ধম্মানুপস্সনা

নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা

৩৮২. পহাতব্বাদিধম্মৱিভাগদস্সনৱসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি আহ. যদি এৱং কস্মা নীৱৰণাদিৱসেনেৱ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৱিনেয্যজ্ঝাসযতো. যেসঞ্হি ৱেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৱৰণানি ৱিভাগেন ৱত্তব্বানি, তেসং ৱসেনেত্থ ভগৱতা পঠমং নীৱৰণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা. তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পৰিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু, আযতনেসু চ ভাৱেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু, পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তৰা দেসনা, তস্মা চেত্থ সমথভাৱনাপি যাৱদেৱ ৱিপস্সনত্থা ইচ্ছিতা. ৱিপস্সনাপধানা, ৱিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৱিপস্সনাভিনিৱেসৱিভাগেন দেসিতভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৱসেন মিস্সকপৰিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপৰিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতৰেসং তদন্তোগধত্তা.

‘‘কণ্হসুক্কধম্মানং যুগনন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৱা ‘‘অভিণ্হসমুদাচাৰৱসেনা’’তি ৱুত্তং. সংৱিজ্জমানন্তি অত্তনো সন্তানে উপলব্ভমানং. যথাতি যেনাকাৰেন, সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কাৰণাকাৰোৱ, অত্থতো কাৰণমেৱাতি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. চ-সদ্দো ৱক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো.

তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৱুত্তপদে. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি. সো হি অত্তনো গহণাকাৰেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুত্তো, তেনাকাৰেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ. ইট্ঠং, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদি সুভাৰম্মণং. আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স পত্তিযা অনুপাযভূতো মনসিকাৰো অনুপাযমনসিকাৰো. তন্তি অযোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি তস্মিং সভাগহেতুভূতে, আৰম্মণভূতে চ দুৱিধে সুভনিমিত্তে. আহাৰোতি পচ্চযো অত্তনো ফলং আহৰতীতি কত্ৱা.

অসুভন্তি অসুভজ্ঝানং উত্তৰপদলোপেন, তং পন দসসু অৱিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ কেসাদীসু সৱিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ পৱত্তং দট্ঠব্বং. কেসাদীসু হি সঞ্ঞা ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তি গিৰিমানন্দসুত্তে (অ. নি. ১০.৬০) ৱুত্তা. এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকাৰস্স, যোনিসোমনসিকাৰস্স চ গহণং নিৰৱসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং, তেসু পন অসুভেসু ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকাৰো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা পন ইতৰে পীতি.

একাদসসু অসুভেসু পটিক্কূলাকাৰস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৱা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচাৰপ্পনাৱহায অসুভভাৱনায অনুযুঞ্জনা অসুভভাৱনানুযোগো. ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো মিতাহাৰস্স থিনমিদ্ধাভিভৱাভাৱা ওতাৰং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতী’’তি ৱদন্তি, অযমেৱ চ অত্থো নিদ্দেসেপি ৱুচ্চতি. যো পন ভোজনস্স পটিক্কূলতং, তব্বিপৰিণামস্স তদাধাৰস্স তস্স চ উপনিস্সযভূতস্স অতিৱিয জেগুচ্ছতং, কাযস্স চ আহাৰট্ঠিতিকত্তং সম্মদেৱ জানাতি, সো সব্বসো ভোজনে পমাণস্স জাননেন ভোজনেমত্তঞ্ঞূ নাম. তাদিসস্স হি কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ.

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰো দন্তট্ঠিদস্সাৱী. পহীনস্সাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনস্স. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো. অভিধম্মপৰিযাযেন (ধ. স. ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেনা’’তি.

পটিঘম্পি পুৰিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পৰতো উপ্পজ্জনকস্স পটিঘস্স কাৰণন্তি কত্ৱা.

মেজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা, তস্সা মেত্তায. অপ্পনাপি উপচাৰোপি ৱট্টতি সাধাৰণৱচনভাৱতো. ‘‘চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তে অপ্পনাৱ ৱট্টতি অপ্পনং অপ্পত্তায পটিপক্খতো সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৱতো. তন্তি যোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি মেত্তায. বহুলং পৱত্তযতোতি বহুলীকাৰৱতো.

সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহাৰস্স উপ্পাদনং পৱত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকাৰো পৰতো উপ্পজ্জনকস্স কাৰণভাৱতো মেত্তামনসিকাৰোৱ মেত্তানিমিত্তং. কম্মমেৱ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৱো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা. দোসমেত্তাসু যাথাৱতো আদীনৱানিসংসানং পটিসঙ্খানং ৱীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং. মেত্তাৱিহাৰিকল্যাণমিত্তৱন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানন্তি (ওধিসকঅনোধিসকদিসাফৰণানং ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৫) অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৱেৰিৱসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা. একাদিদিসাফৰণৱসেন দিসাফৰণতা মেত্তায উগ্গহণে ৱেদিতব্বা. ৱিহাৰৰচ্ছাগামাদিৱসেন ৱা ওদিস্সকদিসাফৰণং. ৱিহাৰাদিউদ্দেসৰহিতং পুৰত্থিমাদিদিসাৱসেন অনোদিস্সকদিসাফৰণন্তি এৱং দ্ৱিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণান’’ন্তি ৱুত্তং. উগ্গহোতি চ যাৱ উপচাৰা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৱনা ভাৱনা. তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্নাতি এতেসং ৱসেন পঞ্চৱিধা, একেকস্মিং অৱেৰা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূতি চতুধা পৱত্তিতো ৱীসতিৱিধা অনোদিস্সকফৰণা মেত্তা. সব্বা ইত্থিযো, পুৰিসা, অৰিযা, অনৰিযা, দেৱা, মনুস্সা, ৱিনিপাতিকাতি সত্তোধিকৰণৱসেন পৱত্তা সত্তৱিধা, অট্ঠৱীসতি ৱিধা ৱা, দসহি দিসাহি দিসোধিকৰণৱসেন পৱত্তা দসৱিধা, একেকায ৱা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৱেৰাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসো ফৰণা ৱেদিতব্বা.

যেন অযোনিসোমনসিকাৰেন অৰতিআদিকানি উপ্পজ্জন্তি, সো অৰতিআদীসু অযোনিসোমনসিকাৰো. তেন নিপ্ফাদেতব্বে হি ইদং ভুম্মং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. উক্কণ্ঠিতা পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ উপ্পজ্জনভাৱৰিঞ্চনা. কাযৱিনমনাতি কৰজকাযস্স ৱিৰূপেনাকাৰেন নমনা. লীনাকাৰোতি সঙ্কোচাপত্তি.

কুসলধম্মপটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৱতায, তপ্পটিপক্খানং ৱিসোসনসভাৱতায চ আৰম্ভধাতুআদিতো পৱত্তৱীৰিযন্তি আহ ‘‘পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. যস্মা পঠমাৰম্ভমত্তস্স কোসজ্জৱিধমনং, থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্ততায ততো বলৱতৰ’’ন্তি. যস্মা পন অপৰাপৰুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৱনং উপৰূপৰি ৱিসেসং আৱহন্তং অতিৱিয থামগতমেৱ হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি.

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং হোতি, এত্তকে ন হোতীতি থিনমিদ্ধস্স কাৰণাকাৰণগাহো হোতীতি অত্থো. ব্যতিৰেকৱসেন চেতং ৱুত্তং, তস্মা ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং ন হোতী’’তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘চতুপঞ্চ…পে… ন হোতী’’তি. দিৱা সূৰিযালোকন্তি দিৱা গহিতনিমিত্তং সূৰিযালোকং ৰত্তিযং মনসি কৰোন্তস্সাপীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৱীৰিযনিস্সিতত্তা ৱুত্তং ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.

কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৱসেন পৱত্তমানং চেতসো অৱূপসমাৱহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণমেৱাতি ‘‘অৱূপসমো নাম অৱূপসন্তাকাৰো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱেতং অত্থতো’’তি ৱুত্তং.

বহুস্সুতস্স গন্থতো, অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৱিচাৰেন্তস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো অত্থৱেদাদিপটিলাভসব্ভাৱতো ৱিক্খেপো ন হোতীতি, যথাৱিধিপটিপত্তিযা, যথানুৰূপপতিকাৰপ্পৱত্তিযা চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ. যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পৰিপুচ্ছকতাৱিনযপকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৱুদ্ধসেৱিতা চ ৱুদ্ধসীলিতং আৱহতীতি চেতোৱূপসমকৰত্তা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকাৰী ৱুত্তা. ৱুদ্ধত্তং পন অনপেক্খিত্ৱা কুক্কুচ্চৱিনোদকা ৱিনযধৰা কল্যাণমিত্তা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. ৱিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৱিনযনযেনেৱ পৰিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা. পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. কুক্কুচ্চস্স দোমনস্সসহগতত্তা অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো ৱুত্তো.

তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছায ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছাঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছায কাৰণভূতা ধম্মা, তিট্ঠতীতি ৱা ঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছা ঠানীযা এতিস্সাতি ৱিচিকিচ্ছাঠানীযা, অত্থতো ৱিচিকিচ্ছা এৱ. সা হি পুৰিমুপ্পন্না পৰতো উপ্পজ্জনকৱিচিকিচ্ছায সভাগহেতুতায অসাধাৰণং কাৰণং.

কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা. যে অকুসলা, তে সাৱজ্জা, অসেৱিতব্বা, হীনা চ. যে কুসলা, তে অনৱজ্জা, সেৱিতব্বা,পণীতা চ. কুসলা ৱা হীনেহি ছন্দাদীহি আৰদ্ধা হীনা, পণীতেহি পণীতা. কণ্হাতি কাড়কা চিত্তস্স অপভস্সৰভাৱকৰণা. সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সৰভাৱকৰণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৱা কণ্হা. সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. তে এৱ সপ্পটিভাগা. কণ্হা হি উজুৱিপচ্চনীকতায সুক্কসপ্পটিভাগা, তথা সুক্কাপি ইতৰেহি. অথ ৱা কণ্হসুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা. সুখা হি ৱেদনা দুক্খায ৱেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৱেদনা সুখায ৱেদনায সপ্পটিভাগাতি.

কামং বাহুসচ্চপৰিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি ৰতনত্তযৱিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৱিচিকিচ্ছাতি কত্ৱা আহ ‘‘তীণি ৰতনানি আৰব্ভা’’তি. ৰতনত্তযগুণাৱবোধে ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদি (ধ. স. ১০০৮, ১১২৩, ১১৬৭, ১২৪১, ১২৬৩, ১২৭০; ৱিভ. ৯১৫) ৱিচিকিচ্ছায অসম্ভৱোতি. ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি ৱুত্তায ৱিচিকিচ্ছায পহানং কৰোতীতি আহ ‘‘ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সাপী’’তি. ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৱত্থুনো অনুপৱিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স, অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৱাতি দট্ঠব্বং, সদ্ধায ৱা নিন্নপোণতাঅধিমুত্তি অধিমোক্খো.

সমুদযৱযাতি সমুদযৱযধম্মা. সুভনিমিত্তঅসুভনিমিত্তাদীসূতি ‘‘সুভনিমিত্তাদীসু অসুভনিমিত্তাদীসূ’’তি আদি-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদি-সদ্দেন পটিঘনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো, দুতিযেনমেত্তাচেতোৱিমুত্তিআদীনং. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তনযমেৱ.

নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধপব্বৱণ্ণনা

৩৮৩. উপাদানেহি আৰম্মণকৰণাদিৱসেন উপাদাতব্বা ৱা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা.

