নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

দীঘনিকাযে

মহাৱগ্গটীকা

১. মহাপদানসুত্তৱণ্ণনা

পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তকথাৱণ্ণনা

১. যথাজাতানং কৰেৰিৰুক্খানং ঘনপত্তসাখাৱিটপেহি মণ্ডপসঙ্খেপেহি সঞ্ছন্নো পদেসো ‘‘কৰেৰিমণ্ডপো’’তি অধিপ্পেতো. দ্ৱাৰেতি দ্ৱাৰসমীপে. দ্ৱাৰে ঠিতৰুক্খৱসেন অঞ্ঞত্থাপি সমঞ্ঞা অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. কথং পন ভগৱা মহাগন্ধকুটিযং অৱসিত্ৱা তদা কৰেৰিকুটিকাযং ৱিহাসীতি? সাপি বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱসনগন্ধকুটি এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘অন্তোজেতৱনে’’তিআদিমাহ. সলড়াগাৰন্তি দেৱদাৰুৰুক্খেহি কতগেহং. পকতিভত্তস্স পচ্ছতোতি ভিক্খূনং পাকতিকভত্তকালতো পচ্ছা, ঠিতমজ্ঝন্হিকতো উপৰীতি অত্থো. পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তানন্তি পিণ্ডপাতভোজনতো অপেতানং. তেনাহ ‘‘ভত্তকিচ্চ’’ন্তিআদি.

মণ্ডলসণ্ঠানা মাড়সঙ্খেপেন কতা নিসীদনসালা ‘‘মণ্ডলমাড়’’ন্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘নিসীদনসালাযা’’তি. পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তাতি এত্থ পুব্ব-সদ্দো অতীতৱিসযো, নিৱাস-সদ্দো কম্মসাধনো, খন্ধৱিনিমুত্তো চ নিৱসিতধম্মো নত্থি, খন্ধা চ সন্তানৱসেনেৱ পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্তানসঙ্খাতেন পুব্বেনিৱাসেনা’’তি. যোজেত্ৱাতি ৱিসযভাৱেন যোজেত্ৱা. পৱত্তিতাতি কথিতা. ধম্মূপসংহিতত্তা ধম্মতো অনপেতাতি ধম্মী. তেনাহ ‘‘ধম্মসংযুত্তা’’তি.

উদপাদীতি পদুদ্ধাৰো, তস্স উপ্পন্না জাতাতি ইমিনা সম্বন্ধো. তং পনস্সা উপ্পন্নাকাৰং পাড়িযং সঙ্খেপতোৱ দস্সিতং, ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘অহো অচ্ছৰিয’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কে অনুস্সৰন্তি, কে নানুস্সৰন্তীতি পদদ্ৱযে পঠমংযেৱ সপ্পপঞ্চনং, ন ইতৰন্তি তদেৱ পুগ্গলভেদতো, কালৱিভাগতো, অনুস্সৰণাকাৰতো, ওপম্মতো নিদ্দিসন্তেন ‘‘তিত্থিযা অনুস্সৰন্তী’’তিআদি ৱুত্তং. অগ্গপ্পত্তকম্মৱাদিনোতি সিখাপ্পত্তকম্মৱাদিনো ‘‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) এৱং কম্মস্সকতাঞাণে ঠিতা তাপসপৰিব্বাজকা. চত্তালীসংযেৱ কপ্পে অনুস্সৰন্তীতি ব্ৰহ্মজালাদীসু (দী. নি. ১.৩৩) ভগৱতা তথা পৰিচ্ছিজ্জ ৱুত্তত্তা. ততো পৰং ন অনুস্সৰন্তীতি তথাৱচনঞ্চ দিট্ঠিগতোপট্ঠকস্স তেসং ঞাণস্স পৰিদুব্বলভাৱতো.

সাৱকাতি মহাসাৱকা তেসঞ্হি কপ্পসতসহস্সং পুব্বাভিনীহাৰো. পকতিসাৱকা পন ততো ঊনকমেৱ অনুস্সৰন্তি. যস্মা ‘‘কপ্পানং লক্খাধিকং একং, দ্ৱে চ অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি কালৱসেন এৱং পৰিমাণো যথাক্কমং অগ্গসাৱকপচ্চেকবুদ্ধানং পুঞ্ঞঞাণাভিনীহাৰো, সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিপাৰমিতাসম্ভৰণঞ্চ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে অগ্গসাৱকা…পে… কপ্পসতসহস্সঞ্চা’’তি. যদি বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণকালপৰিচ্ছিন্নো তেসং তেসং অৰিযানং অভিঞ্ঞাঞাণৱিভৱো, এৱং সন্তে বুদ্ধানম্পিস্স সপৰিচ্ছেদতা আপন্নাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘বুদ্ধানং পন এত্তকন্তি পৰিচ্ছেদো নত্থি, যাৱতকং আকঙ্খন্তি, তাৱতকং অনুস্সৰন্তী’’তি ‘‘যাৱতকং নেয্যং, তাৱতকং ঞাণ’’ন্তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩, ৫) ৱচনতো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিয হি বুদ্ধানং অভিঞ্ঞাঞাণানম্পি সৱিসযে পৰিচ্ছেদো নাম নত্থি, তস্মা যং যং ঞাতুং ইচ্ছন্তি, তে তং তং জানন্তি এৱ. অথ ৱা সতিপি কালপৰিচ্ছেদে কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহাদিনা সাতিসযত্তা মহাবোধিসম্ভাৰানং পঞ্ঞাপাৰমিতায পৱত্তিআনুভাৱস্স পৰিচ্ছেদো নাম নত্থি, কুতো তন্নিমিত্তকানং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধানং…পে… নত্থী’’তি.

খন্ধপটিপাটিযাতি যথাপচ্চযং অনুপুব্বপৱত্তমানানং খন্ধানং অনুপুব্বিযা. খন্ধপ্পৱত্তিন্তি ৱেদনাদিক্খন্ধপ্পৱত্তিং. তেসঞ্হি অনুভৱনাদিআকাৰগ্গহণমস্স সাতিসযং, তং সঞ্ঞাভৱে তত্থ তত্থ অনুস্সৰণৱসেন গহেত্ৱা গচ্ছন্তা একৱোকাৰভৱে অলভন্তা ‘‘ন পস্সন্তী’’তি ৱুত্তা, জালে পতিতা ৱিয সকুণা, মচ্ছা ৱিয চাতি অধিপ্পাযো. কুণ্ঠা ৱিযাতি দন্ধা ৱিয. পঙ্গুড়া ৱিযাতি পীঠসপ্পিনো ৱিয. দিট্ঠিং গণ্হন্তীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকদিট্ঠিং গণ্হন্তি. যট্ঠিকোটিহেতুকং গমনং যট্ঠিকোটিগমনং খন্ধপটিপাটিযা অমুঞ্চনতো.

এৱং সন্তেপীতি কামং বুদ্ধসাৱকাপি অসঞ্ঞভৱে খন্ধপ্পৱত্তিং ন পস্সন্তি, এৱং সন্তেপি তে বুদ্ধসাৱকা অসঞ্ঞভৱং লঙ্ঘিত্ৱা পৰতো অনুস্সৰন্তি. ‘‘ৱট্টে’’তিআদি তথা তেসং অনুস্সৰণাকাৰদস্সনং. বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৱাতি ‘‘যত্থ পঞ্চকপ্পসতানি ৰূপপ্পৱত্তিযেৱ, ন অৰূপপ্পৱত্তি, সো অসঞ্ঞভৱো’’তি এৱং সম্মাসম্বুদ্ধেহি দেসিতাযং ধম্মনেত্তিযং ঠত্ৱা. এৱঞ্হি অন্তৰা চুতিপটিসন্ধিযো অপস্সন্তা পৰতো অনুস্সৰন্তি সেয্যথাপি আযস্মা সোভিতোতি (থেৰগা. অট্ঠ. ১.২.১৬৪ সোভিতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা). সো কিৰ পুব্বেনিৱাসে চিণ্ণৱসী হুত্ৱা অনুপটিপাটিযা অত্তনো নিব্বত্তট্ঠানং অনুস্সৰন্তো যাৱ অসঞ্ঞভৱে অত্তনো অচিত্তকপটিসন্ধি তাৱ অদ্দস, ততো পৰং পঞ্চকপ্পসতপৰিমাণে কালে চুতিপটিসন্ধিযো অদিস্ৱা অৱসানে চুতিং দিস্ৱা ‘‘কিং নামেত’’ন্তি আৱজ্জযমানো নযৱসেন ‘‘অসঞ্ঞভৱো ভৱিস্সতী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. অথ নং ভগৱা তং কাৰণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ‘‘চুতিপটিসন্ধিং ওলোকেত্ৱা’’তি ইদং চুতিপটিসন্ধিৱসেন তেসং ঞাণস্স সঙ্কমনদস্সনং, তেন সব্বসো ভৱে অনামসিত্ৱা গন্তুং ন সক্কোন্তীতি দস্সেতি.

তং তদেৱ পস্সন্তীতি যথা নাম সৰদসমযে ঠিতমজ্ঝন্হিকৱেলায চতুৰতনিকে গেহে চক্খুমতো পুৰিসস্স ৰূপগতং সুপাকটমেৱ হোতীতি লোকসিদ্ধমেতং, সিযা পন তস্স সুখুমতৰতিৰোহিতাদিভেদস্স ৰূপগতস্স অগোচৰতা. ন ত্ৱেৱ বুদ্ধানং ঞাতুং ইচ্ছিতস্স ঞেয্যস্স অগোচৰতা, অথ খো তং ঞাণালোকেন ওভাসিতং হত্থতলে আমলকং ৱিয সুপাকটং সুৱিভূতমেৱ হোতি তথা ঞেয্যাৱৰণস্স সুপ্পহীনত্তা. তেনাহ ‘‘বুদ্ধা পন অত্তনা ৱা পৰেহি ৱা দিট্ঠকতসুতং, সূৰিযমণ্ডলোভাসসদিস’’ন্তি চ আদি.

তথা সাৱকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চাতি. এত্থ তথা-সদ্দেন ‘‘অত্তনা দিট্ঠকতসুতমেৱ অনুস্সৰন্তী’’তি ইদং উপসংহৰতি, তেন সপ্পদেসমেৱ নেসং অনুস্সৰণং, ন নিপ্পদেসন্তি নিদস্সেতি.

খজ্জোপনকওভাসসদিসং ঞাণস্স অতিৱিয অপ্পানুভাৱতায. সাৱকানন্তি এত্থ পকতিসাৱকানং পাকতিকপদীপোভাসসদিসং. মহাসাৱকানং (থেৰগা. অট্ঠ. ২.২১ ৱঙ্গীসেত্থৰগাথাৱণ্ণনায ৱিত্থাৰো) মহাপদীপোভাসসদিসং. তেনাহ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৪০২) ‘‘উক্কাপভাসদিস’’ন্তি. ওসধিতাৰকোভাসসদিসন্তি উস্সন্না পভা এতায ধীযতি, ওসধীনং ৱা অনুবলপ্পদাযকত্তা ‘‘ওসধী’’তি এৱং লদ্ধনামায তাৰকায পভাসদিসং. সৰদসূৰিযমণ্ডলোভাসসদিসং সব্বসো অন্ধকাৰৱিধমনতো. অপটুভাৱহেতুকো ৱিসযগ্গহণে চঞ্চলভাৱো খলিতং, কুণ্ঠিভাৱহেতুকো ৱিসযস্স অনভিসমযো পটিঘাতো.আৱজ্জনপটিবদ্ধমেৱাতি আৱজ্জনমত্তাধীনং, আৱজ্জিতমত্তে এৱ যথিচ্ছিতস্স পটিৱিজ্ঝনকন্তি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

অসঙ্গঅপ্পটিহতং পৱত্তমানং ভগৱতো ঞাণং লহুতৰেপি ৱিসযে, গৰুতৰে চ একসদিসমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘দুব্বলপত্তপুটে’’তিআদিনা উপমাদ্ৱযং ৱুত্তং. ধম্মকাযত্তা ভগৱতো গুণং আৰব্ভ পৱত্তা ‘‘ভগৱন্তংযেৱ আৰব্ভ উপ্পন্না’’তি ৱুত্তং. তং সব্বম্পীতি তং যথাৱুত্তং সব্বম্পি পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তং কথং. তিত্থিযানং, সাৱকানঞ্চ পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং ভগৱতো পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণস্স হীনুদাহৰণদস্সনৱসেনেত্থ কথিতং. এৱঞ্হি ভগৱতো মহন্তভাৱো ৱিসেসতো পকাসিতো হোতীতি. সঙ্খেপতোতি সমাসতো. যত্তকোপি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পৱত্তিভেদো অত্তনো ঞাণস্স ৱিসযভূতো, তং সব্বং তদা যথাকথিতং তে ভিক্খূ সঙ্খিপিত্ৱা ‘‘ইতিপী’’তি আহংসু. তস্স চ অনেকাকাৰতায আমেডিতৱচনং, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ‘‘ইতি খো ভিক্খৱে সপ্পটিভযো বালো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪; অ. নি. ৩.১) ৱিয আকাৰত্থো ইতি-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘এৱম্পী’’তি তদত্থমাহ.

২-৩. ৱুত্তমেৱাতি এত্থ চ ইধ পাঠে যং ৱত্তব্বং তেন পাঠেন সাধাৰণং, তং ৱুত্তমেৱাতি অধিপ্পেতং, ন অসাধাৰণং অপুব্বপদৱণ্ণনায অধিকতত্তাতি তং দস্সেন্তো ‘‘অযমেৱ হি ৱিসেসো’’তিআদিমাহ. ‘‘অস্সোসী’’তি ইদং সৱনকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ৱুত্তং সদ্দগ্গহণমুখেন তদত্থাৱবোধস্স সিদ্ধত্তা. তত্থ পন পাড়িযং ‘‘ইমং সংখিযধম্মং ৱিদিত্ৱা’’ ইচ্চেৱ (দী. নি. ১.২) ৱুত্তং. ইমে ভিক্খূ মম গুণে থোমেন্তি, কথং? মম পুব্বেনিৱাসঞাণং আৰব্ভাতি যোজনা. নিপ্ফত্তিন্তি কিচ্চনিপ্ফত্তিং, তেন কাতব্বকিচ্চসিদ্ধন্তি অত্থো. নোতি পুচ্ছাৱাচী নু-ইতি ইমিনা সমানত্থো নিপাতোতি ৱুত্তং ‘‘ইচ্ছেয্যাথ নূ’’তি. নন্তি ভগৱন্তং. ‘‘যং ভগৱা’’তি এত্থ যং-সদ্দেন কিৰিযাপৰামসনভূতেন ‘‘ধম্মিং কথং কথেয্যা’’তি এৱং ৱুত্তং. ধম্মিকথাকৰণং পৰামট্ঠং ‘‘এতস্সা’’তি পদস্স অত্থোতি আহ ‘‘এতস্স ধম্মিকথাকৰণস্সা’’তি, আদৰৱসেন পন তং দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং.

৪. সুণাথাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, এতেন ‘‘মনসি কৰোথা’’তি পদং সঙ্গণ্হাতি. সোতাৱধানং সোতস্স ওদহনং, সুস্সূসাতি অত্থো. ছিন্নং উপচ্ছিন্নং ৱটুমং সংসাৰৱট্টং এতেসন্তি ছিন্নৱটুমকা, সম্মাসম্বুদ্ধা, অঞ্ঞে চ খীণাসৱা, ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধা অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বসো অনুস্সৰণং ইতৰেসং অৱিসযো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞেসং অসাধাৰণ’’ন্তি. পচ্চত্তৱচনে দিস্সতি যং-সদ্দো কম্মত্থদীপনতো. উপযোগৱচনে দিস্সতি যং-সদ্দো পুচ্ছনকিৰিযায কম্মত্থদীপনতো. তন্তি চ উপযোগৱচনমেৱ পুচ্ছতি-সদ্দস্স দ্ৱিকম্মকভাৱতো. যন্তি যেন কাৰণেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘কৰণৱচনে দিস্সতী’’তি. ভুম্মেতি দট্ঠব্বোতি যথা যং-সদ্দো ন কেৱলং পচ্চত্তউপযোগেসু এৱ, অথ খো কৰণেপি দিস্সতি, এৱং ইধ ভুম্মেতি দট্ঠব্বো. দসসহস্সিলোকধাতুন্তি জাতিক্খেত্তভূতং দসসহস্সচক্কৱাড়ং. উন্নাদেন্তো উপ্পজ্জি অনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱপটিমণ্ডিতত্তা বুদ্ধুপ্পাদস্স.

কালস্স ভদ্দতা নাম তত্থ সত্তানং গুণৱিভূতিযা, বুদ্ধুপ্পাদপৰমা চ গুণৱিভূতীতি তব্বহুলতা যস্স কপ্পস্স ভদ্দতাতি আহ ‘‘পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দৰকপ্পে’’তি, তথা সাৰভূতগুণৱসেন ‘‘সাৰকপ্পে’’তি. ‘‘ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৱমাহা’’তি ৱত্ৱা ইমস্স কপ্পস্স তথা থোমেতব্বতা অনঞ্ঞসাধাৰণাতি দস্সেতুং ‘‘যতো পট্ঠাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যতো পট্ঠাযাতি যতো পভুতি অভিনীহাৰো কতোতি মনুস্সত্তাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতো অভিনীহাৰো পৱত্তিতো. সংসাৰস্স অনাদিভাৱতো ইমস্স ভগৱতো অভিনীহাৰতো পুৰেতৰং উপ্পন্না সম্মাসম্বুদ্ধা অনন্তা অপৰিমেয্যাতি তেহি উপ্পন্নকপ্পে নিৱত্তেন্তো ‘‘এতস্মিং অন্তৰে’’তি আহ. কামং দীপঙ্কৰবুদ্ধুপ্পাদে অযং ভগৱা অভিনীহাৰমকাসি, তস্স পন ভগৱতো নিব্বত্তি ইমস্স অভিনীহাৰতো পুৰিমতৰাতি ৱুত্তং ‘‘অম্হাকং…পে… নিব্বত্তিংসূ’’তি.

অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপৰিযোসানেতি মহাকপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যপৰিযোসানে. এস নযো ইতো পৰেসুপি. ‘‘ইতো তিংসকপ্পসহস্সানং উপৰী’’তি এতেন পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো, সুমেধস্স চ ভগৱতো অন্তৰে একূনসত্ততিকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘ইতো অট্ঠাৰসন্নং কপ্পসহস্সানং উপৰী’’তি ইমিনা সুজাতস্স ভগৱতো, অত্থদস্সিস্স চ ভগৱতো অন্তৰে একেনূনানি দ্ৱাদসকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘ইতো চতুনৱুতে কপ্পে’’তি ইমিনা ধম্মদস্সিস্স ভগৱতো, সিদ্ধত্থস্স চ ভগৱতো অন্তৰে ছাধিকনৱসতুত্তৰানি সত্তৰসকপ্পসহস্সানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. ‘‘একতিংসে কপ্পে’’তি ইমিনা ৱিপস্সিস্স ভগৱতো, সিখিস্স চ ভগৱতো অন্তৰে সট্ঠি কপ্পানি বুদ্ধসুঞ্ঞানি অহেসুন্তি দস্সেতি. তে সব্বেপি পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো ওৰং সুমেধাদীহি উপ্পন্নকপ্পেহি সদ্ধিং সমোধানিযমানা সতসহস্সা কপ্পা হোন্তি, যত্থ মহাসাৱকাদযো (থেৰগা. অট্ঠ. ২.২১ ৱঙ্গীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) ৱিৱট্টূ পনিস্সযানি কুসলানি সম্ভৰিংসু. বুদ্ধসুঞ্ঞেপি লোকে পচ্চেকবুদ্ধা উপ্পজ্জিত্ৱা তেসং পুৰিসৱিসেসানং পুঞ্ঞাভিসন্দাভিবুদ্ধিযা পচ্চযা হোন্তি. ‘‘এৱময’’ন্তিআদি ৱুত্তমেৱত্থং নিগমনৱসেন ৱদতি.

