৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা

উদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা

৩৭৩. ‘‘কস্মা ভগৱা ইদং সুত্তমভাসী’’তি অসাধাৰণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, সাধাৰণং পন ‘‘পাকট’’ন্তি অনামসিত্ৱা ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সমুট্ঠানন্তি হি দেসনানিদানং, তং সাধাৰণাসাধাৰণভেদতো দুৱিধং, সাধাৰণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণং অজ্ঝত্তিকং সমুট্ঠানং নাম ভগৱতো মহাকৰুণা. তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৱতো ৱেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি. যথাহ ‘‘সত্তেসু চ কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেসী’’তিআদি. (দী. নি. ২.৬৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৯) বাহিৰং পন সাধাৰণং সমুট্ঠানং নাম দসসহস্সমহাব্ৰহ্মপৰিৱাৰস্স সহম্পতিমহাব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনং. তথা চাহ ‘‘ব্ৰহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৱিদিত্ৱা’’তি. (দী. নি. ২.৬৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং. নি. ১.১৭৯; মহাৱ. ৯) তদজ্ঝেসনুত্তৰকালঞ্হি ধম্মপচ্চৱেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপস্সম্ভেত্ৱা ভগৱা ধম্মং দেসেতুং উস্সাহজাতো অহোসি. যথা চ মহাকৰুণা, এৱং দসবলঞাণাদযো চ দেসনায অজ্ঝত্তসমুট্ঠানভাৱে ৱত্তব্বা. সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং, তেসং দেসেতব্বপ্পকাৰং, সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৱতো জানিত্ৱা ভগৱা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিচিত্তনযদেসনং পৱত্তেসীতি. অসাধাৰণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো দুৱিধমেৱ. তত্থ অজ্ঝত্তিকং যায মহাকৰুণায, যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৱত্তিতং, তদুভযং ৱেদিতব্বং, বাহিৰং পন দস্সেতুং ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদিমাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘অসাধাৰণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতী’’তি, তেন ‘‘অত্তজ্ঝাসযাদীসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু কতৰোয’’ন্তি সুত্তনিক্খেপো পুচ্ছিতো হোতীতি ইতৰো ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদিনা ‘‘পৰজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি দস্সেতি.

কুৰুৰট্ঠং কিৰ তদা তংনিৱাসিসত্তানং যোনিসোমনসিকাৰৱন্ততাদিনা যেভুয্যেন সুপ্পটিপন্নতায, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন তদা উতুআদিসম্পত্তিযুত্তমেৱ অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা’’তি. আদি-সদ্দেন ভোজনাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পন ‘‘পুব্বে পৱত্তকুৰুৱত্তধম্মানুট্ঠানৱাসনায উত্তৰকুৰু ৱিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৱ হোন্তং ভগৱতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং তং ৰট্ঠং অহোসী’’তি ৱদন্তি. চিত্তসৰীৰকল্লতাযাতি চিত্তস্স, সৰীৰস্স চ অৰোগতায. অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলাতি লদ্ধূপকাৰঞাণানুভাৱা, অনু অনু ৱা আচিণ্ণপঞ্ঞাতেজা. একৱীসতিযা ঠানেসুতি কাযানুপস্সনাৱসেন চুদ্দসসু ঠানেসু, ৱেদনানুপস্সনাৱসেন একস্মিং ঠানে, তথা চিত্তানুপস্সনাৱসেন, ধম্মানুপস্সনাৱসেন পঞ্চসু ঠানেসূতি এৱং একৱীসতিযা ঠানেসু. কম্মট্ঠানং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং যথা অৰহত্তং পাপেতি, এৱং দেসনাৱসেন অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা. সুৱণ্ণচঙ্কোটকসুৱণ্ণমঞ্জূসাসু পক্খিত্তানি সুমনচম্পকাদিনানাপুপ্ফানি, মণিমুত্তাদিসত্তৰতনানি চ যথা ভাজনসম্পত্তিযা সৱিসেসং সোভন্তি, কিচ্চকৰানি চ হোন্তি মনুঞ্ঞভাৱতো, এৱং সীলদস্সনাদিসম্পত্তিযা ভাজনৱিসেসভূতায কুৰুৰট্ঠৱাসিপৰিসায দেসিতা ভগৱতো অযং দেসনা ভিয্যোসো মত্তায সোভতি, কিচ্চকাৰী চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যথা হি পুৰিসো’’তিআদিনা. এত্থাতি কুৰুৰট্ঠে.

পকতিযাতি সৰসতোপি, ইমিস্সা সতিপট্ঠানসুত্তদেসনায পুব্বেপীতি অধিপ্পাযো. অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি সত্থু দেসনানুসাৰতো ভাৱনানুযোগং.

ৱিস্সট্ঠঅত্তভাৱেনাতি অনিচ্চাদিৱসেন কিস্মিঞ্চি যোনিসোমনসিকাৰে চিত্তং অনিযোজেত্ৱা ৰূপাদিআৰম্মণে অভিৰতিৱসেন ৱিস্সট্ঠচিত্তেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, পমাদৱিহাৰং পহায অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

একাযনোতি এত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপৰিযাযো. ন কেৱলং অযনমেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ মগ্গপৰিযাযাতি পদুদ্ধাৰং কৰোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তি আদিং ৱত্ৱা যদি মগ্গপৰিযাযো অযন-সদ্দো, কস্মা পুন ‘‘মগ্গো’’তি ৱুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একো এৱ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামিমগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ মগ্গোতি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞে চ বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৱ গহিতা তদৱিনাভাৱতো. তথা হি ঞাণৱীৰিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা, উদ্দেসে পন সতিযা এৱ গহণং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ন দ্ৱিধাপথভূতো’’তি ইমিনা ইমস্স মগ্গস্স অনেকমগ্গভাৱাভাৱং ৱিয অনিব্বানগামিভাৱাভাৱঞ্চ দস্সেতি. একেনাতি অসহাযেন. অসহাযতা চ দুৱিধা অত্তদুতিযতাভাৱেন ৱা, যা ‘‘ৱূপকট্ঠকাযতা’’তি ৱুচ্চতি, তণ্হাদুতিযতাভাৱেন ৱা, যা ‘‘পৱিৱিত্তচিত্ততা’’তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ৱূপকট্ঠেন পৱিৱিত্তচিত্তেনা’’তি. সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘যাৱ পৰে একাহং ৱো কৰোমী’’তিআদীসূতি আহ ‘‘একস্সাতি সেট্ঠস্সা’’তি. যদি সংসাৰতো নিস্সৰণট্ঠো অযনট্ঠো, অঞ্ঞেসম্পি উপনিস্সযসম্পন্নানং সাধাৰণতো, কথং ভগৱতোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ইমস্মিং খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৱধাৰণে, তস্মা ইমস্মিং যেৱাতি অত্থো. দেসনাভেদোযেৱ হেসো, যদিদং ‘‘মগ্গো’’তি ৱা ‘‘অযনো’’তি ৱা. অযন-সদ্দো ৱা কম্মকৰণাদিৱিভাগো. তেনাহ ‘‘অত্থতো পন একো ৱা’’তি.

নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোতি কাযানুপস্সনাদিমুখেন তত্থাপি আনাপানাদিমুখেন ভাৱনানযেন পৱত্তো. একাযনন্তি একগামিনং, নিব্বানগামিনন্তি অত্থো. নিব্বানঞ্হি অদুতিযভাৱতো, সেট্ঠভাৱতো চ ‘‘এক’’ন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তি (সু. নি. ৮৯০). ‘‘যাৱতা ভিক্খৱে ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা ৱিৰাগো তেসং অগ্গং অক্খাযতী’’তি. (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) খযো এৱ অন্তোতি খযন্তো, জাতিযা খযন্তং দিট্ঠৱাতি জাতিখযন্তদস্সী. অৱিভাগেন সব্বেপি সত্তে হিতেন অনুকম্পতীতি হিতানুকম্পী. অতৰিংসূতি তৰিংসু. পুব্বেতি পুৰিমকা বুদ্ধা, পুব্বে ৱা অতীতকালে.

তন্তি তেসং ৱচনং, তং ৱা কিৰিযাৱুত্তিৱাচকত্তং ন যুজ্জতি. ন হি সঙ্খেয্যপ্পধানতায সত্তৱাচিনো একসদ্দস্স কিৰিযাৱুত্তিৱাচকতা অত্থি. ‘‘সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছেয্যা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) ৱিয সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৱিতব্বং. এৱমত্থং যোজেত্ৱাতি ‘‘একং অযনং অস্সা’’তি এৱং সমাসপদত্থং যোজেত্ৱা. উভযথাপীতি পুৰিমনযেন, পচ্ছিমনযেন চ. ন যুজ্জতি ইধাধিপ্পেতমগ্গস্স অনেকৱাৰং পৱত্তিসব্ভাৱতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. ‘‘অনেকৱাৰম্পি অযতী’’তি পুৰিমনযস্স অযুত্ততাদস্সনং, ‘‘অনেকঞ্চস্স অযনং হোতী’’তি পচ্ছিমনযস্স.

ইমস্মিং পদেতি ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৱে মগ্গো’’তি ইমস্মিং ৱাক্যে, ইমস্মিং ৱা ‘‘পুব্বভাগমগ্গো, লোকুত্তৰমগ্গো’’তি ৱিধানপদে. মিস্সকমগ্গোতি লোকিযেন মিস্সকো লোকুত্তৰমগ্গো. ৱিসুদ্ধিআদীনং নিপ্পৰিযাযহেতুকং সঙ্গণ্হন্তো আচৰিযত্থেৰো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ. ইতৰো পৰিযাযহেতু ইধাধিপ্পেতোতি ‘‘পুব্বভাগমগ্গো’’তি অৱোচ.

সদ্দং সুত্ৱাতি ‘‘কালো ভন্তে ধম্মসৱনাযা’’তি কালাৰোচনসদ্দং পচ্চক্খতো, পৰম্পৰায চ সুত্ৱা. এৱং উক্খিপিত্ৱাতি এৱং ‘‘সুন্দৰং মনোহৰং ইমং কথং ছড্ডেমা’’তি অছড্ডেন্তা উচ্ছুভাৰং ৱিয পগ্গহেত্ৱা ন ৱিচৰন্তি. আলুড়েতীতি ৱিলুড়িতো আকুলো হোতীতি অত্থো. একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি এত্তাৱতা ইধাধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তস্সেৱ অলঙ্কাৰত্থং সো পন যস্স পুব্বভাগমগ্গো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো’’তিআদিকা গাথাপি পটিসম্ভিদামগ্গতোৱ আনেত্ৱা ঠপিতা.

নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং,সোযেৱ অৱিপৰীতসভাৱতায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমূপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৱেসিতব্বতায. ‘‘গমনীযট্ঠেনা’’তি ৱা পাঠো, উপগন্তব্বতাযাতি অত্থো. ‘‘ৰাগাদীহী’’তি ইমিনা ৰাগদোসমোহানংযেৱ গহণং ‘‘ৰাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৱিভ. ৯২৪) ৱচনতো. ‘‘অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদীহী’’তি পন ইমিনা সব্বেসম্পি উপক্কিলেসানং সঙ্গণ্হনত্থং তে ৱিসুং উদ্ধটা. ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি ৱুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কামং ‘‘ৱিসুদ্ধিযা’’তি সামঞ্ঞজোতনা, চিত্তস্সেৱ পন ৱিসুদ্ধি ইধাধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপমলৱসেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ন কেৱলং অট্ঠকথাৱচনমেৱ, অথ খো ইদং এত্থ আহচ্চ ভাসিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ.

সা পনাযং চিত্তৱিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৱত্ততি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৱ সোকাৱতিণ্ণতো ‘‘কহং একপুত্তক কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা (ম. নি. ২.৩৫৩, ৩৫৪; সং. নি. ২.৬৩) পৰিদেৱনৱসেন ৱাচাৱিপ্পলাপো পৰিদৱনং পৰিদেৱো. আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. তং পনস্স সমতিক্কমাৱহতং নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ যং পুব্বে, তং ৱিসোধেহীতি অতীতেসু খন্ধেসু তণ্হাসংকিলেসৱিসোধনং ৱুত্তং. পচ্ছাতি পৰতো. তেতি তুয্হং. মাহূতি মা অহু. কিঞ্চনন্তি ৰাগাদিকিঞ্চনং, এতেন অনাগতেসু খন্ধেসু সংকিলেসৱিসোধনং ৱুত্তং. মজ্ঝেতি তদুভযৱেমজ্ঝে. নো চে গহেস্সসীতি ন উপাদিযিস্সসি চে, এতেন পচ্চুপ্পন্নে খন্ধপ্পবন্ধে উপাদানপ্পৱত্তি ৱুত্তা. উপসন্তো চৰিস্সসীতি এৱং অদ্ধত্তযগতসংকিলেসৱিসোধনে সতি নিব্বুতসব্বপৰিড়াহতায উপসন্তো হুত্ৱা ৱিহৰিস্সসীতি অৰহত্তনিকূটেন গাথং নিট্ঠপেসি. তেনাহ ‘‘ইমং গাথ’’ন্তিআদি.

পুত্তাতি ওৰসা, অঞ্ঞেপি ৱা দিন্নককিত্তিমাদযো যে কেচি. পিতাতি জনকো, অঞ্ঞেপি ৱা পিতুট্ঠানিযা. বন্ধৱাতি ঞাতকা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুত্তা ৱা পিতা ৱা বন্ধৱা ৱা অন্তকেন মচ্চুনা অধিপন্নস্স অভিভূতস্স মৰণতো তাণায ন হোন্তি. কস্মা? নত্থি ঞাতীসু তাণতাতি. ন হি ঞাতীনং ৱসেন মৰণতো আৰক্খা অত্থি, তস্মা পটাচাৰে ‘‘উভো পুত্তা কালঙ্কতা’’তিআদিনা (অপ. থেৰী ১.৪৯৮) মা নিৰত্থকং পৰিদেৱি, ধম্মংযেৱ পন যাথাৱতো পস্সাতি অধিপ্পাযো. সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতাতি যথানুলোমং পৱত্তিতায সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায পৰিযোসানে সহস্সনযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. কথং পনাযং সতিপট্ঠানমগ্গৱসেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ন হি চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথায ৱিনা সাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমো অত্থি. ‘‘ইমং গাথং সুত্ৱা’’তি পনিদং সোকৱিনোদনৱসেন পৱত্তিতায গাথায পঠমং সুতত্তা ৱুত্তং, সাপি হি সচ্চদেসনায পৰিৱাৰবন্ধা এৱ অনিচ্চতাকথাতি কত্ৱা. ইতৰগাথাযং পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. ভাৱনাতি পঞ্ঞাভাৱনা. সা হি ইধ অধিপ্পেতা. তস্মাতি যস্মা ৰূপাদীনং অনিচ্চাদিতো অনুপস্সনাপি সতিপট্ঠানভাৱনাৱ, তস্মা. তেপীতি সন্ততিমহামত্তপটাচাৰাপি.