ইতি ৰূপন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদং-সদ্দেন সমানত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদং ৰূপ’’ন্তি. তযিদং সৰূপগ্গহণভাৱতো অনৱসেসপৰিযাদানং হোতীতি আহ ‘‘এত্তকং ৰূপং, ন ইতো পৰং ৰূপং অত্থী’’তি. ইতীতি ৱা পকাৰত্থে নিপাতো, তস্মা ‘‘ইতি ৰূপ’’ন্তি ইমিনা ভূতুপাদাদিৱসেন যত্তকো ৰূপস্স পভেদো, তেন সদ্ধিং ৰূপং অনৱসেসতো পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেতি. সভাৱতোতি ৰুপ্পনসভাৱতো, চক্খাদিৱণ্ণাদিসভাৱতো চ. ৱেদনাদীসুপীতি এত্থ ‘‘অযং ৱেদনা, এত্তকা ৱেদনা, ন ইতো পৰং ৱেদনা অত্থীতি সভাৱতো ৱেদনং পজানাতী’’তিআদিনা, সভাৱতোতি চ ‘‘অনুভৱনসভাৱতো, সাতাদিসভাৱতো চা’’তি এৱমাদিনা যোজেতব্বং. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

খন্ধপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনপব্বৱণ্ণনা

৩৮৪. ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসূতি ‘‘ছসু অজ্ঝত্তিকেসু ছসু বাহিৰেসূ’’তি ‘‘ছসূ’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. কস্মা পনেতানি উভযানি ছড়েৱ ৱুত্তানি? ছৱিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰিযাপন্নস্স হি ৱিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, ৰূপাযতনমেৱ চ আৰম্মণং, তথা ইতৰানি ইতৰেসং, ছট্ঠস্স পন ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসো উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, অসাধাৰণঞ্চ ধম্মাযতনং আৰম্মণং. চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি, ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৱিতনিমিত্ততায ৰসো জীৱিতং, তং জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযো উপ্পত্তিদেসোতি কাযো. মুনাতি আৰম্মণং ৱিজানাতীতি মনো. ৰূপযতি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপং. সপ্পতি অত্তনো পচ্চযেহি হৰীযতি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং গমীযতীতি সদ্দো. গন্ধযতি অত্তনো ৱত্থুং সূচেতীতি গন্ধো. ৰসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি ৰসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. সব্বানি পন আযানং তননাদিঅত্থেন আযতনানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৫১০, ৫১১, ৫১২; ৱিসুদ্ধি. টী. ২.৫১০) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

চক্খুঞ্চ পজানাতীতি (দী. নি. ২.৩৮৪; ম. নি. ১.১১৭) এত্থ চক্খু নাম পসাদচক্খু, ন সসম্ভাৰচক্খু, নাপি দিব্বচক্খুআদিকন্তি আহ চক্খুপসাদন্তি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তি. (ধ. স. ৫৯৬) চ-সদ্দো ৱক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো. যাথাৱসৰসলক্খণৱসেনাতি অৱিপৰীতস্স অত্তনো ৰসস্স চেৱ লক্খণস্স চ ৱসেন, ৰূপেসু আৱিঞ্ছনকিচ্চস্স চেৱ ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপসাদলক্খণস্স চ দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণস্স চ ৱসেনাতি অত্থো. অথ ৱা যাথাৱসৰসলক্খণৱসেনাতি যাথাৱসৰসৱসেন চেৱ লক্খণৱসেন চ, যাথাৱসৰসোতি চ অৱিপৰীতসভাৱো ৱেদিতব্বো. সো হি ৰসীযতি অৱিৰদ্ধপটিৱেধৱসেন অস্সাদীযতি ৰমীযতীতি ‘‘ৰসো’’তি ৱুচ্চতি, তস্মা সলক্খণৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি. লক্খণৱসেনাতি অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৱসেন.

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৫; ২.৪.৬০) সমুদিতানিযেৱ ৰূপাযতনানি চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু, ন ৱিসুং ৱিসুন্তি ইমস্স অত্থস্স জোতনত্থং ‘‘ৰূপে চা’’তি পুথুৱচনগ্গহণং, তায এৱ চ দেসনাগতিযা কামং ইধাপি ‘‘ৰূপে চ পজানাতী’’তি ৱুত্তং, ৰূপভাৱসামঞ্ঞেন পন সব্বং একজ্ঝং গহেত্ৱা বহিদ্ধা চতুসমুট্ঠানিকৰূপঞ্চাতি একৱচনৱসেন অত্থো. সৰসলক্খণ ৱসেনাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱকিচ্চস্স ৱসেন চেৱ চক্খুপটিহননলক্খণস্স ৱসেন চাতি যোজেতব্বং.

উভযং পটিচ্চাতি চক্খুং উপনিস্সযপচ্চযৱসেন পচ্চযভূতং, ৰূপে আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযৱসেন পচ্চযভূতে চ পটিচ্চ. কামং অযং সুত্তন্তসংৱণ্ণনা, নিপ্পৰিযাযকথা নাম অভিধম্মসন্নিস্সিতা এৱাতি অভিধম্মনযেনেৱ সংযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘কামৰাগ…পে… অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি আহ. তত্থ কামেসু ৰাগো, কামো চ সো ৰাগো চাতি ৱা কামৰাগো. সো এৱ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনং. অযঞ্হি যস্স সংৱিজ্জতি, তং পুগ্গলং ৱট্টস্মিং সংযোজেতি বন্ধতি ইতি দুক্খেন সত্তং, ভৱাদিকে ৱা ভৱন্তৰাদীহি, কম্মুনা ৱা ৱিপাকং সংযোজেতি বন্ধতীতি সংযোজনং. এৱং পটিঘসংযোজংআদীনম্পি যথাৰহমত্থো ৱত্তব্বো. সৰসলক্খণৱসেনাতি এত্থ পন সত্তস্স ৱট্টতো অনিস্সজ্জনসঙ্খাতস্স অত্তনো কিচ্চস্স চেৱ যথাৱুত্তবন্ধনসঙ্খাতস্স লক্খণস্স চ ৱসেনাতি যোজেতব্বং.

ভৱস্সাদদিট্ঠিস্সাদনিৱত্তনত্থং কামস্সাদগ্গহণং. অস্সাদযতোতি অভিৰমন্তস্স. অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন নন্দন্তস্স. পদদ্ৱযেনাপি বলৱতো কামৰাগস্স পচ্চযভূতা কামৰাগুপ্পত্তি ৱুত্তা. এস নযো সেসেসুপি. অনিট্ঠাৰম্মণেতি এত্থ ‘‘আপাথগতে’’তি ৱিভত্তিৱিপৰিণামনৱসেন ‘‘আপাথগত’’ন্তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এতং আৰম্মণন্তি এতং এৱংসুখুমং এৱংদুব্বিভাগং আৰম্মণং. ‘‘নিচ্চং ধুৱ’’ন্তি ইদং নিদস্সনমত্তং. ‘‘উচ্ছিজ্জিস্সতি ৱিনস্সিস্সতীতি গণ্হতো’’তি এৱমাদীনম্পি সঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো. পঠমায সক্কাযদিট্ঠিযা অনুৰোধৱসেন ‘‘সত্তো নু খো’’তি, ইতৰায অনুৰোধৱসেন ‘‘সত্তস্স নু খো’’তি ৱিচিকিচ্ছতো. অত্তত্তনিযাদিগাহানুগতা হি ৱিচিকিচ্ছা দিট্ঠিযা অসতি অভাৱতো. ভৱং পত্থেন্তস্সাতি ‘‘ঈদিসে সম্পত্তিভৱে যস্মা অম্হাকং ইদং ইট্ঠং ৰূপাৰম্মণং সুলভং জাতং, তস্মা আযতিম্পি এদিসো, ইতো ৱা উত্তৰিতৰো সম্পত্তিভৱো ভৱেয্যা’’তি ভৱং নিকামেন্তস্স. এৱৰূপন্তি এৱৰূপং ৰূপং. তংসদিসে হি তব্বোহাৰৱসেনেৱং ৱুত্তং. ভৱতি হি তংসদিসেসু তব্বোহাৰো যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী, তানি এৱ ওসধানী’’তি. উসূযতোতি উসূযং ইস্সং উপ্পাদযতো. অঞ্ঞস্স মচ্ছৰাযতোতি অঞ্ঞেন অসাধাৰণভাৱকৰণেন মচ্ছৰিযং কৰোতো. সব্বেহেৱ যথাৱুত্তেহি নৱহি সংযোজনেহি.

তঞ্চ কাৰণন্তি সুভনিমিত্তপটিঘনিমিত্তাদিৱিভাগং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰূপাৰম্মণঞ্চেৱ তজ্জাযোনিসোমনসিকাৰঞ্চাতি তস্স তস্স সংযোজনস্স কাৰণং. অৱিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং তং সন্ধায ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱত্তমানুপ্পন্নতা সমুদাচাৰগ্গহণেনেৱ গহিতা. যেন কাৰণেনাতি যেন ৱিপস্সনাসমথভাৱনাসঙ্খাতেন কাৰণেন. তঞ্হি তস্স তদঙ্গৱসেন চেৱ ৱিক্খম্ভনৱসেন চ পহানকাৰণং. ইস্সামচ্ছৰিযানং অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৱজ্ঝতা ৱুত্তা. যদি এৱং ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১) সুত্তপদং কথন্তি? তং সুত্তন্তপৰিযাযেন ৱুত্তং. যথানুলোমসাসনা হি সুত্তন্তদেসনা, অযং পন অভিধম্মনযেন সংৱণ্ণনাতি নাযং দোসোতি. ওড়াৰিকস্সাতি থূলস্স, যতো অভিণ্হসমুপ্পত্তিপৰিযুট্ঠানতিব্বতাৱ হোতি. অণুসহগতস্সাতি ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱেন অণুভাৱং সুখুমভাৱং গতস্স. উদ্ধচ্চসংযোজনস্সপেত্থ অনুপ্পাদো ৱুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বো যথাৱুত্তসংযোজনেহি অৱিনাভাৱতো. একত্থতায সোতাদীনং সভাৱসৰসলক্খণৱসেন পজাননা, তপ্পচ্চযানং সংযোজনানং উপ্পাদাদিপজাননা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদিসতি.

অত্তনো ৱা ধম্মেসূতি অত্তনো অজ্ঝত্তিকাযতনধম্মেসু, অত্তনো উভযধম্মেসু ৱা. ইমস্মিং পক্খে অজ্ঝত্তিকাযতনপৰিগ্গণ্হনেনাতি অজ্ঝত্তিকাযতনপৰিগ্গণ্হনমুখেনাতি অত্থো. এৱঞ্চ অনৱসেসতো সপৰসন্তানেসু আযতনানং পৰিগ্গহো সিদ্ধো হোতি. পৰস্স ৱা ধম্মেসূতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৰূপাযতনস্সাতি অড্ঢেকাদসপ্পভেদস্স ৰূপসভাৱস্স আযতনস্স ৰূপক্খন্ধে ‘‘ৱুত্তনযেন নীহৰিতব্বো’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সেসক্খন্ধেসূতি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেসু. ৱুত্তনযেনাতি ইমিনা অতিদেসেন ৰূপক্খন্ধে ‘‘আহাৰসমুদযা’’তি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামৰূপসমুদযা’’তি সেসখন্ধেসু ‘‘ফস্সসমুদযা’’তি ইমং ৱিসেসং ৱিভাৱেতি, ইতৰং পন সব্বত্থ সমানন্তি খন্ধপব্বে ৱিয আযতনপব্বেপি লোকুত্তৰনিৱত্তনং পাড়িযং গহিতং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘লোকুত্তৰধম্মা ন গহেতব্বা’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

আযতনপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা

৩৮৫. বুজ্ঝনকসত্তস্সাতি কিলেসনিদ্দায পটিবুজ্ঝনকসত্তস্স, অৰিযসচ্চানং ৱা পটিৱিজ্ঝনকসত্তস্স. অঙ্গেসূতি কাৰণেসু, অৱযৱেসু ৱা. উদযৱযঞাণুপ্পত্তিতো পট্ঠায সম্বোধিপটিপদাযং ঠিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘আৰদ্ধৱিপস্সকতো পট্ঠায যোগাৱচৰোতি সম্বোধী’’তি. সুত্তন্তদেসনা নাম পৰিযাযকথা, অযঞ্চ সতিপট্ঠানদেসনা লোকিযমগ্গৱসেন পৱত্তাতি ৱুত্তং ‘‘যোগাৱচৰোতি সম্বোধী’’তি, অঞ্ঞথা ‘‘অৰিযসাৱকো’’তি ৱদেয্য.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা’’তি পদস্স অত্থো ‘‘ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা’’তি এত্থ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. তন্তি যোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি সতিযং, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং.

সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং. অথ ৱা সতিপ্পধানং অভিক্কন্তাদিসাত্থকভাৱপৰিগ্গণ্হনঞাণং সতিসম্পজঞ্ঞং. তং সব্বত্থ সতোকাৰীভাৱাৱহত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতি. যথা পচ্চনীকধম্মপ্পহানং, অনুৰূপধম্মসেৱনা চ অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায হোতি, এৱং সতিৰহিতপুগ্গলৱিৱজ্জনা, সতোকাৰীপুগ্গলসেৱনা, তত্থ চ যুত্তপ্পযুত্ততা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা. তিস্সদত্তত্থেৰো নাম, যো বোধিমণ্ডে সুৱণ্ণসলাকং গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠাৰসসু ভাসাসু কতৰভাসায ধম্মং কথেমী’’তি পৰিসং পৱাৰেসি. অভযত্থেৰোতি দত্তাভযত্থেৰমাহ.