‘‘কিং পনেত’’ন্তিআদি পুব্বনিমিত্তৱিভাৱনত্থায আৰদ্ধং. তত্থ এতন্তি বুদ্ধানং উপ্পজ্জনং. কপ্পসণ্ঠানকালস্মিন্তি ৱিৱট্টকপ্পস্স সণ্ঠহনকালে. একমসঙ্খ্যেয্যন্তি সংৱট্টট্ঠাযিং সন্ধাযাহ. একঙ্গণং হুত্ৱা ঠিতেতি পব্বতৰুক্খগচ্ছাদীনং, মেঘাদীনঞ্চ অভাৱেন ৱিৱটংঅঙ্গণং হুত্ৱা ঠিতে. লোকসন্নিৱাসেতি ভাজনলোকেন সন্নিৱিসিতব্বট্ঠানে. ৱীসতি যট্ঠিযো উসভং. ‘‘উসভমত্তা, দ্ৱে উসভমত্তা’’তিআদিনা পচ্চেকং মত্তা-সদ্দো যোজেতব্বো. যোজনসহস্সমত্তা হুত্ৱাতি পতমানাৱ উদকধাৰা যোজনসহস্সমত্তং আকাসট্ঠানং ফৰিত্ৱা পৱত্তিযা যোজনসহস্সমত্তা হুত্ৱা. যাৱ অৱিনট্ঠব্ৰহ্মলোকাতি যাৱ আভস্সৰব্ৰহ্মলোকা, যাৱ সুভকিণ্হব্ৰহ্মলোকা, যাৱ ৱেহপ্ফলব্ৰহ্মলোকাতি অত্থো.

ৱাতৱসেনাতি সট্ঠিসহস্সাধিকনৱযোজনসতসহস্সুব্বেধস্স সন্ধাৰকৱাতমণ্ডলস্স ৱসেন. মহাবোধিপল্লঙ্কোতি মহাবোধিপল্লঙ্কপ্পদেসমাহ. তস্স পচ্ছা ৱিনাসো, পঠমং সণ্ঠহনঞ্চ ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বং. তত্থাতি তস্মিং পদেসে. পুব্বনিমিত্তং হুত্ৱাতি বুদ্ধপ্পাদস্স পুব্বনিমিত্তং হুত্ৱা. পুব্বনিমিত্তসন্নিস্সযো হি গচ্ছো নিস্সিতৱোহাৰেন তথা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কণ্ণিকাবদ্ধানি হুত্ৱাতি আবদ্ধকণ্ণিকা ৱিয হুত্ৱা. সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানো অত্তমনা…পে… গচ্ছন্তীতি যোজনা. ৱেহপ্ফলেপি সুভকিণ্হে সঙ্গহেত্ৱা ‘‘নৱ ব্ৰহ্মলোকা’’তি ৱুত্তং. তথা হি তে চতুত্থিংযেৱ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং ভজন্তি. নিক্খমন্তেসূতি মহাভিনিক্খমনং অভিনিক্খমন্তেসু. অভিজাতি পনেত্থ জাতিভাৱসামঞ্ঞেন গব্ভোক্কন্তিযাৱ সঙ্গহিতা. নিমীযতি অনুমীযতি ফলং এতেনাতি নিমিত্তং, কাৰণং. ঞাপকম্পি হি কাৰণং দিস্ৱা তস্স অব্যভিচাৰীভাৱেন ফলং সিদ্ধমেৱ কত্ৱা গণ্হি, যথা তং অসিতো ইসি অভিজাতিযং মহাপুৰিসস্স লক্খণানি দিস্ৱা তেসং অব্যভিচাৰীভাৱেন বুদ্ধগুণে সিদ্ধে এৱ কত্ৱা গণ্হি, এৱং পন গয্হমানং তন্নিমিত্তকং ফলং তদানুভাৱেন সিদ্ধং ৱিয ৱোহৰীযতি তব্ভাৱে ভাৱতো. তেনাহ ‘‘তেসং নিমিত্তানং আনুভাৱেনা’’তিআদি. তথা চাহ ভগৱা ‘‘সো তেন লক্খণেন সমন্নাগতো…পে… ৰাজা সমানো কিং লভতি, বুদ্ধো সমানো কিং লভতী’’তি (দী. নি. ৩.২০২, ২০৪) চ এৱমাদি. ইমমত্থন্তি পঞ্চ বুদ্ধা ইমস্মিং কপ্পে উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ইমমত্থং যাথাৱতো জানিংসু.

জাতিপৰিচ্ছেদাদিৱণ্ণনা

৫-৭. কপ্পপৰিচ্ছেদৱসেনাতি ‘‘ইতো সো একনৱুতে কপ্পে’’তিআদিনা যত্থ যত্থ কপ্পে তে তে বুদ্ধা উপ্পন্না, তস্স তস্স কপ্পস্স পৰিচ্ছিন্দনৱসেন পৰিজাননৱসেন. ‘‘ইদং ত’’ন্তি হি নিযমেত্ৱা পৰিচ্ছিজ্জ জাননং পৰিচ্ছিন্দনং পৰিচ্ছেদো. পৰিত্তন্তি ইত্তৰং. লহুকন্তি সল্লহুকং, আযুনো অধিপ্পেতত্তা ৰস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘উভযমেতং অপ্পকস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.

‘‘অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি অৱিসেসজোতনং ‘‘ৱীসং ৱা তিংসং ৱা’’তিআদিনা অনিযমিতৱসেনেৱ যথালাভতো ৱৱত্থপেত্ৱা অযঞ্চ নযো অপচুৰোতি দস্সেন্তো ‘‘এৱং দীঘাযুকো পন অতিদুল্লভো’’তি আহ. ইদং তং ৱিসেসৱৱত্থাপনং পুগ্গলেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৱিসাখা’’তিআদিমাহ.

যদি এৱং কস্মা অম্হাকং ভগৱা তত্তকম্পি কালং ন জীৱি, ননু মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে অতিৱিযউড়াৰতমেন পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি? সচ্চমেতন্তি. তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘ৱিপস্সীআদযো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিজাতিযা মেত্তাঠানতায অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স মেত্তাপুব্বভাগতা. তদনুগুণঞ্হি তেসং ৱিসেসতো পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. তস্স ৱিসেসতো বহুলং খেমৱিতক্কূপনিস্সযতায সোমনস্সসহগততা, অনঞ্ঞসাধাৰণপৰোপদেসৰহিতঞাণৱিসেসূপনিস্সযতায ঞাণসম্পযুত্ততা, অসঙ্খাৰিকতা চ ৱেদিতব্বা, অসঙ্খ্যেয্যং আযু আধাৰৱিসেসতো, নিস্সযৱিসেসতো, পটিপক্খদূৰীভাৱতো, পৱত্তিআকাৰৱিসেসতো চ অপৰিমেয্যানুভাৱতায কাৰণস্স. তত্থ চিৰতৰং কালং সন্তানস্স পাৰমিতাপৰিভাৱিততা আধাৰৱিসেসতা. অলোভজ্ঝাসযাদিআসযসম্পদা নিস্সযৱিসেসতা. লাভমচ্ছৰিযাদিপাপধম্মৱিক্খম্ভনং পটিপক্খদূৰীভাৱো. সব্বসত্তানং সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থায আযূহনা পৱত্তিআকাৰৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

অযঞ্চ নযো সব্বেসং মহাবোধিসত্তানং চৰিমভৱাভিনিব্বত্তককম্মাযূহনে সাধাৰণোতি তস্স ফলেনাপি একসদিসেনেৱ ভৱিতব্বন্তি আহ ‘‘ইতি সব্বে বুদ্ধা অসঙ্খ্যেয্যাযুকা’’তি, অসঙ্খ্যেয্যকালাৱত্থানাযুকাতি অত্থো. অসঙ্খ্যেয্যাযুকসংৱত্তনসমত্থং পৰিচিতং কম্মং হোতি, বুদ্ধা পন তদা মনুস্সানং পৰমাযুপ্পমাণানুৰূপমেৱ কালং ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযন্তি ততো পৰং ঠত্ৱা সাধেতব্বপযোজনাভাৱতো, ধম্মতাৱেসাতি ৱা ৱেদিতব্বা. অট্ঠকথাযং পন ততো পৰং পন অট্ঠানস্স ‘‘উতুভোজনৱিপত্তিযা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৫) কাৰণং ৱুত্তং, ‘‘তং লোকসাধাৰণং লোকে জাতসংৱুদ্ধানং তথাগতানং ন হোতী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. তথা হি নেসং ৰোগকিলমথাদযো হোন্তিযেৱ. উতুভোজনৱসেনাতি অসম্পন্নস্স, সম্পন্নস্স চ উতুনো, ভোজনস্স চ ৱসেন যথাক্কমং আযু হাযতিপি ৱড্ঢতিপি. আযূতি চ পৰমাযু অধিপ্পেতং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালাদিটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৪০) ৱুত্তমেৱ.

ইদানি তমত্থং সমুদাগমতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘তত্থ যদা’’তিআদি ৱুত্তং. ধম্মে নিযুত্তা ধম্মিকা, ন ধম্মিকা অধম্মিকা, হিংসাদিঅধম্মপসুতা. অধম্মিকমেৱ হোতি ইস্সৰজনানং অনুৱত্তনেন, পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন চ. উণ্হৱলাহকা দেৱতাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৱপুত্তা. তেসং কিৰ তথা চিত্তুপ্পাদসমকালমেৱ যথিচ্ছিতট্ঠানং উণ্হং ফৰমানা ৱলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৱিতনোতি. এস নযো সীতৱলাহকৱস্সৱলাহকাসু. অব্ভৱলাহকা পন দেৱতা সীতুণ্হৱস্সেহি ৱিনা কেৱলং অব্ভপটলস্সেৱ সমুট্ঠাপকা ৱেদিতব্বা. তাসন্তি এত্থ ‘‘মিত্তা’’তি পদং আনেত্ৱা যোজনা. কামং হেট্ঠা ৱুত্তা সত্তৱিধাপি দেৱতা চাতুমহাৰাজিকাৱ তা পন তেন তেন ৱিসেসেন ৱত্ৱা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৱচৰদেৱে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহাৰাজিকা’’তি আহ. তাসং অধম্মিকতাযাতি ৰাজূনং অধম্মিকভাৱমূলকেন উপৰাজাদিঅধম্মিকভাৱপৰম্পৰাভতেন তাসং দেৱতানং অধম্মিকভাৱেন. ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তীতি বহ্ৱাবাধতাদি অনিট্ঠফলূপনিস্সযভূতস্স যথাৱুত্তঅধম্মিকতাসঞ্ঞিতস্স সাধাৰণস্স পাপকম্মস্স বলেন ৱিসমং ৱাযন্তেন ৱাযুনা পীড়িযমানা চন্দিমসূৰিযা সিনেৰুং পৰিক্খিপন্তা ৱিসমং পৰিৱত্তন্তি যথামগ্গেন নপ্পৱত্তন্তীতি. অস্সিদং যথা চন্দিমসূৰিযানং ৱিসমপৰিৱত্তনং ৱিসমৱাতসঙ্খোভহেতুকং, এৱং উতুৱস্সাদিৱিসমপ্পৱত্তীতি দস্সেতুং ‘‘ৱাতো যথামগ্গেন ন ৱাযতী’’তিআদি ৱুত্তং. দেৱতানন্তি সীতৱলাহকদেৱতাদিদেৱতানং. তেনাহ ‘‘সীতুণ্হভেদো উতূ’’তিআদি. তস্মিং অসম্পজ্জন্তেতি তস্মিং যথাৱুত্তে ৱস্সবীজভূতে উতুম্হি যথাকালং সম্পত্তিং অনুপগচ্ছন্তে.

‘‘ন সম্মা দেৱো ৱস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘কদাচী’’তিআদিমাহ. তত্থ কদাচি ৱস্সতীতি কদাচি অৱস্সনকালে ৱস্সতি. কদাচি ন ৱস্সতীতি কদাচি ৱস্সিতব্বকালে ন ৱস্সতি. কত্থচি ৱস্সতি, কত্থচি ন ৱস্সতীতি পদেসমাহ. ‘‘ৱস্সন্তোপী’’তিআদি ‘‘কদাচি ৱস্সতি, কদাচি ন ৱস্সতী’’তি পদদ্ৱযস্সেৱ অত্থৱিৱৰণং. ৱিগতগন্ধৱণ্ণৰসাদীতি আদি-সদ্দেন নিৰোজতং সঙ্গণ্হাতি. একস্মিং পদেসেতি ভত্তপচনভাজনস্স একপস্সে. উত্তণ্ডুলন্তি পাকতো উক্কন্ততণ্ডুলং. তীহাকাৰেহীতি সব্বসো অপৰিণতং, একদেসেন পৰিণতং, দুপৰিণতঞ্চাতি এৱং তীহাকাৰেহি. পচ্চতি পক্কাসযং উপগচ্ছতি. অপ্পাযুকাতি এত্থ ‘‘দুব্বণ্ণা চা’’তিপি ৱত্তব্বং. এৱং উতুভোজনৱসেন আযু হাযতি হেতুম্হি অপৰিক্খীণেপি পচ্চযস্স পৰিদুব্বলত্তা.

‘‘যদা পনা’’তিআদি সুক্কপক্খস্স অত্থো ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বো.

ৱড্ঢিত্ৱা ৱড্ঢিত্ৱা পৰিহীনন্তি ৱেদিতব্বং. কস্মা? ন হি একস্মিং অন্তৰকপ্পে অনেকে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, একো এৱ পন উপ্পজ্জতীতি. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চত্তাৰি ঠত্ৱাতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. যংযংআযুপৰিমাণেসূতি যত্তকযত্তকপৰমাযুপ্পমাণেসু. তেসম্পীতি বুদ্ধানং. তং তদেৱ আযুপৰিমাণং হোতি, তত্থ কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

জাতিপৰিচ্ছেদাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা

বোধিপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

৮. মূলেতি মূলাৱযৱস্স সমীপে. তং পন তস্সা হেট্ঠাপদেসো হোতীতি আহ ‘‘পাটলিৰুক্খস্স হেট্ঠা’’তি. তংদিৱসন্তি অত্তনা জাতদিৱসে, তংদিৱসন্তি ৱা তং ভগৱতো অভিসম্বোধিদিৱসে. সো কিৰ বোধিৰুক্খো সালকল্যাণী ৱিয পথৱিযা অব্ভন্তৰে এৱ পুৰেতৰং ৱড্ঢেন্তো অভিসম্বোধিদিৱসে পথৱিং উব্ভিজ্জিত্ৱা উট্ঠিতো ৰতনসতং উচ্চো, তাৱদেৱ চ ৱিত্থতো হুত্ৱা নভং পূৰেন্তো অট্ঠাসি. অযম্পি কিৰেতস্স ৰুক্খভাৱেন ৱিয অঞ্ঞেহি ৱেমত্ততা. ঘনসংহতনাড়ৱণ্টতায কণ্ণিকবদ্ধেহি ৱিয পুপ্ফেহি. একসঞ্ছন্নাতি পুপ্ফানং নিৰন্তৰতায একজ্ঝং সঞ্ছন্না, তত্থ তত্থ নিবদ্ধ…পে… সমুজ্জলন্তি তহং তহং ওলম্বিতকুসুমদামেহি চেৱ তহং তহং খিত্তমালাপিণ্ডীহি চ ইতো চিতো ৱিপ্পকিণ্ণৱিৱিধৱণ্টমুত্তপুপ্ফেহি চ সম্মদেৱ উজ্জলং. অঞ্ঞমঞ্ঞং সিৰীসম্পত্তানীতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সিৰিযা সোভায সম্পন্নানি. বুদ্ধগুণৱিভৱসিৰিন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অভিগন্তব্বগুণৱিভূতিসোভং. পটিৱিজ্ঝমানোতি অধিগচ্ছন্তো.

সেতম্বৰুক্খোতি সেতৱণ্ণফলো অম্বৰুক্খো. তদেৱাতি পাটলিযা ৱুত্তপ্পমাণমেৱ. একতোতি একপস্সে. সুৰসানীতি সুমধুৰৰসানি.

একোৱ পল্লঙ্কোতি একোৱ পল্লঙ্কপ্পদেসো. সো সো ৰুক্খো ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি বুজ্ঝন্তি এত্থাতি কত্ৱা.

সাৱকযুগপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

৯. সাৱকপৰিচ্ছেদেতি সাৱকযুগপৰিচ্ছেদে. ‘‘খণ্ডতিস্স’’ন্তি দ্ৱেপি একজ্ঝং গহেত্ৱা একত্তৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘খণ্ডো চ তিস্সো চা’’তি, বুদ্ধানং সহোদৰো, ৱেমাতিকোপি ৱা জেট্ঠভাতা ন হোতীতি ‘‘একপিতিকো কনিট্ঠভাতা’’তি ৱুত্তং. অৱসেসেহি পুত্তেহি. ‘‘পঞ্ঞাপাৰমিযা মত্থকং পত্তো’’তি ৱত্ৱা তস্স মত্থকপ্পত্তং গুণৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘সিখিনা ভগৱতা’’তিআদি ৱুত্তং.

উত্তৰোতি উত্তমো. পুন উত্তৰোতি থেৰং নামেন ৱদতি. পাৰন্তি পৰকোটিমত্থকং. পঞ্ঞাৱিসযেতি পঞ্ঞাধিকাৰে. পৱত্তিট্ঠানৱসেন হি পৱত্তিং ৱদতি.

সাৱকসন্নিপাতপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১০. উপোসথন্তি আণাপাতিমোক্খং. দুতিযততিযেসূতি দুতিযে, ততিযে চ সাৱকসন্নিপাতে. এসেৱ নযোতি চতুৰঙ্গিকতং অতিদিসতি. অভিনীহাৰতো পট্ঠায ৱত্থুং কথেত্ৱা পব্বজ্জা দীপেতব্বা, সা পন যস্মা মনোৰথপূৰণিযং অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১১) ৱিত্থাৰতো আগতা, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.

উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১১. নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৱন্তি আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ পৰিনিব্বানা নিযতউপট্ঠাকভাৱং. অনিযতুউপট্ঠাকা পন ভগৱতো পঠমবোধিযং বহূ অহেসুং. তেনাহ ‘‘ভগৱতো হী’’তিআদি. ইদানি আনন্দত্থেৰো যেন কাৰণেন সত্থু নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৱং উপগতো, যথা চ উপগতো, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ একদা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি আহ অনযব্যসনাপাদকেন কম্মুনা চোদিযমানো. অথ নং ভগৱা তমত্থং অনাৰোচেত্ৱাৱ খেমং মগ্গং সন্ধায ‘‘এহি ভিক্খু ইমিনা গচ্ছামা’’তি আহ. কস্মা পনস্স ভগৱা তমত্থং নাৰোচেসীতি? আৰোচিতেপি অসদ্দহন্তো নাদিযিস্সতি. তঞ্হি তস্স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযাতিতি. তেতি তে গমনং, ‘‘ত’’ন্তি ৱা পাঠো.

অন্ৱাসত্তোতি অনুবদ্ধো, উপদ্দুতো ৱা. ধম্মগাৰৱনিস্সিতো সংৱেগো ধম্মসংৱেগো ‘‘অম্হেসু নাম তিট্ঠন্তেসু ভগৱতোপি ঈদিসং জাত’’ন্তি. ‘‘অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৱদন্তো ধম্মসেনাপতি অত্থতো এৱং ৱদন্তো নাম হোতীতি ‘‘অহং ভন্তে তুম্হে’’তিআদি ৱুত্তং. অসুঞ্ঞাযেৱ মে সা দিসাতি অসুঞ্ঞাযেৱ মম সা দিসা. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘তৱ ওৱাদো বুদ্ধানং ওৱাদসদিসো’’তি.

ৱসিতুং ন দস্সতীতি একগন্ধকুটিযং ৱাসং ন লভিস্সতীতি অধিপ্পাযো. পৰম্মুখা দেসিতস্সাপি ধম্মস্সাতি সুত্তন্তদেসনং সন্ধায ৱুত্তং. অভিধম্মদেসনা পনস্স পৰম্মুখাৱ পৱত্তা পগেৱ যাচনায. তস্সা ৱাচনামগ্গোপি সাৰিপুত্তত্থেৰপ্পভৱো. কস্মা? সো নিদ্দেসপটিসম্ভিদা ৱিয থেৰস্স ভিক্খুতো গহিতধম্মক্খন্ধপক্খিযো. অপৰে পন ‘‘ধম্মভণ্ডাগাৰিকো পটিপাটিযা তিকদুকেসু দেৱসিকং কতোকাসো ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছি, ভগৱাপিস্স পুচ্ছিতপুচ্ছিতং নযদানৱসেন ৱিস্সজ্জেসি. এৱং অভিধম্মোপি সত্থাৰা পৰম্মুখা দেসিতোপি থেৰেন সম্মুখা পটিগ্গহিতোৱ অহোসী’’তি ৱদন্তি. সব্বং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.

অগ্গুপট্ঠাকোতি উপট্ঠানে সক্কচ্চকাৰিতায অগ্গভূতো উপট্ঠাকো. থেৰো হি উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধকালতো পট্ঠায ভগৱন্তং দুৱিধেন উদকেন, তিৱিধেন দন্তকট্ঠেন, পাদপৰিকম্মেন, গন্ধকুটিপৰিৱেণসম্মজ্জনেনাতি এৱমাদীহি কিচ্চেহি উপট্ঠহন্তো ‘‘ইমায নাম ৱেলায সত্থু ইদং নাম লদ্ধুং ৱট্টতি, ইদং নাম কাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা তং তং নিপ্ফাদেন্তো মহতিং দণ্ডদীপিকং গহেত্ৱা একৰত্তিং গন্ধকুটিপৰিৱেণং নৱ ৱাৰে অনুপৰিযাযতি. এৱং হিস্স অহোসি ‘‘সচে মে থিনমিদ্ধং ওক্কমেয্য, ভগৱতি পক্কোসন্তে পটিৱচনং দাতুং নাহং সক্কুণেয্য’’ন্তি, তস্মা সব্বৰত্তিং দণ্ডদীপিকং হত্থেন ন মুঞ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অগ্গুপট্ঠাকো’’তি.

১২. পিতুমাতুজাতনগৰপৰিচ্ছেদো পিতুমুখেন আগতত্তা ‘‘পিতিপৰিচ্ছেদো’’তি ৱুত্তো.

ৱিহাৰং পাৱিসীতি গন্ধকুটিং পাৱিসি. এত্তকং কথেত্ৱাতি কপ্পপৰিচ্ছেদাদিনৱৱাৰপটিমণ্ডিতং ৱিপস্সীআদীনং সত্তন্নং বুদ্ধানং পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তং এত্তাৱতা দেসনং দেসেত্ৱা. কস্মা পনেত্থ ভগৱা ৱিপস্সীআদীনং সত্তন্নংযেৱ বুদ্ধানং পুব্বেনিৱাসং কথেসি, ন বুদ্ধৱংসদেসনাযং (বু. ৱং. ৬৪ গাথাদযো) ৱিয পঞ্চৱীসতিযা বুদ্ধানং, ততো ৱা পন ভিয্যোতি? অনধিকাৰতো, পযোজনাভাৱতো চ. বুদ্ধৱংসদেসনাযঞ্হি (বু. ৱং. ৭৫) –

‘‘কীদিসো তে মহাৱীৰ, অভিনীহাৰো নৰুত্তম;

কম্হি কালে তযা ৱীৰ, পত্থিতা বোধিমুত্তমা’’তি. আদিনা –

পৱত্তং তং পুচ্ছং অধিকাৰং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা যস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে অত্তনা মহাভিনীহাৰো কতো, তং দীপঙ্কৰং ভগৱন্তং আদিং কত্ৱা যেসং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকা বোধিযা লদ্ধব্যাকৰণো হুত্ৱা তত্থ তত্থ পাৰমিযো পূৰেসি, তেসং পটিপত্তিসঙ্খাতো পুব্বেনিৱাসো, অত্তনো চ পটিপত্তি কথিতা, ইধ পন তাদিসো অধিকাৰো নত্থি, যেন দীপঙ্কৰতো পট্ঠায, ততো ৱা পন পুৰতো বুদ্ধে আৰব্ভ পুব্বেনিৱাসং কথেয্য. তস্মা ন এত্থ বুদ্ধৱংসদেসনাযং ৱিয পুব্বেনিৱাসো ৱিত্থাৰিতো. যস্মা চ বুদ্ধানং দেসনা নাম দেসনায ভাজনভূতানং পুগ্গলানং ঞাণবলানুৰূপা, ন অত্তনো ঞাণবলানুৰূপা, তস্মা তত্থ অগ্গসাৱকানং, মহাসাৱকানং, (থেৰগা. অট্ঠ. ২.২১ ৱঙ্গীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) তাদিসানঞ্চ দেৱব্ৰহ্মানং ৱসেন দেসনা ৱিত্থাৰিতা. ইধ পন পকতিসাৱকানং, তাদিসানঞ্চ দেৱতানং ৱসেন পুব্বেনিৱাসং কথেন্তো সত্তন্নমেৱ বুদ্ধানং পুব্বেনিৱাসং কথেসি. তথা হি নে ভগৱা পলোভনৱসেন সমুত্তেজেতুং সপ্পপঞ্চতায কথায দেসনং মত্থকং অপাপেত্ৱাৱ গন্ধকুটিং পাৱিসি. তথা চ ইমিস্সা এৱ দেসনায অনুসাৰতো আটানাটিযপৰিত্ত- (দী. নি. ৩.২৭৫) দেসনাদযো পৱত্তা.

অপিচেত্থ ভগৱা অত্তনো সুদ্ধাৱাসচাৰিকাৱিভাৱিনিযা উপৰিদেসনায সঙ্গহত্থং ৱিপস্সীআদীনং এৱ সত্তন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং পুব্বেনিৱাসং কথেসি. তেসংযেৱ হি সাৱকা তদা চেৱ এতৰহি চ সুদ্ধাৱাসভূমিযং ঠিতা, ন অঞ্ঞেসং পৰিনিব্বুতত্তা. ‘‘সিদ্ধত্থতিস্সফুস্সানং কিৰ বুদ্ধানং সাৱকা সুদ্ধাৱাসেসু উপপন্না উপপত্তিসমনন্তৰমেৱ ইমস্মিং সাসনে উপকাদযো ৱিয অৰহত্তং অধিগন্ত্ৱা নচিৰস্সেৱ পৰিনিব্বাযিংসু, ন তত্থ তত্থ যাৱতাযুকং অট্ঠংসূ’’তি ৱদন্তি. তথা যেসং সম্মাসম্বুদ্ধানং পটিৱেধসাসনং একংসতো নিচ্ছযে ন অজ্জাপি ধৰতি, ন অন্তৰহিতং, তে এৱ কিত্তেন্তো ৱিপস্সীআদীনংযেৱ ভগৱন্তানং পুব্বেনিৱাসং ইমস্মিং সুত্তে কথেসি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন. অপুব্বাচৰিমনিযমো পন অপৰাপৰং সংসৰণকসত্তৱাসৱসেন একিস্সা লোকধাতুযা ইচ্ছিতোতি ন তেনেতং ৱিৰুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং. নিৰন্তৰং মত্থকং পাপেত্ৱাতি অভিজাতিতো পট্ঠায যাৱ পাতিমোক্খুদ্দেসো যাৱ তা বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি, তাৱ মত্থকং সিখং পাপেত্ৱা. ন তাৱ কথিতোতি যোজনা.

তন্তিন্তি ধম্মতন্তিং, পৰিযত্তিন্তি অত্থো. পুত্তপুত্তমাতুযানৱিহাৰধনৱিহাৰদাযকাদীনং সম্বহুলানং অত্থানং ৱিভাৱনৱসেন পৱত্তৱাৰো সম্বহুলৱাৰো.

সম্বহুলৱাৰৱণ্ণনা

কামঞ্চাযং পাড়িযং অনাগতো, অট্ঠকথাসু আগতত্তা পন আনেত্ৱা দীপেতব্বোতি তং দীপেন্তো ‘‘সব্ববোধিসত্তানঞ্হী’’তিআদিমাহ. কুলৱংসো কুলানুক্কমো. পৱেণীতি পৰম্পৰা. ‘‘কস্মা’’তি পুত্তুপ্পত্তিযা কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানঞ্হী’’তিআদিমাহ, তেন তেসং জাতনগৰাদি পঞ্ঞাযমানং একংসতো মনুস্সভাৱসঞ্জাননত্থং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা যথাধিপ্পেতবুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি এৱ ন সিযাতি দস্সেতি, যতো মহাসত্তানং চৰিমভৱে মনুস্সলোকে এৱ পাতুভাৱো, ন অঞ্ঞত্থ.

সম্বহুলপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

চন্দাদীনং সোভাৱিসেসং ৰহেতি চজাপেতীতি ৰাহু, ৰাহুগ্গহো, ইধ পন ৰাহু ৱিযাতি ৰাহু. বন্ধনন্তি চ অনত্থুপ্পত্তিট্ঠানতং সন্ধায ৱুত্তং. তথা মহাসত্তেন ৱুত্তৱচনমেৱ গহেত্ৱা কুমাৰস্স ‘‘ৰাহুলো’’তি নামং অকংসু. অথাতি নিপাতমত্তং. ৰোচিনীতি ৰোচনসীলা, উজ্জলৰূপাতি অত্থো. ৰুচগ্গতীতি ৰুচং পভাতং আগতিভূতা, গ-কাৰাগমং কত্ৱা ৱুত্তং. ইত্থিৰতনভাৱতো মনুস্সলোকে সব্বাসং ইত্থীনং বিম্বপটিচ্ছন্নভূতাতি বিম্বা.

ঝানা ৱুট্ঠাযাতি পাদকজ্ঝানতো উট্ঠায.

অট্ঠঙ্গুলুব্বেধাতি অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণবহলভাৱা. চূড়ংসেন ছাদেত্ৱাতি তিৰিযভাগেন ঠপনৱসেন সব্বং ৱিহাৰট্ঠানং ছাদেত্ৱা. সুৱণ্ণযট্ঠিফালেহীতি ফালপ্পমাণাহি সুৱণ্ণযট্ঠীহি. সুৱণ্ণহত্থিপাদানীতি পকতিহত্থিপাদপৰিমাণানি সুৱণ্ণখণ্ডানি. ৱুত্তনযেনেৱাতি চূড়ংসেনেৱ. সুৱণ্ণকট্টীহীতি সুৱণ্ণখণ্ডেহি. সলক্খণানন্তি লক্খণসম্পন্নানং সহস্সাৰানং.

বোধিপল্লঙ্কোতি অভিসম্বুজ্ঝনকালে নিসজ্জট্ঠানং. অৱিজহিতোতি বুদ্ধানং তথানিসজ্জায অনঞ্ঞত্থভাৱীভাৱতো অপৰিচ্চত্তো. তেনাহ ‘‘একস্মিংযেৱ ঠানে হোতী’’তি. পঠমপদগণ্ঠিকাতি পচ্ছিমে সোপানফলকে ঠত্ৱা ঠপিযমানস্স দক্খিণপাদস্স পতিট্ঠহনট্ঠানং. তং পন যস্মা দড়্হং থিৰং কেনচি অভেজ্জং হোতি, তস্মা ‘‘পদগণ্ঠী’’তি ৱুত্তং. যস্মিং ভূমিভাগে ইদানি জেতৱনমহাৱিহাৰো, তত্থ যস্মিং ঠানে পুৰিমানং সব্ববুদ্ধানং মঞ্চা পঞ্ঞত্তা, তস্মিংযেৱ পদেসে অম্হাকম্পি ভগৱতো মঞ্চো পঞ্ঞত্তোতি কত্ৱা ‘‘চত্তাৰি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৱিজহিতানেৱ হোন্তী’’তি ৱুত্তং. মঞ্চানং পন মহন্তখুদ্দকভাৱেন মঞ্চপঞ্ঞাপনপদেসস্স মহন্তামহন্ততা অপ্পমাণং, বুদ্ধানুভাৱেন পন সো পদেসো সব্বদা একপ্পমাণোযেৱ হোতীতি ‘‘চত্তাৰি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৱিজহিতানেৱ হোন্তী’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিহাৰোপি ন ৱিজহিতো যেৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পুৰিমং ৱিহাৰট্ঠানং ন পৰিচ্চজতীতি হি অত্থো.

ৱিসিট্ঠা মত্তা ৱিমত্তা, ৱিমত্তাৱ ৱেমত্তং, ৱিসদিসতাতি অত্থো. পমাণং আৰোহো. পধানং দুক্কৰকিৰিযা. ৰস্মীতি সৰীৰপ্পভা.

‘‘সত্তানং পাকতিকহত্থেন ছহত্থো মজ্ঝিমপুৰিসো, ততো তিগুণং ভগৱতো সৰীৰপ্পমাণন্তি ভগৱা অট্ঠাৰসহত্থো’’তি ৱদন্তি. অপৰে পন ভণন্তি ‘‘মনুস্সানং পাকতিকহত্থেন চতুহত্থো মজ্ঝিমপুৰিসো, ততো তিগুণং ভগৱতো সৰীৰপ্পমাণন্তি ভগৱা দ্ৱাদসহত্থো উপাদিন্নকৰূপধম্মৱসেন, সমন্ততো পন ব্যামমত্তং ব্যামপ্পভা ফৰতীতি উপৰি ছহত্থং অব্ভুগ্গতো, বহলতৰপ্পভা ৰূপেন সদ্ধিং অট্ঠাৰসহত্থো হোতী’’তি.

অদ্ধনিযন্তি দীঘকালং.

অজ্ঝাসযপটিবদ্ধন্তি বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণকালে তথাপৱত্তজ্ঝাসযাধীনং, তথাপৱত্তপত্থনানুৰূপং ৱিপুলং, ৱিপুলতৰঞ্চ হোতীতি অত্থো. স্ৱাযমত্থো চৰিযাপিটকৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. এত্থ চ যস্মা সৰীৰপ্পমাণং, পধানং, সৰীৰপ্পভা চ বুদ্ধানং ৱিসদিসাতি ইধ পাড়িযং অনাগতা, তস্মা তেহি সদ্ধিং ৱেমত্ততাসামঞ্ঞেন আযুকুলানিপি ইধ আহৰিত্ৱা দীপিতানি. পটিৱিদ্ধগুণেসূতি অধিগতসব্বঞ্ঞুগুণেসু. ননু চ বোধিসম্ভাৰেসু, ৱেনেয্যপুগ্গলপৰিমাণে চ ৱেমত্তং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, তদুভযং পন বুদ্ধগুণগ্গহণেন গহিতমেৱ হোতীতি ন উদ্ধটং. যদগ্গেন হি সব্ববুদ্ধানং বুদ্ধগুণেসু ৱেমত্তং নত্থি, তদগ্গেন নেসং সম্বোধিসম্ভাৰেসুপি ৱেমত্তং নত্থীতি. কস্মা? হেতুঅনুৰূপতায ফলস্স, একন্তেনেৱ ৱেনেয্যপুগ্গলপৰিমাণে ৱেমত্তভাৱো ৱিভাৱিতো. মহাবোধিসত্তানঞ্হি হেতুঅৱত্থাযং সম্ভতূপনিস্সযিন্দ্ৰিযপৰিপাকা ৱেনেয্যপুগ্গলা চৰিমভৱে অৰহত্তসম্পত্তিযা পৰিপোসিতানি কমলৱনানি সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সেন ৱিয তথাগতগুণানুভাৱসম্ফস্সেন ৱিবোধং উপগচ্ছন্তীতি দীপেসুং অট্ঠকথাচৰিযা.

নিধিকুম্ভোতি চত্তাৰো মহানিধযো সন্ধায ৱদতি. জাতো চাতি. চ-সদ্দেন কতমহাভিনীহাৰো চাতি অযম্পি অত্থো সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ৱুত্তং হেতং বুদ্ধৱংসে –

‘‘তাৰাগণা ৱিৰোচন্তি, নক্খত্তা গগনমণ্ডলে;

ৱিসাখা চন্দিমাযুত্তা, ধুৱং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি. (বু. ৱং. ৬৫);

‘‘এতেনেৱ চ সব্ববুদ্ধানং ৱিসাখানক্খত্তেনেৱ মহাভিনীহাৰো হোতী’’তি চ ৱদন্তি.

