্ততোতি পিত্তসেম্হপুব্বলোহিতাসযানঞ্চেৱ পথৱীধাতুআদীনঞ্চ চতুন্নং ধাতূনং, ৰসসোণিতাদীনং ৱা সত্তন্নং ধাতূনং নানাত্ততো. ঠানা চাৱনাতি সুক্কস্স যং ঠানং, ততো চুতি. সুক্কস্স হি ৱত্থিসীসং কটি কাযোতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.২৩৭) তিধা ঠানং পকপ্পেন্তি. একো কিৰাচৰিযো ‘‘ৱত্থিসীসং সুক্কস্স ঠান’’ন্তি আহ, একো ‘‘কটী’’তি, একো ‘‘সকলো কাযো’’তি. তেসু ততিযস্স ভাসিতং সুভাসিতং. কেসলোমনখদন্তানঞ্হি মংসৱিনিমুত্তট্ঠানং, উচ্চাৰপস্সাৱখেড়সিঙ্ঘাণিকা, থদ্ধসুক্খচম্মানি চ ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসো ছৱিমংসলোহিতানুগতো সব্বোপি কাযো কাযপ্পসাদভাৱজীৱিতিন্দ্ৰিযাবদ্ধপিত্তানং, সম্ভৱস্স চ ঠানমেৱ. তথা হি ৰাগপৰিযুট্ঠানেনাভিভূতানং হত্থীনং উভোহি কণ্ণচূড়িকাহি সম্ভৱো নিক্খমতি.
এত্থ চ ‘‘ৰাগূপত্থম্ভাদীসূ’’তিআদিনা (পাৰা. অট্ঠ. ২.২৩৭) কালো দস্সিতো. ৰাগূপত্থম্ভাদিকালেসু হি অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি. যস্স কম্মনিযত্তে সতি মোচেতি, ইতো পৰং অঞ্ঞো কালো নত্থি. ন হি ৱিনা ৰাগূপত্থম্ভাদীহি পুব্বণ্হাদযো কালভেদা মোচনে নিমিত্তং হোন্তি. ‘‘আৰোগ্যাদীসূ’’তিআদিনা পন অধিপ্পাযো দস্সিতো. এৱৰূপেন হি অধিপ্পাযভেদেন মোচেতি, ন অঞ্ঞথা. ‘‘অজ্ঝত্তৰূপাদীসূ’’তিআদিনা উপাযো দস্সিতো. অজ্ঝত্তৰূপে ৱা হি মোচেয্য, বহিদ্ধাৰূপে ৱা, উভযত্থ ৱা, আকাসে ৱা কটিং কম্পেন্তো, ইতো পৰং অঞ্ঞো উপাযো নত্থি. নীলাদিৱসেনা’’তিআদীহি পন দসহি নৱমস্স অধিপ্পাযস্স ৱত্থু দস্সিতং. ৱীমংসন্তো হি নীলাদীসু অঞ্ঞতৰৱসেন ৱীমংসতি, ন তেহি ৱিনিমুত্তন্তি. ‘‘ঠানা চাৱনা’’তি ইমিনা পন অত্থতো ৱিস্সট্ঠি দস্সিতা. যথাহ ‘‘ৱিস্সট্ঠীতি ঠানতো চাৱনা ৱুচ্চতী’’তি (পাৰা. ২৩৭). সা চাযং তস্স সুক্কস্স ঠানা চাৱনা ৰাগৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং কথাৱত্থুঅট্ঠকথাযং ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠি নাম ৰাগসমুট্ঠানা হোতী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৭). অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তাতি সুপিনো এৱ সুপিনন্তো, তং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘যা সুপিনে’’তিআদি. সঙ্ঘাদিসেসোতি ইমস্স আপত্তিনিকাযস্স নামং. তেনাহ ‘‘যা অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তিআদি. আপত্তিনিকাযোতি আপত্তিসমূহো. কিঞ্চাপি অযং একাৱ আপত্তি, ৰুড়্হিসদ্দেন, পন অৱযৱে সমূহৱোহাৰেন ৱা ‘‘নিকাযো’’তি ৱুত্তো ‘‘একো ৱেদনাক্খন্ধো, একো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু ৱিয.