পঞ্চসতে চোৰেতি সতসতচোৰপৰিৱাৰে পঞ্চচোৰে পটিপাটিযা পেসেসি, তে অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা থেৰং পৰিযেসন্তা অনুক্কমেন থেৰস্স সমীপে সমাগচ্ছিংসু. তেনাহ ‘‘তে গন্ত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসূ’’তি. ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি ঊৰুট্ঠিভেদপচ্চযং দুক্খৱেদনং অমনসিকাৰেন ৱিনোদেত্ৱা. পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি ৱিপ্পটিসাৰলেসস্সপি অসম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘পৰিসুদ্ধং সীলং নিস্সাযা’’তি. থেৰস্স হি সীলং পচ্চৱেক্খতো পৰিসুদ্ধং সীলং নিস্সায উড়াৰং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জমানং ঊৰুট্ঠিভেদজনিতং দুক্খৱেদনং ৱিক্খম্ভেসি. তিযামৰত্তিন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, তেনস্স ৱিপস্সনাযং অপ্পমাদং, পটিপত্তিউস্সুক্কাপনঞ্চ দস্সেতি. পাদানীতি পাদে. সংযমেস্সামীতি সঞ্ঞপেস্সামি, সঞ্ঞত্তিং কৰিস্সামীতি অত্থো. অট্টিযামীতি জিগুচ্ছামি. হৰাযামীতি লজ্জামি. ৱিপস্সিসন্তি সম্পস্সিং.

পচলাযন্তানন্তি পচলাযিকানং নিদ্দং উপগতানং. অগতিন্তি অগোচৰং. ৱতসম্পন্নোতি ধুতগুণসম্পন্নো. পমাদন্তি পচলাযনং সন্ধাযাহ. ওৰুদ্ধমানসোতি উপৰুদ্ধঅধিচিত্তো. পঞ্জৰস্মিন্তি সৰীৰে. সৰীৰঞ্হি ন্হাৰুসম্বন্ধঅট্ঠিসঙ্ঘাটতায ইধ ‘‘পঞ্জৰ’’ন্তি ৱুত্তং.

পীতৱণ্ণায পন পটাকায কাযং পৰিহৰণতো, মল্লযুদ্ধচিত্তকতায চ ‘‘পীতমল্লো’’তি পঞ্ঞাতো পব্বজিত্ৱা পীতমল্লত্থেৰো নাম জাতো. তীসু ৰজ্জেসূতি পণ্ডুচোড়গোড়ৰজ্জেসু. ‘‘সব্বমল্লা সীহড়দীপে সক্কাৰসম্মানং লভন্তী’’তি তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম. তংযেৱ অঙ্কুসং কত্ৱাতি ‘‘ৰূপাদযো ‘মমা’তি ন গহেতব্বা’’তি নতুম্হাকৱগ্গেন পকাসিতমত্থং অত্তনো চিত্তমত্তহত্থিনো অঙ্কুসং কত্ৱা. পাদেসু অৱহন্তেসূতি অতিৱেলং চঙ্কমনেন অক্কমিতুং অসমত্থেসু. জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি ‘‘নিসিন্নে নিদ্দায অৱসৰো হোতী’’তি. ব্যাকৰিত্ৱাতি অত্তনো ৱীৰিযাৰম্ভস্স সফলতাপৱেদনমুখেন সব্ৰহ্মচাৰীনং তত্থ উস্সাহং জনেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকৰিত্ৱা. ভাসিতন্তি ৱচনং, কস্স পন তন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স সব্বলোকগ্গৱাদিনো’’তি. ‘‘ন তুম্হাক’’ন্তিআদি তস্স পৱত্তিআকাৰদস্সনং. তযিদং মে সঙ্খাৰানং অচ্চন্তৱূপসমকাৰণন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চা ৱতা’’তি গাথমাহৰি, তেন ইদানাহং সঙ্খাৰানং খণে খণে ভঙ্গসঙ্খাতস্স ৰোগস্স অভাৱেন অৰোগো পৰিনিব্বুতোতি দস্সেতি.

অস্সাতি সক্কস্স. উপপত্তীতি দেৱূপপত্তি. পুন পাকতিকাৱ অহোসি সক্কভাৱেনেৱ উপপন্নত্তা.

সুব্ৰহ্মাতি এৱংনামো. অচ্ছৰানং নিৰযূপপত্তিং দিস্ৱা ততো পভুতি সততং পৱত্তমানং অত্তনো চিত্তুত্ৰাসং সন্ধাযাহ ‘‘নিচ্চং উত্ৰস্তমিদং চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ উত্ৰস্তন্তি সন্তস্তং ভীতং. উব্বিগ্গন্তি সংৱিগ্গং. উত্ৰস্তন্তি ৱা সংৱিগ্গং. উব্বিগ্গন্তি ভযৱসেন সহ নিস্সযেন সঞ্চলিতং. অনুপ্পন্নেসূতি অনাগতেসু. কিচ্চেসূতি তেসু তেসু ইতিকত্তব্বেসু. ‘‘কিচ্ছেসূ’’তি ৱা পাঠো, দুক্খেসূতি অত্থো, নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, ভাৱিদুক্খনিমিত্তন্তি অত্থো. উপ্পতিতেসূতি উপ্পন্নেসু কিচ্চেসূতি যোজনা. তদা অত্তনো পৰিৱাৰস্স উপ্পন্নং দুক্খং সন্ধায ৱদতি.

বোজ্ঝাতি বোধিতো, অৰিযমগ্গতোতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞত্ৰা’’তি চ পদং অপেক্খিত্ৱা নিস্সক্কৱচনং, বোধিং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তপসাতি তপোকম্মতো, তেন মগ্গাধিগমস্স উপাযভূতং সল্লেখপটিপদং দস্সেতি. ইন্দ্ৰিযসংৱৰাতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সংৱৰণতো, এতেন সতিসংৱৰসীসেন সব্বম্পি সংৱৰসীলং, লক্খণহাৰনযেন ৱা সব্বম্পি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি. সব্বনিস্সগ্গাতি সব্বস্সপি নিস্সজ্জনতো সব্বকিলেসপ্পহানতো. কিলেসেসু হি নিস্সট্ঠেসু কম্মৱট্টং, ৱিপাকৱট্টঞ্চ নিস্সট্ঠমেৱ হোতীতি. সোত্থিন্তি খেমং অনুপদ্দৱতং.

ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৱা ঞাযতি পটিৱিজ্ঝীযতি এতেনাতি ঞাযো, অৰিযমগ্গোতি আহ ‘‘ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. তণ্হাৱানৱিৰহিতত্তাতি তণ্হাসঙ্খাতৱানৱিৱিত্তত্তা. তণ্হা হি খন্ধেহি খন্ধং, কম্মুনা ফলং, সত্তেহি চ দুক্খং ৱিনতি সংসিব্বতীতি ‘‘ৱান’’ন্তি ৱুচ্চতি, তযিদং নত্থি এত্থ ৱানং, ন ৱা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স ৱানন্তি নিব্বানং, অসঙ্খতা ধাতু. পৰপ্পচ্চযেন ৱিনা পচ্চক্খকৰণং সচ্ছিকিৰিযাতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খতাযা’’তি.

ননু ‘‘ৱিসুদ্ধিযা’’তি চিত্তৱিসুদ্ধিযা অধিপ্পেতত্তা ৱিসুদ্ধিগ্গহণেনেৱেত্থ সোকসমতিক্কমাদযোপি গহিতা এৱ হোন্তি, তে পুন কস্মা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৱুত্তং. সাসনযুত্তিকোৱিদেতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিলক্খণাযং ধম্মনীতিযং ছেকে. তং তমত্থং ঞাপেতীতি যে যে বোধনেয্যপুগ্গলা সঙ্খেপৱিত্থাৰাদিৱসেন যথা যথা বোধেতব্বা, অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ভগৱা তে তে তথা তথা বোধেন্তো তং তমত্থং ঞাপেতি. তং তং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তোতি অত্থাপত্তিং অগণেন্তো তং তমত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধো অত্থাপত্তিঞাপকাদিসাধনীযৱচনাতি. সংৱত্ততীতি জাযতি, হোতীতি অত্থো. যস্মা অনতিক্কন্তসোকপৰিদেৱস্স ন কদাচি চিত্তৱিসুদ্ধি অত্থি সোকপৰিদেৱসমতিক্কমনমুখেনেৱ চিত্তৱিসুদ্ধিযা ইজ্ঝনতো, তস্মা আহ ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমেন হোতী’’তি. যস্মা পন দোমনস্সপচ্চযেহি দুক্খধম্মেহি ফুট্ঠং পুথুজ্জনং সোকাদযো অভিভৱন্তি, পৰিঞ্ঞাতেসু চ তেসু তে ন হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেনা’’তি. ঞাযস্সাতি অগ্গমগ্গস্স, ততিযমগ্গস্স চ. তদধিগমেন হি যথাক্কমং দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো. সচ্ছিকিৰিযাভিসমযসহভাৱীপি ইতৰাভিসমযো তদৱিনাভাৱতো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযহেতুকো ৱিয ৱুত্তো. ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযাতি ফলঞাণেন ৱা পচ্চক্খকৰণং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি সম্পদানৱচনঞ্চেতং দট্ঠব্বং.

ৱণ্ণভণনন্তি পসংসাৱচনং. তযিদং ন ইধেৱ, অথ খো অঞ্ঞত্থাপি সত্থু আচিণ্ণং এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৱ হী’’তিআদিমাহ. তত্থ আদিম্হি কল্যাণমাদি ৱা কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিতো, উপনেতব্বস্স অভাৱতো চ কেৱলপৰিপুণ্ণং. নিৰুপক্কিলেসতো অপনেতব্বস্স চ অভাৱতো পৰিসুদ্ধং. সেট্ঠচৰিযভাৱতো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং, মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ ৱো পকাসেস্সামীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৭) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অৰিযৱংসাতি অৰিযানং বুদ্ধাদীনং ৱংসা পৱেণিযো. অগ্গঞ্ঞাতি অগ্গাতি জানিতব্বা সব্বৱংসেহি সেট্ঠভাৱতো. ৰত্তঞ্ঞাতি চিৰৰত্তাতি জানিতব্বা. ৱংসঞ্ঞাতি বুদ্ধাদীনং ৱংসাতি জানিতব্বা. পোৰাণাতি পুৰাতনা অনধুনাতনত্তা. অসঙ্কিণ্ণাতি অৱিকিণ্ণা অনপনীতা. অসঙ্কিণ্ণপুব্বাতি ‘‘কিং ইমেহী’’তি অৰিযেহি ন অপনীতপুব্বা. ন সঙ্কীযন্তীতি ইদানিপি তেহি ন অপনীযন্তি. ন সঙ্কীযিস্সন্তীতি অনাগতেপি তেহি ন অপনীযিস্সন্তি. অপ্পটিকুট্ঠা…পে… ৱিঞ্ঞূহীতি যে লোকে ৱিঞ্ঞূ সমণব্ৰাহ্মণা, তেহি অপ্পচ্চক্খতা অনিন্দিতা, অগৰহিতাতি অত্থো. ‘‘ৱিসুদ্ধিযা’’তিআদীহীতি ৱিসুদ্ধিআদিদীপনেহি. পদেহীতি ৱাক্যেহি, ৱিসুদ্ধিঅত্থতাদিভেদভিন্নেহি ৱা ধম্মকোট্ঠাসেহি. উপদ্দৱেতি অনত্থে. ৱিসুদ্ধিন্তি ৱিসুজ্ঝনং সংকিলেসপ্পহানং. ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. পৰিযাপুণনং পৰিচযো. অত্থস্স হদযে ঠপনং ধাৰণং. পৰিৱত্তনং ৱাচনং.

গন্ধাৰকোতি গন্ধাৰদেসে উপ্পন্নো. পহোন্তীতি সক্কোন্তি. অনিয্যানিকমগ্গাতি মিচ্ছামগ্গা, মিচ্ছত্তনিযতানিযতমগ্গাপি ৱা. সুৱণ্ণন্তি কূটসুৱণ্ণম্পি ৱুচ্চতি. মণীতি কাচমণিপি, মুত্তাতি ৱেড়ুজাপি, পৱাড়ন্তি পল্লৱোপি ৱুচ্চতীতি ৰত্তজম্বুনদাদিপদেহি তে ৱিসেসিতা.

ন ততো হেট্ঠাতি ইধাধিপ্পেতকাযাদীনং ৱেদনাদিসভাৱত্তাভাৱা, কাযৱেদনাচিত্তৱিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৱিসুং ৱিপল্লাসৱত্থন্তৰভাৱেন গহিতত্তা চ হেট্ঠা গহণেসু ৱিপল্লাসৱত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং, পঞ্চমস্স পন ৱিপল্লাসৱত্থুনো অভাৱা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আৰম্মণৱিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৱিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰদস্সনং, ন ইধ পাড়িযং ৱুত্তস্স সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থদস্সনন্তি. আদীসু হি সতিগোচৰোতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৱেদনানং সমুদযো, নামৰূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকাৰসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি (সং. নি. ৫.৪০৮) ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি ৱুত্তানং সভিগোচৰানং পকাসকে সুত্তপ্পদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৱং ‘‘পটিসম্ভিদাপাড়িয’’ম্পি (পটি. ম. ২.৩৪) অৱসেসপাড়িপ্পদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং. দানাদীনি কৰোন্তস্স ৰূপাদীনি সতিযা ঠানং হোন্তীতি তংনিৱাৰণত্থমাহ ‘‘পধানং ঠান’’ন্তি. প-সদ্দো হি ইধ ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. সং. মাতিকা ১৪) ৱিয পধানত্থদীপকোতি অধিপ্পাযো.

অৰিযোতি অৰিযং সব্বসত্তসেট্ঠং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তে.(ম. নি. ৩.৩১০) সুত্তেকদেসেন হি সুত্তং দস্সেতি. তত্থ হি –

‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো…পে… অৰহতীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইধ, ভিক্খৱে, সত্থা সাৱকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘ইদং ৱো হিতায ইদং ৱো সুখাযা’তি. তস্স সাৱকা ন সুস্সূসন্তি. ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৱোক্কম্ম চ সত্থু সাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং সতিপট্ঠানং. যদৰিযো সেৱতি…পে… অৰহতি.

পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সত্থা…পে...ইদং ৱো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৱকা ন সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৱোক্কম্ম সত্থু সাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, ন চ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, অনত্তমনতা চ অত্তমনতা চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুতিযং.

পুন চপৰং, ভিক্খৱে…পে… সুখাযাতি, তস্স সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো অত্তমনো চেৱ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ততিয’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩১১).

এৱং পটিঘানুনযেহি অনৱস্সুততা, নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. বুদ্ধানংযেৱ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৱেণিকধম্মভাৱতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আৰম্ভং জোতেতি, আৰম্ভো চ পৱত্তীতি কত্ৱা আহ ‘‘পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা কৰণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলংৱচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি. তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. পট্ঠাতীতি এত্থ প-সদ্দো ভুসত্থৱিসিট্ঠং পক্খন্দনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পত্থৰিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো’’তি আহ. পুন ভাৱত্থং সতি, সদ্দং, পট্ঠানসদ্দঞ্চ ৱণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ, তেন পুৰিমৱিকপ্পে সতি, সদ্দো, পট্ঠান-সদ্দো চ কত্তুঅত্থোতি ৱিঞ্ঞাযতি. সৰণট্ঠেনাতি চিৰকতস্স, চিৰভাসিতস্স চ অনুস্সৰণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৱ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, ইদং. ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.

