নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
দীঘনিকাযে
পাথিকৱগ্গটীকা
১. পাথিকসুত্তৱণ্ণনা
সুনক্খত্তৱত্থুৱণ্ণনা
১. অপুব্বপদৱণ্ণনাতি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৱস্স পদস্স ৱণ্ণনা অত্থৱিভাৱনা. ‘‘হিত্ৱা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা) হি ৱুত্তং. মল্লেসূতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ছাযূদকসম্পন্নে ৱনসণ্ডে ৱিহৰতীতি অনুপিযসামন্তা কতস্স ৱিহাৰস্স অভাৱতো. যদি ন তাৱ পৱিট্ঠো, কস্মা ‘‘পাৱিসী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পৱিসিস্সামী’’তিআদি, তেন অৱস্সং ভাৱিনি ভূতে ৱিয উপচাৰা হোন্তীতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো ‘‘যথা কি’’ন্তিআদিমাহ. এতন্তি এতং ‘‘অতিপ্পগো খো’’তিআদিকং চিন্তনং অহোসি. অতিৱিয পগো খোতি অতিৱিয পাতোৱ. ছন্নকোপীনতায, পৰিব্বাজকপব্বজ্জুপগমেন চ ছন্নপৰিব্বাজকং, ন নগ্গপৰিব্বাজকং.
২. যস্মা ভগৱতো উচ্চাকুলপ্পসুততং, মহাভিনিক্খমননিক্খন্ততং, অনঞ্ঞসাধাৰণদুক্কৰচৰণং, ৱিৱেকৱাসং, লোকসম্ভাৱিততং, ওৱাদানুসাসনীহি লোকস্স বহুপকাৰতং, পৰপ্পৱাদমদ্দনং, মহিদ্ধিকতং, মহানুভাৱতন্তি এৱমাদিকং তংতংঅত্তপচ্চক্খগুণৱিসেসং নিস্সায যেভুয্যেন অঞ্ঞতিত্থিযাপি ভগৱন্তং দিস্ৱা আদৰগাৰৱবহুমানং দস্সেন্তিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভগৱন্তং দিস্ৱা মানথদ্ধতং অকত্ৱা’’তিআদি. লোকসমুদাচাৰৱসেনাতি লোকোপচাৰৱসেন. চিৰস্সন্তি চিৰকালেন. আদীনি ৱদন্তি উপচাৰৱসেন. তস্সাতি ভগ্গৱগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স. গিহিসহাযোতি গিহিকালতো পট্ঠায সহাযো. পচ্চক্খাতোতি যেনাকাৰেন পচ্চক্খানা, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদি ৱুত্তং.
৩. উদ্দিস্সাতি সত্থুকাৰভাৱেন উদ্দিস্সাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৱা মে’’তিআদিমাহ. যদা সুনক্খত্তস্স ‘‘ভগৱন্তং পচ্চক্খামী’’তি চিত্তং উপ্পন্নং, ৱাচা ভিন্না, তদা এৱস্স ভগৱতা সদ্ধিং কোচি সম্বন্ধো নত্থি অসক্যপুত্তিযভাৱতো সাসনতো পৰিবাহিৰত্তা. অযং তাৱেত্থ সাসনযুত্তি, সা পনাযং ঠপেত্ৱা সাসনযুত্তিকোৱিদে অঞ্ঞেসং ন সম্মদেৱ ৱিসযোতি ভগৱা সব্বসাধাৰণৱসেনস্স অত্তনা সম্বন্ধাভাৱং দস্সেতুং ‘‘অপি নূ’’তি আদিং ৱত্ৱা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি আহ. যস্মা মুখাগতোযং সম্বন্ধো, ন পূজাগতাদিকো, যো চ যাচকযাচিতব্বতাৱসেন হোতি, তদুভযঞ্চেত্থ নত্থীতি দস্সেন্তো ভগৱা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি অৱোচ, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাচকো ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যাচিতকো ৱা যাচকং পচ্চাচিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো. ত্ৱং পন নেৱ যাচকো ‘‘অহং ভন্তে ভগৱন্তং উদ্দিস্স ৱিহৰিস্সামী’’তি এৱং মম সন্তিকং অনুপগতত্তা. ন যাচিতকো ‘‘এহি ত্ৱং সুনক্খত্ত মমং উদ্দিস্স ৱিহৰাহী’’তি এৱং মযা অপত্থিতত্তা.
কো সমানোতি যাচকযাচিতকেসু কো নাম হোন্তো. কন্তি যাচকযাচিতকেসু এৱ কং নাম হোন্তং মং পচ্চাচিক্খসি. তুচ্ছপুৰিসাতি ঝানমগ্গাদিউত্তৰিমনুস্সধম্মেসু কস্সচিপি অভাৱা ৰিত্তপুৰিসা. ননু চাযং সুনক্খত্তো লোকিযজ্ঝানানি, একচ্চাভিঞ্ঞঞ্চ উপ্পাদেসীতি? কিঞ্চাপি উপ্পাদেসি, ততো পন ভগৱতি আঘাতুপ্পাদনেন সহেৱ পৰিহীনো অহোসি. অপৰাধো নাম সুপ্পটিপত্তিযা ৱিৰজ্ঝনহেতুভূতো কিলেসুপ্পাদোতি আহ ‘‘যত্তকো তে অপৰাধো, তত্তকো দোসো’’তি. যাৱঞ্চাতি অৱধিপৰিচ্ছেদভাৱদস্সনং ‘‘যাৱঞ্চ তেন ভগৱতা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩) ৱিয. তেতি তযা. ইদন্তি নিপাতমত্তং. অপৰদ্ধন্তি অপৰজ্ঝিতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘পচ্চাচিক্খামিদানাহং ভন্তে ভগৱন্ত’’ন্তিআদীনি ৱদন্তেন তুচ্ছপুৰিস তযা যাৱঞ্চিদং অপৰদ্ধং, ন তস্স অপৰাধস্স পমাণং অত্থীতি.
৪. মনুস্সধম্মাতি ভাৱনানুযোগেন ৱিনা মনুস্সেহি অনুট্ঠাতব্বধম্মা. সো হি মনুস্সানং চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন ইজ্ঝনতো তেসং সম্ভাৱিতধম্মো ৱিয ঠিতো তথা ৱুত্তো, মনুস্সগ্গহণঞ্চেত্থ তেসু বহুলং পৱত্তনতো. ইদ্ধিভূতং পাটিহাৰিযং, ন আদেসনানুসাসনীপাটিহাৰিযন্তি অধিপ্পাযো. কতেতি পৱত্তিতে. নিয্যাতীতি নিগ্গচ্ছতি, ৱট্টদুক্খতো নিগ্গমনৱসেন পৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মে হি নিগ্গচ্ছন্তে তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘নিগ্গচ্ছতী’’তি ৱুচ্চতি, অট্ঠকথাযং পন নি-সদ্দো উপসগ্গমত্তং, যাতি ইচ্চেৱ অত্থোতি দস্সেতুং গচ্ছতীতি অত্থো ৱুত্তো. তত্ৰাতি পধানভাৱেন ৱুত্তস্স অত্থস্স ভুম্মৱসেন পটিনিদ্দেসোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা দুক্খক্খযায নিয্যন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিং…পে… সংৱত্তমানে’’তি.
৫. অগ্গন্তি ঞাযতীতি অগ্গঞ্ঞং. লোকপঞ্ঞত্তিন্তি লোকস্স পঞ্ঞাপনং. লোকস্স অগ্গন্তি লোকুপ্পত্তিসমযে ‘‘ইদং নাম লোকস্স অগ্গ’’ন্তি এৱং জানিতব্বং বুজ্ঝিতব্বং. অগ্গমৰিযাদন্তি আদিমৰিযাদং.
৬. এত্তকং ৱিপ্পলপিত্ৱাতি ‘‘ন দানাহং ভন্তে ভগৱন্তং উদ্দিস্স ৱিহৰিস্সামী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৱা উত্তৰিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰোতী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৱা অগ্গঞ্ঞং পঞ্ঞপেতী’’তি চ এত্তকং ৱিপ্পলপিত্ৱা. ইদং কিৰ সো ভগৱা সত্থুকিচ্চং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং, অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞাপনঞ্চ কাতুং ন সক্কোতীতি পকাসেন্তো কথেসি. তেনাহ ‘‘সুনক্খত্তো কিৰা’’তিআদি. উত্তৰৱচনৱসেন পতিট্ঠাভাৱতো অপ্পতিট্ঠো. ততো এৱ নিৰৱো নিস্সদ্দো.
আদীনৱদস্সনত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকস্স আদীনৱস্স দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘সযমেৱ গৰহং পাপুণিস্সসী’’তি. সম্পৰাযিকা পন আদীনৱা অনেকৱিধা, তে দস্সেন্তো সুনক্খত্তো ন সদ্দহেয্যাতি দিট্ঠধম্মিকস্সেৱ গহণং. অনেককাৰণেনাতি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) অনেকৱিধেন ৱণ্ণকাৰণেন. এৱং মে অৱণ্ণো ন ভৱিস্সতীতি অজ্ঝাসযেন অত্তনো বালতায ৱণ্ণাৰহানং অৱণ্ণং কথেত্ৱা. এৱং ভগৱা মক্খিভাৱে আদীনৱং দস্সেত্ৱা পুন তস্স কথনে কাৰণং ৱিভাৱেতুং ‘‘ইতি খো তে’’তিআদিমাহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ততো’’তিআদি ৱুত্তং. এৱঞ্হি সুনক্খত্তস্স অপ্পকোপি ৱচনোকাসো ন ভৱিস্সতীতি. অপক্কমীতি অত্তনা যথাঠিতা ৱুট্ঠায অপসক্কি. অপক্কন্তো সাসনতো ভট্ঠো. তেনাহ ‘‘চুতো’’তি. এৱমেৱাতি অপক্কমন্তো চ ন যথা তথা অপক্কমি, যথা পন কাযস্স ভেদা অপাযে নিব্বত্তেয্য, এৱমেৱ অপক্কমি.
কোৰখত্তিযৱত্থুৱণ্ণনা
৭. দ্ৱীহি পদেহীতি দ্ৱীহি ৱাক্যেহি আৰদ্ধং ব্যতিৰেকৱসেন তদুভযত্থনিদ্দেসৱসেন উপৰিদেসনায পৱত্তত্তা. অনুসন্ধিদস্সনৱসেনাতি যথানুসন্ধিসঙ্খাতঅনুসন্ধিদস্সনৱসেন.
একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘একস্মিং সমযে’’তি চ. থূলূ নাম জনপদোতি জনপদীনং ৰাজকুমাৰানং ৱসেন তথালদ্ধনামো. কুক্কুৰৱতং সমাদানৱসেন এতস্মিং অত্থীতি কুক্কুৰৱতিকোতি আহ ‘‘সমাদিন্নকুক্কুৰৱতো’’তি. অঞ্ঞম্পীতি ‘‘চতুক্কোণ্ডিকস্সেৱ ৱিচৰণং, তথা কত্ৱাৱ খাদনং, ভুঞ্জনং, ৱামপাদং উদ্ধৰিত্ৱা মুত্তস্স ৱিস্সজ্জন’’ন্তি এৱমাদিকং অঞ্ঞম্পি সুনখেহি কাতব্বকিৰিযং. চতূহি সৰীৰাৱযৱেহি কুণ্ডনং গমনং চতুক্কোণ্ডো, সো এতস্মিং অত্থীতি চতুক্কোণ্ডিকো. সো পন যস্মা চতূহি সৰীৰাৱযৱেহি সঙ্ঘট্টিতগমনো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চতুসঙ্ঘট্টিতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱে জণ্ণূনী’’তিআদি. ভক্খসন্তি ৱা ভক্খিতব্বং, অসিতব্বঞ্চ. তেনেৱাহ ‘‘যং কিঞ্চি খাদনীযং ভোজনীয’’ন্তি. কামং খাদনঞ্চ নাম মুখেন কাতব্বং, হত্থেন পন তত্থ উপনামনং নিৱাৰেতুং অৱধাৰণং কতন্তি আহ ‘‘হত্থেন অপৰামসিত্ৱা’’তি, অগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. সুন্দৰৰূপোতি সুন্দৰভাৱো. ৱতাতি পত্থনত্থে নিপাতো ‘‘অহো ৱতাহং লাভী অস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয. ‘‘সমণেন নাম এৱৰূপেন ভৱিতব্বং অহো ৱতাহং এদিসো ভৱেয্য’’ন্তি এৱং তস্স পত্থনা অহোসি. তেনাহ ‘‘এৱং কিৰা’’তিআদি.