অস্সাতি (সাৰত্থ. টী. ২.১৬ সংঘাদিসেসকণ্ড) আপত্তিনিকাযস্স. ননু চ অযুত্তোযং নিদ্দেসো ‘‘সঙ্ঘো আদিম্হি চেৱ সেসে চ ইচ্ছিতব্বো অস্সা’’তি. ন হি আপত্তিনিকাযস্স আদিম্হি চেৱ সেসে চ সঙ্ঘো ইচ্ছিতো, কিঞ্চৰহি ৱুট্ঠানস্সাতি ইমং চোদনং মনসি নিধায যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা অধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুং ‘‘কিং ৱুত্তং হোতী’’তিআদিমাহ. আপত্তিতো ৱুট্ঠানস্স আদিম্হি চেৱ সেসে চ ইচ্ছিতো সঙ্ঘো আপত্তিযাৱ ইচ্ছিতো নাম হোতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. আপত্তিৱুট্ঠানন্তি আপত্তিতো ৱুট্ঠানং, অনাপত্তিকভাৱূপগমনন্তি অত্থো.
দকসোতন্তি পস্সাৱমগ্গং, অঙ্গজাতপ্পদেসন্তি ৱুত্তং হোতি. যদি এৱং অথ কস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ঠানতো পন চুত’’ন্তিআদি. অৱস্সমেৱ দকসোতং ওতৰতি অধিৱাসেত্ৱা অন্তৰা নিৱাৰেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. দকসোতোৰোহনতো (সাৰত্থ. টী. ২.২৩৬-২৩৭) পট্ঠায পন উপাদিন্নতো ৱিনিমুত্তত্তা সম্ভৱৰূপং উতুসমুট্ঠানমেৱ অৱসিস্সতি, সেসং তিসমুট্ঠানং নত্থীতি ৱেদিতব্বং. তস্মাতি যস্মা ঠানতো চুতং দকসোতং ওতৰতি, তস্মা.
অমোচনাধিপ্পাযস্সাতি ভেসজ্জেন নিমিত্তং আলিম্পন্তস্স উচ্চাৰাদীনি ৱা কৰোন্তস্স. সুপিনং পস্সন্তস্সাতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.২৩৭) ধাতুক্খোভতো ৱা অনুভূতপুব্বতো ৱা দেৱতোপসংহাৰতো ৱা পুব্বনিমিত্ততো ৱাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি সুপিনং পস্সন্তস্স. কিং পনেতং পস্সন্তো সুত্তো পস্সতি, পটিবুদ্ধো, উদাহু নেৱ সুত্তো, ন পটিবুদ্ধোতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৱিৰোধো আপজ্জতি. ভৱঙ্গচিত্তেন হি সুপতি, তং ৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণং ৱা ৰাগাদিসম্পযুত্তং ৱা ন হোতি. সুপিনং পস্সন্তস্স চ ঈদিসানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৱিনযৱিৰোধো আপজ্জতি. যঞ্হি পটিবুদ্ধো পস্সতি, তং সব্বোহাৰিকচিত্তেন পস্সতি. সব্বোহাৰিকচিত্তেন চ কতে ৱীতিক্কমে অনাপত্তি নাম নত্থি. সুপিনং পস্সন্তেন পন কতেপি ৱীতিক্কমে একন্তং অনাপত্তি এৱ. অথ নেৱ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো পস্সতি, কো নাম পস্সতি, এৱঞ্চ সতি সুপিনস্স অভাৱোৱ আপজ্জতীতি? ন অভাৱো, কস্মা? যস্মা কপিমিদ্ধপৰেতো পস্সতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কপিমিদ্ধপৰেতো খো মহাৰাজ সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫). কপিমিদ্ধপৰেতোতি মক্কটনিদ্দায যুত্তো. যথা হি মক্কটস্স নিদ্দা লহুপৰিৱত্তা হোতি, এৱং যা নিদ্দা পুনপ্পুনং কুসলাদিচিত্তৱোকিণ্ণত্তা লহুপৰিৱত্তা, যস্সা পৱত্তিযং পুনপ্পুনং ভৱঙ্গতো উত্তৰণং হোতি, তায যুত্তো সুপিনং পস্সতি. যস্স চ এৱং পস্সন্তস্স সুপিনে মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স ৱিয, কাযসংসগ্গাদীনি আপজ্জন্তস্স ৱিয চ সুপিনন্তেনেৱ কাৰণেন অসুচি মুচ্চতি, তস্সপি অনাপত্তি. সুপিনে (পাৰা. অট্ঠ. ২.২৬২) পন উপ্পন্নায অস্সাদচেতনায সচস্স ৱিসযো হোতি, নিচ্চলেন ভৱিতব্বং, ন হত্থেন নিমিত্তং কীড়াপেতব্বং. কাসাৱপচ্চত্থৰণৰক্খণত্থং পন হত্থপুটেন গহেত্ৱা জগ্গনত্থায উদকট্ঠানং গন্তুং ৱট্টতি.
সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.