ধম্মানং, ধম্মেসু ৱা ৱিচযো ধম্মৱিচযো, সো এৱ সম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স. ‘‘কুসলাকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰোতি কুসলাদীনং তংতংসভাৱসৰসলক্খণআদিকস্স যাথাৱতো অৱবুজ্ঝনৱসেন উপ্পন্নো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো. সো হি অৱিপৰীতমনসিকাৰতায ‘‘যোনিসোমনসিকাৰো’’তি ৱুত্তো, তদাভোগতায আৱজ্জনাপি তগ্গতিকা এৱ, তস্স অভিণ্হং পৱত্তনং বহুলীকাৰো. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনং ভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায. পাৰিপূৰিযাতি পৰিব্ৰূহনায.

পৰিপুচ্ছকতাতি পৰিযোগাহেত্ৱা পুচ্ছকভাৱো. আচৰিযে পযিৰুপাসিত্ৱা পঞ্চপি নিকাযে সহ অট্ঠকথায পৰিযোগাহেত্ৱা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানভূতং, তং তং ‘‘ইদং ভন্তে কথং, ইমস্স কো অত্থো’’তি খন্ধাযতনাদিঅত্থং পুচ্ছন্তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি. তেনাহ ‘‘খন্ধধাতু…পে… বহুলতা’’তি. ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণন্তি এত্থ চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো সৰীৰং, তপ্পটিবদ্ধানি চীৱৰানি চ ‘‘ৱত্থূনী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি যথা চিত্তস্স সুখাৱহানি হোন্তি, তথা কৰণং তেসং ৱিসদভাৱকৰণং. তেন ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰান’’ন্তিআদি. উস্সন্নদোসন্তি ৱাতাদিউস্সন্নদোসং. সেদমলমক্খিতন্তি সেদেন চেৱ জল্লিকাসঙ্খাতেন সৰীৰমলেন চ মক্খিতং. চ-সদ্দেন অঞ্ঞম্পি সৰীৰস্স, চিত্তস্স চ পীড়াৱহং সঙ্গণ্হাতি. সেনাসনং ৱাতি ৱা-সদ্দেন পত্তাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱিসদে সতি, ৱিসযভূতে ৱা. কথং ভাৱনমনুযুত্তস্স তানি ৱিসযো? অন্তৰন্তৰা পৱত্তনকচিত্তুপ্পাদৱসেনেৱং ৱুত্তং. তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায অপৰিসুদ্ধভাৱায সংৱত্তন্তি. চিত্তচেতসিকেসু নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু. ঞাণম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ন কেৱলং তং ৱত্থুযেৱ, অথ খো তস্মিং অপৰিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপৰিসুদ্ধং হোতীতি নিস্সযাপৰিসুদ্ধিযা তংনিস্সিতাপৰিসুদ্ধি ৱিয ৱিসযস্স অপৰিসুদ্ধতায ৱিসযিনো অপৰিসুদ্ধিং দস্সেতি.

সমভাৱকৰণন্তি কিচ্চতো অনূনাধিকভাৱকৰণং. সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং পচ্চযৱসেন অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতৰভাৱেন, পঞ্ঞায অৱিসদতায, ৱীৰিযাদীনঞ্চ সিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি. তেনাহ ‘‘ইতৰানি মন্দানী’’তি. ততোতি তস্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱতো, ইতৰেসঞ্চ মন্দত্তা. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো, পগ্গহোৱ কিচ্চং পগ্গহকিচ্চং, ‘‘কাতুং ন সক্কোতী’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং. ৱিক্খেপপটিক্খেপো, যেন ৱা সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৱিক্খেপো. ৰূপগতং ৱিয চক্খুনা যেন যাথাৱতো ৱিসযসভাৱং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং. কাতুং ন সক্কোতি বলৱতা সদ্ধিন্দ্ৰিযেন অভিভূতত্তা. সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কাৰেন্তানং সহপৱত্তমানানং ধম্মানং একৰসতাৱসেনেৱ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. তন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যস্স ৱত্থুনো উড়াৰতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৱত্তিযা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাদিৱিভাগতো যাথাৱতো ৱীমংসনেন. এৱঞ্হি এৱংধম্মতানযেন সভাৱসৰসতো পৰিগ্গয্হমানে সৱিপ্ফাৰো অধিমোক্খো ন হোতি ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৱো’’তি পৰিজাননৱসেন পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স সাতিসযত্তা. ধুৰিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৱভাৱে পঞ্ঞায মন্দভাৱো হোতি, এৱং পঞ্ঞায বলৱভাৱে সদ্ধায মন্দভাৱো হোতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন ৱা, যথা ৱা মনসিকৰোতো বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন হাপেতব্ব’’ন্তি. তথা অমনসিকাৰেনাতি যেনাকাৰেন ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তেনাকাৰেন ভাৱনায অননুযুঞ্জনতোতি ৱুত্তং হোতি. ইধ দুৱিধেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো অত্তনো ৱা পচ্চযৱিসেসেন কিচ্চুত্তৰিযতো, ৱীৰিযাদীনং ৱা মন্দকিচ্চতায. তত্থ পঠমৱিকপ্পে হাপনৱিধি দস্সিতো. দুতিযকপ্পে পন যথা মনসি কৰোতো ৱীৰিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন, ৱীৰিযাদীনং পটুকিচ্চভাৱাৱহেন মনসিকাৰেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং তেহি সমৰসং কৰোন্তেন হাপেতব্বং. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি হাপনৱিধি ৱেদিতব্বো.

ৱক্কলিত্থেৰৱত্থূতি. সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্ততায কতাধিকাৰো সত্থু ৰূপকাযদস্সনপ্পসুতো এৱ হুত্ৱা ৱিহৰন্তো সত্থাৰা ‘‘কিং তে ৱক্কলি ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো ৱক্কলি ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮৭; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৮; ধ. প. অট্ঠ. ২.৩৮০; পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭; থেৰগা. অট্ঠ. ২.ৱক্কলিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) ওৱদিত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৱিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিৰুহি, অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৱ ওভাসং ৱিস্সজ্জনেন অত্তানং দস্সেত্ৱা –

‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;

অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খাৰূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –

গাথং ৱত্ৱা ‘‘এহি ৱক্কলী’’তি আহ. সো তেন অমতেনেৱ অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি. সদ্ধায বলৱভাৱতো ৱিপস্সনাৱীথিং ন ওতৰতি, তং ঞত্ৱা ভগৱা তস্স ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনায কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা অদাসি. সো সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপ্পটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণি. তেনেতং ৱুত্তং ‘‘ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি. এত্থাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তভাৱে সেসিন্দ্ৰিযানং সকিচ্চাকৰণে.

ইতৰকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৱিসেসং. পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাযতি, এৱং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিআদিভাৱনায হাযতি সমাধিপক্খিযত্তা তস্সা. তথা হি সমাধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো ৰক্খন্তী ৱীৰিযাদিভাৱনা ৱিয ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খন্তী একংসতো হাপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পস্সদ্ধআদিভাৱনায হাপেতব্ব’’ন্তি. সোণত্থেৰস্স ৱত্থূতি সুকুমাৰসোণত্থেৰস্স ৱত্থু. (মহাৱ. ২৪২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৫) সো হি আযস্মা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সীতৱনে ৱিহৰন্তো ‘‘মম সৰীৰং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৱ সুখং অধিগন্তুং, কিলমেত্ৱাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি তং ঠানচঙ্কমমেৱ অধিট্ঠায পধানং অনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৱেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা দড়্হং ৱীৰিযং কৰোন্তো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা ৱীণূপমোৱাদেন ওৱদিত্ৱা ৱীৰিযসমতাযোজনৱীথিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা গিজ্ঝকূটং গতো. থেৰোপি সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱা ভাৱেন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি. সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেসুপি.

সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনানধিকভাৱং, তথা সমাধিৱীৰিযানং. যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৱিসুং ৱিসুং ধুৰিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তনং ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বং, যতো নেসং সমধুৰতায অপ্পনা সম্পজ্জতি, এৱং সমাধিৱীৰিযানং কোসজ্জুদ্ধচ্চপক্খিকানং সমৰসতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৱযপাতাভাৱেন সম্মদেৱ অপ্পনা ইজ্ঝতি. ‘‘বলৱসদ্ধো’’তিআদি ব্যতিৰেকমুখেন ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স সমত্থনং. তস্সত্থো যো বলৱতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৱিসদঞাণো, সো মুধপ্পসন্নো হোতি, ন অৱেচ্চপ্পসন্নো. তথা হি অৱত্থুস্মিং পসীদতি সেয্যথাপি তিত্থিযসাৱকা. কেৰাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি. সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৱন্তো ‘‘দেয্যৱত্থুপৰিচ্চাগেন ৱিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পৰিকপ্পেতি হেতুপতিৰূপকেহি ৱঞ্চিতো, এৱংভূতো চ সুক্খতক্কৱিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৱচনং নাদিযতি সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি. যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসমভাৱো ন অত্থাৱহো, অনত্থাৱহোৱ, এৱং, সমাধিৱীৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসমভাৱো ন অত্থাৱহো, অনত্থাৱহোৱ, তথা ন অৱিক্খেপাৱহো, ৱিক্খেপাৱহোৱাতি. কোসজ্জং অভিভৱতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. উদ্ধচ্চং অভিভৱতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তদুভযন্তি সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৱযং, সমাধিৱীৰিযদ্ৱযঞ্চ. সমং কাতব্বন্তি সমৰসং কাতব্বং.

সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স. এৱন্তি এৱং সন্তে, সদ্ধায থোকং বলৱভাৱে সতীতি অত্থো. সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৱী পথৱীতি মনসিকৰণমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তী’’তি অচিন্তেত্ৱা ‘‘অদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুত্তৱিধি ইজ্ঝিস্সতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো. ওকপ্পেন্তোতি আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয অধিমুচ্চনৱসেন অৱকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো. একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি সমাধিপ্পধানত্তা ঝানস্স. উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং. সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততায পঞ্ঞায অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৱেনাপীতি অত্থো. অপ্পনাতি লোকিযপ্পনা. তথা হি ‘‘হোতিযেৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. লোকুত্তৰপ্পনা পন তেসং সমভাৱেনেৱ ইচ্ছিতা. যথাহ ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনন্ধং ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.৫).

যদি ৱিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং, সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতাৱ ইচ্ছিতা, কথং সতীতি আহ ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতী’’তি. সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খিকেসু পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু. উদ্ধচ্চপক্খিকেকদেসে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ. অঞ্ঞথা পীতি চ গহেতব্বা সিযা. তথা হি ‘‘কোসজ্জপক্খিকেন সমাধিনা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি. সাতি সতি. সব্বেসু ৰাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. তেনাতি তেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বট্ঠেন কাৰণেন. আহ অট্ঠকথাযং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা, সব্বে ৱা লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ভাৱেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. চিত্তন্তি কুসলং চিত্তং. তস্স হি সতি পটিসৰণং পৰাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায. তেনাহ ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি.

খন্ধাদিভেদে অনোগাড়্হপঞ্ঞানন্তি পৰিযত্তিবাহুসচ্চৱসেনপি খন্ধাযতনাদীসু অপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং. বহুস্সুতসেৱনা হি সুতমযঞাণাৱহা. তৰুণৱিপস্সনাসমঙ্গীপি ভাৱনামযঞাণে ঠিতত্তা একংসতো পঞ্ঞৱা এৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘সমপঞ্ঞাস লক্খণপৰিগ্গাহিকায উদযব্বযপঞ্ঞায সমন্নাগতপুগ্গলসেৱনা’’তি. ঞেয্যধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱসেন তপ্পৰিচ্ছেদকঞাণস্স গম্ভীৰভাৱগ্গহণন্তি আহ ‘‘গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞাযা’’তি. তঞ্হি ঞেয্যং তাদিসায পঞ্ঞায চৰিতব্বতো গম্ভীৰঞাণচৰিযং, তস্সা ৱা পঞ্ঞায তত্থ পভেদতো পৱত্তি গম্ভীৰঞাণচৰিযা, তস্সা পচ্চৱেক্খণাতি আহ ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা’’তি. যথা সতিৱেপুল্লপ্পত্তো নাম অৰহা এৱ, এৱং পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তোতিপি সো এৱাতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতী’’তি. ৱীৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো.