গৰহত্থে অপি-কাৰো ‘‘অপি সিঞ্চে পলণ্ডক’’ন্তিআদীসু ৱিয. অৰহন্তে চ বুদ্ধে, বুদ্ধসাৱকে ‘‘অৰহন্তো খীণাসৱা ন হোন্তী’’তি এৱং তস্স দিট্ঠি উপ্পন্না. যথাহ মহাসীহনাদসুত্তে ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসা’’তি (ম. নি. ১.১৪৬). সত্তমং দিৱসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং. অলসকেনাতি অজীৰণেন আমৰোগেন.
অট্ঠিতচমত্ততায পুৰাণপণ্ণসদিসো.বীৰণত্থম্বকন্তি বীৰণগচ্ছা.
মত্তা এতস্স অত্থীতি মত্তং, ভোজনমত্তৱন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পমাণযুত্ত’’ন্তি. মন্তা মন্তাতি মন্তায মন্তায.
৮. একদ্ৱীহিকায গণনায. নিৰাহাৰোৱ অহোসি ভগৱতো ৱচনং অঞ্ঞথা কাতুকামো, তথাভূতোপি সত্তমে দিৱসে উপট্ঠাকেন উপনীতং ভক্খসং দিস্ৱা ‘‘ধী’’তি উপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ভোজনতণ্হায আকড্ঢিযমানহদযো তং কুচ্ছিপূৰং ভুঞ্জিত্ৱা ভগৱতা ৱুত্তনিযামেনেৱ কালমকাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথস্সা’’তিআদি. সচেপি…পে… চিন্তেয্যাতি যদি এসো অচেলো ‘‘ধী’’তি পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা ‘‘অজ্জপি অহং ন ভুঞ্জেয্য’’ন্তি চিন্তেয্য, তথাচিন্তনে সতিপি দেৱতাৱিগ্গহেন তং দিৱসং…পে… কৰেয্য. কস্মা? অদ্ৱেজ্ঝৱচনা হি তথাগতা, ন তেসং ৱচনং ৱিতথং হোতি.
গতগতট্ঠানং অঙ্গণমেৱ হোতীতি তেহি তং কড্ঢিত্ৱা গচ্ছন্তেহি গতগতপ্পদেসো উত্তৰকসামন্তা ৱিৱটঙ্গণমেৱ হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তেতি তিত্থিযা. সুসানংযেৱ গন্ত্ৱাতি ‘‘বীৰণত্থম্বকং অতিক্কমিস্সামা’’তি গচ্ছন্তাপি অনেকৱাৰং তং অনুসংযাযিত্ৱা পুনপি তংযেৱ সুসানং উপগন্ত্ৱা.
৯. ইদন্তি ইদং মতসৰীৰং. ‘‘তমেৱ ৱা সৰীৰং কথাপেসীতি তং সৰীৰং অধিট্ঠহিত্ৱা ঠিতপেতেন কথাপেসী’’তি কেচি. কোৰখত্তিযং ৱা অসুৰযোনিতো আনেত্ৱা কথাপেতু অঞ্ঞং ৱা পেতং, কো এত্থ ৱিসেসো. ‘‘অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৱিসযো’’তি পন ৱচনতো তদেৱ সৰীৰং সুনক্খত্তেন পহতমত্তং বুদ্ধানুভাৱেন উট্ঠায তমত্থং ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং. পুৰিমোযেৱ পন অত্থো অট্ঠকথাসু ৱিনিচ্ছিতো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘নিব্বত্তট্ঠানতো’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১০).
১০. ৱিপাকন্তি ফলং, অত্থনিব্বত্তীতি অত্থো.
সমানেতব্বানীতি সম্মা আনেতব্বানি, সৰূপতো আনেত্ৱা দস্সেতব্বানীতি অত্থো. পাটিহাৰিযানং পঠমাদিতা ভগৱতা ৱুত্তানুপুব্বিযা ৱেদিতব্বা. কেচি পনেত্থ ‘‘পৰচিত্তৱিভাৱনং, আযুপৰিচ্ছেদৱিভাৱনং, ব্যাধিৱিভাৱনং, গতিৱিভাৱনং, সৰীৰনিক্খেপৱিভাৱনং, সুনক্খত্তেন সদ্ধিং কথাৱিভাৱনঞ্চাতি ছ পাটিহাৰিযানী’’তি ৱদন্তি, তং যদি সুনক্খত্তস্স চিত্তৱিভাৱনং সন্ধায ৱুত্তং, এৱং সতি ‘‘সত্তা’’তি ৱত্তব্বং তস্স ভাৱিঅৱণ্ণৱিভাৱনায সদ্ধিং. অথ অচেলস্স মৰণচিত্তৱিভাৱনং, তং ‘‘সত্তমং দিৱসং কালং কৰিস্সতী’’তি ইমিনা সঙ্গহিতন্তি ৱিসুং ন ৱত্তব্বং, তস্মা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং.
অচেলকড়াৰমট্টকৱত্থুৱণ্ণনা
১১. নিক্খন্তদন্তমট্টকোতি নিক্খন্তদন্তো মট্টকো. সো কিৰ অচেলকভাৱতো পুব্বে মট্টকিতো হুত্ৱা ৱিচৰি ৱিৱৰদন্তো চ, তেন নং ‘‘কোৰমট্টকো’’তি সঞ্জানন্তি. যং কিঞ্চি তস্স দেন্তো ‘‘সাধুৰূপো অযং সমণো’’তি সম্ভাৱেন্তো অগ্গং সেট্ঠংযেৱ দেন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘লাভগ্গং পত্তো, অগ্গলাভং পত্তো’’তি. বহূ অচেলকা তং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰন্তি, গহট্ঠা চ তং বহূ অড্ঢা ৱিভৱসম্পন্না কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পযিৰুপাসন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘যসগ্গং অগ্গপৰিৱাৰং পত্তো’’তি. ৱতানিযেৱ পজ্জিতব্বতো পদানি. অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো ৱতকোট্ঠাসা ৱা.সমত্তানীতি সমং অত্তনি গহিতানি. পুৰত্থিমেনাতি এন-সদ্দসম্বন্ধেন ‘‘ৱেসালি’’ন্তি উপযোগৱচনং, অৱিদূৰত্থে চ এন-সদ্দো পঞ্চম্যন্তোতি আহ ‘‘ৱেসালিতো অৱিদূৰে’’তি.
১২. সাসনে পৰিচযৱসেন তিলক্খণাহতং পঞ্হং পুচ্ছি.ন সম্পাযাসীতি নাৱবুজ্ঝি ন সম্পাদেসি. তেনাহ ‘‘সম্মা ঞাণগতিযা’’তিআদি. সম্পাযনং ৱা সম্পাদনং. পঞ্হং পুট্ঠস্স চ সম্পাদনং নাম সম্মদেৱ কথনন্তি তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. কোপৱসেন তস্স অক্খীনি কম্পনভাৱং আপজ্জিংসূতি আহ ‘‘কম্পনক্খীনিপি পৰিৱত্তেত্ৱা’’তি. কোপন্তি কোধং, সো পন চিত্তস্স পকুপ্পনৱসেন পৱত্ততীতি আহ ‘‘কুপ্পনাকাৰ’’ন্তি. দোসন্তি আঘাতং, সো পন আৰম্মণে দুস্সনৱসেন পৱত্তীতি আহ ‘‘দুস্সনাকাৰ’’ন্তি. অতুট্ঠাকাৰন্তি তুট্ঠিযা পীতিযা পটিপক্খভূতপ্পৱত্তিআকাৰং. কাযৱচীৱিকাৰেহি পাকটমকাসি. মা ৱত নোতি এত্থ মাতি পটিক্খেপো, নোতি ময্হন্তি অত্থোতি আহ ‘‘অহো ৱত মে ন ভৱেয্যা’’তি. মং ৱত নোতি এত্থ পন নোতি সংসযেতি আহ ‘‘অহোসি ৱত নু মমা’’তি.
১৪. পৰিপুব্বো দহিত-সদ্দো ৱত্থনিৱাসনং ৱদতীতি আহ ‘‘পৰিদহিতো নিৱত্থৱত্থো’’তি. যসনিমিত্তকতায লাভস্স যসপৰিহানিযাৱ লাভপৰিহানি ৱুত্তা হোতীতি পাড়িযং ‘‘যসা নিহীনো’’তি ৱুত্তং.
অচেলপাথিকপুত্তৱত্থুৱণ্ণনা
১৫. ‘‘অহং সব্বং জানামী’’তি এৱং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱদতি পটিজানাতীতি ঞাণৱাদো, তেন মযা ঞাণৱাদেন সদ্ধিং.অতিক্কম্ম গচ্ছতোতি উপড্ঢভাগেন পৰিচ্ছিন্নং পদেসং অতিক্কমিত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কাতুং গচ্ছতো. কিং পনাযং অচেলো পাথিকপুত্তো অত্তনো পমাণং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি. যদি এৱং, কস্মা সুক্খগজ্জিতং গজ্জীতি? ‘‘এৱাহং লোকে পাসংসো ভৱিস্সামী’’তি কোহঞ্ঞে কত্ৱা সুক্খগজ্জিতং গজ্জি. তেন ৱুত্তং ‘‘নগৰৱাসিনো’’তিআদি. পট্ঠপেত্ৱাতি যুগগ্গাহং আৰভিত্ৱা.
১৬. হীনজ্ঝাসযত্তা…পে… উদপাদি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকে এৱ সত্তে সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তী’’তি (সং. নি. ২.৯৮).
যস্মা তথাৱুত্তা ৱাচা তথাৰূপচিত্তহেতুকা, তঞ্চ চিত্তং তথাৰূপদিট্ঠিচিত্তহেতুকং, তস্মা ‘‘তং ৱাচং অপ্পহাযা’’তি ৱত্ৱা যথা তস্সা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তং চিত্তং অপ্পহাযা’’তি আহ, তস্স চ যথা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা’’তি অৱোচ. যস্মা ৱা তথাৰূপা ৱাচা মহাসাৱজ্জা, চিত্তং ততো মহাসাৱজ্জতৰং তংসমুট্ঠাপকভাৱতো, দিট্ঠি পন ততো মহাসাৱজ্জতমা তদুভযস্স মূলভাৱতো, তস্মা তেসং মহাসাৱজ্জতায ইমং ৱিভাগং দস্সেত্ৱা অযং অনুক্কমো ঠপিতোতি ৱেদিতব্বো. তেসং পন যথা পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অহ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘নাহং বুদ্ধো’’তি ৱদন্তোতি সাঠেয্যেন ৱিনা উজুকমেৱ ‘‘অহং বুদ্ধো ন হোমী’’তি ৱদন্তো. চিত্তদিট্ঠিপ্পহানেপি এসেৱ নযো. ৱিপতেয্যাতি এত্থ ৱি-সদ্দো পঠমে ৱিকপ্পে উপসগ্গমত্তং, দুতিযে পন ৱিসৰণত্থোতি আহ ‘‘সত্তধা ৱা পন ফলেয্যা’’তি.
১৭. একংসেনাতি একন্তেন, একন্তিকং পন ৱচনপৰিযাযৱিনিমুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেনা’’তি. ওধাৰিতাতি অৱধাৰিতা নিযমেত্ৱা ভাসিতা. ৱিগতৰূপেনাতি অপগতসভাৱেন. তেনাহ ‘‘ৱিগচ্ছিতসভাৱেনা’’তি, ইদ্ধানুভাৱেন অপনীতসকভাৱেন. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্তনো’’তিআদি.
১৮. দ্ৱযং গচ্ছতীতি দ্ৱযগামিনী. কীদিসং দ্ৱযন্তি আহ ‘‘সৰূপেনা’’তিআদি. অযঞ্হি সো গণ্ডস্সুপৰিফোট্ঠব্বাদোসং.
১৯. অজিতস্স লিচ্ছৱিসেনাপতিস্স মহানিৰযে নিব্বত্তিত্ৱা ততো আগন্ত্ৱা অচেলস্স পাথিকপুত্তস্স সন্তিকে পৰোদনং. অভাৱাতি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰস্স পাটিহাৰিযকৰণস্স অভাৱা. ভগৱা পন সন্নিপতিতপৰিসাযং পসাদজননত্থং তদনুৰূপং পাটিহাৰিযমকাসিযেৱ. যথাহ ‘‘তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা’’তিআদি.
ইদ্ধিপাটিহাৰিযকথাৱণ্ণনা
২০. নিচযনং ধনধঞ্ঞানং সঞ্চযনং নিচযো, তত্থ নিযুত্তাতি নেচযিকা, গহপতি এৱ নেচযিকা গহপতিনেচযিকা. এত্তকানি জঙ্ঘসহস্সানীতি পৰিমাণাভাৱতো সহস্সেহিপি অপৰিমাণগণনা. তেনেৱাতি ইমস্স ৱসেন সন্নিপতিতায এৱং মহতিযা পৰিসায বন্ধনমোক্খং কাতুং লব্ভতি, এতেনেৱ কাৰণেন.