যদি এৱন্তি. যদি সতি এৱ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৱং সন্তে কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৱচনন্তি আহ ‘‘সতিবহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা তা সতিযো, অথ কস্মা ‘‘মগ্গো’’তি একৱচনন্তি যোজনা. মগ্গট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৱ নিয্যানিকভাৱেন একত্তূপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তি, অত্তনাৱ পুব্বে ৱুত্তং পচ্চাহৰতি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৱসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপৰভাগেতি অৰিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিৱিধমনৱসেন ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিত্ৱা মগ্গক্খণে সতিযেৱ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৱিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৱসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আৰম্মণকৰণৱসেন নিব্বানং গচ্ছতি. চতুকিচ্চসাধনেনেৱ হেত্থ বহুৱচননিদ্দেসো. এৱঞ্চ সতীতি এৱং মগ্গট্ঠেন একত্তং উপাদায ‘‘মগ্গো’’তি একৱচনেন, আৰম্মণভেদেন চতুব্বিধতং উপাদায ‘‘চত্তাৰো’’তি চ ৱত্তব্বতায সতি ৱিজ্জমানত্তা. ৱচনানুসন্ধিনা ‘‘একাযনো অয’’ন্তিআদিকা দেসনা সানুসন্ধিকাৱ, ন অননুসন্ধিকাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তমেৱত্থং নিদস্সনেন পটিপাদেতুং ‘‘মাৰসেনপ্পমদ্দন’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২৪) সুত্তপদং আনেত্ৱা ‘‘যথা’’তিআদিনা নিদস্সনং সংসন্দতি. ‘‘তস্মা’’তিআদি নিগমনং.

ৱিসেসতো কাযো, ৱেদনা চ অস্সাদস্স কাৰণন্তি তপ্পহানত্থং তেসু তণ্হাৱত্থূসু ওড়াৰিকসুখুমেসু অসুভদুক্খভাৱদস্সনানি মন্দতিক্খপঞ্ঞেহি তণ্হাচৰিতেহি সুকৰানীতি তানি তেসং ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱুত্তানি. তথা ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৱেসৱত্থুতায দিট্ঠিযা ৱিসেসকাৰণেসু চিত্তধম্মেসু অনিচ্চানত্ততাদস্সনানি সৰাগাদিৱসেন, সঞ্ঞাফস্সাদিৱসেন, নীৱৰণাদিৱসেন চ নাতিপ্পভেদাতিপ্পভেদগতেসু তেসু তপ্পহানত্থং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং দিট্ঠিচৰিতানং সুকৰানীতি তেসং তানি ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱুত্তানি. এত্থ চ যথা চিত্তধম্মানম্পি তণ্হায ৱত্থুভাৱো সম্ভৱতি, তথা কাযৱেদনানম্পি দিট্ঠিযাতি সতিপি নেসং চতুন্নম্পি তণ্হাদিট্ঠিৱত্থুভাৱে যো যস্সা সাতিসযপচ্চযো, তং দস্সনত্থং ৱিসেসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. তিক্খপঞ্ঞসমথযানিকো ওড়াৰিকাৰম্মণং পৰিগ্গণ্হন্তো তত্থ অট্ঠত্ৱা ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা উট্ঠায ৱেদনং পৰিগ্গণ্হাতীতি ৱুত্তং ‘‘ওড়াৰিকাৰম্মণে অসণ্ঠহনতো’’তি. ৱিপস্সনাযানিকস্স পন সুখুমে চিত্তে, ধম্মেসু চ চিত্তং পক্খন্দতীতি চিত্তধম্মানুপস্সনানং মন্দতিক্খপঞ্ঞৱিপস্সনাযানিকানং ৱিসুদ্ধিমগ্গতা ৱুত্তা.

তেসং তত্থাতি এত্থ তত্থ-সদ্দস্স ‘‘পহানত্থ’’ন্তি এতেন যোজনা. পৰতো তেসং তত্থাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পঞ্চ কামগুণা সৱিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৱিসেসেন কাযো কামোঘস্স ৱত্থু, ভৱেসু সুখগ্গহণৱসেন ভৱস্সাদো হোতীতি ভৱোঘস্স ৱেদনা ৱত্থু, সন্ততিঘনগ্গহণৱসেন ৱিসেসতো চিত্তে অত্তাভিনিৱেসো হোতীতি দিট্ঠোঘস্স চিত্তং ৱত্থু, ধম্মেসু ৱিনিব্ভোগস্স দুক্কৰত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায দুপ্পটিৱিজ্ঝত্তা চ সম্মোহো হোতীতি অৱিজ্জোঘস্স ধম্মা ৱত্থু, তস্মা তেসু তেসং পহানত্থং চত্তাৰোৱ ৱুত্তা.

এৱং কাযাদীনং কামোঘাদিৱত্থুভাৱকথনেনেৱ কামযোগকামাসৱাদীনম্পি ৱত্থুভাৱো দীপিতো হোতি ওঘেহি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা. যদগ্গেন চ কাযো কামোঘাদীনং ৱত্থু, তদগ্গেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৱত্থু. ‘‘দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খভূতা ৱেদনা ৱিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৱত্থু. চিত্তে নিচ্চগ্গহণৱসেন সস্সতস্স অত্তনো সীলেন সুদ্ধীতি আদি পৰামসনং হোতীতি সীলব্বতপৰামাসস্স চিত্তং ৱত্থু. নামৰূপপৰিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ভৱৱিভৱদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৱত্থু. কাযস্স কামুপাদানৱত্থুতা ৱুত্তনযাৱ. যদগ্গেন হি কাযো কামোঘস্স ৱত্থু, তদগ্গেন কামুপাদানস্সপি ৱত্থু অত্থতো অভিন্নত্তা. সুখৱেদনস্সাদৱসেন পৰলোকনিৰপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকং (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৪৫; ২.৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬; সং. নি. ৩.২১০; ধ. স. ১২২১; ৱিভ. ৯৩৮) পৰামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৱেদনা ৱত্থু. চিত্তধম্মানং ইতৰুপাদানৱত্থুতা ততিযচতুত্থগন্থযোজনাযং ৱুত্তনযা এৱ. কাযৱেদনানং ছন্দদোসাগতিৱত্থুতা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থযোজনাযং ৱুত্তনযা এৱ. সন্ততিঘনগ্গহণৱসেন সৰাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং ৱত্থু. ধম্মসভাৱানৱবোধে ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৱত্থু.

আহাৰসমুদযা কাযস্স সমুদযা, ফস্সসমুদযা ৱেদনানং সমুদযো, (সং. নি. ৫.৪০৮) সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৱিভ. ২২৫) ৱচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবড়ীকাৰফস্সমনোসঞ্চেতনাৱিঞ্ঞাণাহাৰা কাযাদিপৰিজাননেন পৰিঞ্ঞাতা হোন্তীতি আহ ‘‘চতুব্বিধাহাৰপৰিঞ্ঞত্থ’’ন্তি. পকৰণনযোতি নেত্তিপকৰণৱসেন সুত্তন্তসংৱণ্ণনানযো.

সৰণৱসেনাতি কাযাদীনং, কুসলাদিধম্মানঞ্চ উপধাৰণৱসেন. সৰন্তি গচ্ছন্তি নিব্বানং এতাযাতি সতীতি ইমস্মিং অত্থে একত্তে একসভাৱে নিব্বানে সমোসৰণং সমাগমো একত্তসমোসৰণং. এতদেৱ হি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং.

একনিব্বানপৱেসহেতুভূতো ৱা সমানতায একো সতিপট্ঠানসভাৱো একত্তং, তত্থ সমোসৰণং একত্তসমোসৰণং, তংসভাগতাৱ, একনিব্বানপৱেসহেতুভাৱং পন দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. এতস্মিং অত্থে সৰণেকত্তসমোসৰণানি সহেৱ সতিপট্ঠানেকভাৱস্স কাৰণত্তেন ৱুত্তানীতি দট্ঠব্বানি, পুৰিমস্মিং ৱিসুং. সৰণৱসেনাতি ৱা গমনৱসেনাতি অত্থে সতি তদেৱ গমনং সমোসৰণন্তি, সমোসৰণে ৱা সতি-সদ্দত্থৱসেন অৱুচ্চমানে ধাৰণতাৱ সতীতি সতি-সদ্দত্থন্তৰাভাৱা পুৰিমং সতিভাৱস্স কাৰণং, পচ্ছিমং একভাৱস্সাতি নিব্বানসমোসৰণেপি সহিতানেৱ তানি সতিপট্ঠানেকভাৱস্স কাৰণানি ৱুত্তানি হোন্তি.

‘‘চুদ্দসৱিধেন, নৱৱিধেন, সোড়সৱিধেন, পঞ্চৱিধেনা’’তি ইদং উপৰি পাড়িযং (দী. নি. ২.৩৭৪) আগতানং আনাপানপব্বাদীনং ৱসেন ৱুত্তং, তেসং পন অনন্তৰভেদৱসেন, তদনুগতভেদৱসেন চ ভাৱনায অনেকৱিধতা লব্ভতিযেৱ, চতূসু দিসাসু উট্ঠানকভণ্ডসদিসতা কাযানুপস্সনাদিতংতংসতিপট্ঠানভাৱনানুভাৱস্স দট্ঠব্বা.

কথেতুকম্যতাপুচ্ছা ইতৰাসং পুচ্ছানং ইধ অসম্ভৱতো, নিদ্দেসাদিৱসেন দেসেতুকম্যতায চ তথা ৱুত্তত্তা. ‘‘ইধা’’তি ৱুচ্চমানপটিপত্তিসম্পাদকস্স ভিক্খুনো সন্নিস্সযদস্সনং, সো চস্স সন্নিস্সযো সাসনতো অঞ্ঞো নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ইধাতি ইমস্মিং সাসনে’’তি. ধম্ম…পে… লপনমেতং তেসং অত্তনো সম্মুখাভিমুখভাৱকৰণত্থং, তঞ্চ ধম্মস্স সক্কচ্চসৱনত্থং. ‘‘গোচৰে ভিক্খৱে চৰথ সকে পেত্তিকে ৱিসযে’’তিআদি (দী. নি. ৩.৮০; সং. নি. ৫.৩৭২) ৱচনতো ভিক্খুগোচৰা এতে ধম্মা, যদিদং কাযানুপস্সনাদযো. তত্থ যস্মা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা ভিক্খু হোতি, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদিনা ভিক্খুং দস্সেতি ভিক্খুম্হি তংনিযমতোতি আহ ‘‘পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতো’’তি. সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা, সকলসাসনসম্পটিগ্গাহকত্তা চ সব্বপ্পকাৰায অনুসাসনিযা ভাজনভাৱো. তস্মিং গহিতেতি ভিক্খুম্হি গহিতে. ভিক্খুপৰিসায জেট্ঠভাৱতো ৰাজগমনঞাযেন ইতৰা পৰিসাপি অত্থতো গহিতাৱ হোন্তীতি আহ ‘‘সেসা’’তিআদি. এৱং পঠমং কাৰণং ৱিভজিত্ৱা ইতৰম্পি ৱিভজিতুং ‘‘যো চ ইম’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

সমং চৰেয্যাতি কাযাদি ৱিসমচৰিযং পহায কাযাদীহি সমং চৰেয্য. ৰাগাদিৱূপসমেন সন্তো, ইন্দ্ৰিযদমেন দন্তো, চতুমগ্গনিযামেন নিযতো, সেট্ঠচৰিতায ব্ৰহ্মচাৰী, সব্বত্থ কাযদণ্ডাদিওৰোপনেন নিধায দণ্ডং. অৰিযভাৱে ঠিতো সো এৱৰূপো বাহিতপাপসমিতপাপভিন্নকিলেসতাহি ‘‘ব্ৰাহ্মণো, সমণো, ভিক্খূ’’তি চ ৱেদিতব্বো.

‘‘অযঞ্চেৱ কাযো, বহিদ্ধা চ নামৰূপ’’ন্তিআদীসু খন্ধপঞ্চকং, তথা ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭; পাৰা. ১১), ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স পস্সদ্ধি পটিপ্পস্সদ্ধী’’তিআদীসু চ ৱেদনাদযো চেতসিকা খন্ধা কাযোতি ৱুচ্চন্তীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি ৰূপকাযে’’তি আহ. কেসাদীনঞ্চ ধম্মানন্তি কেসাদিসঞ্ঞিতানং ভূতুপাদাধম্মানং. এৱং ‘‘চযট্ঠো সৰীৰট্ঠো কাযট্ঠো’’তি সদ্দনযেন কায-সদ্দং দস্সেত্ৱা ইদানি নিৰুত্তিনযেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৱুত্তং. আযন্তীতি উপ্পজ্জন্তি.

অসম্মিস্সতোতি ৱেদনাদযোপি এত্থ সিতা, এত্থ পটিবদ্ধাতি কাযে ৱেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতোতি অত্থো. সমূহৱিসযতায চস্স কায-সদ্দস্স, সমুদাযুপাদানতায চ অসুভাকাৰস্স ‘‘কাযে’’তি একৱচনং, তথা আৰম্মণাদিৱিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘চিত্তে’’তি একৱচনং, ৱেদনা পন সুখাদিভেদভিন্না ৱিসুং ৱিসুং অনুপস্সিতব্বাতি দস্সেন্তেন ‘‘ৱেদনাসূ’’তি বহুৱচনেন ৱুত্তা, তথেৱ চ নিদ্দেসো পৱত্তিতো, ধম্মা চ পৰোপণ্ণাসভেদা, অনুপস্সিতব্বাকাৰেন চ অনেকভেদা এৱাতি তেপি বহুৱচনৱসেনেৱ ৱুত্তা.

অৱযৱীগাহসমঞ্ঞাতিধাৱনসাৰাদানাভিনিৱেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযৰূপেহি ৱিনিব্ভুঞ্জন্তো ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ. পাসাদাদিনগৰাৱযৱসমূহে অৱযৱীৱাদিনোপি অৱযৱীগাহং ন কৰোন্তি, ‘‘নগৰং নাম কোচি অত্থো অত্থী’’তি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৱনং সিযাতি ইত্থিপুৰিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৱনে নগৰনিদস্সনং ৱুত্তং. অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহো, কেসলোমাদিসমূহো, ভূতুপাদাযসমূহো চ যথাৱুত্তসমূহো, তব্বিনিমুত্তো কাযোপি নাম কোচি নত্থি, পগেৱ ইত্থিআদযোতি আহ ‘‘কাযো ৱা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতী’’তি. ‘‘কোচি ধম্মো’’তি ইমিনা সত্তজীৱাদিং পটিক্খিপতি, অৱযৱী পন কাযপটিক্খেপেনেৱ পটিক্খিত্তোতি. যদি এৱং কথং কাযাদিসমঞ্ঞাতিধাৱনানীতি আহ ‘‘যথাৱুত্তধম্ম…পে… কৰোন্তী’’তি. তথা তথাতি কাযাদিআকাৰেন.

যং পস্সতীতি যং ইত্থিং, পুৰিসং ৱা পস্সতি. ননু চক্খুনা ইত্থিপুৰিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চমেতং, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুৰিসং পস্সামী’’তি পন পৱত্তসঞ্ঞায ৱসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৱুত্তং মিচ্ছাদস্সনেন ৱা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং তং ৰূপাযতনং ন হোতীতি অত্থো ৱিপৰীতগ্গাহৱসেন মিচ্ছাপৰিকপ্পিতৰূপত্তা. অথ ৱা তং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি, অচক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠং ৱা তং ন হোতি. যং দিট্ঠং, তং ন পস্সতীতি যং ৰূপাযতনং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো. অপস্সং বজ্ঝতেতি ইমং অত্তভাৱং যথাভূতং পঞ্ঞাচক্খুনা অপস্সন্তো ‘‘এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি কিলেসবন্ধনেন বজ্ঝতি.

ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৱানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকাৰানুপস্সী ন হোতীতি অত্থো. ‘‘কিং ৱুত্তং হোতী’’তিআদিনা তং এৱত্থং পাকটং কৰোতি. পথৱীকাযন্তি কেসাদিকোট্ঠাসং পথৱিং ধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি, লক্খণপথৱিমেৱ ৱা অনেকপ্পভেদং সকলসৰীৰগতং, পুব্বাপৰিযভাৱেন চ পৱত্তমানং সমূহৱসেন গহেত্ৱা ‘‘কাযো’’তি ৱদতি. ‘‘আপোকায’’ন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.

এৱং গহেতব্বস্সাতি ‘‘অহং মম’’ন্তি এৱং অত্তত্তনিযভাৱেন অন্ধবালেহি গহেতব্বস্স.

ইদানি সত্তন্নং অনুপস্সনাকাৰানম্পি ৱসেন কাযানুপস্সনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিকং কাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৱং পস্সন্তো এৱঞ্চস্স অনিচ্চাকাৰম্পি ‘‘অনুপস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগ্গাহস্স লেসোপি ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৫) ৱুত্তো. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৱ অনুপস্সতী’’তি এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৱুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৱত্তনং আসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৱত্তনপৰত্তা এৱ-কাৰস্স, উপৰি দেসনাৰুড়্হত্তা চ তাসং. ‘‘দুক্খতো অনুপস্সতী’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৱ চ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতি. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং, যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ ৰঞ্জিতব্বং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতী’’তি. সো এৱং অৰজ্জন্তো ৰাগং নিৰোধেতি, নো সমুদেতি সমুদযং ন কৰোতীতি অত্থো. এৱং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং কাযং তন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৱুচ্চতি, তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৱুত্তনযেন কিলেসে পৰিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ নিব্বত্তনৱসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৱসেন সঙ্খতাৰম্মণং, তেন ৱুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতী’’তি. ইদানিস্স তাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘সঙ্খাৰা নিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৱিপল্লাসপ্পহানমুখেনেৱ সঞ্ঞাৱিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগ্গহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৱা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

‘‘ৱিহৰতী’’তি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইৰিযাপথৱিহাৰো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইৰিযতী’’তি, ইৰিযাপথং পৱত্তেতীতি অত্থো. আৰম্মণকৰণৱসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৱেসূ’’তি ৱুত্তং, উপ্পজ্জনৱসেন পন কিলেসা পৰিত্তভূমকা এৱাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ, আতপ্প-সদ্দো ৱিয পন আতাপসদ্দো ৱীৰিযেযেৱ নিৰুড়্হোতি ৱুত্তং ‘‘ৱীৰিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৱা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৱসেন পৱত্তমানস্স ৱীৰিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৱীৰিযমেৱ তথা ৱুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা. আতাপীতি চাযমীকাৰো পসংসায, অতিসযস্স ৱা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা, সমন্ততো, সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৱেন সম্মা অৱিপৰীতং, সব্বাকাৰপজাননেন সমন্ততো, উপৰূপৰি ৱিসেসাৱহভাৱেন পৱত্তিযা সামং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ ভৱং সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা. সব্বে ৱা লীনে, উদ্ধতে চ ভাৱেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা. সতিযা লদ্ধুপকাৰায এৱ পঞ্ঞায এত্থ যথাৱুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. অন্তো সঙ্খেপো অন্তোওলীযনো, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপৰিগ্গহেতি এত্থ সীলৱিসোধনাদি, গণনাদি, উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপৰিযাযতো অনুপাযো ৱেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতি যথাৱুত্তং উপাযং ন পৰিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতী …পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পৰিগ্গহপৰিৱজ্জনেসু, পৰিচ্চাগাপৰিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৱেন. অস্স যোগিনো.

যস্মা সতিযেৱেত্থ সতিপট্ঠানং ৱুত্তং, তস্মাস্স সম্পযুত্তধম্মা ৱীৰিযাদযো অঙ্গন্তি আহ ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৱা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কাৰণপৰিযাযো দট্ঠব্বো. সতিগ্গহণেনেৱ চেত্থ সমাধিস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৱা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৱলায সতিযা কিলেসপ্পহানং সম্ভৱতি, নিব্বানাধিগমো ৱা, নাপি কেৱলা সতি পৱত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৱিতক্কাদিৱচনস্স ৱিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৱযৱপৰিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩; পাৰা. ১১) ৱিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ লোকিযমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তৰমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৱ ৱিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা’’তি আহ. তেসং ধম্মানন্তি ৱেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থাতি ৱিভঙ্গে. এত্থাতি ‘‘লোকে’’তি এতস্মিং পদে.

অৱিসেসেন দ্ৱীহিপি নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তন্তি কত্ৱা পুন একেকেন ৱুত্তং পহানৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসেনা’’তি আহ. অথ ৱা ‘‘ৱিনেয্য নীৱৰণানী’’তি অৱত্ৱা অভিজ্ঝাদোমনস্সৱিনযৱচনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘ৱিসেসেনা’’তিআদিমাহ. কাযানুপস্সনাভাৱনায হি উজুৱিপচ্চনীকানং অনুৰোধৱিৰোধাদীনং পহানদস্সনং এতস্স পযোজনন্তি. কাযসম্পত্তিমূলকস্সাতি ৰূপবলযোব্বনাৰোগ্যাদিসৰীৰসম্পদানিমিত্তস্স. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো কাযৱিপত্তিমূলকো ৱিৰোধো ৱেদিতব্বো. কাযভাৱনাযাতি কাযানুপস্সনাভাৱনায. সা হি ইধ কাযভাৱনাতি অধিপ্পেতা. সুভসুখভাৱাদীনন্তি আদি-সদ্দেন মনুঞ্ঞনিচ্চতাদিসঙ্গহো দট্ঠব্বো. অসুভাসুখভাৱাদীনন্তি এত্থ পন আদি-সদ্দেন অমনুঞ্ঞঅনিচ্চতাদীনং. তেনাতি অনুৰোধাদিপ্পহানৱচনেন. ‘‘যোগানুভাৱো হী’’তিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণং. যোগানুভাৱো হি ভাৱনানুভাৱো. যোগসমত্থোতি যোগমনুযুঞ্জিতুং সমত্থো. পুৰিমেন হি ‘‘অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো’’তিআদিৱচনেন ভাৱনং অনুযুত্তস্স আনিসংসো ৱুত্তো, দুতিযেন ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স পটিপত্তি. ন হি অনুৰোধৱিৰোধাদীহি উপদ্দুতস্স ভাৱনা ইজ্ঝতি.

অনুপস্সীতি এত্থাতি ‘‘অনুপস্সী’’তি এতস্মিং পদে লব্ভমানায অনুপস্সনায অনুপস্সনাজোতনায কম্মট্ঠানং ৱুত্তন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘অনুপস্সনাযা’’তি কৰণৱচনং ন যুজ্জেয্য. অনুপস্সনা এৱ হি কম্মট্ঠানং, ন এত্থ আৰম্মণং অধিপ্পেতং, যুজ্জতি ৱা. কাযপৰিহৰণং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. কম্মট্ঠানপৰিহৰণস্স চেত্থ অত্থসিদ্ধত্তা ‘‘কাযপৰিহৰণ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. কম্মট্ঠানিকস্স হি কাযপৰিহৰণং যাৱদেৱ কম্মট্ঠানং পৰিহৰণত্থন্তি. কম্মট্ঠানপৰিহৰণস্স ৱা ‘‘আতাপী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৩) ৱুচ্চমানত্তা ‘‘কাযপৰিহৰণ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. কাযগ্গহণেন ৱা নামকাযস্সাপি গহণং, ন ৰূপকাযস্সেৱ, তেনেৱ কম্মট্ঠানপৰিহৰণম্পি সঙ্গহিতং হোতি, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘ৱিহৰতীতি এত্থ ৱুত্তৱিহাৰেনা’’তি এত্থগ্গহণঞ্চ সমত্থিতং হোতি ‘‘কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি ৱিহাৰস্স ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তত্তা. ‘‘আতাপী’’তিআদি পন সঙ্খেপতো ৱুত্তস্স কম্মট্ঠানপৰিহৰণস্স সহ সাধনেন ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সনং. আতাপেনাতি আতাপগ্গহণেন. ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেনা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বত্থককম্মট্ঠানন্তি বুদ্ধানুস্সতি, মেত্তা, মৰণস্সতি, অসুভভাৱনা চ. ইদঞ্হি চতুক্কং যোগিনা পৰিহৰিযমানং ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি, সব্বত্থ কম্মট্ঠানানুযোগস্সাৰক্খভূতত্তা সতিসম্পজঞ্ঞবলেন অৱিচ্ছিন্নস্স পৰিহৰিতব্বত্তা সতিসম্পজঞ্ঞগ্গহণেন তস্স ৱুত্ততা ৱুত্তা. সতিযা ৱা সমথো ৱুত্তো তস্সা সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তা.

ৱিভঙ্গে(ৱিভ. কাযানুপস্সনানিদ্দেসে) পন অত্থো ৱুত্তোতি যোজনা. তেনাতি সদ্দত্থং অনাদিযিত্ৱা ভাৱত্থস্সেৱ ৱিভজনৱসেন পৱত্তেন ৱিভঙ্গপাঠেন সহ. অট্ঠকথানযোতি সদ্দত্থস্সাপি ৱিৱৰণৱসেন যথাৰহং ৱুত্তো অত্থসংৱণ্ণনানযো. যথা সংসন্দতীতি যথা অত্থতো, অধিপ্পাযতো চ অৱিলোমেন্তো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, এৱং ৱেদিতব্বো.

ৱেদনাদীনং পুন ৱচনেতি এত্থ নিস্সযপচ্চযভাৱৱসেন চিত্তধম্মানং ৱেদনাসন্নিস্সিতত্তা, পঞ্চৱোকাৰভৱে অৰূপধম্মানং ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিতো চ ৱেদনায কাযাদিঅনুপস্সনাপ্পসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সনত্থং, ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থঞ্চ দুতিযং ৱেদনাগ্গহণং, তেন ন ৱেদনাযং কাযানুপস্সী, চিত্তধম্মানুপস্সী ৱা, অথ খো ৱেদনানুপস্সী এৱাতি ৱেদনাসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং ৱেদনানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ‘‘যস্মিং সমযে সুখা ৱেদনা, ন তস্মিং সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৱা ৱেদনা, যস্মিং ৱা পন সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৱা ৱেদনা, ন তস্মিং সমযে ইতৰা ৱেদনা’’তি ৱেদনাভাৱসামঞ্ঞে অৱত্ৱা তং তং ৱেদনং ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো ধুৱভাৱৱিৱেকো দস্সিতো হোতি, তেন তাসং খণমত্তাৱট্ঠানদস্সনেন অনিচ্চতায, ততো এৱ দুক্খতায, অনত্ততায চ দস্সনং ৱিভাৱিতং হোতি. ঘনৱিনিব্ভোগাদীতি আদি-সদ্দেন অযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি ৱেদনাযং ৱেদনানুপস্সী এৱ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৱুত্তং হোতি – যথা নাম বালো অমণিসভাৱেপি উদকপুব্বুড়কে মণিআকাৰানুপস্সী হোতি, ন এৱং অযং ঠিতিৰমণীযেপি ৱেদযিতে, পগেৱ ইতৰস্মিং মনুঞ্ঞাকাৰানুপস্সী, অথ খো খণপভঙ্গুৰতায, অৱসৱত্তিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতায চ অনিচ্চঅনত্তঅসুভাকাৰানুপস্সী, ৱিপৰিণামদুক্খতায, সঙ্খাৰদুক্খতায চ ৱিসেসতো দুক্খানুপস্সী যেৱাতি. এৱং চিত্ত ধম্মেসুপি যথাৰহং পুনৱচনে পযোজনং ৱত্তব্বং. লোকিযা এৱ সম্মসনচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. ‘‘কেৱলং পনিধা’’তিআদিনা ‘‘ইধ এত্তকং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱেদিতব্বপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. ‘‘এস নযো’’তি ইমিনা যথা চিত্তং, ধম্মা চ অনুপস্সিতব্বা, তথা তানি অনুপস্সন্তো চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ৱেদিতব্বোতি ইমমত্থং অতিদিসতি. দুক্খতোতি দুক্খসভাৱতো, দুক্খন্তি অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখং ৱেদনং ৱিপৰিণামদুক্খতায ‘‘দুক্খা’’তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খং অদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খং ৱেদনং পীড়াজননতো, অন্তোতুদনতো, দুন্নীহৰণতো চ সল্লতো অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৱেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানি ৱিয অনোড়াৰিকতায, পচ্চযৱসেন ৱূপসন্তসভাৱতায চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৱাঅভাৱতো, উদযৱযৱন্ততো, তাৱকালিকতো, নিচ্চপটিপক্খতো চ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি যো অদ্দক্খি. স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু একংসেন, পৰিব্যত্তং ৱা ৱেদনায সম্মাপস্সনকোতি অত্থো.

দুক্খাতিপীতি সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং ৱেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পৰিযাপন্নং ৱদামি সঙ্খাৰদুক্খতানতিৱত্তনতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৱিপৰিণামঞাণসুখতায, ৱিপৰিণামঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৱুত্তত্তা তিস্সোপি চ সুখতো, তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা পকাসিতা এৱ. সেসন্তি যথাৱুত্তং সুখাদিৱিভাগতো সেসং সামিসনিৰামিসাদিভেদং ৱেদনানুপস্সনাযং ৱত্তব্বং.