১৩. অযং গতীতি অযং পৱত্তি পৱত্তনাকাৰো, অঞ্ঞে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তা ইমিনা আকাৰেন অনুস্সৰন্তীতি অত্থো, যস্মা চুতিতো পট্ঠায যাৱ পটিসন্ধি, তাৱ অনুস্সৰণং আৰোহনং অতীতঅতীততৰঅতীততমাদিজাতিসঙ্খাতে পুব্বেনিৱাসে ঞাণস্স অভিমুখভাৱেন পৱত্তীতি কত্ৱা. তস্মা পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ চুতি, তাৱ অনুস্সৰণং ওৰোহনং পুব্বেনিৱাসে পটিমুখভাৱেন ঞাণস্স পৱত্তীতি আহ ‘‘পচ্ছামুখং ঞাণং পেসেত্ৱা’’তি. চুতিগন্তব্বন্তি যং পনিদং চুতিযা ঞাণগতিযা গন্তব্বং, তং গমনং বুজ্ঝনন্তি অত্থো. গৰুকন্তি ভাৰিযং দুক্কৰং. তেনাহ ‘‘আকাসে পদং দস্সেন্তো ৱিযা’’তি. অপৰম্পি কাৰণন্তি ছিন্নৱটুমানুস্সৰণং পচ্ছামুখং ঞাণং পেসনতো অপৰং অচ্ছৰিযব্ভুতকাৰণং. যত্ৰাতি পচ্চত্তত্থে, নামাতি অচ্ছৰিযত্থে নিপাতো, হি-সদ্দো অনত্থকো. তেনাহ ‘‘যো নাম তথাগতো’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘যত্ৰা’’তি নিপাতৱসেন ৱিসুং যত্ৰ-সদ্দগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. পপঞ্চেন্তি সত্তসন্তানং সংসাৰে ৱিত্থাৰেন্তীতি পপঞ্চং. কম্মৱট্টং ৱুচ্চতীতি কিলেসৱট্টস্স পপঞ্চগ্গহণেন, ৱিপাকৱট্টস্স দুক্খগ্গহণেন গহিতত্তা. পৰিযাদিন্নৱট্টেতি সব্বসো খেপিতৱট্টে. ‘‘মগ্গসীলেন ফলসীলেনা’’তি ৱত্ৱা তযিদং মগ্গফলসীলং লোকিযসীলপুব্বকং, বুদ্ধানঞ্চ লোকিযসীলম্পি লোকুত্তৰসীলং ৱিয অনঞ্ঞসাধাৰণং এৱাতি দস্সেতুং ‘‘লোকিযলোকুত্তৰসীলেনা’’তি ৱুত্তং. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা, একদেসসৰূপেকসেসো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘মগ্গসমাধিনা’’তিআদি, ‘‘ৱিহাৰো গহিতো ৱা’’তি চ. সমাধিপক্খা নাম ৱীৰিযসতিআদযো.

সযন্তি অত্তনা. নীৱৰণাদীহীতি নীৱৰণেহি চেৱ তদেকট্ঠেহি চ পাপধম্মেহি, ৱিতক্কৱিচাৰাদীহি চ. ‘‘ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তী’’তি ইমিনা ৱিমুত্তি-সদ্দস্স কম্মসাধনতং আহ অট্ঠসমাপত্তিআদিৱিসযত্তা তস্স. ৱিমুত্তত্তাতি চ ‘‘ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিমুত্তত্তা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. তস্স তস্সাতি অনিচ্চানুপস্সনাদিকস্স. পচ্চনীকঙ্গৱসেনাতি পহাতব্বপটিপক্খঅঙ্গৱসেন. পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তাতি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনং পটিপ্পস্সদ্ধং, সো এৱ অন্তো পৰিযোসানভাৱতো, তস্মিং সাধেতব্বে নিব্বত্তত্তা, তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৱসেন পৱত্তত্তাতি অত্থো. কিলেসেহি নিস্সটতা, অপগমো চ নিব্বানস্স তেহি ৱিৱিত্তত্তা এৱাতি আহ ‘‘দূৰে ঠিতত্তা’’তি.

১৬. ধম্মধাতূতি ধম্মানং সভাৱো, অত্থতো চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. সুপ্পটিৱিদ্ধাতি সুট্ঠু পটিৱিদ্ধা সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং পজহনতো. এৱঞ্হি সব্বঞ্ঞুতা, দসবলঞাণাদযো চাতি সব্বে বুদ্ধগুণা ভগৱতা অধিগতা অহেসুং. অৰহত্তং ধম্মধাতূতি কেচি. সব্বঞ্ঞুতঞাণন্তি অপৰে. দ্ৱীহি পদেহীতি দ্ৱীহি ৱাক্যেহি. আবদ্ধন্তি পটিবদ্ধং তংমূলকত্তা উপৰিদেসনায. দেৱচাৰিককোলাহলন্তি অত্তনো দেৱলোকে চাৰিকাযং সুদ্ধাৱাসদেৱানং কুতূহলপ্পৱত্তিং দস্সেন্তো সুত্তন্তপৰিযোসানে (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯১) ৱিচাৰেস্সতি, অত্থতো ৱিভাৱেস্সতীতি যোজনা. অযং দেসনাতি ‘‘ইতো সো ভিক্খৱে’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৪) ৱিত্থাৰতো পৱত্তিতদেসনমাহ. নিদানকণ্ডেতিআদিতো দেসিতং উদ্দেসদেসনমাহ. সা হি ইমিস্সা দেসনায নিদানট্ঠানিযত্তা তথা ৱুত্তা.

বোধিসত্তধম্মতাৱণ্ণনা

১৭. ‘‘ৱিপস্সীতি তস্স নাম’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স অন্ৱত্থতং দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিৱিধে অত্থেতি তিৰোহিতৱিদূৰদেসগতাদিকে নীলাদিৱসেন নানাৱিধে, তদঞ্ঞে চ ইন্দ্ৰিযগোচৰভূতে তে চ যথূপগতে, ৱোহাৰৱিনিচ্ছযে চাতি নানাৱিধে অত্থে. পস্সনকুসলতাযাতি দস্সনে নিপুণভাৱেন. যাথাৱতো ঞেয্যং বুজ্ঝতীতি বোধি, সো এৱ সত্তযোগতো বোধিসত্তোতি আহ ‘‘পণ্ডিতসত্তো বুজ্ঝনকসত্তো’’তি. সুচিন্তিতচিন্তিতাদিনা পন পণ্ডিতভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যদা চ পনানেন মহাভিনীহাৰো কতো, ততো পট্ঠায মহাবোধিযং একন্তনিন্নত্তা বোধিম্হি সত্তো বোধিসত্তোতি আহ ‘‘বোধিসঙ্খাতেসূ’’তিআদি. মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানঞ্চ মগ্গঞাণং ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘সতো সম্পজানো’’তি ইমিনা চতুত্থায গব্ভাৱক্কন্তিযা ওক্কমীতি দস্সেতি. চতস্সো হি গব্ভাৱক্কন্তিযো ইধেকচ্চো গব্ভো মাতুকুচ্ছিযং ওক্কমনে, ঠানে, নিক্খমনেতি তীসু ঠানেসু অসম্পজানো হোতি, একচ্চো পঠমে ঠানে সম্পজানো, ন ইতৰেসু, একচ্চো পঠমে, দুতিযে চ ঠানে সম্পজানো, ন ততিযে, একচ্চো তীসুপি ঠানেসু সম্পজানো হোতি. তত্থ পঠমা গব্ভাৱক্কন্তি লোকিযমহাজনস্স ৱসেন ৱুত্তা, দুতিযা অসীতিমহাসাৱকানং (থেৰগা. অট্ঠ. ২.২১ ৱঙ্গীসত্থেৰগাথাৱণ্ণনায ৱিত্থাৰো) ৱসেন, ততিযা দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ ৱসেন. তে কিৰ কম্মজৱাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিৰা অনেকসতপোৰিসে পপাতে ৱিয যোনিমুখে খিত্তা তাড়চ্ছিগ্গড়েন হত্থী ৱিয সম্বাধেন যোনিমুখেন নিক্খমন্তা মহন্তং দুক্খং পাপুণন্তি, তেন নেসং ‘‘মযং নিক্খমামা’’তি সম্পজঞ্ঞং ন হোতি. চতুত্থা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং ৱসেন. তে হি মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি পজানন্তি, তত্থ ৱসন্তাপি পজানন্তি, নিক্খমনকালেপি পজানন্তি. ন হি তে কম্মজৱাতা উদ্ধংপাদে অধোসিৰে কত্ৱা খিপিতুং সক্কোন্তি, দ্ৱে হত্থে পসাৰিত্ৱা অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ঠিতকাৱ নিক্খমন্তীতি. ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি পুব্বভাগে পঞ্চমহাৱিলোকনঞাণেহি চেৱ ‘‘ইদানি চৱামী’’তি চুতিপৰিচ্ছিন্দনঞাণেন চ অপৰভাগে ‘‘ইধ মযা পটিসন্ধি গহিতা’’তি পটিসন্ধিপৰিচ্ছিন্দনঞাণেন চ পৰিচ্ছিজ্জ জানিত্ৱা.

পঞ্চন্নং মহাপৰিচ্চাগানং, ঞাতত্থচৰিযাদীনঞ্চ সতিপি পাৰমিযা পৰিযাপন্নভাৱে সম্ভাৰৱিসেসভাৱদস্সনত্থং ৱিসুং গহণং. তত্থ অঙ্গপৰিচ্চাগো, নযনপৰিচ্চাগো, অত্তপৰিচ্চাগো, ৰজ্জপৰিচ্চাগো, পুত্তদাৰপৰিচ্চাগোতি ইমে পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগা. তত্থাপি কামং অঙ্গপৰিচ্চাগাদযোপি দানপাৰমীযেৱ, তথাপি পৰিচ্চাগৱিসেসভাৱদস্সনত্থঞ্চেৱ সুদুক্কৰভাৱদস্সনত্থঞ্চ মহাপৰিচ্চাগানং ৱিসুং গহণং. ততো এৱ চ অঙ্গপৰিচ্চাগতোপি ৱিসুং নযনপৰিচ্চাগগ্গহণং, পৰিচ্চাগভাৱসামঞ্ঞেপি ৰজ্জপৰিচ্চাগপুত্তদাৰপৰিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং. ঞাতীনং অত্থচৰিযা ঞাতত্থচৰিযা, সা চ খো কৰুণাযনৱসেন. তথা সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থানং ৱসেন হিতচৰিযা লোকত্থচৰিযা. কম্মস্সকতাঞাণৱসেন, অনৱজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৱিজ্জাঠানৱসেন, খন্ধাযতনাদিৱসেন, লক্খণত্তযাদিতীৰণৱসেন চ অত্তনো, পৰেসঞ্চ তত্থ সতিপট্ঠানেন ঞাণচাৰো বুদ্ধচৰিযা, সা পনত্থতো পঞ্ঞাপাৰমীযেৱ, ঞাণসম্ভাৰৱিসেসতাদস্সনত্থং পন ৱিসুং গহণং. বুদ্ধচৰিযানন্তি বহুৱচননিদ্দেসেন পুব্বযোগপুব্বচৰিযাধম্মক্খানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ গতপচ্চাগতৱত্তসঙ্খাতায পুব্বভাগপটিপদায সদ্ধিং অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বযোগো. দানাদীসুযেৱ সাতিসযপটিপত্তি পুব্বচৰিযা. ‘‘যাৱ চৰিযাপিটকে সঙ্গহিতা অভিনীহাৰো পুব্বযোগো, কাযাদিৱিৱেকৱসেন একচৰিযা পুব্বচৰিযা’’তি কেচি. দানাদীনঞ্চেৱ অপ্পিচ্ছতাদীনঞ্চ সংসাৰনিব্বানেসু আদীনৱানিসংসানঞ্চ ৱিভাৱনৱসেন, সত্তানং বোধিত্তযে পতিট্ঠাপনপৰিপাচনৱসেন চ পৱত্তকথা ধম্মক্খানং. কোটিং পত্ৱাতি পৰং পৰিযন্তং পৰমুক্কংসং পাপুণিত্ৱা. সত্তমহাদানানীতি অট্ঠৱস্সিককালে ‘‘হদযমংসাদীনিপি যাচকানং দদেয্য’’ন্তি অজ্ঝাসযং উপ্পাদেত্ৱা দিন্নদানং, মঙ্গলহত্থিদানং, গমনকালে দিন্নং সত্তসত্তকমহাদানং, মগ্গং গচ্ছন্তেন দিন্নং অস্সদানং, ৰথদানং, পুত্তদানং, ভৰিযাদানন্তি ইমানি সত্ত মহাদানানি (চৰিযা. ৭৯) দত্ৱা.

‘‘ইদানেৱ মে মৰণং হোতূ’’তি অধিমুচ্চিত্ৱা কালকৰণং অধিমুত্তিকালকিৰিযা, তং বোধিসত্তানংযেৱ, ন অঞ্ঞেসং. বোধিসত্তা কিৰ দীঘাযুকদেৱলোকে ঠিতা ‘‘ইধ ঠিতস্স মে বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণং ন সম্ভৱতী’’তি কত্ৱা তত্থ ৱাসতো নিব্বিন্দমানসা হোন্তি, তদা ৱিমানং পৱিসিত্ৱা অক্খীনি নিমীলেত্ৱা ‘‘ইতো উদ্ধং মে জীৱিতং নপ্পৱত্ততূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠায নিসীদন্তি, চিত্তাধিট্ঠানসমনন্তৰমেৱ মৰণং হোতি. পাৰমীধম্মানঞ্হি উক্কংসপ্পৱত্তিযা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৱে অভিঞ্ঞাসমাপত্তীহি সন্তানস্স ৱিসেসিতত্তা অত্তসিনেহস্স তনুভাৱেন, সত্তেসু চ মহাকৰুণায উড়াৰভাৱেন অধিট্ঠানস্স তিক্খৱিসদভাৱাপত্তিযা বোধিসত্তানং অধিপ্পাযা সমিজ্ঝন্তি. চিত্তে, ৱিয কম্মেসু চ নেসং ৱসীভাৱো, তস্মা যত্থ উপপন্নানং পাৰমিযো সম্মদেৱ পৰিব্ৰূহন্তি. ৱুত্তনযেন কালং কত্ৱা তত্থ উপপজ্জন্তি. তথা হি অম্হাকং মহাসত্তো ইমস্মিংযেৱ কপ্পে নানাজাতীসু অপৰিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো, অপ্পকমেৱ কালং তত্থ ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা মনুস্সলোকে নিব্বত্তো, পাৰমীসম্ভৰণপসুতো অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘বোধিসত্তানংযেৱ, ন অঞ্ঞেস’’ন্তি. ‘‘একেনঅত্তভাৱেন অন্তৰেন পাৰমীনং সব্বসো পূৰিতত্তা’’তি ইমিনা পযোজনাভাৱতো তত্থ ঠত্ৱা অধিমুত্তিকালকিৰিযা নাম নাহোসীতি দস্সেতি. অপি চ তত্থ যাৱতাযুকট্ঠানং চৰিমভৱে অনেকমহানিধিসমুট্ঠানপুব্বিকায দিব্বসম্পত্তিসদিসায মহাসম্পত্তিযা নিব্বত্তি ৱিয, বুদ্ধভূতস্স অসদিসদানাদিৱসেন অনঞ্ঞসাধাৰণলাভুপ্পত্তি ৱিয চ ‘‘ইতো পৰং মহাপুৰিসস্স দিব্বসম্পত্তিঅনুভৱনং নাম নত্থী’’তি উস্সাহজাতস্স পুঞ্ঞসম্ভাৰস্স ৱসেনাতি দট্ঠব্বং. অযঞ্হেত্থ ধম্মতা.

মনুস্সগণনাৱসেন, ন দেৱগণনাৱসেন. পুব্বনিমিত্তানীতি চুতিযা পুব্বনিমিত্তানি. অমিলাযিত্ৱাতি এত্থ অমিলাতগ্গহণেনেৱ তাসং মালানং ৱণ্ণসম্পদাযপি গন্ধসম্পদাযপি সোভাসম্পদাযপি অৱিনাসো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. বাহিৰব্ভন্তৰানং ৰজোজল্লানং লেপস্সপি অভাৱতো দেৱানং সৰীৰগতানি ৱত্থানি সব্বকালং পৰিসুদ্ধপ্পভস্সৰানেৱ হুত্ৱা তিট্ঠন্তীতি আহ ‘‘ৱত্থেসুপি এসেৱ নযো’’তি. নেৱ সীতং ন উণ্হন্তি যস্স সীতস্স পটিকাৰৱসেন অধিকং সেৱিযমানং উণ্হং, সযমেৱ ৱা খৰতৰং হুত্ৱা অভিভৱন্তং সৰীৰে সেদং উপ্পাদেয্য, তাদিসং নেৱ সীতং, ন উণ্হং হোতি. তস্মিং কালেতি যথাৱুত্তমৰণাসন্নকালে. বিন্দুবিন্দুৱসেনাতি ছিন্নসুত্তায আমুত্তমুত্তাৱলিযা নিপতন্তা মুত্তগুড়িকা ৱিয বিন্দু বিন্দু হুত্ৱা. সেদাতি সেদধাৰা মুচ্চন্তি. দন্তানং খণ্ডিতভাৱো খণ্ডিচ্চং. কেসানং পলিতভাৱো পালিচ্চং.আদি-সদ্দেন ৱলিত্তচতং সঙ্গণ্হাতি. কিলন্তৰূপো অত্তভাৱো হোতি, ন পন খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদীতি অধিপ্পাযো. উক্কণ্ঠিতাতি অনভিৰতি. সা নত্থি উপৰূপৰি উড়াৰউড়াৰানমেৱ ভোগানং ৱিসেসতো দুৱিজাননানং উপতিট্ঠহনতো. নিস্সসন্তীতি উণ্হং নিস্সসন্তি. ৱিজম্ভন্তীতি অনভিৰতিৱসেন ৱিজম্ভনং কৰোন্তি.

পণ্ডিতা এৱাতি বুদ্ধিসম্পন্না এৱ দেৱতা. যথা দেৱতা সম্পতিজাতা ‘‘কীদিসেন পুঞ্ঞকম্মেন ইধ নিব্বত্তা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমিনা নাম পুঞ্ঞকম্মেন ইধ নিব্বত্তা’’তি জানন্তি, এৱং অতীতভৱে অত্তনা কতং, অঞ্ঞদাপি ৱা একচ্চং পুঞ্ঞকম্মং জানন্তিযেৱ মহাপুঞ্ঞাতি আহ ‘‘যে মহাপুঞ্ঞা’’তিআদি.

ন পঞ্ঞাযন্তি চিৰতৰকালত্তা পৰমাযুনো. অনিয্যানিকন্তি ন নিয্যানাৱহং সত্তানং অভাজনভাৱতো. সত্তা ন পৰমাযুনো হোন্তি নাম পাপুস্সন্নতাযাতি আহ ‘‘তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তী’’তি. এত্থাহ – কস্মা সম্মাসম্বুদ্ধা মনুস্সলোকে এৱ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৱব্ৰহ্মলোকেসূতি? দেৱলোকে তাৱ নুপ্পজ্জন্তি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স অনোকাসভাৱতো, তথা অনচ্ছৰিযভাৱতো. অচ্ছৰিযধম্মা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, তেসং সা অচ্ছৰিযধম্মতা দেৱত্তভাৱে ঠিতানং ন পাকটা হোতি যথা মনুস্সভূতানং, দেৱভূতে হি সম্মাসম্বুদ্ধে দিস্সমানং বুদ্ধানুভাৱং দেৱানুভাৱতো লোকো দহতি, ন বুদ্ধানুভাৱতো, তথা সতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, ইস্সৰগুত্তগ্গাহং ন ৱিস্সজ্জেতি, দেৱত্তভাৱস্স চ চিৰকালাধিট্ঠানতো একচ্চসস্সতৱাদতো ন পৰিমুচ্চতি. ব্ৰহ্মলোকে নুপ্পজ্জন্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সত্তানং তাদিসগ্গাহৱিনিমোচনত্থঞ্হি বুদ্ধা ভগৱন্তো মনুস্সসুগতিযংযেৱ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৱসুগতিযং. মনুস্সসুগতিযং উপ্পজ্জন্তাপি ওপপাতিকা ন হোন্তি, সতি চ ওপপাতিকূপপত্তিযং ৱুত্তদোসানতিৱত্তনতো, ধম্মৱেনেয্যানং ধম্মতন্তিযা ঠপনস্স ৱিয ধাতুৱেনেয্যানং ধাতূনং ঠপনস্স ইচ্ছিতব্বত্তা চ. ন হি ওপপাতিকানং পৰিনিব্বানতো উদ্ধং সৰীৰধাতুযো তিট্ঠন্তি. মনুস্সলোকে উপ্পজ্জন্তাপি মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে মনুস্সভাৱস্স পাকটভাৱকৰণায পন দাৰপৰিগ্গহম্পি কৰোন্তা যাৱ পুত্তমুখদস্সনা অগাৰমজ্ঝে তিট্ঠন্তি, পৰিপাকগতসীলনেক্খম্মপঞ্ঞাদিপাৰমিকাপি ন অভিনিক্খমন্তীতি. কিং ৱা এতায কাৰণচিন্তায ‘‘সব্ববুদ্ধেহি আচিণ্ণসমাচিণ্ণা, যদিদং মনুস্সভূতানংযেৱ অভিসম্বুজ্ঝনা, ন দেৱভূতান’’ন্তি. অযমেত্থ ধম্মতা. তথা হি তদত্থো মহাভিনীহাৰোপি মনুস্সভূতানংযেৱ ইজ্ঝতি, ন দেৱভূতানং.

