নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
দীঘনিকাযে
সীলক্খন্ধৱগ্গঅভিনৱটীকা
গন্থাৰম্ভকথা
যো দেসেত্ৱান সদ্ধম্মং, গম্ভীৰং দুদ্দসং ৱৰং;
দীঘদস্সী চিৰং কালং, পতিট্ঠাপেসি সাসনং.১.
ৱিনেয্যজ্ঝাসযে ছেকং, মহামতিং মহাদযং;
নত্ৱান তং সসদ্ধম্মগণং গাৰৱভাজনং.২.
সঙ্গীতিত্তযমাৰুড়্হা, দীঘাগমৱৰস্স যা;
সংৱণ্ণনা যা চ তস্সা, ৱণ্ণনা সাধুৱণ্ণিতা. ৩.
আচৰিযধম্মপাল- ত্থেৰেনেৱাভিসঙ্খতা;
সম্মা নিপুণগম্ভীৰ-দুদ্দসত্থপ্পকাসনা.৪.
কামঞ্চ সা তথাভূতা, পৰম্পৰাভতা পন;
পাঠতো অত্থতো চাপি, বহুপ্পমাদলেখনা.৫.
সঙ্খেপত্তা চ সোতূহি, সম্মা ঞাতুং সুদুক্কৰা;
তস্মা সব্ৰহ্মচাৰীনং, যাচনং সমনুস্সৰং.৬.
যো’নেকসেতনাগিন্দো, ৰাজা নানাৰট্ঠিস্সৰো;
সাসনসোধনে দড়্হং, সদা উস্সাহমানসো.৭.
তং নিস্সায ‘‘মমেসোপি, সত্থুসাসনজোতনে;
অপ্পেৱ নামুপত্থম্ভো, ভৱেয্যা’’তি ৱিচিন্তযং.৮.
ৱণ্ণনং আৰভিস্সামি, সাধিপ্পাযমহাপযং;
অত্থং তমুপনিস্সায, অঞ্ঞঞ্চাপি যথাৰহং.৯.
চক্কাভিৱুড্ঢিকামানং, ধীৰানং চিত্ততোসনং;
সাধুৱিলাসিনিং নাম, তং সুণাথ সমাহিতাতি. ১০.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
নানানযনিপুণগম্ভীৰৱিচিত্ৰসিক্খত্তযসঙ্গহস্স বুদ্ধানুবুদ্ধসংৱণ্ণিতস্স সদ্ধাৱহগুণসম্পন্নস্স দীঘাগমৱৰস্স গম্ভীৰদুৰনুবোধত্থদীপকং সংৱণ্ণনমিমং কৰোন্তো সকসমযসমযন্তৰগহনজ্ঝোগাহনসমত্থো মহাৱেয্যাকৰণোযমাচৰিযো সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামপযোজনাদিৱিধানানি কৰোন্তো পঠমং তাৱ ৰতনত্তযপণামং কাতুং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিমাহ. এত্থ চ সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচৰিযা. তথা হি ৱণ্ণযন্তি –
‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে সত্থৰি পণামকৰণং ধম্মস্স স্ৱাক্খাতভাৱেন সত্থৰি পসাদজননত্থং, সত্থু চ অৱিতথদেসনভাৱপ্পকাসনেন ধম্মে পসাদজননত্থং. তদুভযপ্পসাদা হি মহতো অত্থস্স সিদ্ধি হোতী’’তি (ধ. স. টী. ১-১).