২১. চিত্তুত্ৰাসভযন্তি চিত্তস্স উত্ৰাসনাকাৰেন পৱত্তভযং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৱং ৱুত্তং আৰম্মণভযং. ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৱ চিত্তুত্ৰাসভযেন সকলসৰীৰস্স ছম্ভিতভাৱো. লোমহংসোতি তেনেৱ ভযেন, তেন চ ছম্ভিতত্তেন সকলসৰীৰে লোমানং হট্ঠভাৱো, সো পন তেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৱিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং উদ্ধগ্গভাৱো’’তি. অন্তন্তেন আৱিজ্ঝিত্ৱাতি অত্তনো নিসীদনত্থং নিগূড়্হট্ঠানং উপপৰিক্খন্তো পৰিব্বাজকাৰামং পৰিযন্তেন অনুসংযাযিত্ৱা, কস্সচিদেৱ সুনক্খত্তস্স ৱা সুনক্খত্তসদিসস্স ৱা সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞং অপ্পহায সত্থু সম্মুখীভাৱে সত্তধা তস্স মুদ্ধাফলনং ধম্মতা. তেন ৱুত্তং ‘‘মা নস্সতু বালো’’তিআদি.
২২. সংসপ্পতীতি তত্থেৱ পাসাণফলকে বালদাৰকো ৱিয উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো অৱসীদনৱসেন ইতো চিতো চ সংসপ্পতি. তেনাহ ‘‘ওসীদতী’’তি. তত্থেৱ সঞ্চৰতীতি তস্মিংযেৱ পাসাণে আনিসদুপট্ঠিনো সঞ্চলনং নিসজ্জৱসেনেৱ সঞ্চৰতি, ন উট্ঠায পদসা.
২৩. ৱিনট্ঠৰূপোতি সম্ভাৱনায ৱিনাসেন, লাভস্স ৱিনাসেন চ ৱিনট্ঠসভাৱো.
পঠমভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৫. গোযুত্তেহীতি বলৱন্তবলীবদ্দযোজিতেহি.
২৬. তস্সাতি জালিযস্স. অযঞ্হি মণ্ডিসেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণি, ততো পুৰেতৰং ভগৱতো গুণানং অজাননকালে অযং পৱত্তি. তেনেৱাহ ‘‘তিট্ঠতু তাৱ পাটিহাৰিযং…পে… পৰাজযো ভৱিস্সতী’’তি.
২৭. তিণসীহোতি তিণসদিসহৰিতৱণ্ণো সীহো. কাড়সীহোতি কাড়ৱণ্ণো সীহো. পণ্ডুসীহোতি পণ্ডুৱণ্ণো সীহো. কেসৰসীহোতি কেসৰৱন্তো সেতৱণ্ণো, লোহিতৱণ্ণো ৱা সীহো. মিগৰঞ্ঞোতি এত্থ মিগ-সদ্দো কিঞ্চাপি পসদকুৰুঙ্গাদীসু কেসুচিদেৱ চতুপ্পদেসু নিৰুড়্হো, ইধ পন সব্বসাধাৰণৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘মিগৰঞ্ঞোতি সব্বচতুপ্পদানং ৰঞ্ঞো’’তি ৱুত্তং. আগন্ত্ৱা সেতি এত্থাতি আসযো, নিৱাসনট্ঠানং. সীহনাদন্তি পৰিস্সযানং সহনতো, পটিপক্খস্স চ হননতো ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামস্স মিগাধিপস্স ঘোসং, সো পন তেন যস্মা কুতোচিপি অভীতভাৱেন পৱত্তীযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অভীতনাদ’’ন্তি. তত্থ তত্থ তাসু তাসু দিসাসু গন্ত্ৱা চৰিতব্বতায ভক্খিতব্বতায গোচৰো ঘাসোতি আহ ‘‘গোচৰাযাতি আহাৰত্থাযা’’তি. ৱৰং ৱৰন্তি মিগসঙ্ঘে মিগসমূহে মুদুমংসতায ৱৰং ৱৰং মহিংসৱনৱৰাহাদিং ৱধিত্ৱাতি যোজনা. তেনাহ ‘‘থূলং থূল’’ন্তি. ৱৰৱৰভাৱেন হি তস্স ৱৰভাৱো ইচ্ছিতো. সূৰভাৱং সন্নিস্সিতং সূৰভাৱসন্নিস্সিতং, তেন. সূৰভাৱেনাপি হি ‘‘কিং ইমে পাণকে দুব্বলে হন্ত্ৱা’’তি অপ্পথামেসু পাণেসু কাৰুঞ্ঞং উপতিট্ঠতি.
২৮. ৱিঘাসোতি পৰস্স ভক্খিতসেসতায ৱিৰূপো ঘাসো ৱিঘাসো, উচ্ছিট্ঠং. তেনাহ ‘‘ভক্খিতাতিৰিত্তমংস’’ন্তি, তস্মিং ৱিঘাসে, ৱিঘাসনিমিত্তন্তি অত্থো. অস্মিমানদোসেনাতি অস্মিমানদোসহেতু, অহংকাৰনিমিত্তন্তি অত্থো. সো পনস্স অস্মিমানো যথা উপ্পজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
‘‘সেগালকংযেৱা’’তিপি পাঠো, যথাৱুত্তোৱ অত্থো. ভেৰণ্ডকংযেৱাতি ভেৰণ্ডসকুণৰৱসদিসংযেৱ, ভেৰণ্ডো নাম একো পক্খী দ্ৱিমুখো, তস্স কিৰ সদ্দো অতিৱিয ৱিৰূপো অমনাপো. তেনাহ ‘‘অপ্পিযঅমনাপসদ্দমেৱা’’তি. সম্মাপটিপত্তিযা ৱিসেসতো সুট্ঠু গতাতি সুগতা, সম্মাসম্বুদ্ধা. তে অপদাযন্তি সোধেন্তি সত্তসন্তানং এতেহীতি সুগতাপদানানি, তিস্সো সিক্খা. যস্মা তাহি তে ‘‘সুগতা’’তি লক্খীযন্তি, তা চ তেসং ওৱাদভূতা, তস্মা ‘‘সুগতলক্খণেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. যদি তা সুগতস্স লক্খণভূতা, সাসনভূতা চ, কথং পনেস পাথিকপুত্তো তত্থ তাসু সিক্খাসু জীৱতি, কো তস্স তাহি সম্বন্ধোতি আহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সম্বুদ্ধানং দেমাতি দেন্তীতি বুদ্ধসঞ্ঞায দেন্তীতি অধিপ্পাযো. তেন এস…পে… জীৱতি নাম ন সুগতন্ৱযঅজ্ঝুপগমনতো. ‘‘তথাগতে’’তিআদি একত্তে পুথুৱচনন্তি আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি. বহুৱচনং এৱ গৰুস্মিং একস্মিম্পি বহুৱচনপ্পযোগতো একৱচনং ৱিয ৱুত্তং ৱচনৱিপল্লাসেন.
২৯. সমেক্খিত্ৱাতি সমং কত্ৱা মিচ্ছাদস্সনেন অপেক্খিত্ৱা, তং পন অপেক্খনং তথা মঞ্ঞনমেৱাতি আহ ‘‘মঞ্ঞিত্ৱা’’তি. পুব্বে ৱুত্তং সমেক্খনম্পি মঞ্ঞনং এৱাতি ৱুত্তং ‘‘অমঞ্ঞীতি পুন অমঞ্ঞিত্থা’’তি, তেন অপৰাপৰং তস্স মঞ্ঞনপ্পৱত্তিং দস্সেতি. ভেৰণ্ডকৰৱং কোসতি ৱিক্কোসতীতি কোত্থু.
৩০. তে তে পাণে ব্যাপাদেন্তো ঘসতীতি ব্যগ্ঘোতি ইমিনা নিব্বচনেন ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি মিগৰাজস্সপি সিযা নামন্তি আহ ‘‘ব্যগ্ঘোতি মঞ্ঞতীতি সীহোহমস্মীতি মঞ্ঞতী’’তি. যদিপি যথাৱুত্তনিব্বচনৱসেন সীহোপি ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ব্যগ্ঘ-সদ্দো পন মিগৰাজে এৱ নিৰুড়্হোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহেন ৱা’’তিআদিমাহ.
৩১. সীহেন ৱিচৰিতৱনে সংৱড্ঢত্তা ৱুত্তং ‘‘মহাৱনে সুঞ্ঞৱনে ৱিৱড্ঢো’’তি.
৩৪. কিলেসবন্ধনাতি তণ্হাবন্ধনতো. তণ্হাবন্ধনঞ্হি থিৰং দড়্হবন্ধনং দুম্মোচনীযং. যথাহ –
‘‘সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু,
পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা;
এতং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা,
ওহাৰিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৬; জা. ১.২.১০২);
কিলেসবন্ধনাতি ৱা দসৱিধসংযোজনতো. মহাৱিদুগ্গং নাম চত্তাৰো ওঘা মহন্তং জলৱিদুগ্গং ৱিয অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি দুগ্গমট্ঠেন.
অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞত্তিকথাৱণ্ণনা
৩৬. ইমস্স পদস্স. ইদং নাম লোকস্স অগ্গন্তি জানিতব্বং, তং অগ্গঞ্ঞং, সো পন লোকস্স উপ্পত্তিক্কমো পৱত্তি পৱেণী চাতি আহ ‘‘লোকুপ্পত্তিচৰিযৱংস’’ন্তি. সম্মাসম্বোধিতো উত্তৰিতৰং নাম কিঞ্চি নত্থি পজানিতব্বেসু, তং পন কোটিং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যাৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণা পজানামী’’তি আহ. ‘‘মম পজাননা’’তি অস্সাদেন্তো তণ্হাৱসেন, ‘‘অহং পজানামী’’তি অভিনিৱিসন্তো দিট্ঠিৱসেন, ‘‘সুট্ঠু পজানামি সম্মা পজানামী’’তি পগ্গণ্হন্তো মানৱসেন ন পৰামসামীতি যোজনা. ‘‘পচ্চত্তঞ্ঞেৱা’’তি পদং ‘‘নিব্বুতি ৱিদিতা’’তি পদদ্ৱযেনাপি যোজেতব্বং ‘‘পচ্চত্তংযেৱ উপ্পাদিতা নিব্বুতি চ পচ্চত্তংযেৱ ৱিদিতা’’তি, সযম্ভুঞাণেন নিব্বত্তিতা নিব্বুতি সযমেৱ ৱিদিতাতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদং ৱিৱিধৱিভত্তিকং হুত্ৱা আৱুত্তিনযেন আৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘অত্তনাযেৱ অত্তনী’’তি ৱুত্তং. অৱিদিতনিব্বানাতি অপ্পটিলদ্ধনিব্বানা মিচ্ছাপটিপন্নত্তা. পজাননম্পি হি তদধিগমৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. এতি ইট্ঠভাৱেন পৱত্ততীতি অযো, সুখং. তপ্পটিক্খেপেন অনযো, দুক্খং. তদেৱ হিতসুখস্স ব্যসনতো ব্যসনং.
৩৭. তং দস্সেন্তোতি ভগৱাপি ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযো তত্থ সাৰসঞ্ঞী’’তি তং দস্সেন্তো. আধিপচ্চভাৱেনাতি আধিপচ্চসভাৱেন. যস্স আচৰিযৱাদস্স ৱসেন পুৰিসো ‘‘আচৰিযো’’তি ৱুচ্চতি, সো আচৰিযৱাদো আচৰিযভাৱোতি আহ ‘‘আচৰিযভাৱং আচৰিযৱাদ’’ন্তি. এত্থাতি আচৰিযৱাদে. ইতি কত্ৱাতি ইমিনা কাৰণেন. সোতি আচৰিযৱাদো. ‘‘অগ্গঞ্ঞং’’ ত্ৱেৱ ৱুত্তো অগ্গঞ্ঞৱিসযত্তা. কেন ৱিহিতন্তি কেন পকাৰেন ৱিহিতং. তেনাহ ‘‘কেন ৱিহিতং কিন্তি ৱিহিত’’ন্তি. ব্ৰহ্মজালেতি ব্ৰহ্মজালসংৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮). তত্থ হি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তৱিধিং ইধ অতিদিসতি, পাড়ি পন তত্থ চেৱ ইধ চ একসদিসা ৱাতি.
৪১. খিড্ডা পদোসিকা মূলভূতা এত্থ সন্তীতি খিড্ডাপদোসিকং, আচৰিযকং. তেনেৱাহ ‘‘খিড্ডাপদোসিকমূলক’’ন্তি. মনোপদোসিকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.