আৰম্মণ…পে… ভেদানন্তি ৰূপাদিআৰম্মণনানত্তস্স নীলাদিতব্ভেদস্স, ছন্দাদিঅধিপতিনানত্তস্স হীনাদিতব্ভেদস্স, ঞাণঝানাদিসহজাতনানত্তস্স সসঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিকসৱিতক্কাদিতব্ভেদস্স, কামাৱচৰাদিভূমিনানত্তস্স উক্কট্ঠমজ্ঝিমাদিতব্ভেদস্স, কুসলাদিকম্মনানত্তস্স দেৱগতিসংৱত্তনিযতাদিতব্ভেদস্স, কণ্হসুক্কৱিপাকনানত্তস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযতাদিতব্ভেদস্স, পৰিত্তভূমকাদিকিৰিযানানত্তস্স তিহেতুকাদিতব্ভেদস্স ৱসেন অনুপস্সিতব্বন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন সৱত্থুকাৱত্থুকাদিনানত্তস্স পুগ্গলত্তযসাধাৰণাদিতব্ভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানন্তি ফুসনাদিতংতংলক্খণানঞ্চেৱ অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণানঞ্চ ৱসেনাতি যোজনা. সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি অনত্ততাসঙ্খাতসুঞ্ঞতাসভাৱস্স. যং ৱিভাৱেতুং অভিধম্মে‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি, খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাৱাৰদেসনা পৱত্তা, তং পহীনমেৱ পুব্বে পহীনত্তা, তস্মা তস্স তস্স পুন পহানং ন ৱত্তব্বং. ন হি কিলেসা পহীযমানা আৰম্মণৱিভাগেন পহীযন্তি অনাগতানংযেৱ উপ্পজ্জনাৰহানং পহাতব্বত্তা, তস্মা অভিজ্ঝাদীনং একত্থ পহানং ৱত্ৱা ইতৰত্থ ন ৱত্তব্বং এৱাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কামঞ্চেত্থা’’তিআদিনা. অথ ৱা মগ্গচিত্তক্খণে একত্থ পহীনং সব্বত্থ পহীনমেৱ হোতীতি ৱিসুং ৱিসুং পহানং ন ৱত্তব্বং. মগ্গেন হি পহীনাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. তত্থ পুৰিমায চোদনায নানাপুগ্গলপৰিহাৰো, ন হি একস্স পহীনং ততো অঞ্ঞস্স পহীনং নাম হোতি. পচ্ছিমায নানাচিত্তক্খণিকপৰিহাৰো. নানাচিত্তক্খণেতি হি লোকিযমগ্গচিত্তক্খণেতি অধিপ্পাযো. পুব্বভাগমগ্গো হি ইধাধিপ্পেতো. লোকিযভাৱনায চ কাযে পহীনং ন ৱেদনাদীসু ৱিক্খম্ভিতং হোতি. যদিপি নপ্পৱত্তেয্য, পটিপক্খভাৱনায সুপ্পহীনত্তা তত্থ সা ‘‘অভিজ্ঝাদোমনস্সস্স অপ্পৱত্তী’’তি ন ৱত্তব্বা, তস্মা পুনপি তপ্পহানং ৱত্তব্বমেৱ. একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতীতি লোকুত্তৰসতিপট্ঠানভাৱনং, লোকিযভাৱনায ৱা সব্বত্থ অপ্পৱত্তিমত্তং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘পঞ্চপি খন্ধা উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি (ৱিভ. ৩৬২, ৩৬৪, ৩৬৬) হি ৱিভঙ্গেচতূসুপি ঠানেসু ৱুত্তন্তি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.

কাযানুপস্সনা

আনাপানপব্বৱণ্ণনা

৩৭৪. আৰম্মণৱসেনাতি অনুপস্সিতব্বকাযাদিআৰম্মণৱসেন. চতুধা ভিন্দিত্ৱাতি উদ্দেসৱসেন চতুধা ভিন্দিত্ৱা. ততো চতুব্বিধসতিপট্ঠানতো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৱা কাযং ৱিভজন্তোতি পাঠসেসো.

কথঞ্চাতি এত্থ কথন্তি পকাৰপুচ্ছা, তেন নিদ্দিসিযমানে কাযানুপস্সনাপকাৰে পুচ্ছতি. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকো, তেন উদ্দেসৱাৰেন অপাকটং নিদ্দেসৱাৰেন ৱিভাৱিযমানং ৱিসেসং জোতেতি. বাহিৰকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৱতো সব্বপ্পকাৰগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি, তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৱসেন আগতা চুদ্দসপ্পকাৰা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাপ্পকাৰা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩) ৱুত্তা কেসাদিৱণ্ণসণ্ঠানকসিণাৰম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকাৰা, লোকিযাদিপ্পকাৰা চ, তে সব্বেপি অনৱসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকাৰা ইমস্মিংযেৱ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৱুত্তং ‘‘সব্বপ্পকাৰ…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৱপটিসেধনোতি সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৱপটিসেধনো, এতেন ইধ ভিক্খৱেতি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৱসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৱধাৰণানি যথা ‘‘ৱাযুভক্খো’’তি. তেনাহ ‘‘ইধেৱ ভিক্খৱে সমণো’’তিআদি. পৰিপুণ্ণসমণপ্পকৰণধম্মো হি সো পুগ্গলো, যো সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পৰপ্পৱাদাতি পৰেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকাৰা ৱাদা তিত্থাযতনানি.

অৰঞ্ঞাদিকস্সেৱ ভাৱনানুৰূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্সহী’’তিআদি ৱুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৱসেসতো খীৰং ন পগ্ঘৰতি, এৱং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. ৰূপ-সদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো ৰূপাৰম্মণাদিৰসো. পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৱা সংসাৰে পৰিচিতাৰম্মণং. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৱ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৱসেন পৱত্তায সতিযা. আৰম্মণেতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে. দড়্হন্তি থিৰং, যথা সতোকাৰিস্স উপচাৰপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৱাতি অত্থো.

ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিসেসাধিগমস্স অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৱিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স পদট্ঠানভূতং.

ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয ভগৱা যোগীনং অনুৰূপনিৱাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অৰঞ্ঞে এককো ৱিহৰিত্ৱা পটিপক্খনিম্মথনৱসেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধায ৱদতি. পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিন্তি ভাৱনুস্সাহজৱস্স যোগ্গকৰণভূমিভূতং.

অদ্ধানৱসেন পৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন দীঘং ৱা অস্সসন্তো, ইত্তৰৱসেন পৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন ৰস্সং ৱা অস্সসন্তোতি যোজনা. এৱং সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘৰস্সতাপজাননসব্বকাযপ্পটিসংৱেদনওড়াৰিকোড়াৰিকপটিপ্পস্সম্ভনৱসেন ভাৱনং সিক্খতো, তথাভূতো ৱা হুত্ৱা তিস্সো সিক্খা পৱত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পৰিগ্গণ্হাতি ৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৱুত্তো. ঝানঙ্গানি পৰিগ্গণ্হাতি অৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো. ৱত্থু নাম কৰজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থীতি ৱিসুদ্ধিদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং, ন অহেতুকং, নাপি ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকং, অথ খো অৱিজ্জাদিহেতুক’’ন্তি অদ্ধাত্তযেপি কঙ্খাৱিতৰণেন ৱিতিণ্ণকঙ্খো. ‘‘যং কিঞ্চি ভিক্খু ৰূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৫৪) নযেন কলাপসম্মসনৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা. উদযৱযানুপস্সনাদিৱসেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো. অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.

‘‘পৰস্স ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে’’তি ইদং সম্মসনৱাৰৱসেনাযং পাড়ি পৱত্তাতি কত্ৱা ৱুত্তং, সমথৱসেন পন পৰস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৱ নত্থি. অট্ঠপেত্ৱাতি অন্তৰন্তৰা ন ঠপেত্ৱা. অপৰাপৰং সঞ্চৰণকালোতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মেসুপি নিৰন্তৰং ৱা ভাৱনায পৱত্তনকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৱুত্তং ইদং ধম্মদ্ৱযং ঘটিতং একস্মিং কালে একতো আৰম্মণভাৱেন ন লব্ভতি, একজ্ঝং আলম্বিতুং ন সক্কাতি অত্থো.

সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৱ কাৰণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো. অস্সাসপস্সাসানং উপ্পত্তিহেতু কৰজকাযাদি, তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী, তং পন সমুদযধম্মং উপমায দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি ৰুত্তিং. গগ্গৰনাড়িন্তি উক্কাপনাড়িং. তেতি কৰজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো কৰজকাযাদিসম্বন্ধী তংনিমিত্ততায, এৱং কৰজকাযাদযোপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো তংনিমিত্তভাৱেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৱুচ্চতী’’তি. পকতিৱাচী ৱা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩১০; পটি. ম. ১.৩৩) ৱিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনকপকতিকাযানুপস্সী ৱা ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘কৰজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱা কাযস্মিন্তি ভুম্মৱচনং সুট্ঠুতৰং যুজ্জতি.

ৱযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৱিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৱে যং ন হোতি, তদভাৱো তস্স অভাৱস্স হেতু ৱিয ৱোহৰীযতীতি উপচাৰতো কৰজকাযাদিঅভাৱো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৱযকাৰণং ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৱেত্থ পঠমৱিকপ্পৱসেন অত্থৱিভাৱনা. দুতিযৱিকপ্পৱসেন উপচাৰেন ৱিনাযেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৱিয ভিন্নৱত্থুৱিসযতায সমুদযৱযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৱযং অনুপস্সন্তো’’তি. ‘‘অত্থি কাযো’’তি এৱ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তি ৱত্ৱা অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায, পৰেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৱগুণযোগতো ৱা ‘‘সত্তো’’তি পৰেহি পৰিকপ্পিতো, তস্স সত্তনিকাযস্স পূৰণতো চ চৱনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি, থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি, পুৰি পুৰে ভাগে সেতি পৱত্ততীতি ‘‘পুৰিসো’’তি, আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৱেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি, পৰো ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৱা ‘‘মমা’’তি, ৱুত্তপ্পকাৰৱিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৱা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৱেন ‘‘কস্সচী’’তি, ৱিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৱলং ‘‘কাযো এৱ অত্থী’’তি. দসহিপি পদেহি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৱ কাযস্স ৱিভাৱেতি. এৱন্তি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.

ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণং পৰং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপৰিগ্গাহিকং সতিং পৱত্তনসতিং পৰং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৱুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স, সতিযা চ পৰিব্ৰূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৱুড্ঢত্থাযা’’তি. ইমিস্সা ভাৱনায তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৱুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৱিহৰতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চিপি ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৱম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৱতো অৱুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপৰি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ যথা ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপি, অযম্পি পাৰাজিকো হোতী’’তি. (পাৰা. ৪২) এৱন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকাৰস্স পচ্চামসনং নিগমনৱসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি.

পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৱে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা, তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৱ নাম হোতি তদভাৱে অভাৱতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা’’তি, যথা ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৱিভ. ৪৮৪). তংৱিঞ্ঞাণবীজতংসন্ততিসম্ভূতো সব্বোপি লোকিযো ৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি সুত্তন্তনযেন. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, উভিন্নং অপ্পৱত্তিযা নিমিত্তভূতোতি অত্থো. ন পৱত্ততি এত্থাতি ৱা অপ্পৱত্তি. ‘‘দুক্খপৰিজাননো’’তিআদি একন্ততো চতুকিচ্চসাধনৱসেনেৱ অৰিযমগ্গস্স পৱত্তীতি দস্সেতুং ৱুত্তং. অৱুত্তসিদ্ধো হি তস্স ভাৱনাপটিৱেধো. চতুসচ্চৱসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৱসেন. উস্সক্কিত্ৱাতি ৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায আৰুহিত্ৱা, ভাৱনং উপৰি নেত্ৱাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণূপাযো.

আনাপানপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা

৩৭৫. ইৰিযাপথৱসেনাতি ইৰিযনং ইৰিযা, কিৰিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৱেদিতব্বো. ইৰিযানং পথো পৱত্তিমগ্গোতি ইৰিযাপথো, গমনাদিৱসেন পৱত্তা সৰীৰাৱত্থা. গচ্ছন্তো ৱা হি সত্তো কাযেন কাতব্বকিৰিযং কৰোতি ঠিতো ৱা নিসিন্নো ৱা নিপন্নো ৱাতি, তেসং ইৰিযাপথানং ৱসেন, ইৰিযাপথৱিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং, যথাৱুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৱা অধিপ্পাযো. ‘‘গচ্ছন্তো ৱা’’তিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স, গমনাদিগতৱিসেসজাননস্স চ সাধাৰণৱচনং, তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ন ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৱিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি ‘‘সত্তো অত্থী’’তি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং. ন পজহতি ন পৰিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৱতো. ততো এৱ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কাৰকো ৱেদকো’’তি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপ্পটিপক্খভাৱতো, অননুব্ৰূহনতো ৱা. এৱং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৱোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৱা সতিপট্ঠানভাৱনা ৱা ন হোতী’’তি. ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি সুক্কপক্খো, তস্স ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তমেৱ হি অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ কো গচ্ছতীতি সাধনং, কিৰিযঞ্চ অৱিনিব্ভুত্তং কত্ৱা গমনকিৰিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৱৱিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি তমেৱত্থং পৰিযাযন্তৰেন ৱদতি সাধনং, কিৰিযঞ্চ ৱিনিব্ভুত্তং কত্ৱা গমনকিৰিযায অকত্তুসম্বন্ধীভাৱৱিভাৱনতো. পটিক্খেপত্থঞ্হি অন্তোনীতং কত্ৱা উভযত্থং কিং-সদ্দো পৱত্তো. কিং কাৰণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিৰিযায অৱিপৰীতকাৰণপুচ্ছা. ইদঞ্হি গমনং নাম অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্ৰিযেহি, ইন্দ্ৰিযানি অত্তেহীতি এৱমাদি মিচ্ছাকাৰণৱিনিমুত্তঅনুৰূপপচ্চযহেতুকো ধম্মানং পৱত্তিআকাৰৱিসেসো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

ন কোচি সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৱতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চিত্তকিৰিযা চ সা, ৱাযোধাতুযা ৱিপ্ফাৰো ৱিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিৰিযগ্গহণেন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰং নিৱত্তেতি, ৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰগ্গহণেন চেতনাৱচীৱিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিৰিযং নিৱত্তেতি, উভযেন পন কাযৱিঞ্ঞত্তিং ৱিভাৱেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱত্ৱা যথা পৱত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱোহাৰো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৱসেন পৱত্তচিত্তং. ৱাযং জনেতীতি ৱাযোধাতুঅধিকং ৰূপকলাপং উপ্পাদেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতৰূপকাযস্স থম্ভনসন্ধাৰণচলনানং পচ্চযভূতেন আকাৰৱিসেসেন পৱত্তমানং ৱাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৱী হি ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি. যথাৱুত্তঅধিকভাৱেনেৱ চ ৱাযোগহণং, ন ৱাযোধাতুযা এৱ জনকভাৱতো, অঞ্ঞথা ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপভাৱো দুৰুপপাদো সিযা. পুৰতো অভিনীহাৰো পুৰতোভাগেন কাযস্স পৱত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৱুচ্চতি.

‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদেসেন সঙ্খেপতো ৱত্ৱা তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্ৰাপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায পাদতলতো পট্ঠায. উস্সিতভাৱোতি উব্বিদ্ধভাৱো.

এৱং পজানতোতি এৱং চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনেৱ গমনাদি হোতীতি পজানতো. তস্স এৱং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৱং হোতী’’তি ৱিচাৰণা ৱুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৱেসৱসেন, লোকৱোহাৰৱসেন ৱা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৱং ৱীমংসনৱসেন পুচ্ছাৱচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৱসেন সত্তস্স পটিক্খেপৱচনং. ‘‘যথা পনা’’তিআদি তস্সেৱ অত্থস্স উপমায ৱিভাৱনং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নাৱা মালুতৱেগেনাতি যথা অচেতনা নাৱা ৱাতৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৱাতাহতো যথাৱুত্তৱাযুনা নীতো দেসন্তৰং যাতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৱদেয্য ‘‘যথা নাৱাতেজনানং পেল্লকস্স পুৰিসস্স ৱসেন দেসন্তৰগমনং, এৱং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৱং ইচ্ছিতো ৱাযমত্থো যথা হি নাৱাতেজনানং সংহতলক্খণস্সেৱ পুৰিসস্স ৱসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৱং কাযস্সাপীতি. কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৱ পতিট্ঠং লভতি, ন পুৰিসৱাদো. তেনাহ ‘‘যন্তসুত্তৱসেনা’’তিআদি.

তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন গমনাদিকিৰিযাৱসেন পচ্চযেহি পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৱিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ততংসমুট্ঠানৱাযোধাতুআদিহেতুপচ্চযেহি ৱিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৱজেতি ৱজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৱিৰহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৱত্তিযা পচ্চযাধীনৱুত্তিতাৱিভাৱনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৱিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বা.

পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকাৰেহি নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৱচনন্তি সব্বেসম্পি চতুন্নং ইৰিযাপথানং একজ্ঝং সঙ্গণ্হনৱচনং, পুব্বে ৱিসুং ৱিসুং ইৰিযাপথানং ৱুত্তত্তা ইদং নেসং একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱচনন্তি অত্থো. পুৰিমনযো ৱা ইৰিযাপথপ্পধানো ৱুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং, অপধানঞ্চ ইৰিযাপথং অনুনিপ্ফাদিং কত্ৱা দস্সেতুং দুতিযনযো ৱুত্তোতি এৱম্পেত্থ দ্ৱিন্নং নযানং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ঠিতোতি পৱত্তো.

ইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনম্পি ইৰিযাপথৱতো কাযস্সেৱ পৰিগ্গণ্হনং তস্স অৱত্থাৱিসেসভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি. তেনেৱেত্থ ৰূপক্খন্ধৱসেনেৱ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৱাৰেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহাৰসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তাৰো আকাৰা সঙ্গয্হন্তি, এৱং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা’’তি আদযোপি পঞ্চ আকাৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা

৩৭৬. চতুসম্পজঞ্ঞৱসেনাতি সমন্ততো পকাৰেহি, পকট্ঠং ৱা সৱিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৱত্তং ঞাণং, হত্থৱিকাৰাদিভেদভিন্নত্তা চত্তাৰি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৱসেন. ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীনি সামঞ্ঞফলে (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪ ৱাক্যখন্ধেপি) ৱণ্ণিতানি, ন পুন ৱণ্ণেতব্বানি, তস্মা তংতংসংৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনাপি তত্থ ৱিহিতনযেনেৱ গহেতব্বা. ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতী’’তিআদি ৱচনতো অভিক্কমাদিগতচতুসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গণ্হনেন ৰূপকাযস্সেৱেত্থ সমুদযধম্মানুপস্সিতাদি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৰূপক্খন্ধস্সেৱ সমুদযো চ ৱযো চ নীহৰিতব্বো’’তি. ৰূপধম্মানংযেৱ হি পৱত্তিআকাৰৱিসেসা অভিক্কমাদযোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা

৩৭৭. পটিক্কূলমনসিকাৰৱসেনাতি জিগুচ্ছনীযতায পটিকূলমেৱ পটিক্কূলং, যো পটিক্কূলসভাৱো পটিক্কূলাকাৰো, তস্স মনসি কৰণৱসেন. অন্তৰেনাপি হি ভাৱৱাচিনং সদ্দং ভাৱত্থো ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৱুত্তং, তস্মা তত্থ, তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.১৮২ আদযো) ৱুত্তনযেন ‘‘ইমমেৱ কায’’ন্তি আদীনমত্থো ৱেদিতব্বো.

ৱত্থাদীহি পসিব্বকাকাৰেন বন্ধিত্ৱা কতং আৱাটনং পুতোড়ি. নানাকাৰা একস্মিং ঠানে সম্মিস্সাতি এত্তাৱতা নানাৱণ্ণানং কেসাদীনঞ্চ উপমেয্যতা. ৱিভূতকালোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৱা কেসাদীনং অসুভাকাৰস্স উপট্ঠিতকালো. ইতি-সদ্দস্স আকাৰত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৱ’’ন্তি ৱত্ৱা তং আকাৰং সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপৰিগ্গণ্হনেনা’’তিআদিমাহ. কেসাদিসঞ্ঞিতানঞ্হি অসুচিভাৱানং পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলাকাৰস্স সমুদযতো অনুপস্সনা ইধ কাযানুপস্সনাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা

৩৭৮. ধাতুমনসিকাৰৱসেনাতি পথৱীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আৰব্ভ পৱত্তভাৱনামনসিকাৰৱসেন, চতুধাতুৱৱত্থানৱসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকাৰো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৱৱত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৱিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৱাসিকোতি কম্মকৰণৱসেন তস্স সমীপৱাসী তং নিস্সায জীৱনকো. ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা. মহাপথানং ৱেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৱ ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠানতায ৱেমজ্ঝসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তাৰো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৱা তত্থ সমোহিতা ৱিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথং, তস্মিং চতুমহাপথে. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৱা গতিনিৱত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৱা গমনং সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইৰিযাপথানং যেন কেনচি আকাৰেন ঠিতত্তা যথা ঠিত’’ন্তি. তত্থ আকাৰেনাতি ঠানাদিনা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰেন. ঠানাদযো হি ইৰিযাপথসঙ্খাতায কিৰিযায পথো পৱত্তিমগ্গোতি ‘‘ইৰিযাপথো’’তি ৱুচ্চন্তীতি ৱুত্তো ৱাযমত্থো. যথাঠিতন্তি যথাপৱত্তং, যথাৱুত্তং ঠানমেৱেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথা ঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৱা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, ‘‘পণিহিত’’ন্তি তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৱা কাযসঙ্খাতানং ৰূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৱসেন অৱট্ঠানপৰিদীপনং, পণিহিতন্তি পচ্চযৱসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকাৰতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চৱেক্খতীতি পতি পতি অৱেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং পস্সতি.

ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং ভাৱত্থৱিভাৱনৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপৰিব্ৰূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৱড্ঢেন্তস্স. ৱধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৱা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তাৱদেৱা’’তি. গাৱীতি সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতীতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৱিট্ঠানি উপাদায গাৱীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৱিযা তেসং তংসন্নিৱেসস্স অৱিনট্ঠত্তা. ৱিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৱিভুজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা ৱ-কাৰস্স ব-কাৰং, ইকাৰস্স চ ঈকাৰং কত্ৱা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৱা. ৱিভজিত্ৱাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৱিৱেচেত্ৱা, ততো ৱা ৱিৱেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৱত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সাপি অপৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৱিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৱিনিব্ভুজ্জনং ৱিৱেচনং. ধাতুসো পচ্চৱেক্খতোতি ঘনৱিনিব্ভোগকৰণেন ধাতুং ধাতুং পথৱীআদিধাতুং ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৱসেন পৱত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৱদন্তি, ৱোহাৰৱসেন পৱত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তৰধানং যুত্তমেৱ যাথাৱতো ঘনৱিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৱঞ্হি সতি যথাৱুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৱাহ ‘‘ধাতুৱসেনেৱ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো ‘‘যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুৰৱিসাণাদিৱন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমুদাযে অৱিভত্তে গাৱীসমঞ্ঞা, ন ৱিভত্তে. ৱিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমঞ্ঞা’’তি জাননতো. চতুমহাপথো ৱিয চতুইৰিযাপথোতি গাৱিযা ঠিতচতুমহাপথো ৱিয কাযস্স পৱত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইৰিযাপথো যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৫) ৱিত্থাৰিতা, তস্মা তত্থ, তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.৩০৬) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা

৩৭৯. সিৱথিকায অপৱিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৱত্তানং কথানং, তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৱথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকাৰেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৱথিকপব্বেহি ৱিভজিতু’’ন্তি. মৰিত্ৱা একাহাতিক্কন্তং একাহমতং. উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানাতি জীৱিতক্খযতো উপৰি মৰণতো পৰং. সমুগ্গতেনাতি সমুট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতৰত্তেহি ৱিপৰিভিন্নং ৱিমিস্সিতং নীলং ৱিনীলং, পুৰিমৱণ্ণৱিপৰিণামভূতং ৱা নীলং ৱিনীলং. ৱিনীলমেৱ ৱিনীলকন্তি ক-কাৰেন পদৱড্ঢনং অনত্থন্তৰতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিক্কূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৱিনীলন্তি ৱিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৱা অযং ক-কাৰোতি দস্সেতুং ৱুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি. (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫) পৰিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৱিস্সন্দমানপুব্বন্তি ৱিস্সৱন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘৰন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৱন্তি ৱিস্সন্দমানপুব্বভাৱং.

সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৱুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহৰতি সদিসতং. ‘‘অযম্পি খো’’তিআদি উপসংহৰণাকাৰদস্সনং. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পনেত্থ ৱিঞ্ঞাণগতিকমেৱ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৱং পূতিকসভাৱোযেৱাতি এৱং অতিৱিয দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলপূভিকসভাৱো এৱ, ন আযুআদীনং অৱিগমে ৱিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৱিস্সতীতি এৱংভাৱীতি আহ ‘‘এৱং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৱিস্সতী’’তি.

লুঞ্চিত্ৱা লুঞ্চিত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা উপ্পাটেত্ৱা. সাৱসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৱসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. ‘‘অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিক’’ন্তি অৱিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৱিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৱসেসতো তেসং ৱিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ.

তেৰোৱস্সিকানীতি তিৰোৱস্সং গতানি, তানি পন সংৱচ্ছৰং ৱীতিৱত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৱচ্ছৰানী’’তি. পুৰাণতায ঘনভাৱৱিগমেন ৱিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৱোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. তেৰোৱস্সিকানেৱাতি সংৱচ্ছৰমত্তাতিক্কন্তানি এৱ. খজ্জমানতাদিৱসেন দুতিযসিৱথিকপব্বাদীনং ৱৱত্থাপিতত্তা ৱুত্তং ‘‘খজ্জমানতাদীনং ৱসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.

নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইমানেৱ দ্ৱেতি অৱধাৰণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৱতো. যতো হি এৱ-কাৰো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৱযস্স ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধা দট্ঠব্বা অনিচ্চতাদিদস্সনতো. সঙ্খাৰেসু আদীনৱৱিভাৱনানি সিৱথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৱথিকানং আদীনৱানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তত্তা’’তি. ইৰিযাপথপব্বাদীনং অপ্পনাৱহতা পাকটা এৱাতি ‘‘সেসানি দ্ৱাদসপী’’তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

কাযানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱেদনানুপস্সনাৱণ্ণনা

৩৮০. সুখং ৱেদনন্তি এত্থ সুখযতীতি সুখা. সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি ৱা কাযিকং, চেতসিকঞ্চাবাধন্তি সুখা. ‘‘সুকৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি সুখা’’তি অপৰে. ৱেদযতি আৰম্মণৰসং অনুভৱতীতি ৱেদনা. ৱেদযমানোতি অনুভৱমানো. ‘‘কাম’’ন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ইৰিযাপথপব্বে ৱুত্তনযমেৱ. সম্পজানস্স ৱেদিযনং সম্পজানৱেদিযনং.

ৱত্থুআৰম্মণাতি ৰূপাদিআৰম্মণা. ৰূপাদিআৰম্মণঞ্হেত্থ ৱেদনায পৱত্তিট্ঠানতায ‘‘ৱত্থূ’’তি অধিপ্পেতং. অস্সাতি ভৱেয্য. ধম্মৱিনিমুত্তস্স কত্তু অভাৱতো ধম্মস্সেৱ কত্তুভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ৱেদনাৱ ৱেদযতী’’তি আহ. ‘‘ৱোহাৰমত্তং হোতী’’তি এতেন ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি ইদং ৱোহাৰমত্তন্তি দস্সেতি.

নিত্থুনন্তোতি বলৱতো ৱেদনাৱেগস্স নিৰোধনে আদীনৱং দিস্ৱা তস্স অৱসৰদানৱসেন নিত্থুনন্তো. ৱেগসন্ধাৰণে হি অতিমহন্তং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি অঞ্ঞম্পি ৱিকাৰং উপ্পাদেয্য, তেন থেৰো অপৰাপৰং পৰিৱত্ততি. ৱীৰিযসমথং যোজেত্ৱাতি অধিৱাসনৱীৰিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৱসেন সমাধিনা সমৰসতাপাদনেন ৱীৰিযসমথং যোজেত্ৱা. সহ পটিসম্ভিদাহীতি লোকুত্তৰপটিসম্ভিদাহি সহ. অৰিযমগ্গক্খণে হি পটিসম্ভিদানং অসম্মোহৱসেন অধিগমো, অত্থপটিসম্ভিদায পন আৰম্মণকৰণৱসেনপি. লোকিযানম্পি ৱা সতি উপ্পত্তিকালে তত্থ সমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘সহ পটিসম্ভিদাহী’’তি. সমসীসীতি ৱাৰসমসীসী হুত্ৱা, পচ্চৱেক্খণৱাৰস্স অনন্তৰৱাৰে পৰিনিব্বাযীতি অত্থো.

যথা চ সুখং, এৱং দুক্খন্তি যথা ‘‘সুখং কো ৱেদযতী’’তিআদিনা সম্পজানৱেদিযনং সন্ধায ৱুত্তং, এৱং দুক্খম্পি. তত্থ দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ পীড়েতি ৱিবাধতীতি অত্থো. দুট্ঠুং ৱা খাদতি, খনতি কাযিকং, চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা. ‘‘দুক্কৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি দুক্খা’’তি অপৰে. অৰূপকম্মট্ঠানন্তি অৰূপপৰিগ্গহং, অৰূপধম্মমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসনন্তি অত্থো. ন পাকটং হোতি ফস্সস্স, চিত্তস্স চ অৱিভূতাকাৰত্তা. তেনাহ ‘‘অন্ধকাৰং ৱিয খাযতী’’তি. ‘‘ন পাকটং হোতী’’তি চ ইদং তাদিসে পুগ্গলে সন্ধায ৱুত্তং, তেসং আদিতো ৱেদনাৱ ৱিভূততৰা হুত্ৱা উপট্ঠাতি. এৱঞ্হি যং ৱুত্তং সক্কপঞ্হৱণ্ণনা দীসু ‘‘ফস্সো পাকটো হোতি, ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতী’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৫৯) তং অৱিৰোধিতং হোতি. ৱেদনাৱসেন কথিযমানং কম্মট্ঠানং পাকটং হোতীতি যোজনা. ‘‘ৱেদনানং উপ্পত্তিপাকটতাযা’’তি চ ইদং সুখদুক্খৱেদনানং ৱসেন ৱুত্তং. তাসঞ্হি পৱত্তি ওড়াৰিকা, ন ইতৰায. তদুভযগ্গহণমুখেন ৱা গহেতব্বত্তা ইতৰাযপি পৱত্তি ৱিঞ্ঞূনং পাকটা এৱাতি ‘‘ৱেদনান’’ন্তি অৱিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং. সক্কপঞ্হে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো, তস্মা তত্থ ৱত্তব্বো অত্থৱিসেসো তত্থ লীনত্থপ্পকাসনিযং ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বো.