অথ ৱা ‘‘ৰতনত্তযপণামৱচনং অত্তনো ৰতনত্তযপ্পসাদস্স ৱিঞ্ঞাপনত্থং, তং পন ৱিঞ্ঞূনং চিত্তাৰাধনত্থং, তং অট্ঠকথায গাহণত্থং, তং সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনত্থ’’ন্তি. অথ ৱা ‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহণধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থ’’ন্তি. অথ ৱা ‘‘মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সমাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘চতুগম্ভীৰভাৱযুত্তং ধম্মৱিনযং সংৱণ্ণেতুকামস্স মহাসমুদ্দং ওগাহন্তস্স ৱিয পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতস্সাপি মহন্তং ভযং সম্ভৱতি, ভযক্খযাৱহঞ্চেতং ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণজনিতং পণামপূজাৱিধানং, ততো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘অসত্থৰিপি সত্থাভিনিৱেসস্স লোকস্স যথাভূতং সত্থৰি এৱ সম্মাসম্বুদ্ধে সত্থুসম্ভাৱনত্থং, অসত্থৰি চ সত্থুসম্ভাৱনপৰিচ্চজাপনত্থং, ‘তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’তি (পাৰা. ১৯৫) চ ৱুত্তদোসপৰিহৰণত্থং সংৱণ্ণনাযং পণামকিৰিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো পণামৱিধানেন সম্মাসম্বুদ্ধভাৱাধিগমায বুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং, সদ্ধম্মস্স চ পণামৱিধানেন পচ্চেকবুদ্ধভাৱাধিগমায পচ্চেকবুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং, সঙ্ঘস্স চ পণামৱিধানেন পৰমত্থসঙ্ঘভাৱাধিগমায সাৱকযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং সংৱণ্ণনাযং পণামকিৰিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘মঙ্গলাদিকানি সত্থানি অনন্তৰাযানি, চিৰট্ঠিতিকানি, বহুমতানি চ ভৱন্তীতি এৱংলদ্ধিকানং চিত্তপৰিতোসনত্থং সংৱণ্ণনাযং পণামকিৰিযা’’তি. অথ ৱা ‘‘সোতুজনানং যথাৱুত্তপণামেন অনন্তৰাযেন উগ্গহণধাৰণাদিনিপ্ফাদনত্থং সংৱণ্ণনাযং পণামকিৰিযা. সোতুজনানুগ্গহমেৱ হি পধানং কত্ৱা আচৰিযেহি সংৱণ্ণনাৰম্ভে থুতিপণামপৰিদীপকানি ৱাক্যানি নিক্খিপীযন্তি, ইতৰথা ৱিনাপি তং নিক্খেপং কাযমনোপণামেনেৱ যথাধিপ্পেতপ্পযোজনসিদ্ধিতো কিমেতেন গন্থগাৰৱকৰণেনা’’তি চ এৱমাদিনা. মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৱ পযোজনং দস্সযিস্সাম, তস্মা সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. ইদমেৱ চ পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো …পে… তস্সানুভাৱেনা’’তি. ৰতনত্তযপণামকৰণঞ্হি যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থং ৰতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপাটৱভাৱতো, তায চ পঞ্ঞাপাটৱং ৰাগাদিমলৱিধমনতো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; অ. নি. ১১.১১).
তস্মা ৰতনত্তযপূজায ৱিক্খালিতমলায পঞ্ঞায পাটৱসিদ্ধি. অথ ৱা ৰতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপদট্ঠানসমাধিহেতুত্তা পঞ্ঞাপাটৱং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘উজুগতচিত্তো খো পন মহানাম অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মোপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; অ. নি. ১১.১১).
সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানভাৱো ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; পেটকো. ৬৬; মি. প. ১৪) ৱুত্তোযেৱ. ততো এৱং পটুভূতায পঞ্ঞায খেদমভিভুয্য পটিঞ্ঞাতং সংৱণ্ণনং সমাপযিস্সতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰতনত্তযপণামকৰণঞ্হি…পে… পঞ্ঞাপাটৱভাৱতো’’তি. অথ ৱা ৰতনত্তযপূজায আযুৱণ্ণসুখবলৱড্ঢনতো অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৱেদিতব্বং. ৰতনত্তযপণামেন হি আযুৱণ্ণসুখবলানি ৱড্ঢন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিৱাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৱুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তাৰো ধম্মা ৱড্ঢন্তি, আযু ৱণ্ণো সুখং বল’’ন্তি. (ধ. প. ১০৯);
ততো আযুৱণ্ণসুখবলৱুদ্ধিযা হোত্ৱেৱ কাৰিযনিট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘ৰতনত্তযপূজায আযু…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. অথ ৱা ৰতনত্তযপূজায পটিভানাপৰিহানাৱহত্তা অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৱেদিতব্বং. অপৰিহানাৱহা হি ৰতনত্তযপূজা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সত্তিমে ভিক্খৱে, অপৰিহানীযা ধম্মা, কতমে সত্ত? সত্থুগাৰৱতা, ধম্মগাৰৱতা, সঙ্ঘগাৰৱতা, সিক্খাগাৰৱতা, সমাধিগাৰৱতা, কল্যাণমিত্ততা, সোৱচস্সতা’’তি (অ. নি. ৭.৩৪) ততো পটিভানাপৰিহানেন হোত্ৱেৱ যথাপটিঞ্ঞাতপৰিসমাপনন্তি ৱুত্তং ‘‘ৰতনত্তয…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. অথ ৱা পসাদৱত্থূসু পূজায পুঞ্ঞাতিসযভাৱতো অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৱেদিতব্বং. পুঞ্ঞাতিসযা হি পসাদৱত্থূসু পূজা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পূজাৰহে পূজযতো, বুদ্ধে যদিৱ সাৱকে;
পপঞ্চসমতিক্কন্তে, তিণ্ণসোকপৰিদ্দৱে.
তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (খু. পা. ১৯৬; অপ. ১.১০.২);
পুঞ্ঞাতিসযো চ যথাধিপ্পেতপৰিসমাপনুপাযো. যথাহ –
‘‘এস দেৱমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;
যং যদেৱাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০);
উপাযেসু চ পটিপন্নস্স হোত্ৱেৱ কাৰিযনিট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘পসাদৱত্থূসু…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. এৱং ৰতনত্তযপূজা নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপ্পভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. তস্মা সুৱুত্তং ‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
এৱং পন সপযোজনং ৰতনত্তযপণামং কত্তুকামো বুদ্ধৰতনমূলকত্তা সেসৰতনানং পঠমং তস্স পণামং কাতুমাহ – ‘‘কৰুণাসীতলহদযং…পে… গতিৱিমুত্ত’’ন্তি. বুদ্ধৰতনমূলকানি হি ধম্মসঙ্ঘৰতনানি, তেসু চ ধম্মৰতনমূলকং সঙ্ঘৰতনং, তথাভাৱো চ ‘‘পুণ্ণচন্দো ৱিয ভগৱা, চন্দকিৰণনিকৰো ৱিয তেন দেসিতো ধম্মো, চন্দকিৰণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৱিয সঙ্ঘো’’তি এৱমাদীহি অট্ঠকথাযমাগতউপমাহি ৱিভাৱেতব্বো. অথ ৱা সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৱতো, তদুপদেসিততো চ তদনন্তৰং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স সাধাৰণতো, তদাসেৱনতো চ তদনন্তৰং সঙ্ঘো ৱুত্তো. ‘‘সব্বসত্তানং ৱা হিতে ৱিনিযোজকোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, সব্বসত্তহিতত্তা তদনন্তৰং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৱা তদনন্তৰং সঙ্ঘো ৱুত্তো’’তি অট্ঠকথাগতনযেন অনুপুব্বতা ৱেদিতব্বা.
বুদ্ধৰতনপণামঞ্চ কৰোন্তো কেৱলপণামতো থোমনাপুব্বঙ্গমোৱসাতিসযোতি ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিপদেহি থোমনাপুব্বঙ্গমতং দস্সেতি. থোমনাপুব্বঙ্গমেন হি পণামেন সত্থু গুণাতিসযযোগো, ততো চস্স অনুত্তৰৱন্দনীযভাৱো, তেন চ অত্তনো পণামস্স খেত্তঙ্গতভাৱো, তেন চস্স খেত্তঙ্গতস্স পণামস্স যথাধিপ্পেতনিপ্ফত্তিহেতুভাৱো দস্সিতোতি. থোমনাপুব্বঙ্গমতঞ্চ দস্সেন্তো যস্সা সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা সুত্তন্তদেসনা কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাযেৱ, ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৱ থোমনমাৰভতি. এসা হি আচৰিযস্স পকতি, যদিদং আৰম্ভানুৰূপথোমনা. তেনেৱ চ ৱিনযদেসনায সংৱণ্ণনাৰম্ভে ‘‘যো কপ্পকোটীহিপি…পে… মহাকাৰুণিকস্স তস্সা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) কৰুণাপ্পধানং, অভিধম্মদেসনায সংৱণ্ণনাৰম্ভে ‘‘কৰুণা