৪৭. যেন ৱচনেন অব্ভাচিক্খন্তি, তস্স অৱিজ্জমানতা নাম অত্থৱসেনেৱাতি আহ ‘‘অসংৱিজ্জমানট্ঠেনা’’তি. তুচ্ছা, মুসাতি চ কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছেন, মুসাৱাদেনা’’তি. ৱচনস্স অন্তোসাৰং নাম অৱিপৰীতো অত্থোতি তদভাৱেনাহ ‘‘অন্তোসাৰৱিৰহিতেনা’’তি. অভিআচিক্খন্তীতি অভিভৱিত্ৱা ঘট্টেন্তা কথেন্তি, অক্কোসন্তীতি অত্থো. ৱিপৰীতসঞ্ঞোতি অযাথাৱসঞ্ঞো. সুভং ৱিমোক্খন্তি ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুত্তৱিমোক্খং. ৱণ্ণকসিণন্তি সুনীলকসুপীতকাদিৱণ্ণকসিণং. সব্বন্তি যং সুভং, অসুভঞ্চ ৱণ্ণকসিণং, তঞ্চ সব্বং. ন অসুভন্তি অসুভম্পি ‘‘অসুভ’’ন্তি তস্মিং সমযে ন সঞ্জানাতি, অথ খো ‘‘সুভং’’ ত্ৱেৱ সঞ্জানাতীতি অত্থো. ৱিপৰীতা অযাথাৱগাহিতায, অযাথাৱৱাদিতায চ.
৪৮. যস্মা সো পৰিব্বাজকো অৱিস্সট্ঠমিচ্ছাগাহিতায সম্মা অপ্পটিপজ্জিতুকামো সম্মাপটিপন্নং ৱিয মং সমণো গোতমো, ভিক্খৱো চ সঞ্জানন্তূতি অধিপ্পাযেন ‘‘তথা ধম্মং দেসেতু’’ন্তিআদিমাহ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মযা এতস্স…পে… ৱট্টতী’’তি. মম্মন্তি মম্মপ্পদেসং পীড়াজননট্ঠানং. সুট্ঠূতি সক্কচ্চং. যথা ন ৱিনস্সতি, এৱং অনুৰক্খ.
ৱাসনাযাতি কিলেসক্খযাৱহায পটিপত্তিযা ৱাসনায. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
পাথিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.
২. উদুম্বৰিকসুত্তৱণ্ণনা
নিগ্ৰোধপৰিব্বাজকৱত্থুৱণ্ণনা
৪৯. উদুম্বৰিকাযাতি সম্বন্ধে সামিৱচনন্তি আহ ‘‘উদুম্বৰিকায দেৱিযা সন্তকে পৰিব্বাজকাৰামে’’তি. ‘‘উদুম্বৰিকায’’ন্তি ৱা পাঠো, তথা সতি অধিকৰণে এতং ভুম্মং. অযঞ্হেত্থ অত্থো উদুম্বৰিকায ৰঞ্ঞো দেৱিযা নিব্বত্তিতো আৰামো উদুম্বৰিকা, তস্সং উদুম্বৰিকাযং. তেনাহ ‘‘উদুম্বৰিকায দেৱিযা সন্তকে’’তি. তায হি নিব্বত্তিতো তস্সা সন্তকো. ৱৰণাদিপাঠৱসেন চেত্থ নিব্বত্তত্থবোধকস্স সদ্দস্স অদস্সনং. সন্ধানোতি ভিন্নানম্পি তেসং সন্ধাপনেন ‘‘সন্ধানো’’তি এৱং লদ্ধনামো. সংৱণ্ণিতোতি পসংসিতো. ইৰিযতীতি পৱত্ততি. অৰিযেন ঞাণেনাতি কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযেন লোকুত্তৰেন ঞাণেন. অৰিযায ৱিমুত্তিযাতি সুৱিসুদ্ধায লোকুত্তৰফলৱিমুত্তিযা.
দিৱা-সদ্দো দিন-সদ্দো ৱিয দিৱসপৰিযাযো, তস্স ৱিসেসনভাৱেন ৱুচ্চমানো দিৱা-সদ্দো সৱিসেসং দিৱসভাগং দীপেতীতি আহ ‘‘দিৱসস্স দিৱা’’তিআদি. যস্মা সমাপন্নস্স চিত্তং নানাৰম্মণতো পটিসংহতং হোতি, ঝানসমঙ্গী চ পৱিৱেকূপগমনেন সঙ্গণিকাভাৱতো একাকিযায নিলীনো ৱিয হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ততো ততো…পে… গতো’’তি. মনো ভৱন্তি মনসো ৱিৱট্টনিস্সিতং ৱড্ঢিং আৱহন্তীতি মনোভাৱনিযাতি আহ ‘‘মনৱড্ঢকান’’ন্তিআদি. উন্নমতি ন সঙ্কুচতি, অলীনঞ্চ হোতীতি অত্থো.
৫১. যাৱতাতি যাৱন্তোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘যত্তকা’’তি. তেসন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. নিদ্ধাৰণঞ্চ কেনচি ৱিসেসেন ইচ্ছিতব্বং. যেহি চ গুণৱিসেসেহি সমন্নাগতা ভগৱতো সাৱকা উপাসকা ৰাজগহে পটিৱসন্তি, অযঞ্চ তেহি সমন্নাগতোতি ইমং ৱিসেসং দীপেতুং ‘‘তেসং অব্ভন্তৰো’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ভগৱতো কিৰা’’তিআদি.
৫২. তেসন্তি পৰিব্বাজকানং. কথাযাতি তিৰচ্ছানকথায. দস্সনেনাতি দিট্ঠিদস্সনেন. আকপ্পেনাতি ৱেসেন. কুত্তেনাতি কিৰিযায. আচাৰেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং আচৰিতব্বআচাৰেন. ৱিহাৰেনাতি ৰত্তিন্দিৱং ৱিহৰিতব্বৱিহৰণেন. ইৰিযাপথেনাতি ঠানাদিইৰিযাপথেন. অঞ্ঞাকাৰতায অঞ্ঞতিত্থে নিযুত্তাতি অঞ্ঞতিত্থিযা. সঙ্গন্ত্ৱা সমাগন্ত্ৱা ৰাসী হুত্ৱা পৰেহি নিসিন্নট্ঠানে. অৰঞ্ঞানি চ তানি ৱনপত্থানি চাতি অৰঞ্ঞৱনপত্থানি. তত্থ যং অৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং আৰঞ্ঞকানং, তং ‘‘অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱেদিতব্বং. ৱনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং অনুপচাৰট্ঠানং, যত্থ ন কসীযতি ন ৱপ্পীযতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ৱনপত্থন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তি ‘‘ৱনপত্থন্তি ৱনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং, ৱনপত্থন্তি ভীসনকানমেতং, ৱনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং, ৱনপত্থন্তি পৰিযন্তানমেতং ৱনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচাৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তি (ৱিভ. ৫৩১). তেন ৱুত্তং ‘‘গামূপচাৰতো মুত্তানী’’তিআদি. পন্তানীতি পৰিযন্তানি অতিদূৰানি. তেনাহ ‘‘দূৰতৰানী’’তিআদি. ৱিহাৰূপচাৰেনাতি ৱিহাৰস্স উপচাৰপ্পদেসেন. অদ্ধিকজনস্সাতি মগ্গগামিনো জনস্স. মন্দসদ্দানীতি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৱতো তনুসদ্দানি. মনুস্সেহি সমাগম্ম একজ্ঝং পৱত্তিতসদ্দো নিগ্ঘোসো, তস্স যস্মা অত্থো দুব্বিভাৱিতো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অৱিভাৱিতত্থেন নিগ্ঘোসেনা’’তি. ৱিগতৱাতানীতি ৱিগতসদ্দানি. ‘‘ৰহস্স কৰণস্স যুত্তানী’’তি ইমিনাপি তেসং ঠানানং অৰঞ্ঞলক্খণযুত্ততং, জনৱিৱিত্ততং, ৱনৱিৱিত্তমেৱ চ ৱিভাৱেতি, তথা ‘‘একীভাৱস্স অনুৰূপানী’’তি ইমিনা.
৫৩. কেনাতি হেতুম্হি, সহযোগে চ কৰণৱচনন্তি আহ ‘‘কেন কাৰণেন কেন পুগ্গলেন সদ্ধি’’ন্তি. একোপি হি ৱিভত্তিনিদ্দেসো অনেকত্থৱিভাৱনো হোতি, তথা তদ্ধিতত্থপদসমাহাৰেতি.
সংসন্দনন্তি আলাপসল্লাপৱসেন কথাসংসন্দনং. ঞাণব্যত্তভাৱন্তি ব্যত্তঞাণভাৱং, সো পন পৰস্স ৱচনে উত্তৰদানৱসেন, পৰেন ৱা ৱুত্তউত্তৰে পচ্চুত্তৰদানৱসেন সিযাতি আহ ‘‘উত্তৰপচ্চুত্তৰনযেনা’’তি. যো হি পৰস্স ৱচনং তিপুক্খলেন নযেন ৰূপেতি, তথা পৰস্স ৰূপনৱচনং জাতিভাৱং আপাদেতি, তস্স তাদিসং ৱচনসভাৱং ঞাণৱেয্যত্তিযং ৱিভাৱেতি পাকটং কৰোতীতি. সুঞ্ঞাগাৰেসু নট্ঠাতি সুঞ্ঞাগাৰেসু নিৱাসেসু নট্ঠা ৱিনট্ঠা অভাৱং গতা. নাস্স পঞ্ঞা নস্সেয্য তেহি তেহি কতপুচ্ছনপটিপুচ্ছননিমিত্তং নানাপটিভানুপ্পত্তিযা ৱিসাৰমাপন্নং পুচ্ছিতং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতুং অসমত্থতায. ওৰোধেয্যামাতি নিৰুস্সাহং ৱিয কৰোন্তা অৱৰোধেয্যাম, তং পৰস্স ওৰোধনং ৱাদজালেন ৱিনন্ধনং ৱিয হোতীতি আহ ‘‘ৱিনন্ধেয্যামা’’তি. তদত্থং তেন তুচ্ছকুম্ভিনিদস্সনং কতং, তং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘পূৰিতঘটো হী’’তিআদি ৱুত্তং.
বলং দীপেন্তোতি অভূতমেৱ অত্তনো ঞাণবলং পকাসেন্তো. অসম্ভিন্নন্তি জাতিসম্ভেদাভাৱেন অসম্ভিন্নং. অঞ্ঞজাতিসম্ভেদে সতি অস্সতৰস্স অস্সস্স জাতভাৱো ৱিয সীহস্সপি সীহথামাভাৱো সিযাতি আহ ‘‘অসম্ভিন্নকেসৰসীহ’’ন্তি. ঠানসো ৱাতি তঙ্খণে এৱ.
৫৪. ‘‘সুমাগধা নাম নদী’’তি কেচি, তং মিচ্ছাতি দস্সেন্তো ‘‘সুমাগধা নাম পোক্খৰণী’’তি ৱত্ৱা তস্সা পোক্খৰণিভাৱস্স সুত্তন্তৰে আগততং দস্সেতুং ‘‘যস্সা তীৰে’’তিআদি ৱুত্তং. মোৰানং নিৱাপো এত্থাতি মোৰনিৱাপো. ব্যধিকৰণানম্পি হি পদানং বাহিৰত্থসমাসো হোতিযেৱ যথা ‘‘উৰসিলোমো’’তি. অথ ৱা নিৱুত্থং এত্থাতি নিৱাপো, মোৰানং নিৱাপো মোৰনিৱাপো, মোৰানং নিৱাপদিন্নট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ মোৰান’’ন্তিআদি. যস্মা নিগ্ৰোধো তপোজিগুচ্ছৱাদো, সাসনে চ ভিক্খূ অত্তকিলমথানুযোগং ৱজ্জেত্ৱা ভাৱনানুযোগেন পৰমস্সাসপ্পত্তে ৱিহৰন্তে পস্সতি, তস্মা ‘‘কথং নু খো সমণো গোতমো কাযকিলমথেন ৱিনাৱ সাৱকে ৱিনেতী’’তি সঞ্জাতসন্দেহো ‘‘কো নাম সো’’তিআদিনা ভগৱন্তং পুচ্ছি. অস্সসতি অনুসঙ্কিতপৰিসঙ্কিতো হোতি এতেনাতি অস্সাসো, পীতিসোমনস্সন্তি আহ ‘‘অস্সাসপ্পত্তাতি তুট্ঠিপ্পত্তা সোমনস্সপ্পত্তা’’তি. অধিকো সেট্ঠো আসযো নিস্সযো অজ্ঝাসযোতি আহ ‘‘উত্তমনিস্সযভূত’’ন্তি. আদিভূতং পুৰাতনং সেট্ঠচৰিযং আদিব্ৰহ্মচৰিযং, লোকুত্তৰমগ্গন্তি অত্থো. তথা হেস সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকেহি তেনেৱ আকাৰেন অধিগতো. তেনাহ ‘‘পুৰাণ…পে… অৰিযমগ্গ’’ন্তি. তথা হি তং ভগৱা ‘‘অদ্দস পুৰাণং মগ্গং পুৰাণমঞ্জস’’ন্তি অৱোচ. পূৰেত্ৱা ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন. ‘‘পূৰেত্ৱা’’তি ৱা ইদং ‘‘অজ্ঝাসযং আদিব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি এত্থ পাঠসেসোতি ৱদন্তি. ‘‘অজ্ঝাসযং আদিব্ৰহ্মচৰিযং পটিজানন্তি অস্সাসপ্পত্তা’’তি এৱং ৱা এত্থ যোজনা.