কস্মা পন সম্মাসম্বুদ্ধা জম্বুদীপে এৱ উপ্পজ্জন্তি, ন সেসদীপেসু? কেচি তাৱ আহু ‘‘যস্মা পথৱিযা নাভিভূতা, বুদ্ধানুভাৱসহিতা অচলট্ঠানভূতা বোধিমণ্ডভূমি জম্বুদীপে এৱ, তস্মা জম্বুদীপে এৱ উপ্পজ্জন্তী’’তি, তথা ‘‘ইতৰেসম্পি অৱিজহিতট্ঠানানং তত্থেৱ লব্ভনতো’’তি. অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – যস্মা পুৰিমবুদ্ধানং, মহাবোধিসত্তানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ নিব্বত্তিযা সাৱকবোধিসত্তানং সাৱকবোধিযা অভিনীহাৰো, সাৱকপাৰমিযা সম্ভৰণং, পৰিপাচনঞ্চ বুদ্ধখেত্তভূতে ইমস্মিং চক্কৱাড়ে জম্বুদীপে এৱ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞত্থ. ৱেনেয্যানং ৱিনযনত্থো চ বুদ্ধুপ্পাদোতি অগ্গসাৱকমহাসাৱকাদি ৱেনেয্যৱিসেসাপেক্খায এতস্মিং জম্বুদীপে এৱ বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, ন সেসদীপেসু. অযঞ্চ নযো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি. তেসং উত্তমপুৰিসানং তত্থেৱ উপ্পত্তি সম্পত্তিচক্কানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সযতো অপৰাপৰং ৱত্ততীতি দট্ঠব্বং, এতেনেৱ ইমং চক্কৱাড়ং মজ্ঝে কত্ৱা ইমিনা সদ্ধিং চক্কৱাড়ানং দসসহস্সস্সেৱ খেত্তভাৱো দীপিতো ইতো অঞ্ঞস্স বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানস্স তেপিটকে বুদ্ধৱচনে অনুপলব্ভনতো. তেনাহ ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৱ নিব্বত্তন্তীতি দীপং পস্সী’’তি. ইমিনা নযেন দেসনিযামেপি কাৰণং নীহৰিত্ৱা ৱত্তব্বং.

ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং ব্ৰাহ্মণানম্পি পূজনীযভাৱতো. ‘‘ৰাজা পিতা ভৱিস্সতী’’তি কুলং পস্সি পিতুৱসেন কুলস্স নিদ্দিসিতব্বতো.

‘‘দসন্নং মাসানং উপৰি সত্ত দিৱসানী’’তি পস্সি, তেন অত্তনো অন্তৰাযাভাৱং অঞ্ঞাসি, তস্সা চ তুসিতভৱে দিব্বসম্পত্তিপচ্চনুভৱনং.

তা দেৱতাতি দসসহস্সিচক্কৱাড়দেৱতা. কথং পন তা দেৱতা তদা বোধিসত্তস্স পূৰিতপাৰমিভাৱং, কথং চস্স বুদ্ধভাৱং জানন্তীতি? মহেসক্খানং দেৱতানং ৱসেন, যেভুয্যেন চ তা দেৱতা অভিসমযভাগিনো. তথা হি ভগৱতো ধম্মদানসংৱিভাগে অনেকৱাৰং দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতাসন্নিপাতো অহোসি.

‘‘চৱামী’’তি জানাতি চুতিআসন্নজৱনেহি ঞাণসহিতেহি চুতিযা উপট্ঠিতভাৱস্স পটিসংৱিদিতত্তা. চুতিচিত্তং ন জানাতি চুতিচিত্তক্খণস্স ইত্তৰভাৱতো. তথা হি তং চুতূপপাতঞাণস্সপি অৱিসযোৱ. পটিসন্ধিচিত্তেপি এসেৱ নযো. আৱজ্জনপৰিযাযোতি আৱজ্জনক্কমো. যস্মা একৱাৰং আৱজ্জিতমত্তেন আৰম্মণং নিচ্ছিনিতুং ন সক্কা, তস্মা তং এৱাৰম্মণং দুতিযং, ততিযঞ্চ আৱজ্জিত্ৱা নিচ্ছযতি. আৱজ্জনসীসেন চেত্থ জৱনৱাৰো গহিতো. তেনাহ ‘‘দুতিযততিযচিত্তৱাৰে এৱ জানিস্সতী’’তি. চুতিযা পুৰেতৰং কতিপযচিত্তৱাৰতো পট্ঠায ‘‘মৰণং মে আসন্ন’’ন্তি জাননতো ‘‘চুতিক্খণেপি চৱামীতি জানাতী’’তি ৱুত্তং. পটিসন্ধিযা পন অপুব্বভাৱতো পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি. নিকন্তিযা উপ্পত্তিতো পৰতো ‘‘অসুকস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতা’’তি জানাতি. তস্মিং কালেতি পটিসন্ধিগ্গহণকালে. দসসহস্সিলোকধাতু কম্পতীতি এত্থ কম্পনকাৰণং হেট্ঠা ব্ৰহ্মজালৱণ্ণনাযং (দী. নি. টী. ১.১৪৯) ৱুত্তমেৱ. অত্থতো পনেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো মহাপৰিনিব্বানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭১) আগমিস্সতি. মহাকাৰুণিকা বুদ্ধা ভগৱন্তো সত্তানং হিতসুখৱিধানতপ্পৰতায বহুলং সোমনস্সিকাৱ হোন্তীতি তেসং পঠমমহাৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিগ্গহণং অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭; ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ম. নি. অট্ঠ. ৪.২০০) ৱুত্তং. মহাসিৱত্থেৰোপন যদিপি মহাকাৰুণিকা বুদ্ধা ভগৱন্তো সত্তানং হিতসুখৱিধানতপ্পৰাৱ, ৱিৱেকজ্ঝাসযা পন ৱিসঙ্খাৰনিন্না সব্বসঙ্খাৰেসু অজ্ঝুপেক্খনবহুলাতি পঞ্চমমহাৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিগ্গহণমাহ.

পুৰে পুণ্ণমায সত্তমদিৱসতো পট্ঠাযাতি পুণ্ণমায পুৰে সত্তমদিৱসতো পট্ঠায, সুক্কপক্খে নৱমিতো পট্ঠাযাতি অত্থো. সত্তমে দিৱসেতি নৱমিতো সত্তমে দিৱসে আসড়্হিপুণ্ণমাযং. ইদং সুপিনন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন ‘‘অনোতত্তদহং নেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৱিযো আগন্ত্ৱা মনুস্সমলহৰণত্থং ন্হাপেত্ৱা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৪.২০০) ৱুত্তং. তত্থ নেসং দেৱিযোতি মহাৰাজূনং দেৱিযো. চৰিত্ৱাতি গোচৰং চৰিত্ৱা.

হৰিতূপলিত্তাযাতি হৰিতেন গোমযেন কতপৰিভণ্ডায. ‘‘সো চ খো পুৰিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৱিস্সতী’’তি এত্তকমেৱ তে ব্ৰাহ্মণা অত্তনো সুপিনসত্থনযেন কথেসুং. ‘‘সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতী’’তিআদি পন দেৱতাৱিগ্গহেন তমত্থং যাথাৱতো পৱেদেসুং.

ধম্মতাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মানং ভিক্খৱে সত্তান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৱিয পকতিপৰিযাযো, ধম্মো এৱ ধম্মতা যথা দেৱো এৱ দেৱতাতি আহ ‘‘অযং সভাৱো’’তি, অযং পকতীতি অত্থো. স্ৱাযং সভাৱো অত্থতো তথা নিযতভাৱোতি আহ ‘‘অযং নিযামোতি ৱুত্তং হোতী’’তি. নিযামো পন বহুৱিধোতি তে সব্বে অত্থুদ্ধাৰনযেন উদ্ধৰিত্ৱা ইধাধিপ্পেতনিযামমেৱ দস্সেতুং ‘‘নিযামো চ নামা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কম্মানং নিযামো কম্মনিযামো. এস নযো উতুনিযামাদীসু তীসু. ইতৰো পন ধম্মো এৱ নিযামো ধম্মনিযামো, ধম্মতা.

কুসলস্স কম্মস্স. নিসেন্তো তিখিণং কৰোন্তো.

অৰূপাদিভূমিভাগৱিসেসৱসেন উতুৱিসেসদস্সনতো উতুৱিসেসেন সিজ্ঝমানানং ৰুক্খাদীনং পুপ্ফফলাদিগ্গহণং ‘‘তেসু তেসু জনপদেসূ’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. তস্মিং তস্মিং কালেতি তস্মিং তস্মিং ৱসন্তাদিকালে.

মধুৰতো বীজতো তিত্ততো বীজতোতি যোজনা.

১৮. ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানে ৱিয ৱোহৰিতব্বন্তি ‘‘ওক্কমতী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ওক্কন্তো হোতীতি অযমেৱত্থো’’তি. এৱং হোতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেনস্স সম্পজাননা হোতি. ন ওক্কমমানে পটিসন্ধিক্খণস্স দুৱিঞ্ঞেয্যতায. যথা চ ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতী’’তি. দসসহস্সচক্কৱাড়পত্থৰণেন ৱা অপ্পমাণো. অতিৱিয সমুজ্জলনভাৱেন উড়াৰো. দেৱানুভাৱন্তি দেৱানং পভানুভাৱং. দেৱানঞ্হি পভং সো ওভাসো অভিভৱতি, ন তেসং আধিপচ্চং. তেনাহ ‘‘নিৱত্থৱত্থস্সা’’তিআদি.

লোকানং লোকধাতূনং অন্তৰো ৱিৱৰো লোকন্তৰো, সো এৱ ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘লোকন্তৰিকা’’তি ৱুত্তো. ৰুক্খগচ্ছাদিনা কেনচি ন হঞ্ঞন্তীতি অঘা, অসম্বাধা. তেনাহ ‘‘নিচ্চৱিৱটা’’তি. অসংৱুতাতি হেট্ঠা, উপৰি চ কেনচি ন পিহিতা. তেন ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা’’তি. তত্থ পি-সদ্দেন যথা হেট্ঠা উদকস্স পিধাযিকা পথৱী নত্থীতি অসংৱুতা লোকন্তৰিকা, এৱং উপৰিপি চক্কৱাড়েসু ৱিয দেৱৱিমানানং অভাৱতো অসংৱুতা অপ্পতিট্ঠাতি দস্সেতি. অন্ধকাৰো এত্থ অত্থীতি অন্ধকাৰা. চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন জাযতি আলোকস্স অভাৱতো, ন চক্খুনো. তথা হি ‘‘তেন ওভাসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্জানন্তী’’তি ৱুত্তং. জম্বুদীপে ঠিতমজ্ঝন্হিকৱেলাযং পুব্বৱিদেহৱাসীনং অত্থঙ্গমনৱসেন উপড্ঢং সূৰিযমণ্ডলং পঞ্ঞাযতি, অপৰগোযানৱাসীনং উগ্গমনৱসেন, এৱং সেসদীপেসু পীতি আহ ‘‘একপ্পহাৰেনেৱ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তী’’তি. ইতো অঞ্ঞথা পন দ্ৱীসু এৱ দীপেসু একপ্পহাৰেন পঞ্ঞাযন্তীতি. একেকায দিসায নৱ নৱ যোজনসতসহস্সানি অন্ধকাৰৱিধমনম্পি ইমিনাৱ নযেন দট্ঠব্বং. পভায নপ্পহোন্তীতি অত্তনো পভায ওভাসিতুং অনভিসম্ভুনন্তি. যুগন্ধৰপব্বতপ্পমাণে আকাসে ৱিচৰণতো ‘‘চক্কৱাড়পব্বতস্স ৱেমজ্ঝেন ৱিচৰন্তী’’তি ৱুত্তং.

ৱাৱটাতি খাদনত্থং গণ্হিতুং উপক্কমন্তা. ৱিপৰিৱত্তিত্ৱাতি ৱিৱত্তিত্ৱা. ছিজ্জিত্ৱাতি মুচ্ছাপত্তিযা ঠিতট্ঠানতো মুচ্চিত্ৱা, অঙ্গপচ্চঙ্গছেদনেন ৱা ছিজ্জিত্ৱা. অচ্চন্তখাৰেতি আতপসন্তাপাভাৱেন অতিসীতভাৱমেৱ সন্ধায অচ্চন্তখাৰতা ৱুত্তা সিযা. ন হি তং কপ্পসণ্ঠহনউদকং সম্পত্তিকৰমহামেঘৱুট্ঠং পথৱিসন্ধাৰকং কপ্পৱিনাসকং উদকং ৱিয খাৰং ভৱিতুং অৰহতি. তথা হি সতি পথৱীপি ৱিলীযেয্য, তেসং ৱা পাপকম্মবলেন পেতানং উদকস্স পুব্বখেড়ভাৱাপত্তি ৱিয তস্স উদকস্স তদা খাৰভাৱাপত্তি হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অচ্চন্তখাৰে উদকে’’তি.

একযাগুপানমত্তম্পীতি পত্তাদিভাজনগতং যাগুং গড়োচিআদিউদ্ধৰণিযা গহেত্ৱা পিৱনমত্তম্পি কালং. সমন্ততোতি সব্বভাগতো ছপ্পকাৰম্পি.

১৯. চতুন্নং মহাৰাজানং ৱসেনাতি ৱেস্সৱণাদিচতুমহাৰাজভাৱসামঞ্ঞেন.

যথাৱিহাৰন্তি যথাসকং ৱিহাৰং.

২০. পকতিযাতি অত্তনো পকতিযা এৱ. তেনাহ ‘‘সভাৱেনেৱা’’তি. পৰস্স সন্তিকে গহণেন ৱিনা অত্তনো সভাৱেনেৱ সযমেৱ অধিট্ঠহিত্ৱা সীলসম্পন্না. বোধিসত্তমাতাপীতি অম্হাকং বোধিসত্তমাতাপি. কালদেৱিলস্সাতি যথা কালদেৱিলস্স সন্তিকে অঞ্ঞদা গণ্হাতি, বোধিসত্তে পন…পে… সযমেৱ সীলং অগ্গহেসি, তথা ৱিপস্সীবোধিসত্তমাতাপীতি অধিপ্পাযো.

২১. ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ইদং পকতিচাৰিত্তৱসেন ৱুত্তং, ‘‘মনুস্সিত্থিযা নাম মনুস্সপুৰিসেসু পুৰিসাধিপ্পাযচিত্তং উপ্পজ্জেয্যা’’তি. বোধিসত্তস্স মাতুযা পন দেৱেসুপি তাদিসং চিত্তং নুপ্পজ্জতেৱ. যথা বোধিসত্তস্স আনুভাৱেন বোধিসত্তমাতু পুৰিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি, এৱং তস্স আনুভাৱেনেৱ সা কেনচি পুৰিসেন অনভিভৱনীযাতি আহ ‘‘পাদা ন ৱহন্তি দিব্বসঙ্খলিকা ৱিয বজ্ঝন্তী’’তি.

২২. পুব্বে ‘‘কামগুণূপসংহিতং চিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, পুন ‘‘পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেতী’’তি চ ৱুত্তং. কথমিদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘পুব্বে’’তিআদি. ৱত্থুপটিক্খেপোতি অব্ৰহ্মচৰিযৱত্থুপটিসেধো. তেনাহ ‘‘পুৰিসাধিপ্পাযৱসেনা’’তি. আৰম্মণপটিলাভোতি ৰূপাদিপঞ্চকামগুণাৰম্মণস্সেৱ পটিলাভো.

২৩. কিলমথোতি খেদো, কাযস্স গৰুভাৱকথিনভাৱাদযোপি তস্সা তদা ন হোন্তি এৱ. ‘‘তিৰোকুচ্ছিগতং পস্সতী’’তি ৱুত্তং. কদা পট্ঠায পস্সতীতি আহ ‘‘কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৱা’’তিআদি. দস্সনে পযোজনং সযমেৱ ৱদতি. তস্স অভাৱতো কললাদিকালে ন পস্সতি. পুত্তেন দহৰেন মন্দেন উত্তানসেয্যকেন সদ্ধিং. ‘‘যং তং মাতূ’’তিআদি পকতিচাৰিত্তৱসেন ৱুত্তং. চক্কৱত্তিগব্ভতোপি হি সৱিসেসং বোধিসত্তগব্ভো পৰিহাৰং লভতি পুঞ্ঞসম্ভাৰস্স সাতিসযত্তা, তস্মা বোধিসত্তমাতা অতিৱিয সপ্পাযাহাৰাচাৰা চ হুত্ৱা সক্কচ্চং পৰিহৰতি. সুখৱাসত্থন্তি বোধিসত্তস্স সুখৱাসত্থং. পুৰত্থাভিমুখোতি মাতু পুৰিমভাগাভিমুখো. ইদানি তিৰোকুচ্ছিগতস্স দিস্সমানতায অব্ভন্তৰং, বাহিৰঞ্চ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘পুব্বে কতকম্ম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অস্সাতি দেৱিযা. ৱত্থুন্তি কুচ্ছিং. ফলিকঅব্ভপটলাদিনো ৱিয বোধিসত্তমাতুকুচ্ছিতচস্স পতনুভাৱেন আলোকস্স ৱিবন্ধাভাৱতো যথা বোধিসত্তমাতা কুচ্ছিগতং বোধিসত্তং পস্সতি, কিং এৱং বোধিসত্তোপি মাতৰং, অঞ্ঞঞ্চ পুৰতো ঠিতং ৰূপগতং পস্সতি, নোতি আহ ‘‘বোধিসত্তো পনা’’তিআদি. কস্মা পন সতি চক্খুম্হি, আলোকে চ ন পস্সতীতি আহ ‘‘ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি. অস্সাসপস্সাসা ৱিয হি তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণম্পি ন উপ্পজ্জতি তজ্জস্স সমন্নাহাৰস্স অভাৱতো.