ৱিয…পে… যথাৰুচী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১) পঞ্ঞাপ্পধানঞ্চ থোমনমাৰদ্ধং. ৱিনযদেসনা হি আসযাদিনিৰপেক্খকেৱলকৰুণায পাকতিকসত্তেনাপি অসোতব্বাৰহং সুণন্তো, অপুচ্ছিতব্বাৰহং পুচ্ছন্তো, অৱত্তব্বাৰহঞ্চ ৱদন্তো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি কৰুণাপ্পধানা. তথা হি উক্কংসপৰিযন্তগতহিৰোত্তপ্পোপি ভগৱা লোকিযসাধুজনেহিপি পৰিহৰিতব্বানি ‘‘সিখৰণী, সম্ভিন্না’’তিআদিৱচনানি, (পাৰা. ১৮৫) যথাপৰাধঞ্চ গৰহৱচনানি মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপৰিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তি কাৰণাপেক্খায চ ৱেৰঞ্জাদীসু সাৰীৰিকং খেদমনুভোসি. তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তৰপচ্চযাকাৰসমযন্তৰকথানং ৱিয ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধাৰণতায অতিসযকিচ্চৱতী, কৰুণায কিচ্চং পন ততোপি অধিকন্তি ৱিনযদেসনায কৰুণাপ্পধানতা ৱুত্তা. কৰুণাব্যাপাৰাধিকতায হি দেসনায কৰুণাপধানতা, অভিধম্মদেসনা পন কেৱলপঞ্ঞাপ্পধানা পৰমত্থধম্মানং যথাসভাৱপটিৱেধসমত্থায পঞ্ঞায তত্থ সাতিসযপ্পৱত্তিতো. সুত্তন্তদেসনা পন কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযাধিমুত্তিচৰিতাদিভেদপৰিচ্ছিন্দনসমত্থায পঞ্ঞায সত্তেসু চ মহাকৰুণায তত্থ সাতিসযপ্পৱত্তিতো. সুত্তন্তদেসনায হি মহাকৰুণায সমাপত্তিবহুলো ৱিনেয্যসন্তানে তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীৰমত্থপদং পতিট্ঠপেসি. তস্মা আৰম্ভানুৰূপং কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানমেৱ থোমনং কতন্তি ৱেদিতব্বং, অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযং পন অৱযৱত্থো – কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি পচ্চযৱেকল্লকৰণেন অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৱা কিৰিযতি পসাৰিযতীতি কৰুণা. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধতি, পৰদুক্খং ৱা ৱিনাসেতীতি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি, সব্বত্থ সদ্দসত্থানুসাৰেন পদনিপ্ফত্তি ৱেদিতব্বা. উণ্হাভিতত্তেহি সেৱীযতীতি সীতং, উণ্হাভিসমনং. তং লাতি গণ্হাতীতি সীতলং, ‘‘চিত্তং ৱা তে খিপিস্সামি, হদযং ৱা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. আড়ৱকসুত্ত) এত্থ উৰো ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং, ‘‘ৱক্কং হদয’’ন্তি (ম. নি. ১.১১০; ২.১১৪; ৩.১৫৪) এত্থ হদযৱত্থু, ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং, ইধাপি চিত্তমেৱ অব্ভন্তৰট্ঠেন হদযং. অত্তনো সভাৱং ৱা হৰতীতি হদযং, ৰ-কাৰস্স দ-কাৰং কত্ৱাতি নেৰুত্তিকা. কৰুণায সীতলং হদযমস্সাতি কৰুণাসীতলহদযো, তং কৰুণাসীতলহদযং.