‘‘তত্তং অযোখিলং হত্থে গমেন্তী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৫০, ২৬৭; অ. নি. ৩.৩৬) ৱুত্তপঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণা নিৰযে নিব্বত্তসত্তস্স যেভুয্যেন সব্বপঠমং কৰোন্তীতি, দেৱদূতসুত্তাদীসু তস্স আদিতো ৱুত্তত্তা চ আহ ‘‘পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণতো পট্ঠাযা’’তি. সকটৱহনাদিকালেতি আদি-সদ্দেন তদঞ্ঞমনুস্সেহি, তিৰচ্ছানেহি চ ৱিবাধিযমানকালং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘একং বুদ্ধন্তৰ’’ন্তি ইদং অপৰাপৰং পেতেসু এৱ উপ্পজ্জনকসত্তৱসেন ৱুত্তং, একচ্চানং ৱা পেতানং একচ্চতিৰচ্ছানানং ৱিয তথা দীঘাযুকতাপি সিযাতি তথা ৱুত্তং. তথা হি ‘‘কালো নাগৰাজা চতুন্নং বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱং লভিত্ৱা ঠিতো মেত্তেয্যস্সপি ভগৱতো সম্মুখীভাৱং লভিস্সতী’’তি ৱদন্তি, যং তস্স কপ্পাযুকতা ৱুত্তা.

আনিসংসদস্সাৱিনোতি ‘‘ৱীৰিযাযত্তো এৱ সব্বো লোকুত্তৰো, লোকিযো চ ৱিসেসাধিগমো’’তি এৱং ৱীৰিযে আনিসংসদস্সনসীলস্স. গমনৱীথিন্তি সপুব্বভাগং নিব্বানগামিনিং পটিপদং, সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গপটিপাটি, সত্তৱিসুদ্ধিপৰম্পৰা ৱা. সা হি ভিক্খুনো ৱট্টনিয্যানায গন্তব্বা পটিপদাতি কত্ৱা গমনৱীথি নাম. কাযদড়্হীবহুলোতি যথা তথা কাযস্স দড়্হীকম্মপ্পসুতো. পিণ্ডন্তি ৰট্ঠপিণ্ডং. পচ্চযদাযকানং অত্তনি কাৰস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলভাৱস্স কৰণেন পিণ্ডস্স ভিক্খায পটিপূজনা পিণ্ডাপচাযনং.

নীহৰন্তোতি পত্তথৱিকতো নীহৰন্তো. তং সদ্দং সুত্ৱাতি তং উপাসিকায ৱচনং অত্তনো ৱসনপণ্ণসালদ্ৱাৰে ঠিতোৱ পঞ্চাভিঞ্ঞতায দিব্বসোতেন সুত্ৱা. মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, নিব্বানসম্পত্তীতি ইমা তিস্সো সম্পত্তিযো. দাতুং সক্খিস্সসীতি ‘‘তযি কতেন দানমযেন, ৱেয্যাৱচ্চমযেন চ পুঞ্ঞকম্মেন খেত্তৱিসেসভাৱূপগমনেন অপৰাপৰং দেৱমনুস্সসম্পত্তিযো, অন্তে নিব্বানসম্পত্তিঞ্চ দাতুং সক্খিস্সসী’’তি থেৰো অত্তানং পুচ্ছতি. সিতং কৰোন্তো ৱাতি ‘‘অকিচ্ছেনেৱ মযা ৱট্টদুক্খং সমতিক্কন্ত’’ন্তি পচ্চৱেক্খণাৱসানে সঞ্জাতপামোজ্জৱসেন সিতং কৰোন্তো এৱ.

ৱিপ্পটিপন্নন্তি জাতিধম্মকুলধম্মাদিলঙ্ঘনেন অসম্মাপটিপন্নং. এৱং যথা অসম্মাপটিপন্নো পুত্তো তায এৱ অসম্মাপটিপত্তিযা কুলসন্তানতো বাহিৰো হুত্ৱা পিতু সন্তিকা দাযজ্জস্স ন ভাগী, এৱং. কুসীতোপি তেন কুসীতভাৱেন অসম্মাপটিপন্নো সত্থু সন্তিকা লদ্ধব্বঅৰিযধনদাযজ্জস্স ন ভাগী. আৰদ্ধৱীৰিযোৱ লভতি সম্মাপটিপজ্জনতো. উপ্পজ্জতি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গোতি যোজনা, এৱং সব্বত্থ.

মহাতি সীলাদীহি গুণেহি মহন্তো ৱিপুলো অনঞ্ঞসাধাৰণো. তং পনস্স গুণমহত্তং দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনেন লোকে পাকটন্তি দস্সেন্তো ‘‘সত্থুনো হী’’তিআদিমাহ.

যস্মা সত্থুসাসনে পব্বজিতস্স পব্বজ্জূপগমেন সক্যপুত্তস্সভাৱো সম্পজাযতি, তস্মা বুদ্ধপুত্তভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অসম্ভিন্নাযা’’তিআদিমাহ.

অলসানং ভাৱনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযদড়্হীবহুলানং যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখাদিঅনুযুঞ্জনকানং তিৰচ্ছানকথিকানং পুগ্গলানং দূৰতো ৱজ্জনা কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনা. ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪২৩; ৩.৬৫; সং. নি. ৪.১২০; মহানি. ১৬১) ভাৱনাৰদ্ধৱসেন আৰদ্ধৱীৰিযানং দড়্হপৰক্কমানং কালেন কালং উপসঙ্কমনা আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনা. তেনাহ ‘‘কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা’’তিআদি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৬৪) পন জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সব্ৰহ্মচাৰীমহত্তপচ্চৱেক্খণাতি ইদং দ্ৱযং ন গহিতং, থিনমিদ্ধৱিনোদনতা, সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতাতি ইদং দ্ৱযং গহিতং. তত্থ আনিসংসদস্সাৱিতায এৱ সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণা গহিতা হোতি লোকিযলোকুত্তৰৱিসেসাধিগমস্স ৱীৰিযাযত্ততাদস্সনভাৱতো. থিনমিদ্ধৱিনোদনং তদধিমুত্ততায এৱ গহিতং হোতি, ৱীৰিযুপ্পাদনে যুত্তপ্পযুত্তস্স থিনমিদ্ধৱিনোদনং অত্থসিদ্ধমেৱ. তত্থ থিনমিদ্ধৱিনোদনকুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনআৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱন- তদধিমুত্ততাপটিপক্খৱিধমনপচ্চযূপসংহাৰৱসেন, অপাযভযপচ্চৱেক্খণাদযো সমুত্তেজনৱসেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকা দট্ঠব্বা.

পুৰিমুপ্পন্না পীতি পৰতো উপ্পজ্জনকপীতিযা ৱিসেসকাৰণসভাগহেতুভাৱতো ‘‘পীতিযেৱ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা’’তি ৱুত্তা, তস্সা পন বহুসো পৱত্তিযা পুথুত্তং উপাদায বহুৱচননিদ্দেসো. যথা সা উপ্পজ্জতি, এৱং পটিপত্তি তস্সা উপ্পাদকমনসিকাৰো.

‘‘বুদ্ধানুস্সতী’’তিআদীসু ৱত্তব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

বুদ্ধানুস্সতিযা উপচাৰসমাধিনিট্ঠত্তা ৱুত্তং ‘‘যাৱ উপচাৰা’’তি. সকলসৰীৰং ফৰমানোতি পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি সকলসৰীৰং ফৰমানো. ধম্মগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি যোজনা, এৱং সেসঅনুস্সতীসু. পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণাযঞ্চ যোজেতব্বং তস্সাপি ৱিমুত্তাযতনভাৱেন তগ্গতিকত্তা. সঙ্খাৰানং সপ্পদেসৱূপসমেপি নিপ্পদেসৱূপসমে ৱিয তথা পঞ্ঞায পৱত্তিতো ভাৱনামনসিকাৰো কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থো হুত্ৱা উপচাৰসমাধিং আৱহন্তো তথাৰূপপীতিসোমনস্সসমন্নাগতো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি আহ ‘‘সমাপত্তিযা…পে… পচ্চৱেক্খন্তস্সাপী’’তি. তত্থ ‘‘ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা’’তি পাঠো. তে হি ন সমুদাচৰন্তীতি. ইতি-সদ্দো কাৰণত্থো, যস্মা ন সমুদাচৰন্তি, তস্মা তং নেসং অসমুদাচাৰং পচ্চৱেক্খন্তস্সাতি যোজনা. ন হি কিলেসে পচ্চৱেক্খন্তস্স বোজ্ঝঙ্গুপ্পত্তি যুত্তা. পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদসিনেহাভাৱেন থূসসমহদযতা লূখতা, সা তত্থ আদৰগাৰৱাকৰণেন ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে’’তি.

কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা পস্সদ্ধি এৱ যথাৱুত্তবোধিঅঙ্গভূতো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স এৱং উপ্পাদো হোতীতি যোজনা.

পণীতভোজনসেৱনতাতি পণীতসপ্পাযভোজনসেৱ নতা. উতুইৰিযাপথসুখগ্গহণেন সপ্পাযউতুইৰিযাপথগ্গহণং দট্ঠব্বং. তঞ্হি তিৱিধম্পি সপ্পাযং সেৱিযমানং কাযস্স কল্লতাপাদনৱসেন চিত্তস্স কল্লতং আৱহন্তং দুৱিধাযপি পস্সদ্ধিযা কাৰণং হোতি. অহেতুকং সত্তেসু লব্ভমানং সুখদুক্খন্তি অযমেকো অন্তো, ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকন্তি পন অযং দুতিযো. এতে উভো অন্তে অনুপগম্ম যথাসকং কম্মুনা হোতীতি অযং মজ্ঝিমা পটিপত্তি. মজ্ঝত্তো পযোগো যস্স সো মজ্ঝত্তপযোগো, তস্স ভাৱো মজ্ঝত্তপযোগতা. অযঞ্হি পহায সাৰদ্ধকাযতং পস্সদ্ধকাযতায কাৰণং হোন্তী পস্সদ্ধিদ্ৱযং আৱহতি, এতেনেৱ সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনপস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনানং তদাৱহনতা সংৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং.

যথাসমাহিতাকাৰসল্লক্খণৱসেন গয্হমানো পুৰিমুপ্পন্নো সমথো এৱ সমথনিমিত্তং. নানাৰম্মণে পৰিব্ভমনেন ৱিৱিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৱিক্খেপো. তথা হি সো অনৱট্ঠানৰসো, ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো চ ৱুত্তো, একগ্গতাভাৱতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি. সো এৱ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘অৱিক্খেপট্ঠেন চ অব্যগ্গনিমিত্ত’’ন্তি.

ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা চ পঞ্ঞাৱহা ৱুত্তা, সমাধানাৱহাপি তা হোন্তি সমাধানাৱহভাৱেনেৱ পঞ্ঞাৱহভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুৱিসদ…পে… ৱেদিতব্বা’’তি.

কৰণভাৱনাকোসল্লানং অৱিনাভাৱতো, ৰক্খনকোসল্লস্স চ তংমূলকত্তা ‘‘নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহণকুসলতা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. কসিণনিমিত্তস্সাতি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. অসুভনিমিত্তস্সাপি হি যস্স কস্সচি ঝানুপ্পত্তিনিমিত্তস্স উগ্গহণকোসল্লং নিমিত্তকুসলতা এৱাতি. অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগমন্দতং, পমোদৱেকল্লঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স পগ্গণ্হনন্তি তস্স লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন লযাপত্তিতো সমুদ্ধৰণং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতুন্তি. এৱং ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থ চ যথাসকং আহাৰৱসেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনাসমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা, সা অনন্তৰং ৱিভাৱিতা এৱ. আৰদ্ধৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগবলৱতং, পমোদুব্বিলাৱনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স নিগ্গণ্হনন্তি তস্স উদ্ধতস্স চিত্তস্স সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন উদ্ধতাপত্তিতো নিসেধনং. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি…পে… পংসুকেন চ ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি. এৱং ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থাপি যথাসকং আহাৰৱসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনাসমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা, তত্থ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনা ৱুত্তা এৱ. সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অনন্তৰং ৱক্খতি. পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স অপ্পভাৱেন. যথা হি দানং অলোভপধানং, সীলং অদোসপধানং, এৱং ভাৱনা অমোহপধানা. তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৱতী হোতি, তদা ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসাৱহা ন হোতি, অনভিসঙ্খতো ৱিয আহাৰো পুৰিসস্স যোগিনো চিত্তস্স অভিৰুচিং ন জনেতি, তেন তং নিৰস্সাদং হোতি, তথা ভাৱনায সম্মদেৱ অৱীথিপটিপত্তিযা উপসমসুখং ন ৱিন্দতি, তেনাপি চিত্তং নিৰস্সাদং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপযোগ…পে… নিৰস্সাদং হোতী’’তি. তস্স সংৱেগুপ্পাদনং, পসাদুপ্পাদনঞ্চ তিকিচ্ছনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনী’’তিআদিমাহ. তত্থ জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি যথাৰহং সুগতিযং, দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৱ পঞ্চৱিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিবাধনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং, তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৱনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে অনাগতে চ কালে ৱট্টমূলকদুক্খানি ৱিসুং গহিতানি. যে পন সত্তা আহাৰূপজীৱিনো, তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৱিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং জীৱিকাদুক্খং অট্ঠমং সংৱেগৱত্থু গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অযং ৱুচ্চতি সমযে সম্পহংসনাতি অযং ভাৱনাচিত্তস্স সম্পহংসিতব্বসমযে ৱুত্তনযেন সংৱেগজননৱসেন চেৱ পসাদুপ্পাদনৱসেন চ সম্মদেৱ পহংসনা, সংৱেগজননপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন তোসনাতি অত্থো.