তপোজিগুচ্ছাৱাদৱণ্ণনা
৫৫. পকতা হুত্ৱা ৱিচ্ছিন্না ৱিপ্পকতাতি আহ ‘‘অনিট্ঠিতাৱ হুত্ৱা ঠিতা’’তি.
৫৬. ৱীৰিযেন পাপজিগুচ্ছনৱাদোতি লূখপটিপত্তিসাধনেন ৱীৰিযেন অত্ততণ্হাৱিনোদনৱসেন পাপকস্স জিগুচ্ছনৱাদো. জিগুচ্ছতীতি জিগুচ্ছো, তব্ভাৱো জেগুচ্ছং, অধিকং জেগুচ্ছং অধিজেগুচ্ছং, অতিৱিয পাপজিগুচ্ছনং, তস্মিং অধিজেগুচ্ছে. কাযদড়্হীবহুলং তপতীতি তপো, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযং, তেন কাযদড়্হীবহুলতানিমিত্তস্স পাপস্স জিগুচ্ছনং, ৱিৰজ্জনম্পি তপোজিগুচ্ছাতি আহ ‘‘ৱীৰিযেন পাপজিগুচ্ছা’’তি. ঘাসচ্ছাদনসেনাসনতণ্হাৱিনোদনমুখেন অত্তস্নেহৱিৰজ্জনন্তি অত্থো. উপৰি ৱুচ্চমানেসু নানাকাৰেসু অচেলকাদিৱতেসু একজ্ঝং সমাদিন্নানং পৰিসোধনমেৱেত্থ পাৰিপূৰণং, ন সব্বেসং অনৱসেসতো সমাদানং তস্স অসম্ভৱতোতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণাতি পৰিসুদ্ধা’’তি. পৰিসোধনঞ্চ নেসং সকসমযসিদ্ধেন নযেন পটিপজ্জনমেৱ. ৱিপৰিযাযেন অপৰিসুদ্ধতা ৱেদিতব্বা.
৫৭. ‘‘একং পঞ্হম্পি ন কথেতী’’তি পঠমং অত্তনা পুচ্ছিতপঞ্হস্স অকথিতত্তা ৱুত্তং.
তপনিস্সিতকোতি অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতং তপং নিস্সায সমাদায ৱত্তনকো. সীহনাদেতি সীহনাদসুত্তৱণ্ণনাযং. যস্মা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেন ৱেদিতব্বানি, তস্মা তস্সা অত্থপ্পকাসনায ৱুত্তনযেনপি ৱেদিতব্বানি.
উপক্কিলেসৱণ্ণনা
৫৮. ‘‘সম্মা আদিযতী’’তি ৱত্ৱা সম্মা আদিযনঞ্চস্স দড়্হগ্গাহো এৱাতি আহ ‘‘দড়্হং গণ্হাতী’’তি. ‘‘সাসনাৱচৰেনাপি দীপেতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি ৱুত্তং, তেন ধুতঙ্গধৰতামত্তেন অত্তমনতা, পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পতা সম্মাপটিপত্তিযা উপক্কিলেসোতি ইমমত্থং দস্সেতি, ন যথাৱুত্ততপসমাদানধুতঙ্গধৰতানং সতিপি অনিয্যানিকত্তে সদিসতন্তি দট্ঠব্বং.
‘‘দুৱিধস্সাপীতি ‘অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো’তি চ এৱং উপক্কিলেসভেদেন ৱুত্তস্স দুৱিধস্সাপি তপস্সিনো’’তি কেচি. যস্মা পন অট্ঠকথাযং সাসনিকৱসেনাপি অত্থো দীপিতো, তস্মা বাহিৰকস্স, সাসনিকস্স চাতি এৱং দুৱিধস্সাপি তপস্সিনোতি অত্থো ৱেদিতব্বো. তথা চেৱ হি উপৰিপি অত্থৱণ্ণনং ৱক্খতীতি. এত্তাৱতাতি যদিদং ‘‘কো অঞ্ঞো মযা সদিসো’’তি এৱং অতিমানস্স, অনিট্ঠিতকিচ্চস্সেৱ চ ‘‘অলমেত্তাৱতা’’তি এৱং অতিমানস্স চ উপ্পাদনং, এত্তাৱতা.
উক্কংসতীতি উক্কট্ঠং কৰোতি. উক্খিপতীতি অঞ্ঞেসং উপৰি খিপতি, পগ্গণ্হাতীতি অত্থো. পৰং সংহাৰেতীতি পৰং সংহৰং নিহীনং কৰোতি. অৱক্খিপতীতি অধো খিপতি, অৱমঞ্ঞতীতি অত্থো.
মানমদকৰণেনাতি মানসঙ্খাতস্স মদস্স কৰণেন উপ্পাদনেন. মুচ্ছিতো হোতীতি মুচ্ছাপন্নো হোতি, সা পন মুচ্ছাপত্তি অভিজ্ঝাসীলব্বতপৰামাসকাযগন্থেহি গধিতচিত্ততা, তত্থ চ অতিলগ্গভাৱোতি আহ ‘‘গধিতো অজ্ঝোসন্নো’’তি. পমজ্জনঞ্চেত্থ পমজ্জনমেৱাতি আহ ‘‘পমাদমাপজ্জতী’’তি. কেৱলং ধুতঙ্গসুদ্ধিকো হুত্ৱা কম্মট্ঠানং অননুযুঞ্জন্তো তায এৱ ধুতঙ্গসুদ্ধিকতায অত্তুক্কংসনাদিৱসেন পৱত্তেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘সাসনে’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ধুতঙ্গমেৱ…পে… পচ্চেতী’’তি.
৫৯. তেযেৱ পচ্চযা. সুট্ঠু কত্ৱা পটিসঙ্খৰিত্ৱা লদ্ধাতি আদৰগাৰৱযোগেন সক্কচ্চং অভিসঙ্খৰিত্ৱা দানৱসেন উপনযৱসেন লদ্ধা. ৱণ্ণভণনন্তি গুণকিত্তনং. অস্সাতি তপস্সিনো.
৬০. ৱোদাসন্তি ব্যাসনং, ৱিভজ্জনন্তি অত্থো. তং পনেত্থ ৱিভজ্জনং দ্ৱিধা ইচ্ছিতন্তি আহ ‘‘দ্ৱেভাগং আপজ্জতী’’তি. দ্ৱে ভাগে কৰোতি ৰুচ্চনাৰুচ্চনৱসেন. গেধজাতোতি সঞ্জাতগেধো. মুচ্ছনং নাম সতিৱিপ্পৱাসেনেৱ হোতি, ন সতিযা সতীতি আহ ‘‘সমুট্ঠস্সতী’’তি. আদীনৱমত্তম্পীতি গধিতাদিভাৱেন পৰিভোগে আদীনৱমত্তম্পি ন পস্সতি. মত্তঞ্ঞুতাতি পৰিভোগে মত্তঞ্ঞুতা. পচ্চৱেক্খণপৰিভোগমত্তম্পীতি পচ্চৱেক্খণমত্তেন পৰিভোগম্পি একৱাৰং পচ্চৱেক্খিত্ৱাপি পৰিভুঞ্জনম্পি ন কৰোতি.
৬১. ৱিচক্কসণ্ঠানাতি ৱিপুলতমচক্কসণ্ঠানা. সব্বস্স ভুঞ্জনতো অযোকূটসদিসা দন্তা এৱ দন্তকূটং.অপসাদেতীতি পসাদেতি. অচেলকাদিৱসেনাতি অচেলকৱতাদিৱসেন. লূখাজীৱিন্তি সল্লেখপটিপত্তিযা লূখজীৱিকং.
৬২. তপং কৰোতীতি ভাৱনামনসিকাৰলক্খণং তপং চৰতি চৰন্তো ৱিয হোতি. চঙ্কমং ওতৰতি ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো ৱিয. ৱিহাৰঙ্গণং সম্মজ্জতি ৱত্তপটিপত্তিং পূৰেন্তো ৱিয.
‘‘আদস্সযমানো’’তি ৱা পাঠো.
কিঞ্চি ৱজ্জন্তি কিঞ্চি কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা দোসং. দিট্ঠিগতন্তি ৱিপৰীতদস্সনং. অৰুচ্চমানন্তি অত্তনো সিদ্ধন্তে পটিক্খিত্তভাৱেন অৰুচ্চমানং. ৰুচ্চতি মেতি ‘‘কপ্পতি মে’’তি ৱদতি. অনুজানিতব্বন্তি তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেন ‘‘এৱমেত’’ন্তি অনুজানিতব্বং. সৱনমনোহাৰিতায ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি অনুমোদিতব্বং.
৬৩. কুজ্ঝনসীলতায কোধনো. ৱুত্তলক্খণো উপনাহো এতস্স অত্থীতি উপনাহী. এৱংভূতো চ তংসমঙ্গী হোতীতি ‘‘সমন্নাগতো হোতী’’তি ৱুত্তং. এস নযো ইতো পৰেসুপি.
অযং পন ৱিসেসো – ইস্সতি উসূযতীতি উস্সুকী. সঠনং অসন্তগুণসম্ভাৱনং সঠো, সো এতস্স অত্থীতি সঠো. সন্তদোসপটিচ্ছাদনসভাৱা মাযা, মাযা এতস্স অত্থীতি মাযাৱী. গৰুট্ঠানিযানম্পি পণিপাতাকৰণলক্খণং থম্ভনং থদ্ধং, তমেত্থ অত্থীতি থদ্ধো. গুণেহি সমানং, অধিকঞ্চ অতিক্কমিত্ৱা নিহীনং কত্ৱা মঞ্ঞনসীলতায অতিমানী. অসন্তগুণসম্ভাৱনত্থিকতাসঙ্খাতা পাপা লামকা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো. মিচ্ছা ৱিপৰীতা দিট্ঠি এতস্সাতি মিচ্ছাদিট্ঠিকো. ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১৮৭, ২০২, ৪২৭; ৩.২৭, ২৯; উদা. ৫৫; মহানি. ২০; নেত্তি. ৫৮) এৱং অত্তনা অত্তাভিনিৱিট্ঠতায সতা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি, তমেৱ পৰামসতীতি সন্দিট্ঠিপৰামাসী. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সযং দিট্ঠি সন্দিট্ঠী’’তি ৱত্থুৱসেন অত্থো ৱুত্তো. আ বাড়্হং ৱিয ধীযতীতি আধানন্তি আহ ‘‘দড়্হং সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তি. যথাগহিতং গাহং পটিনিস্সজ্জনসীলো পটিনিস্সগ্গী, তপ্পটিক্খেপেন দুপ্পটিনিস্সগ্গী. পটিসেধত্থো হি অযং দু-সদ্দো যথা ‘‘দুপ্পঞ্ঞো, (ম. নি. ১.৪৪৯) দুস্সীলো’’তি (অ. নি. ৫.২১৩; ১০.৭৫; পাৰা. ১৯৫; ধ. প. ৩০৮) চ.
পৰিসুদ্ধপপটিকপ্পত্তকথাৱণ্ণনা
৬৪. ইধ নিগ্ৰোধ তপস্সীতি যথানুক্কন্তং পুৰিমপাড়িং নিগমনৱসেন একদেসেন দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এৱং ভগৱা’’তিআদি. গহিতলদ্ধিন্তি ‘‘অচেলকাদিভাৱো সেয্যো, তেন চ সংসাৰসুদ্ধি হোতী’’তি এৱং গহিতলদ্ধিং. ৰক্খিতং তপন্তি তায লদ্ধিযা সমাদিযিত্ৱা ৰক্খিতং অচেলকৱতাদিতপং. ‘‘সব্বমেৱ সংকিলিট্ঠ’’ন্তি ইমিনা যং ৱক্খতি পৰিসুদ্ধপাড়িৱণ্ণনাযং ‘‘লূখতপস্সিনো চেৱ ধুতঙ্গধৰস্স চ ৱসেন যোজনা ৱেদিতব্বা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৬৪), তস্স পৰিকপ্পিতৰূপস্স লূখস্স তপস্সিনোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি দস্সেতি. ‘‘পৰিসুদ্ধপাড়িদস্সনত্থ’’ন্তি চ ইমিনা তিত্থিযানং ৱসেন পাড়ি যেৱেত্থ লব্ভতি, ন পন তদত্থোতি দস্সেতি. ৱুত্তৱিপক্খৱসেনাতি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিপক্খৱসেন, পটিক্খেপৱসেনাতি অত্থো. তস্মিং ঠানেতি হেতুঅত্থে ভুম্মন্তি তস্স হেতুঅত্থেন কৰণৱচনেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘এৱং সো তেনা’’তিআদিমাহ. উত্তৰি ৱাযমমানোতি যথাসমাদিন্নেহি ধুতধম্মেহি অপৰিতুট্ঠো, অপৰিযোসিতসঙ্কপ্পো চ হুত্ৱা উপৰি ভাৱনানুযোগৱসেন সম্মাৱাযামং কৰোন্তো.