পুব্বে ‘‘ৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা ৱেদনাৱ ৱেদযতী’’তি ৱেদনায আৰম্মণাধীনৱুত্তিতায চ অনত্ততায চ পজাননং ৱুত্তং, ইদানি তস্সা অনিচ্চতাদিপজাননং দস্সেন্তো ‘‘অযং অপৰোপি পজাননপৰিযাযো’’তি আহ. যথা একস্মিং খণে চিত্তদ্ৱযস্স অসম্ভৱো একজ্ঝং অনেকন্তপচ্চযাভাৱতো, এৱং ৱেদনাদ্ৱযস্স ৱিসিট্ঠাৰম্মণৱুত্তিতো চাতি আহ ‘‘সুখৱেদনাক্খণে দুক্খায ৱেদনায অভাৱতো’’তি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং তদা উপেক্খাৱেদনাযপি অভাৱতো, তেন সুখৱেদনাক্খণে ভূতপুব্বানং ইতৰৱেদনানং হুত্ৱাঅভাৱপজাননেন সুখৱেদনাযপি হুত্ৱা অভাৱো ঞাতো এৱ হোতীতি তস্সা পাকটভাৱমেৱ দস্সেন্তো ‘‘ইমিস্সা চ সুখায ৱেদনায ইতো পঠমংঅভাৱতো’’তি আহ, এতেনেৱ চ তাসম্পি ৱেদনানং পাকটভাৱো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ৱেদনা নাম অনিচ্চা অধুৱা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. অনিচ্চগ্গহণেন হি ৱেদনানং ৱিদ্ধংসনভাৱো দস্সিতো ৱিদ্ধস্তে অনিচ্চতায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. অধুৱগ্গহণেন পাকটভাৱো তস্স অসদাভাৱিতাদিভাৱনতো. ৱিপৰিণামগ্গহণেন দুক্খভাৱো তস্স অঞ্ঞথত্তদীপনতো, তেন সুখাপি ৱেদনা দুক্খা, পগেৱ ইতৰাতি তিস্সন্নম্পি ৱেদনানং দুক্খতা দস্সিতা হোতি. ইতি ‘‘যদনিচ্চং দুক্খং, তং একন্ততো অনত্তা’’তি তীসুপি ৱেদনাসু লক্খণত্তযপজাননা জোতিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতী’’তি.

ইদানি তমত্থং সুত্তেন (ম. নি. ২.২০৫) সাধেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নেৱ তস্মিং সমযে দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতীতি তস্মিং সুখৱেদনাসমঙ্গিসমযে নেৱ দুক্খং ৱেদনং ৱেদেতি নিৰুদ্ধত্তা, অনুপ্পন্নত্তা চ যথাক্কমং অতীতানাগতানং. পচ্চুপ্পন্নায পন অসম্ভৱো ৱুত্তো এৱ. সকিচ্চক্খণমত্তাৱট্ঠানতো অনিচ্চা. সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতা. ৱত্থাৰম্মণাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযৱযপলুজ্জননিৰুজ্ঝনপকতিতায খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মাতি দট্ঠব্বা.

কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং নাম, পঞ্চ কামগুণা, আৰম্মণকৰণৱসেন সহ আমিসেহীতি সামিসং. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা’’তি.

ইতো পৰন্তি ‘‘অত্থি ৱেদনা’’তি এৱমাদি পাড়িং সন্ধাযাহ ‘‘কাযানুপস্সনাযং ৱুত্তনযমেৱা’’তি.

ৱেদনানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তানুপস্সনাৱণ্ণনা

৩৮১. সম্পযোগৱসেন পৱত্তমানেন সহ ৰাগেনাতি সৰাগং. তেনাহ ‘‘লোভসহগত’’ন্তি. ৱীতৰাগন্তি এত্থ কামং সৰাগপদপটিযোগিনা ৱীতৰাগপদেন ভৱিতব্বং, সম্মসনচাৰস্স পন অধিপ্পেতত্তা তেভূমকস্সেৱ গহণন্তি ‘‘লোকিযকুসলাব্যাকত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ইদং পনা’’তিআদিনা তমেৱ অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. সেসানি দ্ৱে দোসমূলানি, দ্ৱে মোহমূলানীতি চত্তাৰি অকুসলচিত্তানি. তেসঞ্হি ৰাগেন সম্পযোগাভাৱতো নত্থেৱ সৰাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিতকালে সোতি নত্থেৱ ৱীতৰাগতাপীতি দুক্খৱিনিমুত্ততা এৱেত্থ লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৱ পুৰিমপদং ন পচ্ছিমপদং ভজন্তী’’তি. যদি এৱং পদেসিকং পজাননং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তৰপৰিযাপন্নত্তা তেসং. যে পন ‘‘পটিপক্খভাৱে অগয্হমানে সম্পযোগাভাৱো এৱেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৱিযা’’তি ইচ্ছন্তি, তেসং মতেন সেসাকুসলচিত্তানম্পি দুতিযপদসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. দুতিযদুকেপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অকুসলমূলেসু সহ মোহেনেৱ ৱত্ততীতি সমোহন্তি আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৱ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চা’’তি. যস্মা চেত্থ ‘‘সহেৱ মোহেনাতি সমোহ’’ন্তি পুৰিমপদাৱধাৰণম্পি লব্ভতিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা পন অতিমূড়্হতায পাটিপুগ্গলিকনযেন সৱিসেসমোহৱন্ততায ‘‘মোমূহচিত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বতো ৱিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চসহগতদ্ৱযং ৱিসেসতো ‘‘সমোহ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ন তথা সেসাকুসলচিত্তানীতি ‘‘ৱট্টন্তিযেৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. সম্পযোগৱসেন থিনমিদ্ধেন অনুপতিতং অনুগতন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং, পঞ্চৱিধংসসঙ্খাৰিকাকুসলচিত্তং সঙ্কুচিতচিত্তং, সঙ্কুচিতচিত্তং নাম আৰম্মণে সঙ্কোচনৱসেন পৱত্তনতো. পচ্চযৱিসেসৱসেন থামজাতেন উদ্ধচ্চেন সহগতং সংসট্ঠন্তি উদ্ধচ্চসহগতং, অঞ্ঞথা সব্বম্পি অকুসলচিত্তং উদ্ধচ্চসহগতমেৱাতি. পসটচিত্তং নাম আৰম্মণে সৱিসেসং ৱিক্খেপৱসেন ৱিসটভাৱেন পৱত্তনতো.

কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতায ৱিপুলফলতায চ দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৱং গতং, মহন্তেহি ৱা উড়াৰচ্ছন্দাদীহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং, তং পন ৰূপাৰূপভূমিগতং ততো মহন্তস্স লোকে অভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰ’’ন্তি. তস্স চেত্থ পটিযোগী পৰিত্তং এৱাতি আহ ‘‘অমহগ্গতন্তি কামাৱচৰ’’ন্তি. অত্তানং উত্তৰিতুং সমত্থেহি সহ উত্তৰেহীতি সউত্তৰং. তপ্পটিপক্খেন অনুত্তৰং. তদুভযং উপাদাযুপাদায ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সউত্তৰন্তি কামাৱচৰন্তিআদি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনসমত্থেন সমাধিনা সম্মদেৱ আহিতং সমাহিতং. তেনাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. যস্সাতি যস্স চিত্তস্স. যথাৱুত্তেন সমাধিনা ন সমাহিতন্তি অসমাহিতং. তেনাহ ‘‘উভযসমাধিৰহিত’’ন্তি. তদঙ্গৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তং, কামাৱচৰকুসলচিত্তং, ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তং, মহগ্গতচিত্তন্তি তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীহি ৱিমুত্ত’’ন্তি. যত্থ তদুভযৱিমুত্তি নত্থি, তং উভযৱিমুত্তিৰহিতন্তি গয্হমানে লোকুত্তৰচিত্তেপি সিযাসঙ্কাতি তং নিৱত্তনত্থং ‘‘সমুচ্ছেদ…পে… ওকাসোৱ নত্থী’’তি আহ. ওকাসভাৱো চ সম্মসনচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা ৱেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানমেৱ.

চিত্তানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মানুপস্সনা

নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা

৩৮২. পহাতব্বাদিধম্মৱিভাগদস্সনৱসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি আহ. যদি এৱং কস্মা নীৱৰণাদিৱসেনেৱ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৱিনেয্যজ্ঝাসযতো. যেসঞ্হি ৱেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৱৰণানি ৱিভাগেন ৱত্তব্বানি, তেসং ৱসেনেত্থ ভগৱতা পঠমং নীৱৰণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা. তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পৰিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু, আযতনেসু চ ভাৱেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু, পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তৰা দেসনা, তস্মা চেত্থ সমথভাৱনাপি যাৱদেৱ ৱিপস্সনত্থা ইচ্ছিতা. ৱিপস্সনাপধানা, ৱিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৱিপস্সনাভিনিৱেসৱিভাগেন দেসিতভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৱসেন মিস্সকপৰিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপৰিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতৰেসং তদন্তোগধত্তা.

‘‘কণ্হসুক্কধম্মানং যুগনন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৱা ‘‘অভিণ্হসমুদাচাৰৱসেনা’’তি ৱুত্তং. সংৱিজ্জমানন্তি অত্তনো সন্তানে উপলব্ভমানং. যথাতি যেনাকাৰেন, সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কাৰণাকাৰোৱ, অত্থতো কাৰণমেৱাতি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. চ-সদ্দো ৱক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো.

তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৱুত্তপদে. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি. সো হি অত্তনো গহণাকাৰেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুত্তো, তেনাকাৰেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ. ইট্ঠং, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদি সুভাৰম্মণং. আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স পত্তিযা অনুপাযভূতো মনসিকাৰো অনুপাযমনসিকাৰো. তন্তি অযোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি তস্মিং সভাগহেতুভূতে, আৰম্মণভূতে চ দুৱিধে সুভনিমিত্তে. আহাৰোতি পচ্চযো অত্তনো ফলং আহৰতীতি কত্ৱা.

অসুভন্তি অসুভজ্ঝানং উত্তৰপদলোপেন, তং পন দসসু অৱিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ কেসাদীসু সৱিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ পৱত্তং দট্ঠব্বং. কেসাদীসু হি সঞ্ঞা ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তি গিৰিমানন্দসুত্তে (অ. নি. ১০.৬০) ৱুত্তা. এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকাৰস্স, যোনিসোমনসিকাৰস্স চ গহণং নিৰৱসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং, তেসু পন অসুভেসু ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকাৰো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা পন ইতৰে পীতি.

একাদসসু অসুভেসু পটিক্কূলাকাৰস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৱা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচাৰপ্পনাৱহায অসুভভাৱনায অনুযুঞ্জনা অসুভভাৱনানুযোগো. ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো মিতাহাৰস্স থিনমিদ্ধাভিভৱাভাৱা ওতাৰং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতী’’তি ৱদন্তি, অযমেৱ চ অত্থো নিদ্দেসেপি ৱুচ্চতি. যো পন ভোজনস্স পটিক্কূলতং, তব্বিপৰিণামস্স তদাধাৰস্স তস্স চ উপনিস্সযভূতস্স অতিৱিয জেগুচ্ছতং, কাযস্স চ আহাৰট্ঠিতিকত্তং সম্মদেৱ জানাতি, সো সব্বসো ভোজনে পমাণস্স জাননেন ভোজনেমত্তঞ্ঞূ নাম. তাদিসস্স হি কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ.

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰো দন্তট্ঠিদস্সাৱী. পহীনস্সাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনস্স. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো. অভিধম্মপৰিযাযেন (ধ. স. ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেনা’’তি.

পটিঘম্পি পুৰিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পৰতো উপ্পজ্জনকস্স পটিঘস্স কাৰণন্তি কত্ৱা.

মেজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা, তস্সা মেত্তায. অপ্পনাপি উপচাৰোপি ৱট্টতি সাধাৰণৱচনভাৱতো. ‘‘চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তে অপ্পনাৱ ৱট্টতি অপ্পনং অপ্পত্তায পটিপক্খতো সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৱতো. তন্তি যোনিসোমনসিকাৰং. তত্থাতি মেত্তায. বহুলং পৱত্তযতোতি বহুলীকাৰৱতো.

সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহাৰস্স উপ্পাদনং পৱত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকাৰো পৰতো উপ্পজ্জনকস্স কাৰণভাৱতো মেত্তামনসিকাৰোৱ মেত্তানিমিত্তং. কম্মমেৱ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৱো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা. দোসমেত্তাসু যাথাৱতো আদীনৱানিসংসানং পটিসঙ্খানং ৱীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং. মেত্তাৱিহাৰিকল্যাণমিত্তৱন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানন্তি (ওধিসকঅনোধিসকদিসাফৰণানং ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৫) অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৱেৰিৱসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা. একাদিদিসাফৰণৱসেন দিসাফৰণতা মেত্তায উগ্গহণে ৱেদিতব্বা. ৱিহাৰৰচ্ছাগামাদিৱসেন ৱা ওদিস্সকদিসাফৰণং. ৱিহাৰাদিউদ্দেসৰহিতং পুৰত্থিমাদিদিসাৱসেন অনোদিস্সকদিসাফৰণন্তি এৱং দ্ৱিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণান’’ন্তি ৱুত্তং. উগ্গহোতি চ যাৱ উপচাৰা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৱনা ভাৱনা. তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্নাতি এতেসং ৱসেন পঞ্চৱিধা, একেকস্মিং অৱেৰা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূতি চতুধা পৱত্তিতো ৱীসতিৱিধা অনোদিস্সকফৰণা মেত্তা. সব্বা ইত্থিযো, পুৰিসা, অৰিযা, অনৰিযা, দেৱা, মনুস্সা, ৱিনিপাতিকাতি সত্তোধিকৰণৱসেন পৱত্তা সত্তৱিধা, অট্ঠৱীসতি ৱিধা ৱা, দসহি দিসাহি দিসোধিকৰণৱসেন পৱত্তা দসৱিধা, একেকায ৱা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৱেৰাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসো ফৰণা ৱেদিতব্বা.

যেন অযোনিসোমনসিকাৰেন অৰতিআদিকানি উপ্পজ্জন্তি, সো অৰতিআদীসু অযোনিসোমনসিকাৰো. তেন নিপ্ফাদেতব্বে হি ইদং ভুম্মং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. উক্কণ্ঠিতা পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ উপ্পজ্জনভাৱৰিঞ্চনা. কাযৱিনমনাতি কৰজকাযস্স ৱিৰূপেনাকাৰেন নমনা. লীনাকাৰোতি সঙ্কোচাপত্তি.

কুসলধম্মপটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৱতায, তপ্পটিপক্খানং ৱিসোসনসভাৱতায চ আৰম্ভধাতুআদিতো পৱত্তৱীৰিযন্তি আহ ‘‘পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. যস্মা পঠমাৰম্ভমত্তস্স কোসজ্জৱিধমনং, থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্ততায ততো বলৱতৰ’’ন্তি. যস্মা পন অপৰাপৰুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৱনং উপৰূপৰি ৱিসেসং আৱহন্তং অতিৱিয থামগতমেৱ হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি.

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং হোতি, এত্তকে ন হোতীতি থিনমিদ্ধস্স কাৰণাকাৰণগাহো হোতীতি অত্থো. ব্যতিৰেকৱসেন চেতং ৱুত্তং, তস্মা ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং ন হোতী’’তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘চতুপঞ্চ…পে… ন হোতী’’তি. দিৱা সূৰিযালোকন্তি দিৱা গহিতনিমিত্তং সূৰিযালোকং ৰত্তিযং মনসি কৰোন্তস্সাপীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৱীৰিযনিস্সিতত্তা ৱুত্তং ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.

কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৱসেন পৱত্তমানং চেতসো অৱূপসমাৱহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণমেৱাতি ‘‘অৱূপসমো নাম অৱূপসন্তাকাৰো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱেতং অত্থতো’’তি ৱুত্তং.