সম্মাপটিপত্তিং আগম্মাতি লীনুদ্ধচ্চৱিৰহেন, সমথৱীথিপটিপত্তিযা চ সম্মা অৱিসমং সম্মদেৱ ভাৱনাপটিপত্তিং আগম্ম. ‘‘অলীন’’ন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিকানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং, উদ্ধচ্চপক্খিকানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং, পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা, উপসমসুখাধিগমেন চ অনিৰস্সাদং, ততো এৱ আৰম্মণে সমপ্পৱত্তংসমথৱীথিপটিপন্নং. তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধততায নিগ্গহে, অনিৰস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি. অলীনানুদ্ধততা হি আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং, অনিৰস্সাদতায সমথৱীথিপটিপন্নং, সমপ্পৱত্তিযা ৱা অলীনং অনুদ্ধতং. সমথৱীথিপটিপত্তিযা অনিৰস্সাদন্তি দট্ঠব্বং. অযং ৱুচ্চতি সমযে অজ্ঝুপেক্খনতাতি অযং অজ্ঝুপেক্খিতব্বসমযে ভাৱনাচিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৱটতাসঙ্খাতং পটিপক্খং অভিভুয্য পেক্খনা ৱুচ্চতি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনতো, ৱিপস্সনায অধিট্ঠানভাৱূপগমনতো চ উপচাৰজ্ঝানম্পি সমাধান কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পুগ্গলস্স সমাহিতভাৱসাধনং এৱাতি তত্থ সমধুৰভাৱেনাহ ‘‘উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা’’তি.

উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মাতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পহানৱসেন মজ্ঝত্তভাৱো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স কাৰণং তস্মিং সতি সিজ্ঝনতো, অসতি চ অসিজ্ঝনতো. সো চ মজ্ঝত্তভাৱো ৱিসযৱসেন দুৱিধোতি আহ ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা’’তি. তদুভযে চ ৱিৰুজ্ঝনং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায এৱ দূৰীকতন্তি অনুৰুজ্ঝনস্সেৱ পহানৱিধিং দস্সেতুং ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা’’তি. উপেক্খায হি ৱিসেসতো ৰাগো পটিপক্খো. তথা চাহ ‘‘উপেক্খা ৰাগবহুলস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬৭). দ্ৱীহাকাৰেহীতি কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণং, অত্তসুঞ্ঞতাপচ্চৱেক্খণন্তি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি. দ্ৱীহেৱাতি অৱধাৰণং সঙ্খ্যাসমানতাদস্সনত্থং. সঙ্খ্যা এৱেত্থ সমানা, ন সঙ্খ্যেয্যং সব্বথা সমানন্তি. অস্সামিকভাৱো অনত্তনিযতা. সতি হি অত্তনি তস্স কিঞ্চনভাৱেন চীৱৰং, অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি অত্তনিযং নাম সিযা, সো পন কোচি নত্থেৱাতি অধিপ্পাযো. অনদ্ধনিযন্তি ন অদ্ধানক্খমং ন চিৰট্ঠাযি, ইত্তৰং অনিচ্চন্তি অত্থো. তাৱকালিকন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

মমাযতীতি মমত্তং কৰোতি ‘‘মমা’’তি তণ্হায পৰিগ্গয্হ তিট্ঠতি.

মমাযন্তাতি মানং দব্বং কৰোন্তা.

অযং সতিপট্ঠানদেসনা পুব্বভাগমগ্গৱসেন দেসিতাতি পুব্বভাগিযবোজ্ঝঙ্গে সন্ধাযাহ ‘‘বোজ্ঝঙ্গপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুসচ্চপব্বৱণ্ণনা

৩৮৬. যথাসভাৱতোতি অৱিপৰীতসভাৱতো. বাধনক্খণতো যো যো ৱা সভাৱো যথাসভাৱো, ততো, ৰুপ্পনাদি কক্খড়াদিসভাৱতোতি অত্থো. জনিকং সমুট্ঠাপিকন্তি পৱত্তলক্খণস্স দুক্খস্স জনিকং নিমিত্তলক্খণস্স সমুট্ঠাপিকং. পুৰিমতণ্হন্তি যথাপৰিগ্গহিতস্স দুক্খস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰং সিদ্ধং তণ্হং. সিদ্ধে হি কাৰণে তস্স ফলুপ্পত্তি. অযং দুক্খসমুদযোতি পজানাতীতি যোজনা. অযং দুক্খনিৰোধোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উভিন্নং অপ্পৱত্তিন্তি দুক্খং, সমুদযো চাতি দ্ৱিন্নং অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, তদুভযং ন পৱত্তি এতাযাতি অপ্পৱত্তি, অসঙ্খতা ধাতু. দুক্খং দুক্খসচ্চং পৰিজানাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিচ্ছিন্দতীতি দুক্খপৰিজাননো, অৰিযমগ্গো, তং দুক্খপৰিজাননং. সেসপদদ্ৱযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা

৩৮৮. এৱং ৱুত্তাতি এৱং উদ্দেসৱসেন ৱুত্তা. সব্বসত্তানং পৰিযাদানৱচনং ব্যাপনিচ্ছাৱসেন আমেডিতনিদ্দেসভাৱতো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটে সত্তসমূহেতি অত্থো. দেৱমনুস্সাদিভেদাসু হি গতীসু ভুম্মদেৱাদিখত্তিযাদিহত্থিআদিখুপ্পিপাসিকাদিতংতংজাতিৱিসিট্ঠো সত্তসমূহো সত্তনিকাযো. নিপ্পৰিযাযতো খন্ধানং পঠমাভিনিব্বত্তি জাতীতি কত্ৱা ‘‘জননং জাতী’’তি ৱত্ৱা স্ৱাযং উপ্পাদৱিকাৰো অপৰিনিপ্ফন্নো যেসু খন্ধেসু ইচ্ছিতব্বো, তে তেনেৱ সদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘সৱিকাৰান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সৱিকাৰানন্তি উপ্পাদসঙ্খাতেন ৱিকাৰেন সৱিকাৰানং. জাতিআদীনি হি তীণি লক্খণানি ধম্মানং ৱিকাৰৱিসেসাতি. ‘‘উপসগ্গমণ্ডিতৱেৱচন’’ন্তি ইমিনা কেৱলং উপসগ্গেন পদৱড্ঢনং কতন্তি দস্সেতি. অনুপৱিট্ঠাকাৰেনাতি অণ্ডকোসং, ৱত্থিকোসঞ্চ ওগাহনাকাৰেন. নিব্বত্তিসঙ্খাতেনাতি আযতনানং পাৰিপূৰিসংসিদ্ধিসঙ্খাতেন.

অথ ৱা জননং জাতীতি অপৰিপুণ্ণাযতনং জাতিমাহ. সঞ্জাতীতি সম্পুণ্ণাযতনং. সম্পুণ্ণা হি জাতি সঞ্জাতি. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তীতি অণ্ডজজলাবুজৱসেন জাতি. তে হি অণ্ডকোসং, ৱত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তা পৱিসন্তা ৱিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তীতি সংসেদজওপপাতিকৱসেন. তে হি পাকটা এৱ হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. অভিব্যত্তা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. ‘‘জননং জাতী’’তিআদি আযতনৱসেন, যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৱসেন ৱুত্তত্তা সম্মুতিকথা. পাতুভাৱোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, তেন ‘‘আযতনানং পটিলাভো’’তি ইমস্স পদস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অযম্পি হি পৰমত্থকথাতি. একৱোকাৰভৱাদীসূতি একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱেসু. তস্মিং খন্ধানং পাতুভাৱে সতি. আযতনানং পটিলাভোতি একচতুৱোকাৰভৱেসু দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং আযতনানং ৱসেন, সেসেসু ৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানং ৱসেন সত্তন্নং, নৱন্নং, দসন্নং, পুনদসন্নং, একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পাতুভৱন্তানেৱ, ন কুতোচি আগতানি. পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি সত্তসন্তানস্স তস্স সংৱিজ্জমানত্তা. আযতনানং পটিলাভোতি ৱা আযতনানং অত্তলাভো ৱেদিতব্বো.

৩৮৯. সভাৱনিদ্দেসোতি সৰূপনিদ্দেসো. সৰূপঞ্হেতং জিণ্ণতায, যদিদং ‘‘জৰা’’তি, ‘‘ৱযোহানীতি ৱা. জীৰণমেৱ জীৰণতা, জীৰন্তস্স ৱা আকাৰো তা-সদ্দেন ৱুত্তোতি আহ ‘‘আকাৰভাৱনিদ্দেসো’’তি. খণ্ডিতদন্তা খণ্ডিতা নাম উত্তৰপদলোপেন. যস্স ৱিকাৰস্স ৱসেন সত্তো ‘‘খণ্ডিতো’’তি ৱুচ্চতি, তং খণ্ডিচ্চং. তথা পলিতানি অস্স সন্তীতি ‘‘পলিতো’’তি ৱুচ্চতি, তং পালিচ্চং. ৱলিত্তচতায ৱা ৱলি তচো অস্সাতি ৱলিত্তচো.

ফলূপচাৰেনাতি ফলৱোহাৰেন.

৩৯০. চৱনমেৱ চৱনতা, চৱন্তস্স ৱা আকাৰো তা-সদ্দেন ৱুত্তো. খন্ধা ভিজ্জন্তীতি একভৱপৰিযাপন্নস্স খন্ধসন্তানস্স পৰিযোসানভূতা খন্ধা ভিজ্জন্তি, তেনেৱ ভেদেন নিৰোধনং অদস্সনং গচ্ছন্তি, তস্মা ভেদো অন্তৰধানং মৰণং. মচ্চুমৰণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদভূতং মৰণং. তেনাহ ‘‘ন খণিকমৰণ’’ন্তি. ‘‘মচ্চু মৰণ’’ন্তি সমাসং অকত্ৱা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৱুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মৰণং পাণচাগো, ইদং ৱুচ্চতি মৰণন্তি ৱিসুং সম্বন্ধো ন ন যুজ্জতি. কালকিৰিযাতি মৰণকালো, অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন ‘‘কালো’’তি ৱুত্তোতি তস্স কিৰিযা, অত্থতো চুতিখন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৱ, কালস্স ৱা অন্তকস্স কিৰিযাতি যা লোকে ৱুচ্চতি, সা চুতি, মৰণন্তি অত্থো. অযং সব্বাপি সম্মুতিকথাৱ ‘‘যং তেসং তেসং সত্তান’’ন্তিআদিনা সত্তৱসেন ৱুত্তত্তা. অযং পৰমত্থকথা পৰমত্থতো লব্ভমানানং ৰুপ্পনাদিসভাৱানং ধম্মানং ৱিনস্সনজোতনাভাৱতো.

অত্তাতি ভৱতি এত্থ চিত্তন্তি অত্তভাৱো, খন্ধসমূহো, তস্স নিক্খেপো নিক্খিপনং, পাতনং ৱিনাসোতি অত্থো. অট্ঠকথাযংপন ‘‘মৰণং পত্তস্সা’’তিআদিনা নিক্খেপহেতুতায পতনং ‘‘নিক্খেপো’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি পবন্ধৱসেন পৱত্তমানস্স ধম্মসমূহস্স ৱিনাসজোতনাতি একদেসতো পৰমত্থকথা, ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো’’তি পনেত্থ ন কোচি ৱোহাৰলেসো পীতি আহ ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো পন সব্বাকাৰতো পৰমত্থতো মৰণ’’ন্তি. এৱং সন্তেপি যস্স খন্ধভেদস্স পৱত্তত্তা ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি ৱোহাৰো হোতি, সো ভেদো খন্ধপ্পবন্ধস্স অনুপচ্ছিন্নতায ‘‘সম্মুতিমৰণ’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি আহ ‘‘এতদেৱ সম্মুতিমৰণন্তিপি ৱুচ্চতী’’তি. তেনাহ ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদমেৱ হী’’তিআদি. সব্বসো পবন্ধসমুচ্ছেদো হি সমুচ্ছেদমৰণন্তি.