৬৯. ইতো পৰন্তি ইতো যথাৱুত্তনযতো পৰং. অগ্গভাৱং ৱা সাৰভাৱং ৱাতি তপোজিগুচ্ছায অগ্গভাৱং ৱা সাৰভাৱং ৱা অজানন্তো. ‘‘অযমেৱস্স অগ্গভাৱো সাৰভাৱো’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘অগ্গপ্পত্তা, সাৰপ্পত্তা চা’’তি আহ.
পৰিসুদ্ধতচপ্পত্তাদিকথাৱণ্ণনা
৭০. যমনং সংযমনং যামো, হিংসাদীনং অকৰণৱসেন চতুব্বিধো যামোৱ চাতুযামো, সো এৱ সংৱৰো, তেন সংৱুতো গুত্তসব্বদ্ৱাৰো চাতুযামসংৱৰসংৱুতো. তেনাহ ‘‘চতুব্বিধেন সংৱৰেন পিহিতো’’তি. অতিপাতনং হিংসনন্তি আহ ‘‘পাণং ন হনতী’’তি. লোভচিত্তেন ভাৱিতং সম্ভাৱিতন্তি কত্ৱা ভাৱিতং নাম পঞ্চ কামগুণা. অযঞ্চ তেসু তেসংযেৱ সমুদাচাৰো মগ্গোট্ঠাপকং ৱিযাতি আহ ‘‘তেসং সঞ্ঞাযা’’তি.
এতন্তি অভিহৰণং, হীনায অনাৱত্তনঞ্চ. তেনাহ ‘‘সো অভিহৰতীতি আদিলক্খণ’’ন্তি. অভিহৰতীতি অভিবুদ্ধিং নেতি. তেনাহ ‘‘উপৰূপৰি ৱড্ঢেতী’’তি. চক্কৱত্তিনাপি পব্বজিতস্স অভিৱাদনাদি কৰীযতেৱাতি পব্বজ্জা সেট্ঠা গুণৱিসেসযোগতো, দোসৱিৰহিততো চ, যতো সা পণ্ডিতপঞ্ঞত্তা ৱুত্তা. গিহিভাৱো পন নিহীনো তদুভযাভাৱতোতি আহ ‘‘হীনায গিহিভাৱত্থাযা’’তি.
৭১. তচপ্পত্তাতি তচং পত্তা, তচসদিসা হোতীতি অত্থো.
৭৪. তিত্থিযানং ৱসেনাতি তিত্থিযানং সমযৱসেন. নেসন্তি তিত্থিযানং. তন্তি দিব্বচক্খুং. সীলসম্পদাতি সব্বাকাৰসম্পন্নং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. তচসাৰসম্পত্তিতোতি তচতপোজিগুচ্ছাযাসাৰসম্পত্তিতো. ৱিসেসভাৱন্তি ৱিসেসসভাৱং.
অচেলকপাড়িমত্তম্পীতি অচেলকপাড়িআগতত্থমত্তম্পি নত্থি, তস্মা মযং অনস্সাম ৱিনট্ঠাতি অত্থো. অ-কাৰো ৱা নিপাতমত্তং, নস্সামাতি ৱিনস্সাম. কুতো পৰিসুদ্ধপাড়ীতি কুতো এৱ অম্হেসু পৰিসুদ্ধপাড়িআগতপটিপত্তি. এস নযো সেসেসুপি. সুতিৱসেনাপীতি সোতপথাগমনমত্তেনাপি ন জানাম.
নিগ্ৰোধস্সপজ্ঝাযনৱণ্ণনা
৭৫. অস্সাতি সন্ধানস্স গহপতিস্স. কক্খড়ন্তি ফৰুসং. দুৰাসদৱচনন্তি অৱত্তব্বৱচনং. যস্মা ফৰুসৱচনং যং উদ্দিস্স পযুত্তং, তস্মিং খমাপিতে খমাপকস্স পটিপাকতিকং হোতি, তস্মা ‘‘অযং মযী’’তিআদি ৱুত্তং.
৭৬. বোধত্থায ধম্মং দেসেতি, ন অত্তনো বুদ্ধভাৱঘোসনত্থায. ৱাদত্থাযাতি পৰৱাদভঞ্জনৱাদত্থায. ৰাগাদিসমনত্থায ধম্মং দেসেতি, ন অন্তেৱাসিকম্যতায. ওঘনিত্থৰণত্থাযাতি চতুৰোঘনিত্থৰণত্থায ধম্মং দেসেতি সব্বসো ওৰপাৰাতিণ্ণমাৱহত্তা দেসনায. সব্বকিলেসপৰিনিব্বানত্থায ধম্মং দেসেতি কিলেসানং লেসেনপি দেসনায অপৰামট্ঠভাৱতো.
ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানাদিৱণ্ণনা
৭৭. ইদং সব্বম্পীতি সত্তৱস্সতো পট্ঠায যাৱ ‘‘সত্তাহ’’ন্তি পদং, ইদং সব্বম্পি ৱচনং. অসঠো পন অমাযাৱী উজুজাতিকো তিক্খপঞ্ঞো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি অধিপ্পাযো. সো হি তংমুহুত্তেনেৱ অৰহত্তং পত্তুং সক্খিস্সতীতি. ৱঙ্কৱঙ্কোতি কাযৱঙ্কাদীহিপি ৱঙ্কেহি ৱঙ্কো জিম্হো কুটিলো. ‘‘সঠং পনাহং অনুসাসিতুং ন সক্কোমী’’তি ন ইদং ভগৱা কিলাসুভাৱেনেৱ ৱদতি, অথ খো তস্স অভাজনভাৱেনেৱ.
৭৮. পকতিযা আচৰিযোতি যো এৱ তুম্হাকং ইতো পুব্বে পকতিযা আচৰিযো অহোসি, সো এৱ ইদানিপি পুব্বাচিণ্ণৱসেন আচৰিযো হোতু, ন মযং তুম্হে অন্তেৱাসিকে কাতুকামাতি অধিপ্পাযো. ন মযং তুম্হাকং উদ্দেসেন অত্থিকা, ধম্মতন্তি মেৱ পন তুম্হে ঞাপেতুকামম্হাতি অধিপ্পাযো. আজীৱতোতি জীৱিকায ৱুত্তিতো. অকুসলাতি কোট্ঠাসং পত্তাতি অকুসলাতি তং তং কোট্ঠাসতংযেৱ উপগতা. কিলেসদৰথসম্পযুত্তাতি কিলেসদৰথসহিতা তংসম্বন্ধনতো. জাতিজৰামৰণানং হিতাতি জাতিজৰামৰণিযা. সংকিলেসো এত্থ অত্থি, সংকিলেসে ৱা নিযুত্তাতি সংকিলেসিকা. ৱোদানং ৱুচ্চতি ৱিসুদ্ধি, তস্স পচ্চযভূতত্তা ৱোদানিযা. তথাভূতা চেতে ৱোদাপেন্তীতি আহ ‘‘সত্তে ৱোদাপেন্তী’’তি. সিখাপ্পত্তা পঞ্ঞায পাৰিপূৰিৱেপুল্লতা মগ্গফলৱসেনেৱ ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘মগ্গপঞ্ঞা…পে… ৱেপুল্লত’’ন্তি. উভোপি ৱা এতানি পাৰিপূৰিৱেপুল্লানি. যা হি তস্স পাৰিপূৰী, সা এৱ ৱেপুল্লতাতি. ততোতি সংকিলেসধম্মপ্পহানৱোদানধম্মাভিবুদ্ধিহেতু.
৭৯. ‘‘যথা মাৰেনা’’তি নযিদং নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং, অথ খো তথাভাৱকথনমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘মাৰো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অথাতি মাৰেন তেসং পৰিযুট্ঠানপ্পত্তিতো পচ্ছা অঞ্ঞাসীতি যোজনা. কস্মা পন ভগৱা পগেৱ ন অঞ্ঞাসীতি? অনাৱজ্জিতত্তা. মাৰং পটিবাহিত্ৱাতি মাৰেন তেসু কতং পৰিযুট্ঠানং ৱিধমেত্ৱা, ন তেসং সতি পযোজনে বুদ্ধানং দুক্কৰং. সোতি মগ্গফলুপ্পত্তিহেতু. তেসং পৰিব্বাজকানং.
ফুট্ঠাতি পৰিযুট্ঠানৱসেন ফুট্ঠা. যত্ৰাতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি আহ ‘‘যেসূ’’তি. অঞ্ঞাণত্থন্তি আজাননত্থং, উপসগ্গমত্তঞ্চেত্থ আ-কাৰোতি আহ ‘‘জাননত্থ’’ন্তি, ৱীমংসনত্থন্তি অত্থো. চিত্তং নুপ্পন্নন্তি ‘‘জানাম তাৱস্স ধম্ম’’ন্তি আজাননত্থং ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামা’’তি একস্মিং দিৱসে একৱাৰম্পি তেসং চিত্তং নুপ্পন্নং. সত্তাহো পন ৱুচ্চমানো এতেসং কিং কৰিস্সতীতি যোজনা. সত্তাহং পূৰেতুন্তি সত্তাহং ব্ৰহ্মচৰিযং পূৰেতুং, ব্ৰহ্মচৰিযৱসেন ৱা সত্তাহং পূৰেতুন্তি অত্থো. পৰৱাদভিন্দনন্তি পৰৱাদমদ্দনং. সকৱাদসমুস্সাপনন্তি সকৱাদপগ্গণ্হনং. ৱাসনাযাতি সচ্চসম্পটিৱেধৱাসনায. নেসন্তি চ পকৰণৱসেন ৱুত্তং. তদঞ্ঞেসম্পি হি ভগৱতো সম্মুখা, পৰম্পৰায চ দেৱমনুস্সানং সুণন্তানং ৱাসনায পচ্চযো এৱাতি. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
উদুম্বৰিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.
৩. চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা
অত্তদীপসৰণতাৱণ্ণনা
৮০. উত্তানং ৱুচ্চতি পাকটং, তপ্পটিক্খেপেন অনুত্তানং অপাকটং, পটিচ্ছন্নং, অপচুৰং, দুৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ. অনুত্তানানং পদানং ৱণ্ণনা অনুত্তানপদৱণ্ণনা. উত্তানপদৱণ্ণনায পযোজনাভাৱতো অনুত্তানগ্গহণং. ‘‘মাতুলা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামো একো ৰুক্খো, তস্সা আসন্নপ্পদেসে মাপিতত্তা নগৰম্পি ‘‘মাতুলা’’ ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তেন ৱুত্তং ‘‘মাতুলাযন্তি এৱং নামকে নগৰে’’তি. অৱিদূৰেতি তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে.
কামঞ্চেত্থ সুত্তে ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, ৰাজা দড়্হনেমি নাম অহোসী’’তিআদিনা অতীতৱংসদীপিকা কথা আদিতো পট্ঠায আগতা, ‘‘অড্ঢতেয্যৱস্সসতাযুকানং মনুস্সানং ৱস্সসতাযুকা পুত্তা ভৱিস্সন্তী’’তিআদিনা পন সৱিসেসং অনাগতত্থপটিসংযুত্তা কথা আগতাতি ৱুত্তং ‘‘অনাগতৱংসদীপিকায সুত্তন্তকথাযা’’তি. অনাগতত্থদীপনঞ্হি অচ্ছৰিযং, তত্থাপি অনাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিপত্তিকিত্তনং অচ্ছৰিযতমং. সমাগমেনাতি সন্নিপাতেন.
‘‘ভত্তগ্গং অমনাপ’’ন্তিআদি কেৱলং তেসং পৰিৱিতক্কমত্তং. অমনাপন্তি অমনুঞ্ঞং. বুদ্ধেসু কতো অপ্পকোপি অপৰাধো অপ্পকো কাৰো ৱিয গৰুতৰৱিপাকোতি আহ ‘‘বুদ্ধেহি সদ্ধিং…পে… সদিসং হোতী’’তি. তত্ৰাতি তস্মিং মাতুলনগৰস্স সমীপে, তস্সং ৱা পৰিসাযং.