২৪. যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো ৱিজাতপ্পচ্চযা তাদিসেন ৰোগেন অভিভূতাপি হুত্ৱা মৰন্তি, বোধিসত্তমাতু পন বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে তস্স ৱিজাযননিমিত্তং, ন কোচি ৰোগো উপ্পজ্জতি, কেৱলং আযুপৰিক্খযেনেৱ কালং কৰোতি, স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱ. ‘‘বোধিসত্তেন ৱসিতট্ঠানঞ্হী’’তিআদি তস্স কাৰণৱচনং. অঞ্ঞেসং অপৰিভোগন্তি অঞ্ঞেহি ন পৰিভুঞ্জিতব্বং, ন পৰিভোগযোগ্যন্তি অত্থো. তথা সতি বোধিসত্তপিতু অঞ্ঞায অগ্গমহেসিযা ভৱিতব্বং, তথাপি বোধিসত্তমাতৰি ধৰন্তিযা অযুজ্জমানকন্তি আহ ‘‘ন চ সক্কা’’তিআদি. অপনেত্ৱাতি অগ্গমহেসিঠানতো নীহৰিত্ৱা. অত্তনি ছন্দৰাগৱসেনেৱ বহিদ্ধা আৰম্মণপৰিযেসনাতি ৱিসযিনিসাৰাগো সত্তানং ৱিসযেসু সাৰাগস্স বলৱকাৰণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানং অত্তভাৱে ছন্দৰাগো বলৱা হোতী’’তি. অনুৰক্খিতুং ন সক্কোতীতি সম্মা গব্ভপৰিহাৰং নানুযুঞ্জতি. তেন গব্ভো বহ্ৱাবাধো হোতি. ৱত্থু ৱিসদং হোতীতি গব্ভাসযো ৱিসুদ্ধো হোতি. মাতু মজ্ঝিমৱযস্স ততিযকোট্ঠাসে বোধিসত্তগব্ভোক্কমনম্পি তস্সা আযুপৰিমাণৱিলোকনেনেৱ সঙ্গহিতং ৱযোৱসেন উপ্পজ্জনকৱিকাৰস্স পৰিৱজ্জনতো. ইত্থিসভাৱেন উপ্পজ্জনকৱিকাৰো পন বোধিসত্তস্স আনুভাৱেনেৱ ৱূপসমতি.

২৫. সত্তমাসজাতোতি পটিসন্ধিগ্গহণতো সত্তমে মাসে জাতো. সো সীতুণ্হক্খমো ন হোতি অতিৱিয সুখুমালতায. অট্ঠমাসজাতো কামং সত্তমাসজাততো বুদ্ধিৱযৱা, একচ্চে পন চম্মপদেসা ৱুদ্ধিং পাপুণন্তা ঘট্টনং ন সহন্তি, তেন সো ন জীৱতি. ‘‘সত্তমাসজাতস্স পন ন তাৱ তে জাতা’’তি ৱদন্তি.

২৭. দেৱা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি ‘‘লোকনাথং মহাপুৰিসং সযমেৱ পঠমং পটিগ্গণ্হামা’’তি সঞ্জাতগাৰৱবহুমানা অত্তনো পীতিং পৱেদেন্তা খীণাসৱা সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানো আদিতো পটিগ্গণ্হন্তি. সূতিৱেসন্তি সূতিজগ্গনধাতিৱেসং. একেতি অভযগিৰিৱাসিনো. মচ্ছক্খিসদিসং ছৱিৱসেন. অট্ঠাসি ন নিসীদি, ন নিপজ্জি ৱা. তেন ৱুত্তং ‘‘ঠিতাৱ বোধিসত্তং বোধিসত্তমাতা ৱিজাযতী’’তি. নিদ্দুক্খতায ঠিতা এৱ হুত্ৱা ৱিজাযতি. দুক্খস্স হি বলৱভাৱতো তং দুক্খং অসহমানা অঞ্ঞা ইত্থিযো নিসিন্না ৱা নিপন্না ৱা ৱিজাযন্তি.

২৮. অজিনপ্পৱেণিযাতি অজিনচম্মেহি সিব্বিত্ৱা কতপৱেণিযা. মহাতেজোতি মহানুভাৱো. মহাযসোতি মহাপৰিৱাৰো, ৱিপুলকিত্তিঘোসো চ.

২৯. ভগ্গৱিভগ্গাতি সম্বাধট্ঠানতো নিক্খমনেন ৱিভাৱিতত্তা ভগ্গা, ৱিভগ্গা ৱিয চ হুত্ৱা, তেন নেসং অৱিসদভাৱমেৱ দস্সেতি. অলগ্গো হুত্ৱাতি গব্ভাসযে, যোনিপদেসে চ কত্থচি অলগ্গো অসত্তো হুত্ৱা, যতো ‘‘ধমকৰণতো উদকনিক্খমনসদিস’’ন্তি ৱুত্তং. উদকেনাতি গব্ভাসযগতেন উদকেন. অমক্খিতোৱ নিক্খমতি সম্মক্খিতস্স তাদিসস্স উদকসেম্হাদিকস্সেৱ তত্থ অভাৱতো. বোধিসত্তস্স হি পুঞ্ঞানুভাৱতো পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায তং ঠানং পুব্বেপি ৱিসুদ্ধং ৱিসেসতো পৰমসুগন্ধগন্ধকুটি ৱিয চন্দনগন্ধং ৱাযন্তং তিট্ঠতি.

উদকৱট্টিযোতি উদকক্খন্ধা.

৩১. মুহুত্তজাতোতি মুহুত্তেন জাতো হুত্ৱা মুহুত্তমত্তোৱ. অনুধাৰিযমানেতি অনুকূলৱসেন নীযমানে. আগতানেৱাতি তং ঠানং উপগতানি এৱ. অনেকসাখন্তি ৰতনমযানেকসতপতিট্ঠানহীৰকং. সহস্সমণ্ডলন্তি তেসং উপৰিট্ঠিতং অনেকসহস্সমণ্ডলহীৰকং. মৰূতি দেৱা. ন খো পনএৱং দট্ঠব্বং পদৱীতিহাৰতো পগেৱ দিসাৱিলোকনস্স কতত্তা. তেনাহ ‘‘মহাসত্তো হী’’তিআদি. একঙ্গণানীতি ৱিৱটভাৱেন ৱিহাৰঙ্গণপৰিৱেণঙ্গণানি ৱিয একঙ্গণসদিসানি অহেসুং. সদিসোপি নত্থীতি তুম্হাকং ইদং ৱিলোকনং ৱিসিট্ঠে পস্সিতুং ‘‘ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. অগ্গোতি পধানো, কেন পনস্স পধানতাতি আহ ‘‘গুণেহী’’তি. পঠম-সদ্দো চেত্থ পধানপৰিযাযো. বোধিসত্তস্স পন পধানতা অনঞ্ঞসাধাৰণাতি আহ ‘‘সব্বপঠমো’’তি, সব্বপধানোতি অত্থো. এতস্সেৱাতি অগ্গসদ্দস্সেৱ. এত্থ চ মহেসক্খা তাৱ দেৱা তথা চ ৱদন্তি, ইতৰে পন কথন্তি? মহাসত্তস্স আনুভাৱদস্সনাদিনা. মহেসক্খানঞ্হি দেৱানং মহাসত্তস্স আনুভাৱো ৱিয তেন সদিসানম্পি আনুভাৱো পচ্চক্খো অহোসীতি, ইতৰে পন তেসং ৱচনং সুত্ৱা সদ্দহন্তা অনুমিনন্তা তথা আহংসু. পৰিপাকগতপুব্বহেতুসংসিদ্ধায ধম্মতায চোদিযমানো ইমস্মিং…পে… ব্যাকাসি.

জাতমত্তস্সেৱ বোধিসত্তস্স ঠানাদীনি যেসং ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভূতানীতি তে নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পতিট্ঠানং চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং ইদ্ধিপাদৱসেন লোকুত্তৰধম্মেসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসমিজ্ঝনতো. উত্তৰাভিমুখভাৱো লোকস্স উত্তৰণৱসেন গমনস্স পুব্বনিমিত্তং. তেন হি ভগৱা সদেৱকস্স লোকস্স অভিভূতো, কেনচি অনভিভূতো অহোসি. তেনাহ ‘‘মহাজনং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা গমনস্স পুব্বনিমিত্ত’’ন্তি. তথা সত্তপদগমনং সত্তপদবোজ্ঝঙ্গসম্পন্নঅৰিযমগ্গগমনস্স. সুৱিসুদ্ধসেতচ্ছত্তধাৰণং সুৱিসুদ্ধৱিমুত্তিছত্তধাৰণস্স. পঞ্চৰাজককুধভণ্ডসমাযোগো পঞ্চৱিধৱিমুত্তিগুণসমাযোগস্স. অনাৱটদিসানুৱিলোকনং অনাৱটঞাণতায. ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিনা অছম্ভিতৱাচাভাসনং কেনচি অৱিবন্ধনীযতায অপ্পৱত্তিযস্স সদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তনস্স. ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি আযতিং জাতিযা অভাৱকিত্তনা অনুপাদি…পে… পুব্বনিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং তস্স তস্স অনাগতে লদ্ধব্বৱিসেসস্স তং তং নিমিত্তং অব্যভিচাৰীতি কত্ৱা. ন আগতোতি ইমস্মিং সুত্তে, অঞ্ঞত্থ চ ৱক্খমানায অনুপুব্বিযা ন আগতো. আহৰিত্ৱাতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে, অট্ঠকথাসু চ আগতনযেন আহৰিত্ৱা দীপেতব্বো.

‘‘দসসহস্সিলোকধাতু কম্পী’’তি ইদং সতিপি ইধ পাড়িযং আগতত্তে ৱক্খমানানং অচ্ছৰিযানং মূলভূতং দস্সেতুং ৱুত্তং, এৱং অঞ্ঞম্পি এৱৰূপং দট্ঠব্বং. তন্তিবদ্ধা ৱীণা চম্মবদ্ধা ভেৰিযোতি পঞ্চঙ্গিকতূৰিযস্স নিদস্সনমত্তং, চ-সদ্দেন ৱা ইতৰেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘অন্দুবন্ধনাদীনি তঙ্খণে এৱ ছজ্জিত্ৱা পুন পাকতিকানেৱ হোন্তি, তথা জচ্চন্ধাদীনং চক্খুসোতাদীনি তথাৰূপকম্মপচ্চযা তস্মিংযেৱ খণে উপ্পজ্জিত্ৱা তাৱদেৱ ৱিগচ্ছন্তী’’তি ৱদন্তি. ছিজ্জিংসূতি চ পাদেসু বন্ধট্ঠানেসু ছিজ্জিংসু. ৱিগচ্ছিংসূতি ৱূপসমিংসু. আকাসট্ঠকৰতনানি নাম তংতংৱিমানগতমণিৰতনাদীনি. সকতেজোভাসিতানীতি অতিৱিয সমুজ্জলায অত্তনো পভায ওভাসিতানি অহেসুং. নপ্পৱত্তীতি ন সন্নিপাতো. ন ৱাযীতি খৰো ৱাতো ন ৱাযি. মুদুসুখো পন সত্তানং সুখাৱহো ৱাযি. পথৱিগতা অহেসুং উচ্চট্ঠানে ঠাতুং অৱিসহন্তা. উতুসম্পন্নোতি অনুণ্হাসীততাসঙ্খাতেন উতুনা সম্পন্নো. অপ্ফোটনং ৱুচ্চতি ভুজহত্থসঙ্ঘট্টনসদ্দো, অত্থতো পন ৱামহত্থং উৰে ঠপেত্ৱা দক্খিণেন পুথুপাণিনা হত্থতাড়নেন সদ্দকৰণং. মুখেন উস্সেড়নং সদ্দস্স মুঞ্চনং সেড়নং. একদ্ধজমালা অহোসি নিৰন্তৰং ধজমালাসমোধানগতায. ন কেৱলঞ্চ এতানি এৱ, অথ খো অঞ্ঞানিপি ‘‘ৱিচিত্তপুপ্ফসুগন্ধপুপ্ফৱস্সদেৱোপৱস্সি সূৰিযে দিস্সমানে এৱ তাৰকা ওভাসিংসু, অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং উদকং পথৱিতো উব্ভিজ্জি, বিলাসযা চ তিৰচ্ছানা আসযতো নিক্খমিংসু, ৰাগদোসমোহাপি তনু ভৱিংসু, পথৱিযং ৰজো ৱূপসমি, অনিট্ঠগন্ধো ৱিগচ্ছি, দিব্বগন্ধো ৱাযি, ৰূপিনো দেৱা সৰূপেনেৱ মনুস্সানং আপাথং অগমংসু, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসু’’ন্তি এৱমাদীনি যানি মহাভিনীহাৰসমযে উপ্পন্নানি দ্ৱত্তিংসপুব্বনিমিত্তানি, তানি অনৱসেসতো তদা অহেসুন্তি.

তত্ৰাপীতি তেসুপি পথৱিকম্পাদীসু এৱং পুব্বনিমিত্তভাৱো ৱেদিতব্বো. ন কেৱলং সম্পতিজাতস্স ঠানাদীসু এৱাতি অধিপ্পাযো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং সব্বস্স ঞেয্যস্স, তিত্থকৰমতস্স চ চালনতো. কেনচি অনুস্সাহিতানংযেৱ ইমস্মিংযেৱ একচক্কৱাড়ে সন্নিপাতো কেনচি অনুস্সাহিতানংযেৱ একপ্পহাৰেনেৱ সন্নিপতিত্ৱা ধম্মপটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং. পঠমং দেৱতানং পটিগ্গহণং দিব্বৱিহাৰপটিলাভস্স, পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং তত্থেৱ ঠানস্স নিচ্চলসভাৱতো আনেঞ্জৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ৱীণানং সযং ৱজ্জনং পৰূপদেসেন ৱিনা সযমেৱ অনুপুব্বৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ভেৰীনং ৱজ্জনং চক্কৱাড়পৰিযন্তায পৰিসায পৱেদনসমত্থস্স ধম্মভেৰিযা অনুসাৱনস্স অমতদুন্দুভিঘোসনস্স পুব্বনিমিত্তং. অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো মানৱিনিবন্ধভেদনস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাজনস্স ৰোগৱিগমো তস্সেৱ সকলৱট্টদুক্খৰোগৱিগমভূতস্স সচ্চপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ‘‘মহাজনস্সা’’তি পদং ‘‘মহাজনস্স দিব্বচক্খুপটিলাভস্স, মহাজনস্স দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্সা’’তিআদিনা তত্থ তত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ইদ্ধিপাদভাৱনাৱসেন সাতিসযঞাণজৱসম্পত্তিসিদ্ধীতি আহ ‘‘পীঠসপ্পীনং জৱসম্পদা চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্ত’’ন্তি. সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং. অত্থাদিঅনুৰূপং অত্থাদীসু সম্পটিপত্তিভাৱতো. ৰতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি, তেন তস্স সকতেজোভাসিতত্তস্স পুব্বনিমিত্তং.

চতুব্ৰহ্মৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং তস্স সব্বসো ৱেৰৱূপসমনতো. একাদসঅগ্গিনিব্বাপনস্স পুব্বনিমিত্তং দুন্নিব্বাপননিব্বানভাৱতো. ঞাণালোকাদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং অনালোকে আলোকদস্সনভাৱতো. নিব্বানৰসেনাতি কিলেসানং নিব্বাযনৰসেন. একৰসভাৱস্সাতি সাসনস্স সব্বত্থ একৰসভাৱস্স, তঞ্চ খো অমধুৰস্স লোকস্স সব্বসো মধুৰভাৱাপাদনেন. দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং সব্বসো দিট্ঠিগতৱাতাপনযনৱসেন. আকাসাদিঅপ্পতিট্ঠৱিসমচঞ্চলট্ঠানং পহায সকুণানং পথৱিগমনং তাদিসং মিচ্ছাগাহং পহায সত্তানং পাণেহি ৰতনত্তযসৰণগমনস্স পুব্বনিত্তং. বহুজনকন্ততাযাতি চন্দস্স ৱিয বহুজনস্স কন্ততায. সূৰিযস্স উণ্হসীতৱিৱজ্জিতউতুসুখতা পৰিড়াহৱিৱজ্জিতকাযিকচেতসিকসুখপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং.দেৱতানং অপ্ফোটনাদীহি কীড়নং পমোদুপ্পত্তি ভৱন্তগমনেন, ধম্মসভাৱবোধনেন চ উদানৱসেন পমোদৱিভাৱনস্স পুব্বনিমিত্তং. ধম্মৱেগৱস্সনস্সাতি দেসনাঞাণৱেগেন ধম্মামতস্স ৱস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. কাযগতাসতিৱসেন লদ্ধং ঝানং পাদকং কত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গফলসুখানুভৱো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভো, তস্স পন কাযস্সাপি অতপ্পকসুখাৱহত্তা খুদাপিপাসাপীড়নাভাৱো পুব্বনিমিত্তং ৱুত্তো. অট্ঠকথাযংপন খুদং, পিপাসঞ্চ ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তং. তত্থ পুব্বনিমিত্তানং ভেদো ৱিসেসসামঞ্ঞৱিভাগেন, গোবলীবদ্দঞাযেন চ গহেতব্বো. ‘‘সযমেৱা’’তি পদং ‘‘অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৱাৰৱিৱৰণস্সা’’তি এত্থাপি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ভৰিতভাৱস্সাতি পৰিপুণ্ণভাৱস্স. ‘‘অৰিযদ্ধজমালামালিতাযাতি কাসাযদ্ধজমালাৱন্ততাযা’’তি কেচি, সদেৱকস্স লোকস্স পন অৰিযমগ্গবোজ্ঝঙ্গদ্ধজমালাহি মালিভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং. যং পনেত্থ অনুদ্ধটং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

এত্থাতি ‘‘সম্পতিজাতো’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ৱাৰে. ৱিস্সজ্জিতোৱ, তস্মা অম্হেহি ইধ অপুব্বং ৱত্তব্বং নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা পথৱিযং গচ্ছন্তোপি মহাসত্তো আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিয মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি অযমেত্থ নিযতি ধম্মনিযামো বোধিসত্তানং ধম্মতা তি ইদং নিযতিৱাদৱসেন কথনং. পুব্বে পুৰিমজাতীসু তাদিসস্স পুঞ্ঞসম্ভাৰকম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি ইদং পুব্বেকতকম্মৱাদৱসেন কথনং. ইমেসং সত্তানং উপৰি ঈসনসীলতায যথাসকং কম্মমেৱ ইস্সৰো নাম, তস্স নিম্মানং অত্তনো ফলস্স নিব্বত্তনং মহাপুৰিসোপি সদেৱকং লোকং অভিভৱিতুং সমত্থেন উড়াৰেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তিতো, তেন ইস্সৰেন নিম্মিতো নাম, তস্স চাযং নিম্মানৱিসেসো, যদিদং মহানুভাৱতা, যায মহাজনস্স তথা উপট্ঠাসীতি ইদং ইস্সৰনিম্মানৱসেন কথনং. এৱং তং তং বহুলং ৱত্ৱা কিং ইমায পৰিযাযকথাযাতি অৱসানে উজুকমেৱ ব্যাকৰি. সম্পতিজাতো পথৱিযং কথং পদসা গচ্ছতি, এৱং মহানুভাৱো আকাসেন মঞ্ঞে গচ্ছতীতি পৰিকপ্পনৱসেন আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি. সীঘতৰং পন সত্তপদৱীতিহাৰেন গতত্তা দিস্সমানৰূপোপি মহাজনস্স অদিস্সমানো ৱিয অহোসি. অচেলকভাৱো, খুদ্দকসৰীৰতা চ তাদিসস্স ইৰিযাপথস্স ন অনুচ্ছৱিকাতি কম্মানুভাৱসঞ্জনিতপাটিহাৰিযৱসেন অলঙ্কতপটিযত্তো ৱিয, সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো ৱিয চ মহাজনস্স উপট্ঠাসীতি ৱেদিতব্বং. মহাসত্তস্স পুঞ্ঞানুভাৱেন তদা তথা উপট্ঠানমত্তমেৱেতন্তি. পচ্ছা বালদাৰকোৱ অহোসি, ন তাদিসোতি. বুদ্ধভাৱানুচ্ছৱিকস্স বোধিসত্তানুভাৱস্স যাথাৱতো পৱেদিতত্তা পৰিসা চস্স ব্যাকৰণেন বুদ্ধেন ৱিয…পে… অত্তমনা অহোসি.