৩৯১. ব্যসনেনাতি অনত্থেন. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২১) ৱিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপৰিযাযোতি আহ ‘‘দুক্খকাৰণেনা’’তি. সোচনন্তি লক্খিতব্বতায সোচনলক্খণো. সোচিতস্স সোচনকস্স পুগ্গলস্স, চিত্তস্স ৱা ভাৱো সোচিতভাৱো. অব্ভন্তৰেতি অত্তভাৱস্স অন্তো. অত্তনো লূখসভাৱতায সোসেন্তো. থামগমনেন সমন্ততো সোসনৱসেন পৰিসোসেন্তো.

৩৯২. ‘‘আদিস্স আদিস্স দেৱন্তি পৰিদেৱন্তি এতেনাতি আদেৱো’’তি আদেৱন-সদ্দং কত্ৱা অস্সুমোচনাদিৱিকাৰং আপজ্জন্তানং তব্বিকাৰাপত্তিযা সো সদ্দো কাৰণভাৱেন ৱুত্তো. তং তং ৱণ্ণন্তি তং তং গুণং. তস্সেৱাতি আদেৱপৰিদেৱস্সেৱ. ভাৱনিদ্দেসাতি ‘‘আদেৱিতত্তং পৰিদেৱিতত্ত’’ন্তি ভাৱনিদ্দেসা.

৩৯৩. নিস্সযভূতো কাযো এতস্স অত্থীতি কাযিকং. তেনাহ ‘‘কাযপসাদৱত্থুক’’ন্তি. দুক্কৰং খমনং এতস্সাতি দুক্খমনং, সো এৱ অত্থো সভাৱোতি দুক্খমনট্ঠো, তেন. সাতৱিধুৰতায অসাতং.

৩৯৪. চেতসি ভৱন্তি চেতসিকং, তং পন যস্মা চিত্তেন সমং পকাৰেহি যুত্তং, তস্মা আহ ‘‘চিত্তসম্পযুত্ত’’ন্তি.

৩৯৫. সব্বৱিসযপটিপত্তিনিৱাৰণৱসেন সমন্ততো সীদনং সংসীদনং. উট্ঠাতুম্পি অসক্কুণেয্যতাকৰণৱসেন অতিবলৱং, ৱিৰূপং ৱা সীদনং ৱিসীদনং. চিত্তকিলমথোতি ৱিসীদনাকাৰেন চিত্তস্স পৰিখেদো. উপাযাসো, সযং ন দুক্খো দোসত্তা, সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নধম্মন্তৰত্তা ৱা. যে পন দোমনস্সমেৱ ‘‘উপাযাসো’’তি ৱদেয্যুং, তে ‘‘উপাযাসো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সম্পযুত্তো, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২৪৯). ইমায পাড়িযা পটিক্খিপিতব্বা. উপ-সদ্দো ভুসত্থোতি আহ ‘‘বলৱতৰং আযাসো উপাযাসো’’তি. ধম্মমত্ততাদীপনো ভাৱনিদ্দেসো ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুঅভাৱজোতনো, অসতি চ কত্তৰি তেন কত্তব্বস্স, পৰিগ্গহেতব্বস্স চ অভাৱো এৱাতি আহ ‘‘অত্তত্তনিযাভাৱদীপকাভাৱনিদ্দেসা’’তি.

৩৯৮. জাতিধম্মানন্তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো পকতিপৰিযাযোতি আহ ‘‘জাতিসভাৱান’’ন্তি, জাযনপকতিকানন্তি ৱুত্তং হোতি. মগ্গভাৱনায মগ্গভাৱনিচ্ছাহেতুকতা ইচ্ছিতব্বাতি তাদিসং ইচ্ছং নিৱত্তেন্তো ‘‘ৱিনা মগ্গভাৱন’’ন্তি আহ. অপৰো নযো ন খো পনেতন্তি যমেতং ‘‘অহো ৱত মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম, ন চ ৱত নো জাতি আগচ্ছেয্যা’’তি এৱং পহীনসমুদযেসু অৰিযেসু ৱিজ্জমানং অজাতিধম্মত্তং, পৰিনিব্বুতেসু চ ৱিজ্জমানং জাতিযা অনাগমনং ইচ্ছিতং, তং ইচ্ছন্তস্সাপি মগ্গভাৱনায ৱিনা অপ্পত্তব্বতো, অনিচ্ছন্তস্সাপি ভাৱনায পত্তব্বতো ন ইচ্ছায পত্তব্বং নাম হোতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ৱক্খমানত্থসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দোতি আহ ‘‘উপৰি সেসানি উপাদায পি-কাৰো’’তি. যন্তি হেতুঅত্থে কৰণে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘যেনপি ধম্মেনা’’তি. হেতুঅত্থো হি অযং ধম্ম-সদ্দো, অলব্ভনেয্যভাৱো এত্থ হেতু ৱেদিতব্বো. তন্তি ৱা ইচ্ছিতস্স ৱত্থুনো অলব্ভনং, এৱমেত্থ ‘‘যম্পীতি যেনপী’’তি ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন অত্থো ৱুত্তো. যদা পন যং-সদ্দো ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি এতং অপেক্খতি, তদা অলাভৱিসিট্ঠা ইচ্ছা ৱুত্তা হোতি. যদা পন ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তদা ইচ্ছাৱিসিট্ঠো অলাভো ৱুত্তো হোতি, সো পন অত্থতো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথাপি অলব্ভনেয্যৱত্থুগতা ইচ্ছাৱ ৱুত্তা হোতি. সব্বত্থাতি ‘‘জৰাধম্মান’’ন্তিআদিনা আগতেসু সব্বৱাৰেসু.

সমুদযসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪০০. পুনব্ভৱকৰণং পুনোব্ভৱো উত্তৰপদলোপং কত্ৱা মনো-সদ্দস্স ৱিয পুৰিমপদস্স ও-কাৰন্ততা দট্ঠব্বা. অথ ৱা সীলনট্ঠেন ইক-সদ্দেন গমিতত্থত্তা কিৰিযাৱাচকস্স সদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা ‘‘অসূপভক্খনসীলো অসূপিকো’’তি. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘পুনব্ভৱং দেতি, পুনব্ভৱায সংৱত্ততি, পুনপ্পুনং ভৱে নিব্বত্তেতীতি পোনোব্ভৱিকা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২০৩) অত্থো ৱুত্তো সো ‘‘তদ্ধিতা’’ ইতি বহুৱচননিদ্দেসতো, ৱিচিত্তত্তা ৱা তদ্ধিতৱুত্তিযা, অভিধানলক্খণত্তা ৱা তদ্ধিতানং তেসুপি অত্থেসু পোনোব্ভৱিকসদ্দসিদ্ধি সম্ভৱেয্যাতি কত্ৱা ৱুত্তো. তত্থ কম্মুনা সহজাতা পুনব্ভৱং দেতি, অসহজাতা কম্মসহাযভূতা পুনব্ভৱায সংৱত্ততি, দুৱিধাপি পুনপ্পুনং ভৱে নিব্বত্তেতীতি দট্ঠব্বা. নন্দনট্ঠেন, ৰঞ্জনট্ঠেন চ নন্দীৰাগো, যো চ নন্দীৰাগো, যা চ তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, উভযমেতং একত্থং, ব্যঞ্জনমেৱ নানন্তি তণ্হা ‘‘নন্দীৰাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তমেৱ গতা’’তি ৱুত্তা. তব্ভাৱত্থো হেত্থ সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ৯) ৱিয. তস্মা নন্দীৰাগসহগতাতি নন্দীৰাগভাৱং গতা সব্বাসুপি অৱত্থাসু নন্দীৰাগভাৱস্স অপচ্চক্খায ৱত্তনতোতি অত্থো. ৰাগসম্বন্ধেন উপ্পন্নস্সাতি ৱুত্তং. ৰূপাৰূপভৱৰাগস্স ৱিসুং ৱুচ্চমানত্তা কামভৱে এৱ ভৱপত্থনুপ্পত্তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.

তস্মিং তস্মিং পিযৰূপে পঠমুপ্পত্তিৱসেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, পুনপ্পুনং পৱত্তিৱসেন ‘‘নিৱিসতী’’তি. পৰিযুট্ঠানানুসযৱসেন ৱা উপ্পত্তিনিৱেসা যোজেতব্বা. সম্পত্তিযন্তি মনুস্সসোভগ্গে, দেৱত্তে চ. অত্তনো চক্খুন্তি সৱত্থুকং চক্খুং ৱদতি, সপসাদং ৱা মংসপিণ্ডং. ৱিপ্পসন্নং পঞ্চপসাদন্তি পৰিসুদ্ধসুপ্পসন্ননীলপীতলোহিতকণ্হওদাতৱণ্ণৱন্তং. ৰজতপনাড়িকং ৱিয ছিদ্দং অব্ভন্তৰে ওদাতত্তা. পামঙ্গসুত্তং ৱিয আলম্বকণ্ণবদ্ধং. তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসা, এৱং লদ্ধৱোহাৰং অত্তনো ঘানং. ‘‘লদ্ধৱোহাৰা’’তি ৱা পাঠো, তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসা যেসং তে তুঙ্গনাসা, এৱং লদ্ধৱোহাৰা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা কাতব্বা. জিৱ্হং…পে… মঞ্ঞন্তি ৱণ্ণসণ্ঠানতো, কিচ্চতো চ. কাযং…পে… মঞ্ঞন্তি আৰোহপৰিণাহসম্পত্তিযা. মনং…পে… মঞ্ঞন্তি অতীতাদিঅত্থচিন্তনসমত্থং. অত্তনা পটিলদ্ধানি অজ্ঝত্তঞ্চ সৰীৰগন্ধাদীনি, বহিদ্ধা চ ৱিলেপনগন্ধাদীনি. উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতীতি যদা উপ্পজ্জমানা হোতি, তদা এত্থ উপ্পজ্জতীতি সামঞ্ঞেন গহিতা উপ্পাদকিৰিযা লক্খণভাৱেন ৱুত্তা, ৱিসযৱিসিট্ঠা চ লক্খিতব্বভাৱেন. ন হি সামঞ্ঞৱিসেসেহি নানত্তৱোহাৰো ন হোতীতি. উপ্পজ্জমানাতি ৱা অনিচ্ছিতো উপ্পাদো হেতুভাৱেন ৱুত্তো, উপ্পজ্জতীতি নিচ্ছিতো ফলভাৱেন যদি উপ্পজ্জমানা হোতি, এত্থ উপ্পজ্জতীতি.

নিৰোধসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪০১. ‘‘সব্বানি নিব্বানৱেৱচনানেৱা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘নিব্বানঞ্হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ আগম্মাতি নিমিত্তং কত্ৱা. নিব্বানহেতুকো হি তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো. খযগমনৱসেন ৱিৰজ্জতি. অপ্পৱত্তিগমনৱসেন নিৰুজ্ঝতি. অনপেক্খতায চজনৱসেন, হানিৱসেন ৱা চজীযতি. পুন যথা নপ্পৱত্ততি, তথা দূৰ খিপনৱসেন পটিনিস্সজ্জীযতি. বন্ধনভূতায মোচনৱসেন মুচ্চতি. অসংকিলেসৱসেন ন অল্লীযতি. কস্মা পনেতং নিব্বানং একমেৱ সমানং নানানামেহি ৱুচ্চতীতি? পটিপক্খনানতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘একমেৱ হী’’তিআদিমাহ. সঙ্খতধম্মৱিধুৰসভাৱত্তা নিব্বানস্স নামানিপি গুণনেমিত্তিকত্তা সঙ্খতধম্মৱিধুৰানেৱ হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৱসেনা’’তি. অসেসং ৱিৰজ্জতি তণ্হা এত্থাতি অসেসৱিৰাগোতি. এস নযো সেসেসুপি. অযং পন ৱিসেসো – নত্থি এতস্স উপ্পাদো, ন ৱা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, অসঙ্খতধম্মো. ‘‘অপ্পৱত্ত’’ন্তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. আযূহনং সমুদযো, তপ্পটিপক্খৱসেন অনাযূহনং.

তণ্হা অপ্পহীনে সতি যত্থ উপ্পজ্জতি, পহানে পন সতি তত্থ তত্থেৱস্সা অভাৱো সুদস্সিতোতি আহ ‘‘তত্থেৱ অভাৱং দস্সেতু’’ন্তি. অপঞ্ঞত্তিন্তি অপঞ্ঞাপনং, ‘‘তিত্ত অলাবু অত্থী’’তি ৱোহাৰাভাৱং ৱা. তিত্তঅলাবুৱল্লিযা অপ্পৱত্তিং ইচ্ছন্তো পুৰিসো ৱিয অৰিযমগ্গো, তস্স তস্সা অপ্পৱত্তিনিন্নচিত্তস্স মূলচ্ছেদনং ৱিয মগ্গস্স নিব্বানাৰম্মণস্স তণ্হায পহানং, তদপ্পৱত্তি ৱিয তণ্হায অপ্পৱত্তিভূতং নিব্বানং দট্ঠব্বং.