অত্তদীপাতি এত্থ কামং যো পৰো ন হোতি, সো অত্তাতি সসন্তানো ‘‘অত্তা’’তি ৱুচ্চতি, হিতসুখেসিভাৱেন পন অত্তনিব্বিসেসত্তা ধম্মো ইধ ‘‘অত্তা’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘অত্তা নাম লোকিযলোকুত্তৰো ধম্মো’’তি. দ্ৱিধা আপো গতো এত্থাতি দীপো, ওঘেন অনজ্ঝোত্থতো ভূমিভাগো. ইধ পন কামোঘাদীহি অনজ্ঝোত্থৰণীযত্তা দীপো ৱিযাতি দীপো, অত্তা দীপো পতিট্ঠা এতেসন্তি অত্তদীপা. তেনাহ ‘‘অত্তানং দীপ’’ন্তিআদি. দীপভাৱো চেত্থ পটিসৰণতাতি আহ ‘‘ইদং তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. অঞ্ঞসৰণপটিক্খেপৱচনন্তি অঞ্ঞসৰণভাৱপটিক্খেপৱচনং. ইদঞ্হি ন অঞ্ঞং সৰণং কত্ৱা ৱিহৰণস্সেৱ পটিক্খেপৱচনং, অথ খো অঞ্ঞস্স সৰণসভাৱস্সেৱ পটিক্খেপৱচনং তপ্পটিক্খেপে চ তেন ইতৰস্সাপি পটিক্খেপসিদ্ধিতো. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. ইদানি তমেৱত্থং সুত্তন্তৰেন সাধেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. যদি এত্থ পাকতিকো অত্তা ইচ্ছিতো, কথং তস্স দীপসৰণভাৱো, তস্মা অধিপ্পাযিকো এত্থ অত্তা ভৱেয্যাতি পুচ্ছতি ‘‘কো পনেত্থ অত্তা নামা’’তি. ইতৰো যথাধিপ্পেতং অত্তানং দস্সেন্তো ‘‘লোকিযলোকুত্তৰো ধম্মো’’তি. দুতিযৱাৰোপি পঠমৱাৰস্সেৱ পৰিযাযভাৱেন দেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং.
গোচৰেতি ভিক্খূনং গোচৰট্ঠানভূতে. তেনাহ ‘‘চৰিতুং যুত্তট্ঠানে’’তি. সকেতি কথং পনাযং ভিক্খূনং সকোতি আহ ‘‘পেত্তিকে ৱিসযে’’তি. পিতিতো সম্মাসম্বুদ্ধতো আগতত্তা ‘‘অযং তুম্হাকং গোচৰো’’তি তেন উদ্দিট্ঠত্তা পেত্তিকে ৱিসযেতি. চৰন্তন্তি সামিঅত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘অযমেৱত্থো’’তি, চৰন্তানন্তি চ অত্থো, তেনাযং ৱিভত্তিৱিপল্লাসেনপি ৱচনৱিপল্লাসেনপীতি দস্সেতি. কিলেসমাৰস্স ওতাৰালাভেনেৱ ইতৰমাৰানম্পি ওতাৰালাভো ৱেদিতব্বো. অযং পনত্থোতি গোচৰে চৰণং সন্ধাযাহ, ৱত্থু পন ব্যতিৰেকমুখেন আগতং.
সকুণে হন্তীতি সকুণগ্ঘি, মহাসেনসকুণো. অজ্ঝপ্পত্তাতি অভিভৱনৱসেন পত্তা উপগতা. ন ম্যাযন্তি মে অযং সকুণগ্ঘি নালং অভৱিস্স. নঙ্গলকট্ঠকৰণন্তি নঙ্গলেন কসিতপ্পদেসো. লেড্ডুট্ঠানন্তি লেড্ডূনং উট্ঠপিতট্ঠানং. সকে বলেতি অত্তনো বলহেতু. অপত্থদ্ধাতি অৱগাড়্হত্থম্ভা সঞ্জাতত্থম্ভা. অস্সৰমানাতি অৱ্হাযন্তী.
মহন্তং লেড্ডুন্তি নঙ্গলেন ভিন্নট্ঠানে সুক্খতায তিখিণসিঙ্গঅযোঘনসদিসং মহন্তং লেড্ডুং. অভিৰুহিত্ৱাতি তস্স অধোভাগেন অত্তনা পৱিসিত্ৱা নিলীনযোগ্গপ্পদেসং সল্লক্খেত্ৱা তস্সুপৰি চঙ্কমন্তো অস্সৰমানো অট্ঠাসি. ‘‘এহি খো’’তিআদি তস্স অস্সৰমানাকাৰদস্সনং. সন্নয্হাতি ৱাতগ্গহণৱসেন উভো পক্খে সমং ঠপেত্ৱা. পচ্চুপাদীতি পাৱিসি. তত্থেৱাতি যত্থ পুব্বে লাপো ঠিতো, তত্থেৱ লেড্ডুম্হি. উৰন্তি অত্তনো উৰপ্পদেসং. পচ্চতাড়েসীতি পতি অতাড়েসি সাৰম্ভৱসেন ৱেগেন গন্ত্ৱা পহৰণতো ৱিধাৰেন্তী পতাড়েসি. আৰম্মণন্তি পচ্চযং. ‘‘অৱসৰ’’ন্তি কেচি.
‘‘কুসলান’’ন্তি এৱং পৱত্তায দেসনায কো অনুসন্ধি? যথাঅনুসন্ধি এৱ. আদিতো হি ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৮০) যেৱ অত্তধম্মপৰিযাযেন লোকিযলোকুত্তৰধম্মা গহিতা, তে যেৱেত্থ কুসলগ্গহণেন গহিতাতি. অনৱজ্জলক্খণানন্তি অৱজ্জপটিপক্খসভাৱানং. ‘‘অৱজ্জৰহিতসভাৱান’’ন্তি কেচি. তত্থ পুৰিমে অত্থৱিকপ্পে ৱিপাকধম্মধম্মা এৱ গহিতা, দুতিযে পন ৱিপাকধম্মাপি. যদি এৱং, কথং তেসং সমাদায ৱত্তনন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘ৱিপাকধম্মা সীলাদি ৱিয সমাদায ৱত্তিতব্বা’’তি. সমাদানন্তি পন অত্তনো সন্তানে সম্মা আদানং পচ্চযৱসেন পৱত্তি যেৱাতি দট্ঠব্বং. ৱিপাকধম্মা হি পচ্চযৱিসেসেহি সত্তসন্তানে সম্মদেৱ আহিতা আযুআদিসম্পত্তিৱিসেসভূতা উপৰূপৰিকুসলৱিসেসুপ্পত্তিযা উপনিস্সযা হোন্তীতি ৱদন্তি. পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি এত্থ পুঞ্ঞন্তি উত্তৰপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পুঞ্ঞফলং ৱড্ঢতী’’তি. পুঞ্ঞফলন্তি চ একদেসসৰূপেকসেসেন ৱুত্তং ‘‘পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞফলঞ্চ পুঞ্ঞফল’’ন্তি আহ ‘‘উপৰূপৰি পুঞ্ঞম্পি পুঞ্ঞৱিপাকোপি ৱেদিতব্বো’’তি.
‘‘মাতাপিতূন’’ন্তিআদি নিদস্সনমত্তং, তস্মা অঞ্ঞম্পি এৱৰূপং হেতূপনিস্সযং কুসলং দট্ঠব্বং. সিনেহৱসেনাতি উপনিস্সযভূতস্স সিনেহস্স ৱসেন, ন সম্পযুত্তস্স. ন হি সিনেহসম্পযুত্তং নাম কুসলং অত্থি. মুদুমদ্দৱচিত্তন্তি মেত্তাৱসেন অতিৱিয মদ্দৱন্তং চিত্তং. যথা মত্থকপ্পত্তং ৱট্টগামিকুসলং দস্সেতুং ‘‘মাতাপিতূনং …পে… মুদুমদ্দৱচিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং মত্থকপ্পত্তমেৱ ৱিৱট্টগামিকুসলং দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো সতি…পে… বোধিপক্খিযধম্মা’’তি ৱুত্তং. তদঞ্ঞেপি পন দানসীলাদিধম্মা ৱট্টস্স উপনিস্সযভূতা ৱট্টগামিকুসলং ৱিৱট্টস্স উপনিস্সযভূতা ৱিৱট্টগামিকুসলন্তি ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানন্তি ফলৱিসেসাৱহতায ফলদায কোটি সিখাপ্পত্তি, দেৱলোকে চ পৱত্তিসিৰিৱিভৱোতি পৰিযোসানং ‘‘মনুস্সলোকে’’তি ৱিসেসিতং, মনুস্সলোকৱসেনেৱ চাযং দেসনা আগতাতি. মগ্গফলনিব্বানসম্পত্তি পৰিযোসানন্তি যোজনা. ৱিৱট্টগামিকুসলস্স ৱিপাকং সুত্তপৰিযোসানে দস্সিস্সতি ‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সঙ্খো নাম ৰাজা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১০৮).
দড়্হনেমিচক্কৱত্তিৰাজকথাৱণ্ণনা
৮১. ইধাতি ইমস্মিং ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ৩.১১০) সুত্তদেসনায আৰদ্ধট্ঠানে ৱট্টৱিৱট্টগামিভাৱেন সাধাৰণে কুসলগ্গহণে. তত্থ ৱট্টগামিকুসলানুসন্ধিৱসেন ‘‘ভূতপুব্বং ভিক্খৱে’’তি দেসনং আৰভি, আৰভন্তো চ দেসিযমানমত্তং. ধম্মপটিগ্গাহকানং ভিক্খূনং সঙ্খেপতো এৱং দীপেত্ৱা আৰভীতি দস্সেতুং ‘‘ভিক্খৱে’’তিআদি ৱুত্তং, পঠমং তথা অদীপেন্তোপি ভগৱা অত্থতো দীপেতি ৱিযাতি অধিপ্পাযো.
৮২. ঈসকম্পীতি অপ্পমত্তকম্পি. অৱসক্কিতন্তি ওগতভট্ঠং. নেমিঅভিমুখন্তি নেমিপ্পদেসস্স সম্মুখা. বন্ধিংসু চক্কৰতনস্স ওসক্কিতানোসক্কিতভাৱং জানিতুং. তদেতন্তি যথাৱুত্তট্ঠানা চৱনং. অতিবলৱদোসেতি ৰঞ্ঞো বলৱতি অনত্থে উপট্ঠিতে সতি.
অপ্পমত্তোতি ৰঞ্ঞো আণায পমাদং অকৰোন্তো.
একসমুদ্দপৰিযন্তমেৱাতি জম্বুদীপমেৱ সন্ধায ৱদতি. সো উত্তৰতো অস্সকণ্ণপব্বতেন পৰিচ্ছিন্নং হুত্ৱা অত্তানং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতএকসমুদ্দপৰিযন্তো. পুঞ্ঞিদ্ধিৱসেনাতি চক্কৱত্তিভাৱাৱহায পুঞ্ঞিদ্ধিযা ৱসেন.
৮৩. এৱং কত্ৱাতি কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা. সুকতং কম্মন্তি দসকুসলকম্মপথমেৱ ৱদতি.
‘‘দসৱিধং, দ্ৱাদসৱিধ’’ন্তি চ ৱুত্তৱিভাগো পৰতো আগমিস্সতি. পূৰেন্তেনেৱাতি পূৰেত্ৱা ঠিতেনেৱ. নিদ্দোসেতি চক্কৱত্তিৱত্তস্স পটিপক্খভূতানং দোসানং অপগমনে নিদ্দোসে. চক্কৱত্তীনং ৱত্তেতি চক্কৱত্তিৰাজূহি ৱত্তিতব্বৱত্তে. ভাৱিনি ভূতে ৱিয হি উপচাৰো যথা ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). অধিগতচক্কৱত্তিভাৱাপি হি তে তত্থ ৱত্তন্তেৱাতি তথা ৱুত্তং.