সব্বধম্মতাতি সব্বা সোড়সৱিধাপি যথাৱুত্তা ধম্মতা সব্ববোধিসত্তানং হোন্তীতি ৱেদিতব্বা পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰদস্সনেন নেসং একসদিসত্তা.

দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণৱণ্ণনা

৩৩. দুকূলচুম্বটকেতি দহৰস্স নিপজ্জনযোগ্যতাৱসেন পটিসংহটদুকূলসুখুমে. ‘‘খত্তিযো ব্ৰাহ্মণো’’তি এৱমাদি জাতি. ‘‘কোণ্ডঞ্ঞো গোতমো’’তি এৱমাদি গোত্তং. ‘‘পোণিকা চিক্খল্লিকা সাকিযা কোড়িযা’’তি এৱমাদি কুলপদেসো. আদি-সদ্দেন ৰূপিস্সৰিযপৰিৱাৰাদিসব্বসম্পত্তিযো সঙ্গণ্হাতি. মহন্তস্সাতি ৱিপুলস্স, উড়াৰস্সাতি অত্থো. নিপ্ফত্তিযোতি সিদ্ধিযো. গন্তব্বগতিযাতি গতি-সদ্দস্স কম্মসাধনতমাহ. উপপজ্জনৱসেন হি সুচৰিতদুচ্চৰিতেহি গন্তব্বাতি গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসো. গচ্ছতি যথাৰুচি পৱত্ততীতি গতি, অজ্ঝাসযো. পটিসৰণেতি পৰাযণে অৱস্সযে. সব্বসঙ্খতৱিসংযুত্তস্স হি অৰহতো নিব্বানমেৱ তংপটিসৰণং. ত্যাহন্তি তে অহং.

দসৱিধে কুসলধম্মে, অগৰহিতে চ ৰাজধম্মে (জা. ২ মহামংসজাতকে ৱিত্থাৰো) নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকলং লোকং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. যস্মা চক্কৱত্তী ধম্মেন ঞাযেন ৰজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ধম্মেন লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা’’তি. চতূসু দিসাসু সমুদ্দপৰিযোসানতায চতুৰন্তা নাম তত্থ তত্থ দীপে মহাপথৱীতি আহ ‘‘পুৰত্থিম…পে… ইস্সৰো’’তি. ৱিজিতাৱীতি ৱিজেতব্বস্স ৱিজিতৱা, কামকোধাদিকস্স অব্ভন্তৰস্স, পটিৰাজভূতস্স বাহিৰস্স চ অৰিগণস্স ৱিজযি, ৱিজেত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. কামং চক্কৱত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৱিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৱিজিতসঙ্গামো’’তি ৱুত্তং. জনপদোৱ চতুব্বিধঅচ্ছৰিযধম্মাদিসমন্নাগতে অস্মিং ৰাজিনি থাৱৰিযং কেনচি অসংহাৰিযং দড়্হং ভত্তভাৱং পত্তো, জনপদে ৱা অত্তনো ধম্মিকায পটিপত্তিযা থাৱৰিযং থিৰভাৱং পত্তোতি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো. মনুস্সানং উৰে সত্থং ঠপেত্ৱা ইচ্ছিতধনহৰণাদিনা পৰসাহসকাৰিতায সাহসিকা.

ৰতিজননট্ঠেনাতি অতপ্পকপীতিসোমনস্সুপ্পাদনেন. সদ্দত্থতো পন ৰমেতীতি ৰতনং. ‘‘অহো মনোহৰ’’ন্তি চিত্তে কত্তব্বতায চিত্তীকতং. ‘‘স্ৱাযং চিত্তীকাৰো তস্স পূজনীযতাযা’’তি চিত্তীকতন্তি পূজনীযন্তি অত্থং ৱদন্তি. মহন্তং ৱিপুলং অপৰিমিতং মূলং অগ্ঘতীতি মহগ্ঘং. নত্থি এতস্স তুলা উপমাতি অতুলং, অসদিসং. কদাচি এৱ উপ্পজ্জনতো দুক্খেন লদ্ধব্বত্তা দুল্লভদস্সনং. অনোমেহি উড়াৰগুণেহেৱ সত্তেহি পৰিভুঞ্জিতব্বতো অনোমসত্তপৰিভোগং. ইদানি নেসং চিত্তীকতাদিঅত্থানং সৱিসেসং চক্কৰতনে লব্ভমানতং দস্সেত্ৱা ইতৰেসুপি তে অতিদিসিতুং ‘‘চক্কৰতনস্স চা’’তিআদি আৰদ্ধং. অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি ৰঞ্ঞো অনঞ্ঞসাধাৰণিস্সৰিযাদিসম্পত্তিপটিলাভহেতুতো, সত্তানঞ্চ যথিচ্ছিতত্থপটিলাভহেতুতো. অগ্ঘো নত্থি অতিৱিয উড়াৰসমুজ্জলসত্তৰতনমযত্তা, অচ্ছৰিযব্ভুতমহানুভাৱতায চ. যদগ্গেন মহগ্ঘং, তদগ্গেন অতুলং. সত্তানং পাপজিগুচ্ছনেন ৱিগতকাড়কো পুঞ্ঞপসুততায মণ্ডভূতো যাদিসো কালো বুদ্ধুপ্পাদাৰহো, তাদিসে এৱ চক্কৱত্তীনম্পি সম্ভৱোতি আহ ‘‘যস্মা চ পনা’’তিআদি. উপমাৱসেন চেতং ৱুত্তং, উপমোপমেয্যানঞ্চ ন অচ্চন্তমেৱ সদিসতা. তস্মা যথা বুদ্ধা কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, ন তথা চক্কৱত্তিনো, এৱং সন্তেপি চক্কৱত্তিৱত্তপৰিপূৰণস্সাপি দুক্কৰভাৱতোপি দুল্লভুপ্পাদাযেৱাতি, ইমিনা দুল্লভুপ্পাদতাসামঞ্ঞেন তেসং দুল্লভদস্সনতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. কামং চক্কৰতনানুভাৱেন সিজ্ঝমানো গুণো চক্কৱত্তিপৰিৱাৰসাধাৰণো, তথাপি ‘‘চক্কৱত্তী এৱ নং সামিভাৱেন ৱিসৱিতায পৰিভুঞ্জতী’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি তদত্থং উপ্পজ্জনতোতি দস্সেন্তো ‘‘তদেত’’ন্তিআদিমাহ. যথাৱুত্তানং পঞ্চন্নং, ছন্নম্পি ৱা অত্থানং ইতৰৰতনেসুপি লব্ভনতো ‘‘এৱং সেসানিপী’’তি ৱুত্তং. হত্থিঅস্স-পৰিণাযকৰতনেহি অজিতৱিজযতো, চক্কৰতনেন চ পৰিৱাৰভাৱেন, সেসেহি পৰিভোগূপকৰণভাৱেন সমন্নাগতো. হত্থিঅস্সমণিইত্থিৰতনেহি পৰিভোগূপকৰণভাৱেন সেসেহি পৰিৱাৰভাৱেনাতি যোজনা.

চতুন্নং মহাদীপানং সিৰিৱিভৱন্তি তত্থ লদ্ধং সিৰিসম্পত্তিঞ্চেৱ ভোগসম্পত্তিঞ্চ. তাদিসমেৱাতি ‘‘পুৰেভত্তমেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তানুভাৱমেৱ. যোজনপ্পমাণং পদেসং ব্যাপনেন যোজনপ্পমাণং অন্ধকাৰং. অতিদীঘতাদিছব্বিধদোসপৰিৱজ্জিতং.

সূৰাতি সত্তিৱন্তো, নিব্ভযাতি অত্থোতি আহ ‘‘অভীৰুকা’’তি. অঙ্গন্তি কাৰণং. যেন কাৰণেন ‘‘ৱীৰা’’তি ৱুচ্চেয্যুং, তং ৱীৰঙ্গং. তেনাহ ‘‘ৱীৰিযস্সেতং নাম’’ন্তি. যাৱ চক্কৱাড়পব্বতা চক্কস্স ৱত্তনতো ‘‘চক্কৱাড়পব্বতং সীমং কত্ৱা ঠিতসমুদ্দপৰিযন্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অদণ্ডেনা’’তি ইমিনাৱ ধনদণ্ডস্স, সৰীৰদণ্ডস্স চ অকৰণং ৱুত্তং. ‘‘অসত্থেনা’’তি ইমিনা পন সেনায যুজ্ঝনস্সাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘যে কতাপৰাধে’’তিআদি ৱুত্তং. ৱুত্তপ্পকাৰন্তি সাগৰপৰিযন্তং.

‘‘ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা’’তি পৱত্তিআকাৰভেদেন লোভো এৱ দ্ৱিধা ৱুত্তো. তথা হিস্স দ্ৱিধাপি ছদনট্ঠো একন্তিকো. যথাহ ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি, (নেত্তি. ১১, ২৭) ‘‘তণ্হাছদনছাদিতা’’তি (উদা. ৬৪) চ. ইমিনা নযেন দোসাদীনম্পি ছদনট্ঠো ৱত্তব্বো. কিলেসগ্গহণেন ৱিচিকিচ্ছাদযো সেসকিলেসা ৱুত্তা. যস্মা তে সব্বে পাপধম্মা উপ্পজ্জমানা সত্তসন্তানং ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা তিট্ঠন্তি কুসলপ্পৱত্তিং নিৱাৰেন্তি, তস্মা তে ‘‘ছদনা, ছদা’’তি চ ৱুত্তা. ৱিৱট্টচ্ছদাতি চ ও-কাৰস্স আ-কাৰং কত্ৱা নিদ্দেসো.

৩৫. তাসন্তি দ্ৱিন্নম্পি নিপ্ফত্তীনং. নিমিত্তভূতানীতি ঞাপককাৰণভূতানি. তথা হি লক্খীযতি মহাপুৰিসভাৱো এতেহীতি লক্খণানি. ঠানগমনাদীসু ভূমিযং সুট্ঠু সমং পতিট্ঠিতা পাদা এতস্সাতি সুপ্পতিট্ঠিতপাদো. তং পনস্স সুপ্পতিট্ঠিতপাদতং ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগ্গতলন্তি অগ্গপাদতলং. পণ্হীতি পণ্হিতলং. পস্সন্তি পাদতলস্স দ্ৱীসু পস্সেসু একেকং, উভযমেৱ ৱা পৰিযন্তং পস্সং. ‘‘অস্স পনা’’তিআদি অন্ৱযতো অত্থৱিভাৱনং. সুৱণ্ণপাদুকতলমিৱ উজুকং নিক্খিপিযমানং. একপ্পহাৰেনেৱাতি একক্খণেযেৱ. সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি নিক্খিপনে. একপ্পহাৰেনেৱ সকলং পাদতলং ভূমিতো উট্ঠহতীতি যোজনা. তস্মা অযং সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি নিগমনং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং অনুপুব্বনিন্নাদিঅচ্ছৰিযব্ভুতং নিস্সন্দফলং, তং পৰতো লক্খণসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২০১) আৱিভৱিস্সতীতি.

নাভি দিস্সতীতি লক্খণচক্কস্স নাভি পৰিমণ্ডলসণ্ঠানা সুপৰিব্যত্তা হুত্ৱা দিস্সতি, লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. নাভিপৰিচ্ছিন্নাতি তস্সং নাভিযং পৰিচ্ছিন্না পৰিচ্ছেদৱসেন ঠিতা. নাভিমুখপৰিক্খেপপট্টোতি পকতিচক্কস্স অক্খব্ভাহতপৰিহৰণত্থং নাভিমুখে ঠপেতব্বং পৰিক্খেপপট্টো, তপ্পটিচ্ছন্নো ইধ অধিপ্পেতো. নেমিমণিকাতি নেমিযং আৱলিভাৱেন ঠিতমণিকালেখা. সম্বহুলৱাৰোতি বহুৱিধলেখঙ্গৱিভাৱনৱাৰো. সত্তীতি আৱুধসত্তি. সিৰিৱচ্ছোতি সিৰিঅঙ্গা. নন্দীতি দক্খিণাৱত্তং. সোৱত্তিকোতি সোৱত্তিঅঙ্গো. ৱটংসকোতি আৱেড়ং. ৱড্ঢমানকন্তি পুৰিমহাদীসু দীপঙ্কং. মোৰহত্থকোতি মোৰপিঞ্ছকলাপো, মোৰপিঞ্ছপটিসিব্বিতো ৱা বীজনীৱিসেসো. ৱাড়বীজনীতি চামৰিৱালং. সিদ্ধত্থাদি পুণ্ণঘটপুণ্ণপাতিযো. ‘‘চক্কৱাড়ো’’তি ৱত্ৱা তস্স পধানাৱযৱে দস্সেতুং ‘‘হিমৱা সিনেৰু…পে… সহস্সানী’’তি ৱুত্তং. ‘‘চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো পৰিসং উপাদাযা’’তি ইদং হত্থিৰতনাদীনম্পি তত্থ লব্ভমানভাৱদস্সনং. সব্বোতিসত্তিআদিকো যথাৱুত্তো অঙ্গৱিসেসো চক্কলক্খণস্সেৱ পৰিৱাৰোতি ৱেদিতব্বো.

‘‘আযতপণ্হী’’তি ইদং অঞ্ঞেসং পণ্হিতো দীঘতং সন্ধায ৱুত্তং, ন পন অতিদীঘতন্তি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণপণ্হী’’তি. যথা পন পণ্হিলক্খণং পৰিপুণ্ণং নাম হোতি, তং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. আৰগ্গেনাতি মণ্ডলায সিখায. ৱট্টেত্ৱাতি যথা সুৱট্টং হোতি, এৱং ৱট্টেত্ৱা. ৰত্তকম্বলগেণ্ডুকসদিসাতি ৰত্তকম্বলমযগেণ্ডুকসদিসা.

‘‘মক্কটস্সেৱা’’তি দীঘভাৱং, সমতঞ্চ সন্ধাযেতং ৱুত্তং. নিয্যাসতেলেনাতি ছত্তিৰিতনিয্যাসাদিনিয্যাসসম্মিস্সেন তেলেন, যং ‘‘সুৰভিনিয্যাস’’ন্তিপি ৱদন্তি. নিয্যাসতেলগ্গহণঞ্চেত্থ হৰিতালৱট্টিযা ঘনসিনিদ্ধভাৱদস্সনত্থং.

যথা সতক্খত্তুং ৱিহতং কপ্পাসপটলং সপ্পিমণ্ডে ওসাৰিতং অতিৱিয মুদু হোতি, এৱং মহাপুৰিসস্স হত্থপাদাতি দস্সেন্তো ‘‘সপ্পিমণ্ডে’’তিআদিমাহ. তলুনাতি সুখুমালা.

চম্মেনাতি অঙ্গুলন্তৰৱেঠিতচম্মেন. পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তৰোতি একতো সম্বদ্ধঅঙ্গুলন্তৰো ন হোতি. একপ্পমাণাতি দীঘতো সমানপ্পমাণা. যৱলক্খণন্তি অব্ভন্তৰতো অঙ্গুলিপব্বে ঠিতং যৱলক্খণং. পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি তংতংপব্বানং সমানদেসতায অঙ্গুলীনং পসাৰিতকালেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিজ্ঝিতানি ৱিয ফুসিত্ৱা তিট্ঠন্তি.

সঙ্খা ৱুচ্চন্তি গোপ্ফকা, উদ্ধং সঙ্খা এতেসন্তি উস্সঙ্খা, পাদা. পিট্ঠিপাদেতি পিট্ঠিপাদসমীপে. তেনাতি পিট্ঠিপাদে ঠিতগোপ্ফকভাৱেন বদ্ধা হোন্তীতি যোজনা. তযিদং ‘‘তেনা’’তি পদং উপৰিপদদ্ৱযেপি যোজেতব্বং ‘‘তেন বদ্ধভাৱেন ন যথাসুখং পৰিৱট্টন্তি, তেন যথাসুখং নপৰিৱট্টনেন গচ্ছন্তানং পাদতলানিপি ন দিস্সন্তী’’তি. উপৰীতি পিট্ঠিপাদতো দ্ৱিতিঅঙ্গুলিমত্তং উদ্ধং, ‘‘চতুৰঙ্গুলমত্ত’’ন্তি চ ৱদন্তি. নিগূড়্হানি চ হোন্তি, ন অঞ্ঞেসং ৱিয পঞ্ঞাযমানানি. তেনাতি গোপ্ফকানং উপৰি পতিট্ঠিতভাৱেন. অস্সাতি মহাপুৰিসস্স. সতিপি দেসন্তৰপ্পৱত্তিযং নিচ্চলোতি দস্সনত্থং নাভিগ্গহণং. ‘‘অধোকাযোৱ ইঞ্জতী’’তি ইদং পুৰিমপদস্স কাৰণৱচনং. যস্মা অধোকাযোৱ ইঞ্জতি, তস্মা নাভিতো…পে… নিচ্চলো হোতি. ‘‘সুখেন পাদা পৰিৱট্টন্তী’’তি ইদং পন পুৰিমস্স, পচ্ছিমস্স চ কাৰণৱচনং. যস্মা সুখেন পাদা পৰিৱট্টন্তি, তস্মা অধোকাযোৱ ইঞ্জতি, যস্মা সুখেন পাদা পৰিৱট্টন্তি, তস্মা পুৰতোপি…পে… পচ্ছতোযেৱাতি.

যস্মা এণিমিগস্স সমন্ততো একসদিসমংসা অনুক্কমেন উদ্ধং থূলা জঙ্ঘা হোন্তি, তথা মহাপুৰিসস্সাপি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এণিমিগসদিসজঙ্ঘো’’তি. পৰিপুণ্ণজঙ্ঘোতি সমন্ততো মংসূপচযেন পৰিপুণ্ণজঙ্ঘো. তেনাহ ‘‘ন একতো’’তিআদি.