দুতিযউপমাযং দক্খিণদ্ৱাৰং ৱিয নিব্বানং, চোৰঘাতকা ৱিয মগ্গো. দক্খিণদ্ৱাৰে ঘাতিতাপি চোৰা পচ্ছা ‘‘অটৱিযং চোৰা ঘাতিতা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং নিব্বানং আগম্ম নিৰুদ্ধাপি তণ্হা ‘‘চক্খাদীসু নিৰুদ্ধা’’তি ৱুচ্চতি তত্থ কিচ্চকৰণাভাৱতোতি দট্ঠব্বং. পুৰিমা ৱা উপমা মগ্গেন নিৰুদ্ধায ‘‘পিযৰূপসাতৰূপেসু নিৰুদ্ধা’’তি ৱত্তব্বতাদস্সনত্থং ৱুত্তা, পচ্ছিমা নিব্বানং আগম্ম নিৰুদ্ধায ‘‘পিযৰূপসাতৰূপেসু নিৰুদ্ধা’’তি ৱত্তব্বতাদস্সনত্থং ৱুত্তাতি অযং এতাসং ৱিসেসো.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪০২. অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থন্তি তিত্থিযেহি পৰিকপ্পিতস্স মগ্গস্স দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদাভাৱপটিক্খেপনত্থং, অঞ্ঞস্স ৱা মগ্গভাৱপটিক্খেপো অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপো, তদত্থং. ‘‘অয’’ন্তি পন অত্তনো, তেসু চ ভিক্খূসু একচ্চানং পচ্চক্খভাৱতো আসন্নপচ্চক্খৱচনং. আৰকত্তাতি নিৰুত্তিনযেন অৰিযসদ্দসিদ্ধিমাহ. অৰিযভাৱকৰত্তাতি অৰিযকৰণো অৰিযোতি উত্তৰপদলোপেন, পুগ্গলস্স অৰিযভাৱকৰত্তা অৰিযং কৰোতীতি ৱা অৰিযো, অৰিযফলপটিলাভকৰত্তা ৱা অৰিযং ফলং লভাপেতি জনেতীতি অৰিযো. পুৰিমেন চেত্থ অত্তনো কিচ্চৱসেন, পচ্ছিমেন ফলৱসেন অৰিযনামলাভো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. চতুসচ্চপটিৱেধাৱহং কম্মট্ঠানং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং, চতুসচ্চং ৱা উদ্দিস্স পৱত্তং ভাৱনাকম্মং যোগিনো সুখৱিসেসানং ঠানভূতন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং. পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি ৱট্টং পৱত্তিহেতুভাৱতো. পচ্ছিমানি ৱিৱট্টং নিৱত্তিতদধিগমুপাযভাৱতো. ৱট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো সৰূপতো পৰিগ্গহসব্ভাৱতো. ৱিৱট্টে নত্থি অৱিসযত্তা, ৱিসযত্তে চ পযোজনাভাৱতো. পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৱাতি সম্বন্ধো. কম্মট্ঠানপাড়িযা হি তদত্থসল্লক্খণেন ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. তেনাহ ‘‘ৱাচায পুনপ্পুনং পৰিৱত্তেন্তো’’তি. ইট্ঠং কন্তন্তি নিৰোধমগ্গেসু নিন্নভাৱং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৱোযেৱ চ তত্থ কম্মকৰণং দট্ঠব্বং.

একপটিৱেধেনেৱাতি একঞাণেনেৱ পটিৱিজ্ঝনেন. পটিৱেধো পটিঘাতাভাৱেন ৱিসযে নিস্সঙ্গচাৰসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং. অভিসমযো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা ৱিসযস্স অধিগমসঙ্খাতো অৱবোধো. ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জাননমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো, তেন. ইদঞ্চ যথা তস্মিং ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সৰূপাদিপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ২.৪৮৪; ৩.১০৪) পৱত্তনতো. পহীনস্স পুন অপ্পহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং, পহানমেৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি পহানপটিৱেধো, তেন. অযম্পি যস্মিং কিলেসে অপ্পহীযমানে মগ্গভাৱনায ন ভৱিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৱনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স কিলেসস্স পটিঘাতং কৰোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৱত্তিযং পটিঘাতাভাৱেন নিস্সঙ্গচাৰং উপাদায এৱং ৱুত্তো. সচ্ছিকিৰিযা পচ্চক্খকৰণং অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৱা সৰূপতো আৰম্মণকৰণং ‘‘ইদং ত’’ন্তি যথাসভাৱতো গহণং, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো, তেন. অযং পনস্স আৱৰণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিৰোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সৰূপতো ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততীতি এৱং ৱুত্তো. ভাৱনা উপ্পাদনা, ৱড্ঢনা চ. তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন, দুতিযাদীসু ৱড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৱা উভযথাপি ৱেদিতব্বং. পঠমমগ্গেপি হি যথাৰহং ৱুট্ঠানগামিনিযং পৱত্তং পৰিজাননাদিং ৱড্ঢেন্তো পৱত্তোতি ৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনা সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো, পুগ্গলন্তৰভাৱসাধনতো চ উপ্পাদনট্ঠেন ভাৱনা সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, সা এৱ ৱুত্তনযেন পটিৱেধোতি ভাৱনাপটিৱেধো, তেন. অযম্পি হি যথা ঞাণে পৱত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সৰূপপৰিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৱত্তিমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তো.

তিট্ঠন্তু তাৱ যথাধিগতা মগ্গধম্মা, যথাপৱত্তেসু ফলধম্মেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৱিয ৱিগতসম্মোহোৱ হোতি. তেনেৱাহ ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো’’তি (মহাৱ. ১৮; দী. নি. ১.২৯৯; ম. নি. ২.৬৯) যতো সচস্স ধম্মতাসঞ্চোদিতা যথাধিগতসচ্চধম্মালম্বনিযো মগ্গৱীথিতো পৰতো মগ্গফলপহীনাৱসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৱেক্খণা পৱত্তন্তি, দুক্খসচ্চম্মোপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা ‘‘পৰিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তিআদীসুপি ৱিভাৱেতব্বা. একাভিসমযেন অভিসমেতীতি এত্থাহ ৱিতণ্ডৱাদী ‘‘অৰিযমগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৱসেন কিচ্চকৰ’’ন্তি, সো অভিধম্মে (কথা. ২৭৪) ওধিসোকথায সঞ্ঞাপেতব্বো. ইদানি তমেৱ একাভিসমযং ৱিত্থাৰৱসেন ৱিভাৱেতুং ‘‘এৱমস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পুব্বভাগে…পে… পটিৱেধো হোতী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পটিৱেধো পুব্বভাগিযো ন হোতীতি? সচ্চমেতং নিপ্পৰিযাযতো, ইধ পন উগ্গহাদিৱসেন পৱত্তো অৱবোধো পৰিযাযতো তথা ৱুত্তো. পটিৱেধনিমিত্তত্তা ৱা উগ্গহাদিৱসেন পৱত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুত্তং, ন পটিৱিজ্ঝনসভাৱং. কিচ্চতোতি পুব্বভাগেহি দুক্খাদিঞাণেহি কাতব্বকিচ্চস্স ইধ নিপ্ফত্তিতো, ইমস্সেৱ ৱা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো, পৰিঞ্ঞাদিতোতি অত্থো. আৰম্মণপটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধমাহ. সাতি পচ্চৱেক্খণা. ইধাতি ইমস্মিং ঠানে. উগ্গহাদীসু ৱুচ্চমানেসু ন ৱুত্তা অনৱসৰত্তা. অধিগমে হি সতি তস্সা সিযা অৱসৰো.

তংযেৱ হি অনৱসৰং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স চা’’তিআদি ৱুত্তং. পুব্বে পৰিগ্গহতোতি কম্মট্ঠানপৰিগ্গহতো পুব্বে. উগ্গহাদিৱসেন সচ্চানং পৰিগ্গণ্হনঞ্হি পৰিগ্গহো. তথা তানি পৰিগ্গণ্হনতো মনসিকাৰদড়্হতায পুব্বভাগিযা দুক্খপৰিঞ্ঞাদযো হোন্তি যেৱাতি আহ ‘‘পৰিগ্গহতো পট্ঠায হোতী’’তি. অপৰভাগেতি মগ্গক্খণে. দুদ্দসত্তাতি অত্তনো পৱত্তিক্খণৱসেন পাকটানিপি পকতিঞাণেন সভাৱৰসতো দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা. গম্ভীৰেনেৱ চ ভাৱনাঞাণেন, তথাপি মত্থকপ্পত্তেন অৰিযমগ্গঞাণেনেৱ যাথাৱতো পস্সিতব্বত্তা গম্ভীৰানি. তেনাহ ‘‘লক্খণপটিৱেধতো পন উভযম্পি গম্ভীৰ’’ন্তি. ইতৰানি অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকতায অচ্চন্তসুখপ্পত্তায অনুপ্পত্তিভৱতায, অনুপ্পন্নপুব্বতায চ পৱত্তিৱসেন অপাকটত্তা চ পৰমগম্ভীৰত্তা, তথা পৰমগম্ভীৰঞাণেনেৱ পস্সিতব্বতায পকতিঞাণেন দট্ঠুং ন সক্কুণেয্যানীতি দুদ্দসানি. তেনাহ ‘‘ইতৰেসং পনা’’তিআদি. পযোগোতি কিৰিযা, ৱাযামো ৱা. তস্স মহন্ততৰস্স ইচ্ছিতব্বতং, দুক্কৰতৰতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৱগ্গগ্গহণত্থ’’ন্তিআদিনা. পটিৱেধক্খণেতি অৰিযস্স মগ্গস্স চতুসচ্চসম্পটিৱেধক্খণে. একমেৱ তং ঞাণন্তি দুক্খাদীসু পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৱসেন একমেৱ তং মগ্গঞাণং হোতি.

ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ইমেসু ৱিৰমিতব্বতাৱসেন জোতিতেসু তীসু কামব্যাপাদৱিহিংসাৱিতক্কৱত্থূসু. ৱিসুং ৱিসুং উপ্পন্নস্স তিৱিধঅকুসলসঙ্কপ্পস্স. পদপচ্ছেদতোতি এত্থ গতমগ্গো ‘‘পদ’’ন্তি ৱুচ্চতি, যেন চ উপাযেন কাৰণেন কামৱিতক্কো উপ্পজ্জতি, সো তস্স গতমগ্গোতি তস্স পচ্ছেদো ঘাতো পদপচ্ছেদো, ততো পদপচ্ছেদতো. অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং অনুপ্পত্তিসাধনং, তস্স ৱসেন. মগ্গকিচ্চসাধনেন মগ্গঙ্গং পূৰযমানো একোৱ তিৱিধকিচ্চসাধনো কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি. তিৱিধাকুসলসঙ্কপ্পসমুচ্ছেদনমেৱ হেত্থ তিৱিধকিচ্চসাধনং দট্ঠব্বং. ইমিনা নযেন ‘‘ইমেসু চতূসু ঠানেসূ’’তিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

মুসাৱাদাৱেৰমণিআদযোতি এত্থ যস্মা সিক্খাপদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭০৩) ৱিৰতিচেতনা, সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানীতি আগতানীতি তত্থ পধানানং ৱিৰতিচেতনানং ৱসেন ‘‘ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭০৩) সম্মোহৱিনোদনিযং ৱুত্তং, তস্মা কেচি ‘‘আদি-সদ্দেন ন কেৱলং পিসুণৱাচা ৱেৰমণিআদীনংযেৱ সঙ্গহো, অথ খো তাদিসানং চেতনানম্পি সঙ্গহো’’তি ৱদন্তি, তং পুব্বভাগৱসেন ৱুচ্চমানত্তা যুজ্জেয্য, মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমণকালে ৱা ৱিৰতিযো, সুভাসিতাদিৱাচাভাসনাদিকালে চ চেতনাযো যোজেতব্বা, মগ্গক্খণে পন ৱিৰতিযোৱ ইচ্ছিতব্বা চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা. একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৱিয, একায ৱিৰতিযা মুসাৱাদাদিৱিৰতিভাৱো ৱিয চ একায চেতনায সম্মাৱাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৱাভাৱা সম্মাৱাচাদিভাৱাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযং অঙ্গত্তযতাসিদ্ধিতো চ.