চক্কৱত্তিঅৰিযৱত্তৱণ্ণনা
৮৪. অঞ্ঞথা ৱত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং, তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্কৰোন্তোতি আদৰকিৰিযাৱসেন কৰোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গৰুং কৰোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণৱসেন গৰুং কৰোন্তো. তেনেৱাহ ‘‘তস্মিং গাৰৱুপ্পত্তিযা’’তি. মানেন্তোতি সম্ভাৱনাৱসেন মনেন পিযাযন্তো. তেনাহ ‘‘তমেৱা’’তিআদি. এৱং পূজযতো অপচাযতো এৱঞ্চ যথাৱুত্তসক্কাৰাদিসম্ভৱোতি তং দস্সেতুং ‘‘তং অপদিসিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ধম্মাধিপতিভূতো আগতভাৱেনা’’তি ইমিনা যথাৱুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৱেন পুৰিমপুৰিমতৰঅত্তভাৱেসু সক্কচ্চ সমুপচিতভাৱং দস্সেতি. ‘‘ধম্মৱসেনেৱ সব্বকিৰিযানং কৰণেনা’’তি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৱুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱং দস্সেতি. অস্সাতি ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা. পৰং ৰক্খন্তো অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো ৰক্খন্তো তেনেৱ পৰত্থসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৱ ৰক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৱাসনপাৰুপনগেহাদীনং সীতুণ্হাদিপটিবাহনেন আৱৰণং. অন্তো জনস্মিন্তি অব্ভন্তৰভূতে পুত্তদাৰাদিজনে.
‘‘সীলসংৱৰে পতিট্ঠাপেহী’’তি ইমিনা ৰক্খং দস্সেতি, ‘‘ৱত্থগন্ধমালাদীনি দেহী’’তি ইমিনা আৱৰণং, ইতৰেন গুত্তিং. ভত্তৱেতনসম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৱৰে পতিট্ঠাপনাদীনি সম্পিণ্ডেতি. এসেৱ নযো ইতো পৰেসুপি পি-সদ্দগ্গহণেসু. নিগমো নিৱাসো এতেসন্তি নেগমা, এৱং জানপদাতি আহ ‘‘নিগমৱাসিনো’’তিআদি.
নৱৱিধা মানমদাতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদি (সং. নি. ৪.১০৮; ধ. স. ১১২১; ৱিভ. ৮৬৬; মহানি. ২১, ১৭৮) নযপ্পৱত্তিযা নৱৱিধা মানসঙ্খাতা মদা. মানো এৱ হেত্থ পমজ্জনাকাৰেন পৱত্তিযা মানমদো. সোভনে কাযিকৱাচসিককম্মে ৰতোতি সূৰতো উ-কাৰস্স দীঘং কত্ৱা, তস্স ভাৱো সোৰচ্চং, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, সব্বং ৱা কাযৱচীসুচৰিতং. সুট্ঠু ওৰতোতি সোৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চং, যথাৱুত্তমেৱ সুচৰিতং. ৰাগাদীনন্তি ৰাগদোসমোহমানাদীনং. দমনাদীহীতি দমনসমনপৰিনিব্বাপনেহি. একমত্তানন্তি একং চিত্তং, একচ্চং অত্তনো চিত্তন্তি অত্থো. ৰাগাদীনঞ্হি পুব্বভাগিযং দমনাদিপচ্চেকং ইচ্ছিতব্বং, ন মগ্গক্খণে ৱিয একজ্ঝং পটিসঙ্খানমুখেন পজহনতো. একমত্তানন্তি ৱা ৱিৱেকৱসেন একং একাকিনং অত্তানং. কালে কালেতি তেসং সন্তিকং উপসঙ্কমিতব্বে কালে কালে.
ইধ ঠত্ৱাতি ‘‘ইদং খো, তাত, ত’’ন্তি এৱং নিগমনৱসেন ৱুত্তট্ঠানে ঠত্ৱা. ৱত্তন্তি অৰিযচক্কৱত্তিৱত্তং. সমানেতব্বন্তি ‘‘দসৱিধং, দ্ৱাদসৱিধ’’ন্তি চ হেট্ঠা ৱুত্তগণনায চ সমানং কাতব্বং অনূনং অনধিকং কত্ৱা দস্সেতব্বং. অধম্মৰাগস্সাতি অযুত্তট্ঠানে ৰাগস্স. ৱিসমলোভস্সাতি যুত্তট্ঠানেপি অতিৱিয বলৱভাৱেন পৱত্তলোভস্স.
চক্কৰতনপাতুভাৱৱণ্ণনা
৮৫. ৱত্তমানস্সাতি পৰিপুণ্ণে চক্কৱত্তিৱত্তে ৱত্তমানস্স, নো অপৰিপুণ্ণেতি আহ ‘‘পূৰেত্ৱা ৱত্তমানস্সা’’তি. কিত্তাৱতা পনস্স পাৰিপূৰী হোতীতি? তত্থ ‘‘কতাধিকাৰস্স তাৱ হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন দ্ৱাদসহিপি সংৱচ্ছৰেহি পূৰতি, পঞ্চৱীসতিযা, পঞ্ঞাসায ৱা সংৱচ্ছৰেহি. অযঞ্চ ভেদো ধম্মচ্ছন্দস্সপি তিক্খমজ্ঝমুদুতাৱসেন, ইতৰস্স ততো ভিয্যোপী’’তি ৱদন্তি.
দুতিযাদিচক্কৱত্তিকথাৱণ্ণনা
৯০. অত্তনো মতিযাতি পৰম্পৰাগতং পুৰাণং তন্তিং পৱেণিং লঙ্ঘিত্ৱা অত্তনো ইচ্ছিতাকাৰেন. তেনাহ ‘‘পোৰাণক’’ন্তিআদি.
ন পব্বন্তীতি সমিদ্ধিযা ন পূৰেন্তি, ফীতা ন হোন্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন ৱড্ঢন্তী’’তি. তথা চাহ ‘‘কত্থচি সুঞ্ঞা হোন্তী’’তি. তত্থ তত্থ ৰাজকিচ্চে ৰঞ্ঞা অমা সহ ৱত্তন্তীতি অমচ্চা, যেহি ৱিনা ৰাজকিচ্চং নপ্পৱত্ততি. পৰম্পৰাগতা হুত্ৱা ৰঞ্ঞো পৰিসায ভৱাতি পাৰিসজ্জা. তেনাহ ‘‘পৰিসাৱচৰা’’তি. তস্মিং ঠানন্তৰে ঠপিতা হুত্ৱা ৰঞ্ঞো আযং, ৱযঞ্চ যাথাৱতো গণেন্তীতি গণকা. জাতিকুলসুতাচাৰাদিৱসেন পুথুত্তং গতত্তা মহতী মত্তা এতেসন্তি মহামত্তা, তে পন মহানুভাৱা অমচ্চা এৱাতি আহ ‘‘মহাঅমচ্চা’’তি. যে ৰঞ্ঞো হত্থানীকাদীসু অৱট্ঠিতা, তে অনীকট্ঠাতি আহ ‘‘হত্থিআচৰিযাদযো’’তি. মন্তং পঞ্ঞং অসিতা হুত্ৱা জীৱন্তীতি মন্তস্সাজীৱিনো, মতিসজীৱাতি অত্থো, যে তত্থ তত্থ ৰাজকিচ্চে উপদেসদাযিনো. তেনাহ ‘‘মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা’’তিআদি.
আযুৱণ্ণাদিপৰিহানিকথাৱণ্ণনা
৯১. বলৱলোভত্তাতি ‘‘ইমস্মিং লোকে ইদানি দলিদ্দমনুস্সা নাম বহূ, তেসং সব্বেসং ধনে অনুপ্পদিযমানে ময্হং কোসস্স পৰিক্খযো হোতী’’তি এৱং উপ্পন্নবলৱলোভত্তা. উপৰূপৰিভূমীসূতি ছকামসগ্গসঙ্খাতাসু উপৰূপৰিকামভূমীসু. কম্মস্স ফলং অগ্গং নাম, তং পনেত্থ উদ্ধগামীতি আহ ‘‘উদ্ধং অগ্গং অস্সা’’তি. সগ্গে নিযুত্তা, সগ্গপ্পযোজনাতি ৱা সোৱগ্গিকা. দসন্নং ৱিসেসানন্তি দিব্বআযুৱণ্ণযসসুখআধিপতেয্যানঞ্চেৱ দিব্বৰূপাদীনঞ্চ ফলৱিসেসানং. ৱণ্ণগ্গহণেন চেত্থ সকো অত্তভাৱৱণ্ণো গহিতো, ৰূপগ্গহণেন বহিদ্ধা ৰূপাৰম্মণং.
৯২. সুট্ঠু নিসিদ্ধন্তি যথাযং ইমিনা অত্তভাৱেন অদিন্নং আদাতুং ন সক্কোতি, এৱং সম্মদেৱ ততো নিসেধিতং কত্ৱা. মূলহতন্তি জীৱিতা ৱোৰোপনেন মূলে এৱ হতং.
৯৬. ৰাগৱসেন চৰণং চৰিত্তং, চৰিত্তমেৱ চাৰিত্তং, মেথুনন্তি অধিপ্পাযো, তং পন ‘‘পৰেসং দাৰেসূ’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মিচ্ছাচাৰ’’ন্তি আহ.
১০০. পচ্চনীকদিট্ঠীতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৪; ৱিভ. ৭৯৩) সম্মাদিট্ঠিযা পটিপক্খভূতা দিট্ঠি.
১০১. মাতুচ্ছাদিকা উপৰি সযমেৱ ৱক্খতি. অতিবলৱলোভোতি অতিৱিয বলৱা বহলকিলেসো, যেন অকালে, অদেসে চ পৱত্ততি. মিচ্ছাধম্মোতি মিচ্ছা ৱিপৰীতো অৱিসভাগৱত্থুকো লোভধম্মো. তেনাহ ‘‘পুৰিসান’’ন্তিআদি.
তস্স ভাৱোতি যেন মেত্তাকৰুণাপুব্বঙ্গমেন চিত্তেন পুগ্গলো ‘‘মত্তেয্যো’’তি ৱুচ্চতি, সো তস্স যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদো, তংসমুট্ঠানা চ কিৰিযা মত্তেয্যতা. তেনাহ ‘‘মাতৰি সম্মা পটিপত্তিযা এতং নাম’’ন্তি. যা সম্মা পজ্জিতব্বে সম্মা অপ্পটিপত্তি, সোপি দোসো অগাৰৱকিৰিযাদিভাৱতো. ৱিপ্পটিপত্তিযং পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘তস্সা অভাৱো চেৱ তপ্পটিপক্খতা চ অমত্তেয্যতা’’তি. কুলে জেট্ঠানন্তি অত্তনো কুলে ৱুদ্ধানং মহাপিতুচূড়পিতুজেট্ঠকভাতিকাদীনং.
দসৱস্সাযুকসমযৱণ্ণনা
১০৩. ‘‘য’’ন্তি ইমিনা সমযো আমট্ঠো, ভুম্মত্থে চেতং পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি. অলং পতিনোতি অলংপতেয্যা. তস্সা পৰিযত্ততা ভৰিযাভাৱেনাতি আহ ‘‘দাতুং যুত্তা’’তি. অগ্গৰসানীতি মধুৰভাৱেন, ভেসজ্জভাৱেন চ অগ্গভূতৰসানি.
দিপ্পিস্সন্তীতি পটিপক্খভাৱেন সমুজ্জলিস্সন্তি. তেনাহ ‘‘কুসলন্তিপি ন ভৱিস্সতী’’তি. অহো পুৰিসোতি মাতাদীসুপি ঈদিসো, অঞ্ঞেসং কেসং কিং ৱিস্সজ্জেস্সতি, অহো তেজৱপুৰিসোতি.
গেহে মাতুগামং ৱিযাতি অত্তনো গেহে দাসিভৰিযাভূতমাতুগামং ৱিয. মিস্সীভাৱন্তি মাতাদীসু ভৰিযায ৱিয চাৰিত্তসঙ্কৰং.
বলৱকোপোতি হন্তুকামতাৱসেন উপ্পত্তিযা বলৱকোপো. আঘাতেতীতি আহনতি, অত্তনো কক্খড়ফৰুসভাৱেন চিত্তং ৱিবাধতীতি অত্থো. নিস্সযদহনৰসো হি দোসো. ব্যাপাদেতীতি ৱিনাসেতি, মনোপদূসনতো মনস্স পকোপনতো. তিব্বন্তি তিক্খং, সা পনস্স তিক্খতা সৰীৰে অৱহন্তেপি সিনেহৱত্থুং লঙ্ঘিত্ৱাপি পৱত্তিযা ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘পিযমানস্সপী’’তিআদি.
১০৪. কপ্পৱিনাসো কপ্পো উত্তৰপদলোপেন, অন্তৰাৱ কপ্পো অন্তৰকপ্পো. তণ্হাদিভেদো কপ্পো এতস্স অত্থীতি কপ্পো, সত্তলোকোতি আহ ‘‘অন্তৰাৱ লোকৱিনাসো’’তি. স্ৱাযং অন্তৰকপ্পো কতিৱিধো, কথঞ্চস্স সম্ভৱো, কিং গতিকোতি অন্তোগধং চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অন্তৰকপ্পো চ নামা’’তিআদি. লোভুস্সদাযাতি লোভাধিকায পজায ৱত্তমানায.