এতেনাতি ‘‘অনোনমন্তো’’তিআদিৱচনেন, জাণুফাসুভাৱদীপনেনাতি অত্থো. অৱসেসজনাতি ইমিনা লক্খণেন ৰহিতজনা. খুজ্জা ৱা হোন্তি হেট্ঠিমকাযতো উপৰিমকাযস্স ৰস্সতায, ৱামনা ৱা উপৰিমকাযতো হেট্ঠিমকাযস্স ৰস্সতায, এতেন ঠপেত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধং, চক্কৱত্তিনঞ্চ ইতৰে সত্তা খুজ্জপক্খিকা, ৱামনপক্খিকা চাতি দস্সেতি.

কামং সব্বাপি পদুমকণ্ণিকা সুৱণ্ণৱণ্ণাৱ, কঞ্চনপদুমকণ্ণিকা পন পভস্সৰভাৱেন ততো সাতিসযাতি আহ ‘‘সুৱণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসেহী’’তি. ওহিতন্তি সমোহিতং অন্তোগধং. তথাভূতং পন তং তেন ছন্নং হোতীতি আহ ‘‘পটিচ্ছন্ন’’ন্তি.

সুৱণ্ণৱণ্ণোতি সুৱণ্ণৱণ্ণৱণ্ণোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘জাতিহিঙ্গুলকেনা’’তিআদি, স্ৱাযমত্থো আৱুত্তিঞাযেন চ ৱেদিতব্বো. সৰীৰপৰিযাযো ইধ ৱণ্ণ-সদ্দোতি অধিপ্পাযো. পঠমৱিকপ্পং ৱত্ৱা তথাৰূপায পন ৰুড়্হিযা অভাৱং মনসি কত্ৱা ৱণ্ণধাতুপৰিযাযমেৱ ৱণ্ণ-সদ্দং গহেত্ৱা দুতিযৱিকপ্পো ৱুত্তো. তস্মা পদদ্ৱযেনাপি সুনিদ্ধন্তসুৱণ্ণসদিসছৱিৱণ্ণোতি ৱুত্তং হোতি.

ৰজোতি সুখুমৰজো. জল্লন্তি মলীনভাৱাৱহো ৰেণুসঞ্চযো. তেনাহ ‘‘মলং ৱা’’তি. যদি ৱিৱত্ততি, কথং ন্হানাদীনীতি আহ ‘‘হত্থধোৱনাদীনী’’তিআদি.

আৱট্টপৰিযোসানেতি পদক্খিণাৱট্টনৱসেন পৱত্তস্স আৱট্টস্স অন্তে.

ব্ৰহ্মুনো সৰীৰং পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা অনোনমিত্ৱা উজুকমেৱ উগ্গতন্তি আহ ‘‘ব্ৰহ্মা ৱিয উজুগত্তো’’তি. সা পনাযং উজুগত্ততা অৱযৱেসু বুদ্ধিপ্পত্তেসু দট্ঠব্বা, ন দহৰকালেতি ৱুত্তং ‘‘উগ্গতদীঘসৰীৰো ভৱিস্সতী’’তি. ইতৰেসূতি ‘‘খন্ধজাণূসূ’’তি ইমেসু দ্ৱীসু ঠানেসু নমন্তা পুৰতো নমন্তীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. পস্সৱঙ্কাতি দক্খিণপস্সেন ৱা ৱামপস্সেন ৱা ৱঙ্কা. সূলসদিসাতি পোত্থকৰূপকৰণে ঠপিতসূলপাদসদিসা.

হত্থপিট্ঠিআদিৱসেন সত্ত সৰীৰাৱযৱা উস্সদা উপচিতমংসা এতস্সাতি সত্তুস্সদো. অট্ঠিকোটিযো পঞ্ঞাযন্তীতি যোজনা. নিগূড়্হসিৰাজালেহীতি লক্খণৱচনমেতন্তি তেন নিগূড়্হঅট্ঠিকোটীহীতিপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি. হত্থপিট্ঠাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন অংসকূটখন্ধকূটানং সঙ্গহে সিদ্ধে তং একদেসেন দস্সেন্তো ‘‘ৱট্টেত্ৱা…পে… খন্ধেনা’’তি আহ. ‘‘সিলাৰূপকং ৱিযা’’তিআদিনা ৱা নিগূড়্হঅংসকূটতাপি ৱিভাৱিতা যেৱাতি দট্ঠব্বং.

সীহস্স পুব্বদ্ধং সীহপুব্বদ্ধং, পৰিপুণ্ণাৱযৱতায সীহপুব্বদ্ধং ৱিয সকলো কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. তেনাহ ‘‘সীহস্স পুব্বদ্ধকাযো ৱিয সব্বো কাযো পৰিপুণ্ণো’’তি. সীহস্সেৱাতি সীহস্স ৱিয. দুস্সণ্ঠিতৱিসণ্ঠিতো ন হোতীতি দুট্ঠু সণ্ঠিতো, ৱিৰূপসণ্ঠিতো চ ন হোতি, তেসং তেসং অৱযৱানং অযুত্তভাৱেন, ৱিৰূপভাৱেন চ সণ্ঠিতি উপগতো ন হোতীতি অত্থো. সণ্ঠন্তীতি সণ্ঠহন্তি. দীঘেহীতি অঙ্গুলিনাসাদীহি. ৰস্সেহীতি গীৱাদীহি. থূলেহীতি ঊৰুবাহুআদীহি. কিসেহীতি কেসলোমমজ্ঝাদীহি. পুথুলেহীতি অক্খিহত্থতলাদীহি. ৱট্টেহীতি জঙ্ঘহত্থাদীহি.

সতপুঞ্ঞলক্খণতায নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো সঞ্জাতচিত্তভাৱো ‘‘ঈদিসো এৱ বুদ্ধানং ধম্মকাযস্স অধিট্ঠানং ভৱিতুং যুত্তো’’তি দসপাৰমীহি সজ্জিতো অভিসঙ্খতো, ‘‘দানচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেনা’’তি ৱা পাঠো, দানৱসেন, সীলাদিৱসেন চ পৱত্তপুঞ্ঞচিত্তেনাতি অত্থো.

দ্ৱিন্নং কোট্টানং অন্তৰন্তি দ্ৱিন্নং পিট্ঠিবাহানং ৱেমজ্ঝং পিট্ঠিমজ্ঝস্স উপৰিভাগো. চিতং পৰিপুণ্ণন্তি অনিন্নভাৱেন চিতং, দ্ৱীহি কোট্টেহি সমতলতায পৰিপুণ্ণং. উগ্গম্মাতি উগ্গন্ত্ৱা, অনিন্নং সমতলং হুত্ৱাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সুৱণ্ণফলকং ৱিযা’’তি.

নিগ্ৰোধো ৱিয পৰিমণ্ডলোতি পৰিমণ্ডলনিগ্ৰোধো ৱিয পৰিমণ্ডলো, ‘‘নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলপৰিমণ্ডলো’’তি ৱত্তব্বে একস্স পৰিমণ্ডল-সদ্দস্স লোপং কত্ৱা ‘‘নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলো’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘সমক্খন্ধসাখো নিগ্ৰোধো’’তিআদি. ন হি সব্বো নিগ্ৰোধো পৰিমণ্ডলোতি, পৰিমণ্ডলসদ্দসন্নিধানেন ৱা পৰিমণ্ডলোৱ নিগ্ৰোধো গয্হতীতি একস্স পৰিমণ্ডলসদ্দস্স লোপেন ৱিনাপি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘নিগ্ৰোধো ৱিয পৰিমণ্ডলো’’তি. যাৱতকো অস্সাতি যাৱতক্ৱস্স ও-কাৰস্স ৱ-কাৰাদেসং কত্ৱা.

সমৱট্টিতক্খন্ধোতি সমং সুৱট্টিতক্খন্ধো. কোঞ্চা ৱিয দীঘগলা, বকা ৱিয ৱঙ্কগলা, ৱৰাহা ৱিয পুথুলগলাতি যোজনা. সুৱণ্ণাড়িঙ্গসদিসোতি সুৱণ্ণমযখুদ্দকমুদিঙ্গসদিসো.

ৰসগ্গসগ্গীতি মধুৰাদিভেদং ৰসং গসন্তি অন্তো পৱেসন্তীতি ৰসগ্গসা ৰসগ্গসানং অগ্গা ৰসগ্গসগ্গা, তা এতস্স সন্তীতি ৰসগ্গসগ্গী. তেনাতি ওজায অফৰণেন হীনধাতুকত্তা তে বহ্ৱাবাধা হোন্তি.

হনূতি সন্নিস্সযদন্তাধাৰস্স সমঞ্ঞা, তং ভগৱতো সীহস্স হনু ৱিয, তস্মা ভগৱা সীহহনু. তত্থ যস্মা বুদ্ধানং ৰূপকাযস্স, ধম্মকাযস্স চ উপমা নাম হীনূপমাৱ, নত্থি সমানূপমা, কুতো অধিকূপমা, তস্মা অযম্পি হীনূপমাতি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা মহাপুৰিসস্স হেট্ঠিমানুৰূপৱসেনেৱ উপৰিমম্পি সণ্ঠিতং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱেপি পৰিপুণ্ণানী’’তি, তঞ্চ খো ন সব্বসো পৰিমণ্ডলতায, অথ খো তিভাগাৱসেসমণ্ডলতাযাতি আহ ‘‘দ্ৱাদসিযা পক্খস্স চন্দসদিসানী’’তি. সল্লক্খেত্ৱাতি অত্তনো লক্খণসত্থানুসাৰেন উপধাৰেত্ৱা. দন্তানং উচ্চনীচতা অব্ভন্তৰবাহিৰপস্সৱসেনপি ৱেদিতব্বা, ন অগ্গৱসেনেৱ. তেনাহ ‘‘অযপট্টকেন ছিন্নসঙ্খপটলং ৱিযা’’তি. অযপট্টকন্তি ককচং অধিপ্পেতং. সমা ভৱিস্সন্তি, ন ৱিসমা, সমসণ্ঠানাতি অত্থো.

সাতিসযং মুদুদীঘপুথুলতাদিপ্পকাৰগুণা হুত্ৱা ভূতা জাতাতি পভূতা, ভ-কাৰস্স হ-কাৰং কত্ৱা পহূতা জিৱ্হা এতস্সাতি পহূতজিৱ্হো.

ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পৱত্তসৰতায ছিন্নস্সৰাপি. অনেকাকাৰতায ভিন্নস্সৰাপি. কাকস্স ৱিয অমনুঞ্ঞসৰতায কাকস্সৰাপি. অপলিবুদ্ধত্তাতি অনুপদ্দুতৱত্থুকত্তা, ৱত্থূতি চ অক্খৰুপ্পত্তিট্ঠানং ৱেদিতব্বং. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতোতি এত্থ অঙ্গানি পৰতো আগমিস্সন্তি. মঞ্জুঘোসোতি মধুৰস্সৰো.

অভিনীলনেত্তোতি অধিকনীলনেত্তো, অধিকতা চ সাতিসযং নীলভাৱেন ৱেদিতব্বা, ন নেত্তনীলভাৱস্সেৱ অধিকভাৱতোতি আহ ‘‘ন সকলনীলনেত্তো’’তিআদি. পীতলোহিতৱণ্ণা সেতমণ্ডলগতৰাজিৱসেন. নীলসেতকাড়ৱণ্ণা পন তংতংমণ্ডলৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা.

‘‘চক্খুভণ্ডন্তি অক্খিদল’’ন্তি কেচি. ‘‘অক্খিদলৱটুম’’ন্তি অঞ্ঞে. অক্খিদলেহি পন সদ্ধিং অক্খিবিম্বন্তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্হি ৱিনিগ্গতগম্ভীৰজোতনাপি যুত্তা হোতি. ‘‘অধিপ্পেত’’ন্তি ইমিনা অযমেত্থ অধিপ্পাযো একদেসেন সমুদাযুপলক্খণঞাযেনাতি দস্সেতি. যস্মা পখুম-সদ্দো লোকে অক্খিদললোমেসু নিৰুড়্হো, তেনেৱাহ ‘‘মুদুসিনিদ্ধনীলসুখুমপখুমাচিতানি অক্খীনী’’তি.

কিঞ্চাপি উণ্ণা-সদ্দো লোকে অৱিসেসতো লোমপৰিযাযো, ইধ পন লোমৱিসেসৱাচকোতি আহ ‘‘উণ্ণা লোম’’ন্তি. নলাটৱেমজ্ঝে জাতাতি নলাটমজ্ঝগতা জাতা. ওদাততায উপমা, ন মুদুতায. উণ্ণা হি ততোপি সাতিসযং মুদুতৰা. তেনাহ‘‘সপ্পি মণ্ডে’’তিআদি. ৰজতপুব্বুড়কন্তি ৰজতমযতাৰকমাহ.

দ্ৱে অত্থৱসে পটিচ্চ ৱুত্তন্তি যস্মা বুদ্ধা, চক্কৱত্তিনো চ পৰিপুণ্ণনলাটতায, পৰিপুণ্ণসীসবিম্বতায চ ‘‘উণ্হীসসীসা’’তি ৱুচ্চন্তি, তস্মা তে দ্ৱে অত্থৱসে পটিচ্চ ‘‘উণ্হীসসীসো’’তি ইদং ৱুত্তং. ইদানি তং অত্থদ্ৱযং মহাপুৰিসে সুপ্পতিট্ঠিতন্তি ‘‘মহাপুৰিসস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. সণ্হতমতায, সুৱণ্ণৱণ্ণতায, পভস্সৰতায, পৰিপুণ্ণতায চ ৰঞ্ঞো বন্ধউণ্হীসপট্টো ৱিয ৱিৰোচতি. কপিসীসাতি দ্ৱিধাভূতসীসা. ফলসীসাতি ফলিতসীসা. অট্ঠিসীসাতি মংসস্স অভাৱতো অতিৱিয অট্ঠিতায, পতনুভাৱতো ৱা তচোনদ্ধঅট্ঠিমত্তসীসা. তুম্বসীসাতি লাবুসদিসসীসা. পব্ভাৰসীসাতি পিট্ঠিভাগেন ওলম্বমানসীসা. পুৰিমনযেনাতি পৰিপুণ্ণনলাটতাপক্খেন. উণ্হীসৱেঠিতসীসো ৱিযাতি উণ্হীসপট্টেন ৱেঠিতসীসপদেসো ৱিয. উণ্হীসং ৱিযাতি ছেকেন সিপ্পিনা ৱিৰচিতউণ্হীসমণ্ডলং ৱিয.

ৱিপস্সীসমঞ্ঞাৱণ্ণনা

৩৭. তস্স ৱিত্থাৰোতি তস্স লক্খণপৰিগ্গণ্হনে নেমিত্তকানং সন্তপ্পনস্স ৱিত্থাৰো ৱিত্থাৰকথা. গব্ভোক্কন্তিযং নিমিত্তভূত সুপিনপটিগ্গাহকসন্তপ্পনে ৱুত্তোযেৱ. নিদ্দোসেনাতি খাৰিকলোণিকাদিদোসৰহিতেন. ধাতিযোতি থঞ্ঞপাযিকা ধাতিযো. তা হি ধাপেন্তি থঞ্ঞং পাযেন্তীতি ধাতিযো.‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘সট্ঠি’’ন্তি পদং উপসংহৰতি, সেসাপীতি ন্হাপিকা, ধাৰিকা, পৰিহাৰিকাতি ইমা তিৱিধা. তাপি দহন্তি ৱিদহন্তি ন্হানং দহন্তি ধাৰেন্তীতি ‘‘ধাতিযো’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. তত্থ ধাৰণং উৰসা, ঊৰুনা, হত্থেহি ৱা সুচিৰং ৱেলং সন্ধাৰণং. পৰিহৰণং অঞ্ঞস্স অঙ্কতো অত্তনো অঙ্কং, অঞ্ঞস্স বাহুতো অত্তনো বাহুং উপসংহৰন্তেহি হৰণং সম্পাপনং.

৩৮. মঞ্জুস্সৰোতি সণ্হস্সৰো. যো হি সণ্হো, সো খৰো ন হোতীতি আহ ‘‘অখৰস্সৰো’’তি. ৱগ্গুস্সৰোতি মনোৰম্মস্সৰো, মনোৰম্মতা চস্স চাতুৰিযনে পুঞ্ঞযোগতোতি আহ ‘‘ছেকনিপুণস্সৰো’’তি. মধুৰস্সৰোতি সোতসুখস্সৰো, সোতসুখতা চস্স অতিৱিয ইট্ঠভাৱেনাতি আহ ‘‘সাতস্সৰো’’তি. পেমনীযস্সৰোতি পিযাযিতব্বস্সৰো, পিযাযিতব্বতা চস্স সুণন্তানং অত্তনি ভত্তিসমুপ্পাদনেনাতি আহ ‘‘পেমজনকস্সৰো’’তি. কৰৱীকস্সৰোতি. কৰৱীকসদ্দো যেসং সত্তানং সোতপথং উপগচ্ছতি, তে অত্তনো সৰসম্পত্তিযা পকতিং জহাপেত্ৱা অৱসে কৰোন্তো অত্তনো ৱসে ৱত্তেতি, এৱং মধুৰোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰিদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘কৰৱীকসকুণে’’তিআদি তস্স সভাৱকথনং. লড়িতন্তি পীতিৱেগসমুট্ঠিতং লীড়ং. ছড্ডেত্ৱাতি ‘‘সঙ্খৰণম্পি মধুৰসদ্দসৱনন্তৰাযকৰ’’ন্তি তিণানি অপনেত্ৱা. অনিক্খিপিত্ৱাতি ভূমিযং অনিক্খিপিত্ৱা আকাসগতমেৱ কত্ৱা. অনুবদ্ধমিগা ৱাড়মিগেহি. ততো মৰণভযং হিত্ৱা. পক্খে পসাৰেত্ৱাতি পক্খে যথাপসাৰিতে কত্ৱা অপতন্তা তিট্ঠন্তি.

সুৱণ্ণপঞ্জৰং ৱিস্সজ্জেসি যোজনপ্পমাণে আকাসে অত্তনো আণায পৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘সো ৰাজাণাযা’’তিআদি. লড়িংসূতি লড়িতং কাতুং আৰভিংসু. তং পীতিন্তি তং বুদ্ধগুণাৰম্মণং পীতিং তেনেৱ নীহাৰেন পুনপ্পুনং পৱত্তং পীতিং অৱিজহিত্ৱা ৱিক্খম্ভিতকিলেসা থেৰানং সন্তিকে লদ্ধধম্মস্সৱনসপ্পাযা উপনিস্সযসম্পত্তিযা পৰিপক্কঞাণতায সত্তহি…পে… পতিট্ঠাসি. সত্তসতমত্তেন ওৰোধজনেন সদ্ধিং পদসাৱ থেৰানং সন্তিকং উপগতত্তা ‘‘সত্তহি জঙ্ঘসতেহি সদ্ধি’’ন্তি ৱুত্তং. ততোতি কৰৱীকসদ্দতো. সতভাগেন…পে… ৱেদিতব্বো অনেককপ্পকোটিসতসম্ভূতপুঞ্ঞসম্ভাৰসমুদাগতৱত্থুসম্পত্তিভাৱতো.