ভিক্খুস্স আজীৱহেতুকং কাযৱচীদুচ্চৰিতং নাম অযোনিসো আহাৰপৰিযেসনহেতুকমেৱ সিযাতি আহ ‘‘খাদনীয…পে… দুচ্চৰিত’’ন্তি. কাযৱচীদুচ্চৰিতগ্গহণঞ্চ কাযৱচীদ্ৱাৰেযেৱ আজীৱপকোপো, ন মনোদ্ৱাৰেতি দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘ইমেসুযেৱ সত্তসু ঠানেসূ’’তি.

অনুপ্পন্নানন্তি অসমুদাচাৰৱসেন ৱা অননুভূতাৰম্মণৱসেন ৱা অনুপ্পন্নানং. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসাৰে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা নাম ন সন্তি. তেনাহ ‘‘একস্মিং ভৱে’’তিআদি. যস্মিং ভৱে অযং ইমং ৱীৰিযং আৰভতি, তস্মিং একস্মিং ভৱে.জনেতীতি উপ্পাদেতি. তাদিসং ছন্দং কুৰুমানো এৱং ছন্দং জনেতি নাম. ৱাযামং কৰোতীতি পযোগং পৰক্কমং কৰোতি. ৱীৰিযং পৱত্তেতীতি কাযিকচেতসিকৱীৰিযং পকাৰতো ৱত্তেতি. ৱীৰিযেন চিত্তং পগ্গহিতং কৰোতীতি তেনেৱ সহজাতৱীৰিযেন চিত্তং উক্খিপেন্তো কোসজ্জপাততো নিসেধনেন পগ্গহিতং কৰোতি. পদহনং পৱত্তেতীতি পধানং ৱীৰিযং কৰোতি. পটিপাটিযা পনেতানি চত্তাৰি পদানি আসেৱনাভাৱনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিৰিযাহি যোজেতব্বানি.

উপ্পন্নপুব্বানন্তি সদিসৱোহাৰেন ৱুত্তং. ভৱতি হি তংসদিসেসু তব্বোহাৰো যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰি, তানি এৱ ওসধানী’’তি. তেনাহ ‘‘ইদানি তাদিসে’’তি. উপ্পন্নানন্তি ‘‘অনুপ্পন্না’’তি অৱত্তব্বতং আপন্নানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি এত্থ কুসলাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মা অধিপ্পেতা, তেসঞ্চ উপ্পাদো নাম অধিগমো পটিলাভো, তপ্পটিক্খেপেন অনুপ্পাদো অপ্পটিলাভোতি আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধানং পঠমজ্ঝানাদীন’’ন্তি. ‘‘ঠিতিযা ৱীৰিযং আৰভতী’’তি ৱুত্তে ন খণঠিতি অধিপ্পেতা তদত্থং ৱীৰিযাৰব্ভেন পযোজনাভাৱতো, অথ খো পবন্ধঠিতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পত্তিপবন্ধৱসেন ঠিতত্থ’’ন্তি. সম্মুস্সনং পটিপক্খধম্মৱসেন অদস্সনমুপগমনন্তি তপ্পটিক্খেপেন অসম্মুস্সনং অসম্মোসোতি আহ ‘‘অসম্মোসাযাতি অৱিনাসনত্থ’’ন্তি. ভিয্যোভাৱো পুনপ্পুনং ভৱনং, সো পন উপৰূপৰি উপ্পত্তীতি আহ ‘‘উপৰিভাৱাযা’’তি. ৱেপুল্লং অভিণ্হপ্পৱত্তিযা পগুণবলৱভাৱাপত্তীতি ৱুত্তং ‘‘ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱাযা’’তি, মহন্তভাৱাযাতি অত্থো. ভাৱনায পৰিপূৰণত্থন্তি ঝানাদিভাৱনাপৰিব্ৰূহনত্থং.

চতূসু ঠানেসূতি অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদীসু চতূসু ঠানেসু. কিচ্চসাধনৱসেনাতি চতুব্বিধস্সপি কিচ্চস্স একজ্ঝং নিপ্ফাদনৱসেন.

ঝানানি পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি নানাতি যদিপি সমাধিউপকাৰকেহি অভিনিৰোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্ৰূহনসন্তসুখসভাৱেহি ৱিতক্কাদীহি সম্পযোগভেদতো ভাৱনাতিসযপ্পৱত্তানং চতুন্নং ঝানানং ৱসেন সম্মাসমাধি ৱিভত্তো, তথাপি ৱাযামো ৱিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৱাযামকিচ্চং, সতি ৱিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপ্পহানচতুসতিকিচ্চং, একো সমাধি চতুঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণে পীতি অত্থো. নানামগ্গৱসেনাতি পঠমমগ্গাদিনানামগ্গৱসেন ঝানানি নানা. দুতিযাদযোপি মগ্গা দুতিযাদীনং ঝানানং. অযং পনস্সাতি এত্থ মগ্গভাৱেন চতুব্বিধম্পি একত্তেন গহেত্ৱা ‘‘অস্সা’’তি ৱুত্তং, অস্স মগ্গস্সাতি অত্থো. অযন্তি পন অযং ঝানৱসেন সব্বসদিসসব্বাসদিসেকচ্চসদিসতা ৱিসেসো.

পাদকজ্ঝাননিযমেন হোতীতি ইধ পাদকজ্ঝাননিযমং ধুৰং কত্ৱা ৱুত্তং, যথা চেত্থ, এৱং সম্মোহৱিনোদনিযম্পি (ৱিভ. অট্ঠ. ২০৫). অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) পন ৱিপস্সনানিযমো ৱুত্তো সব্বৱাদাৱিৰোধতো, ইধ পন সম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৱাদনিৱত্তনতো পাদকজ্ঝাননিযমো ৱুত্তো. ৱিপস্সনানিযমো পন সাধাৰণত্তা ইধাপি ন পটিক্খিত্তোতি দট্ঠব্বো. অঞ্ঞে চ আচৰিযৱাদা পৰতো ৱক্খমানা ৱিভজিতব্বাতি যথাৱুত্তমেৱ তাৱ পাদকজ্ঝাননিযমং ৱিভজন্তো আহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিযমেন তাৱা’’তি. পঠমজ্ঝানিকো হোতি, যস্মা আসন্নপদেসে ৱুট্ঠিতসমাপত্তি মগ্গস্স অত্তনো সদিসভাৱং কৰোতি ভূমিৱণ্ণো ৱিয গোধাৱণ্ণস্স. পৰিপুণ্ণানেৱ হোন্তীতি অট্ঠ সত্ত চ হোন্তীতি অত্থো. সত্ত হোন্তি সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভাৱতো. ছ হোন্তি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অভাৱতো. মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানং সত্তছভাৱং অতিদিসতি ‘‘এস নযো’’তি. অৰূপে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং…পে… ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযন্তি অধিপ্পাযো. ননু তত্থ ‘‘অৰূপে তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) ৱুত্তং, ন ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝান’’ন্তি? সচ্চমেতং, যেসু পন সংসযো অত্থি, তেসং উপ্পত্তিদস্সনেন, তেন অত্থতো ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তমেৱ হোতীতি এৱমাহাতি ৱেদিতব্বং. সমুদাযঞ্চ অপেক্খিত্ৱা ‘‘তঞ্চ লোকুত্তৰং, ন লোকিয’’ন্তি আহ ‘‘অৱযৱেকত্তং লিঙ্গসমুদাযস্স ৱিসেসকং হোতী’’তি. চতুত্থজ্ঝানমেৱ হি তত্থ লোকিযং উপ্পজ্জতি, ন চতুক্কং, পঞ্চকং ৱাতি. এত্থ কথন্তি পাদকজ্ঝানস্স অভাৱা কথং দট্ঠব্বন্তি অত্থো. তংঝানিকাৱস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি, তজ্ঝানিকংপঠমফলাদিং পাদকং কত্ৱা উপৰিমগ্গভাৱনাযাতি অধিপ্পাযো. তিকচতুক্কজ্ঝানিকং পন মগ্গং ভাৱেত্ৱা তত্থ উপ্পন্নস্স অৰূপচতুত্থজ্ঝানং, তজ্ঝানিকং ফলঞ্চ পাদকং কত্ৱা উপৰিমগ্গভাৱনায অঞ্ঞঝানিকাপি উপ্পজ্জন্তীতি, ঝানঙ্গাদিনিযামিকা পুব্বাভিসঙ্খাৰসমাপত্তিপাদকং, ন সম্মসিতব্বাতি ফলস্সাপি পাদকতা দট্ঠব্বা.

কেচি পনাতি মোৰৱাপীমহাদত্তত্থেৰং সন্ধাযাহ. পুন কেচীতি তিপিটকচূড়াভযত্থেৰং. ততিযৱাৰে কেচীতি ‘‘পাদকজ্ঝানমেৱ নিযমেতী’’তি এৱং ৱাদিনং তিপিটকচূড়নাগত্থেৰঞ্চেৱ অনন্তৰং ৱুত্তে দ্ৱে চ থেৰে ঠপেত্ৱা ইতৰে থেৰে সন্ধায ৱদতি.

৪০৩. সসন্ততিপৰিযাপন্নানং দুক্খসমুদযানং অপ্পৱত্তিভাৱেন পৰিগ্গয্হমানো নিৰোধোপি সসন্ততিপৰিযাপন্নো ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ৱা চত্তাৰি সচ্চানী’’তি. পৰস্স ৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তেনাহ ভগৱা ‘‘ইমস্মিংযেৱ ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকসমুদযঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকনিৰোধঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকনিৰোধগামিনিপটিপদঞ্চ পঞ্ঞাপেমী’’তি (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) কথং পন আদিকম্মিকো নিৰোধমগ্গসচ্চানি পৰিগ্গণ্হাতীতি? অনুস্সৱাদিসিদ্ধমাকাৰং পৰিগ্গণ্হাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা লোকুত্তৰবোজ্ঝঙ্গে উদ্দিস্সাপি পৰিগ্গহো ন ৱিৰুজ্ঝতি. যথাসম্ভৱতোতি সম্ভৱানুৰূপং, ঠপেত্ৱা নিৰোধসচ্চং সেসসচ্চৱসেন সমুদযৱযাতি ৱেদিতব্বাতি অত্থো.

চতুসচ্চপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪০৪. ‘‘অট্ঠিকসঙ্খলিকং সমংস’’ন্তিআদিকা সত্ত সিৱথিকা অট্ঠিককম্মট্ঠানতায ইতৰাসং উদ্ধুমাতকাদীনং সভাৱেনেৱাতি নৱন্নং সিৱথিকানং অপ্পনাকম্মট্ঠানতা ৱুত্তা. দ্ৱেযেৱাতি আনাপানং, দ্ৱত্তিংসাকাৰোতি ইমানি দ্ৱেযেৱ. অভিনিৱেসোতি ৱিপস্সনাভিনিৱেসো, সো পন সম্মসনিযধম্মপৰিগ্গহো. ইৰিযাপথা, আলোকিতাদযো চ ৰূপধম্মানং অৱত্থাৱিসেসমত্ততায ন সম্মসনুপগা ৱিঞ্ঞত্তিআদযো ৱিয. নীৱৰণবোজ্ঝঙ্গা আদিতো ন পৰিগ্গহেতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘ইৰিযাপথ…পে… ন জাযতী’’তি. কেসাদিঅপদেসেন তদুপাদানধম্মা ৱিয ইৰিযাপথাদিঅপদেসেন তদৱত্থা ৰূপধম্মা পৰিগ্গয্হন্তি, নীৱৰণাদিমুখেন চ তংসম্পযুত্তা, তংনিস্সযধম্মাতি অধিপ্পাযেন মহাসিৱত্থেৰো চ ইৰিযাপথাদীসুপি ‘‘অভিনিৱেসো জাযতী’’তি অৱোচ. ‘‘অত্থি নু খো মে’’তিআদি পন সভাৱতো ইৰিযাপথাদীনং আদিকম্মিকস্স অনিচ্ছিতভাৱদস্সনং. অপৰিঞ্ঞাপুব্বিকা হি পৰিঞ্ঞাতি.

কামং ‘‘ইধ ভিক্খৱে ভিক্খূ’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসেসু তত্থ তত্থ ভিক্খুগ্গহণং কতং তংপটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনত্থং, দেসনা পন সব্বসাধাৰণাতি দস্সেতুং ‘‘যো হি কোচি ভিক্খৱে’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ভিক্খু যেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘যো হি কোচি ভিক্খু ৱা’’তিআদিমাহ. দস্সনমগ্গেন ঞাতমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱা জানন্তী সিখাপ্পত্তা অগ্গমগ্গপঞ্ঞা অঞ্ঞা নাম, তস্স ফলভাৱতো অগ্গফলং পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞাতি অৰহত্ত’’ন্তি.

অপ্পতৰেপি কালে সাসনস্স নিয্যানিকভাৱং দস্সেন্তোতি যোজনা. নিয্যাতেন্তোতি নিগমেন্তো.

মহাসতিপট্ঠানসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.