বহুস্সুতস্স গন্থতো, অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৱিচাৰেন্তস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো অত্থৱেদাদিপটিলাভসব্ভাৱতো ৱিক্খেপো ন হোতীতি, যথাৱিধিপটিপত্তিযা, যথানুৰূপপতিকাৰপ্পৱত্তিযা চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ. যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পৰিপুচ্ছকতাৱিনযপকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৱুদ্ধসেৱিতা চ ৱুদ্ধসীলিতং আৱহতীতি চেতোৱূপসমকৰত্তা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকাৰী ৱুত্তা. ৱুদ্ধত্তং পন অনপেক্খিত্ৱা কুক্কুচ্চৱিনোদকা ৱিনযধৰা কল্যাণমিত্তা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. ৱিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৱিনযনযেনেৱ পৰিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা. পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. কুক্কুচ্চস্স দোমনস্সসহগতত্তা অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো ৱুত্তো.

তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছায ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছাঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছায কাৰণভূতা ধম্মা, তিট্ঠতীতি ৱা ঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছা ঠানীযা এতিস্সাতি ৱিচিকিচ্ছাঠানীযা, অত্থতো ৱিচিকিচ্ছা এৱ. সা হি পুৰিমুপ্পন্না পৰতো উপ্পজ্জনকৱিচিকিচ্ছায সভাগহেতুতায অসাধাৰণং কাৰণং.

কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা. যে অকুসলা, তে সাৱজ্জা, অসেৱিতব্বা, হীনা চ. যে কুসলা, তে অনৱজ্জা, সেৱিতব্বা,পণীতা চ. কুসলা ৱা হীনেহি ছন্দাদীহি আৰদ্ধা হীনা, পণীতেহি পণীতা. কণ্হাতি কাড়কা চিত্তস্স অপভস্সৰভাৱকৰণা. সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সৰভাৱকৰণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৱা কণ্হা. সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. তে এৱ সপ্পটিভাগা. কণ্হা হি উজুৱিপচ্চনীকতায সুক্কসপ্পটিভাগা, তথা সুক্কাপি ইতৰেহি. অথ ৱা কণ্হসুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা. সুখা হি ৱেদনা দুক্খায ৱেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৱেদনা সুখায ৱেদনায সপ্পটিভাগাতি.

কামং বাহুসচ্চপৰিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি ৰতনত্তযৱিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৱিচিকিচ্ছাতি কত্ৱা আহ ‘‘তীণি ৰতনানি আৰব্ভা’’তি. ৰতনত্তযগুণাৱবোধে ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদি (ধ. স. ১০০৮, ১১২৩, ১১৬৭, ১২৪১, ১২৬৩, ১২৭০; ৱিভ. ৯১৫) ৱিচিকিচ্ছায অসম্ভৱোতি. ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি ৱুত্তায ৱিচিকিচ্ছায পহানং কৰোতীতি আহ ‘‘ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সাপী’’তি. ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৱত্থুনো অনুপৱিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স, অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৱাতি দট্ঠব্বং, সদ্ধায ৱা নিন্নপোণতাঅধিমুত্তি অধিমোক্খো.

সমুদযৱযাতি সমুদযৱযধম্মা. সুভনিমিত্তঅসুভনিমিত্তাদীসূতি ‘‘সুভনিমিত্তাদীসু অসুভনিমিত্তাদীসূ’’তি আদি-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদি-সদ্দেন পটিঘনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো, দুতিযেনমেত্তাচেতোৱিমুত্তিআদীনং. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তনযমেৱ.

নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধপব্বৱণ্ণনা

৩৮৩. উপাদানেহি আৰম্মণকৰণাদিৱসেন উপাদাতব্বা ৱা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা.

ইতি ৰূপন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদং-সদ্দেন সমানত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদং ৰূপ’’ন্তি. তযিদং সৰূপগ্গহণভাৱতো অনৱসেসপৰিযাদানং হোতীতি আহ ‘‘এত্তকং ৰূপং, ন ইতো পৰং ৰূপং অত্থী’’তি. ইতীতি ৱা পকাৰত্থে নিপাতো, তস্মা ‘‘ইতি ৰূপ’’ন্তি ইমিনা ভূতুপাদাদিৱসেন যত্তকো ৰূপস্স পভেদো, তেন সদ্ধিং ৰূপং অনৱসেসতো পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেতি. সভাৱতোতি ৰুপ্পনসভাৱতো, চক্খাদিৱণ্ণাদিসভাৱতো চ. ৱেদনাদীসুপীতি এত্থ ‘‘অযং ৱেদনা, এত্তকা ৱেদনা, ন ইতো পৰং ৱেদনা অত্থীতি সভাৱতো ৱেদনং পজানাতী’’তিআদিনা, সভাৱতোতি চ ‘‘অনুভৱনসভাৱতো, সাতাদিসভাৱতো চা’’তি এৱমাদিনা যোজেতব্বং. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

খন্ধপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনপব্বৱণ্ণনা

৩৮৪. ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসূতি ‘‘ছসু অজ্ঝত্তিকেসু ছসু বাহিৰেসূ’’তি ‘‘ছসূ’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং. কস্মা পনেতানি উভযানি ছড়েৱ ৱুত্তানি? ছৱিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰিযাপন্নস্স হি ৱিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, ৰূপাযতনমেৱ চ আৰম্মণং, তথা ইতৰানি ইতৰেসং, ছট্ঠস্স পন ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসো উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, অসাধাৰণঞ্চ ধম্মাযতনং আৰম্মণং. চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি, ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৱিতনিমিত্ততায ৰসো জীৱিতং, তং জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযো উপ্পত্তিদেসোতি কাযো. মুনাতি আৰম্মণং ৱিজানাতীতি মনো. ৰূপযতি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপং. সপ্পতি অত্তনো পচ্চযেহি হৰীযতি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং গমীযতীতি সদ্দো. গন্ধযতি অত্তনো ৱত্থুং সূচেতীতি গন্ধো. ৰসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি ৰসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. সব্বানি পন আযানং তননাদিঅত্থেন আযতনানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৫১০, ৫১১, ৫১২; ৱিসুদ্ধি. টী. ২.৫১০) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

চক্খুঞ্চ পজানাতীতি (দী. নি. ২.৩৮৪; ম. নি. ১.১১৭) এত্থ চক্খু নাম পসাদচক্খু, ন সসম্ভাৰচক্খু, নাপি দিব্বচক্খুআদিকন্তি আহ চক্খুপসাদন্তি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তি. (ধ. স. ৫৯৬) চ-সদ্দো ৱক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো. যাথাৱসৰসলক্খণৱসেনাতি অৱিপৰীতস্স অত্তনো ৰসস্স চেৱ লক্খণস্স চ ৱসেন, ৰূপেসু আৱিঞ্ছনকিচ্চস্স চেৱ ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপসাদলক্খণস্স চ দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণস্স চ ৱসেনাতি অত্থো. অথ ৱা যাথাৱসৰসলক্খণৱসেনাতি যাথাৱসৰসৱসেন চেৱ লক্খণৱসেন চ, যাথাৱসৰসোতি চ অৱিপৰীতসভাৱো ৱেদিতব্বো. সো হি ৰসীযতি অৱিৰদ্ধপটিৱেধৱসেন অস্সাদীযতি ৰমীযতীতি ‘‘ৰসো’’তি ৱুচ্চতি, তস্মা সলক্খণৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি. লক্খণৱসেনাতি অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৱসেন.

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৫; ২.৪.৬০) সমুদিতানিযেৱ ৰূপাযতনানি চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু, ন ৱিসুং ৱিসুন্তি ইমস্স অত্থস্স জোতনত্থং ‘‘ৰূপে চা’’তি পুথুৱচনগ্গহণং, তায এৱ চ দেসনাগতিযা কামং ইধাপি ‘‘ৰূপে চ পজানাতী’’তি ৱুত্তং, ৰূপভাৱসামঞ্ঞেন পন সব্বং একজ্ঝং গহেত্ৱা বহিদ্ধা চতুসমুট্ঠানিকৰূপঞ্চাতি একৱচনৱসেন অত্থো. সৰসলক্খণ ৱসেনাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱকিচ্চস্স ৱসেন চেৱ চক্খুপটিহননলক্খণস্স ৱসেন চাতি যোজেতব্বং.

উভযং পটিচ্চাতি চক্খুং উপনিস্সযপচ্চযৱসেন পচ্চযভূতং, ৰূপে আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযৱসেন পচ্চযভূতে চ পটিচ্চ. কামং অযং সুত্তন্তসংৱণ্ণনা, নিপ্পৰিযাযকথা নাম অভিধম্মসন্নিস্সিতা এৱাতি অভিধম্মনযেনেৱ সংযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘কামৰাগ…পে… অৱিজ্জাসংযোজন’’ন্তি আহ. তত্থ কামেসু ৰাগো, কামো চ সো ৰাগো চাতি ৱা কামৰাগো. সো এৱ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনং. অযঞ্হি যস্স সংৱিজ্জতি, তং পুগ্গলং ৱট্টস্মিং সংযোজেতি বন্ধতি ইতি দুক্খেন সত্তং, ভৱাদিকে ৱা ভৱন্তৰাদীহি, কম্মুনা ৱা ৱিপাকং সংযোজেতি বন্ধতীতি সংযোজনং. এৱং পটিঘসংযোজংআদীনম্পি যথাৰহমত্থো ৱত্তব্বো. সৰসলক্খণৱসেনাতি এত্থ পন সত্তস্স ৱট্টতো অনিস্সজ্জনসঙ্খাতস্স অত্তনো কিচ্চস্স চেৱ যথাৱুত্তবন্ধনসঙ্খাতস্স লক্খণস্স চ ৱসেনাতি যোজেতব্বং.

ভৱস্সাদদিট্ঠিস্সাদনিৱত্তনত্থং কামস্সাদগ্গহণং. অস্সাদযতোতি অভিৰমন্তস্স. অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন নন্দন্তস্স. পদদ্ৱযেনাপি বলৱতো কামৰাগস্স পচ্চযভূতা কামৰাগুপ্পত্তি ৱুত্তা. এস নযো সেসেসুপি. অনিট্ঠাৰম্মণেতি এত্থ ‘‘আপাথগতে’’তি ৱিভত্তিৱিপৰিণামনৱসেন ‘‘আপাথগত’’ন্তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এতং আৰম্মণন্তি এতং এৱংসুখুমং এৱংদুব্বিভাগং আৰম্মণং. ‘‘নিচ্চং ধুৱ’’ন্তি ইদং নিদস্সনমত্তং. ‘‘উচ্ছিজ্জিস্সতি ৱিনস্সিস্সতীতি গণ্হতো’’তি এৱমাদীনম্পি সঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো. পঠমায সক্কাযদিট্ঠিযা অনুৰোধৱসেন ‘‘সত্তো নু খো’’তি, ইতৰায অনুৰোধৱসেন ‘‘সত্তস্স নু খো’’তি ৱিচিকিচ্ছতো. অত্তত্তনিযাদিগাহানুগতা হি ৱিচিকিচ্ছা দিট্ঠিযা অসতি অভাৱতো. ভৱং পত্থেন্তস্সাতি ‘‘ঈদিসে সম্পত্তিভৱে যস্মা অম্হাকং ইদং ইট্ঠং ৰূপাৰম্মণং সুলভং জাতং, তস্মা আযতিম্পি এদিসো, ইতো ৱা উত্তৰিতৰো সম্পত্তিভৱো ভৱেয্যা’’তি ভৱং নিকামেন্তস্স. এৱৰূপন্তি এৱৰূপং ৰূপং. তংসদিসে হি তব্বোহাৰৱসেনেৱং ৱুত্তং. ভৱতি হি তংসদিসেসু তব্বোহাৰো যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী, তানি এৱ ওসধানী’’তি. উসূযতোতি উসূযং ইস্সং উপ্পাদযতো. অঞ্ঞস্স মচ্ছৰাযতোতি অঞ্ঞেন অসাধাৰণভাৱকৰণেন মচ্ছৰিযং কৰোতো. সব্বেহেৱ যথাৱুত্তেহি নৱহি সংযোজনেহি.

তঞ্চ কাৰণন্তি সুভনিমিত্তপটিঘনিমিত্তাদিৱিভাগং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰূপাৰম্মণঞ্চেৱ তজ্জাযোনিসোমনসিকাৰঞ্চাতি তস্স তস্স সংযোজনস্স কাৰণং. অৱিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং তং সন্ধায ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱত্তমানুপ্পন্নতা সমুদাচাৰগ্গহণেনেৱ গহিতা. যেন কাৰণেনাতি যেন ৱিপস্সনাসমথভাৱনাসঙ্খাতেন কাৰণেন. তঞ্হি তস্স তদঙ্গৱসেন চেৱ ৱিক্খম্ভনৱসেন চ পহানকাৰণং. ইস্সামচ্ছৰিযানং অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৱজ্ঝতা ৱুত্তা. যদি এৱং ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১) সুত্তপদং কথন্তি? তং সুত্তন্তপৰিযাযেন ৱুত্তং. যথানুলোমসাসনা হি সুত্তন্তদেসনা, অযং পন অভিধম্মনযেন সংৱণ্ণনাতি নাযং দোসোতি. ওড়াৰিকস্সাতি থূলস্স, যতো অভিণ্হসমুপ্পত্তিপৰিযুট্ঠানতিব্বতাৱ হোতি. অণুসহগতস্সাতি ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱেন অণুভাৱং সুখুমভাৱং গতস্স. উদ্ধচ্চসংযোজনস্সপেত্থ অনুপ্পাদো ৱুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বো যথাৱুত্তসংযোজনেহি অৱিনাভাৱতো. একত্থতায সোতাদীনং সভাৱসৰসলক্খণৱসেন পজাননা, তপ্পচ্চযানং সংযোজনানং উপ্পাদাদিপজাননা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদিসতি.

অত্তনো ৱা ধম্মেসূতি অত্তনো অজ্ঝত্তিকাযতনধম্মেসু, অত্তনো উভযধম্মেসু ৱা. ইমস্মিং পক্খে অজ্ঝত্তিকাযতনপৰিগ্গণ্হনেনাতি অজ্ঝত্তিকাযতনপৰিগ্গণ্হনমুখেনাতি অত্থো. এৱঞ্চ অনৱসেসতো সপৰসন্তানেসু আযতনানং পৰিগ্গহো সিদ্ধো হোতি. পৰস্স ৱা ধম্মেসূতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৰূপাযতনস্সাতি অড্ঢেকাদসপ্পভেদস্স ৰূপসভাৱস্স আযতনস্স ৰূপক্খন্ধে ‘‘ৱুত্তনযেন নীহৰিতব্বো’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সেসক্খন্ধেসূতি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেসু. ৱুত্তনযেনাতি ইমিনা অতিদেসেন ৰূপক্খন্ধে ‘‘আহাৰসমুদযা’’তি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামৰূপসমুদযা’’তি সেসখন্ধেসু ‘‘ফস্সসমুদযা’’তি ইমং ৱিসেসং ৱিভাৱেতি, ইতৰং পন সব্বত্থ সমানন্তি খন্ধপব্বে ৱিয আযতনপব্বেপি লোকুত্তৰনিৱত্তনং পাড়িযং গহিতং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘লোকুত্তৰধম্মা ন গহেতব্বা’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.