কামঞ্চেত্থ পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিজ্ঝানসভাৱতায, ব্যাপাদাদীনং উজুৱিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৱিচ্ছেদনাকাৰপ্পৱত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা উপলব্ভতি, তথাপি পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিযা পৰূপতাপাসহনৰসা অৱিহিংসাভূতা কৰুণাৱ ৱিসেসেন ভগৱতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৱিয সীতিভাৱনিমিত্তন্তি তস্সাযেৱ চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তা. কৰুণামুখেন ৱা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি সব্বত্থ নিৰৱসেসত্থো উপদিসীযতি, পধানসহচৰণাৱিনাভাৱাদিনযেহিপি যথালব্ভমানং গয্হমানত্তা. অপিচেত্থ তংসম্পযুত্তঞাণস্স ছঅসাধাৰণঞাণপৰিযাপন্নতায অসাধাৰণঞাণৱিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং, নিৰৱসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সৱিসযব্যাপিতায মহাকৰুণাভাৱমুপগতা অনঞ্ঞসাধাৰণসাতিসযভাৱপ্পত্তা কৰুণাৱ হদযসীতলত্তহেতুভাৱেন ৱুত্তা. অথ ৱা সতিপি মেত্তামুদিতানং পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিজ্ঝানসভাৱতায সাতিসযে হদযসীতলভাৱনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৱিসেসকাৰণতায তাসম্পি কাৰণন্তি কৰুণায এৱ হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তা. কৰুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. কৰুণানুভাৱনিব্বাপিযমানসংসাৰদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৱতো পৰদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি কপ্পানমসঙ্খ্যেয্যানি অকিলন্তৰূপস্সেৱ নিৰৱসেসবুদ্ধকৰধম্মসম্ভৰণনিৰতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্ঘাতসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৱস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. তীসু চেত্থ ৱিকপ্পেসু পঠমে ৱিকপ্পে অৱিসেসভূতা বুদ্ধভূমিগতা, দুতিযে তথেৱ মহাকৰুণাভাৱূপগতা, ততিযে পঠমাভিনীহাৰতো পট্ঠায তীসুপি অৱত্থাসু পৱত্তা ভগৱতো কৰুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতীতি ৱা পঞ্ঞা, তং তদত্থং পাকটং কৰোতীতি অত্থো. সাযেৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানতো পকাৰেহি ধম্মসভাৱজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. পঞ্ঞৱতো হি একপল্লঙ্কেনপি নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একপজ্জোতা হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘চত্তাৰোমে ভিক্খৱে, পজ্জোতা. কতমে চত্তাৰো? চন্দপজ্জোতো, সূৰিযপজ্জোতো, অগ্গিপজ্জোতো, পঞ্ঞাপজ্জোতো, ইমে খো ভিক্খৱে, চত্তাৰো পজ্জোতা. এতদগ্গং ভিক্খৱে, ইমেসং চতুন্নং পজ্জোতানং যদিদং পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি (অ. নি. ৪.১৪৫). তেন ৱিহতো ৱিসেসেন সমুগ্ঘাটিতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো, ৱিসেসতা চেত্থ উপৰি আৱি ভৱিস্সতি. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো, অৱিজ্জা. স্ৱেৱ ৱিসযসভাৱপটিচ্ছাদনতো অন্ধকাৰসৰিক্খতায তমো ৱিযাতি মোহতমো. সতিপি তমসদ্দস্স সদিসকপ্পনমন্তৰেন অৱিজ্জাৱাচকত্তে মোহসদ্দসন্নিধানেন তব্বিসেসকতাৱেত্থ যুত্তাতি সদিসকপ্পনা. পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো মোহতমো যস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং.
ননু চ সব্বেসম্পি খীণাসৱানং পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৱিজ্জন্ধকাৰহততা সম্ভৱতি, অথ কস্মা অঞ্ঞসাধাৰণাৱিসেসগুণেন ভগৱতো থোমনা ৱুত্তাতি? সৱাসনপ্পহানেন অনঞ্ঞসাধাৰণৱিসেসতাসম্ভৱতো. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং পঞ্ঞাপজ্জোতহতাৱিজ্জন্ধকাৰত্তেপি সতি সদ্ধাধিমুত্তেহি ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৱকপচ্চেকবুদ্ধেহি সম্মাসম্বুদ্ধানং সৱাসনপ্পহানেন কিলেসপ্পহানস্স ৱিসেসো ৱিজ্জতেৱাতি. অথ ৱা পৰোপদেসমন্তৰেন অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৱিজ্জন্ধকাৰৱিগমস্স নিপ্ফাদিতত্তা (নিব্বত্তিতত্তা ম. নি. টী. ১.১), তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৱসীভাৱস্স সমধিগতত্তা, পৰসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৱেন সম্মদেৱ তস্স পৱত্তিতত্তা, ভগৱাযেৱ ৱিসেসতো পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমভাৱেন থোমেতব্বোতি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে পঞ্ঞাপজ্জোতপদেন সসন্তানগতমোহৱিধমনা পটিৱেধপঞ্ঞা চেৱ পৰসন্তানগতমোহৱিধমনা দেসনাপঞ্ঞা চ সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা সঙ্গহিতা. ন তু পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ৱিয পটিৱেধপঞ্ঞাযেৱাতি ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – ভগৱতো ঞাণস্স ঞেয্যপৰিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৱাৱবোধনসমত্থেন অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সকলঞেয্যধম্মসভাৱচ্ছাদকমোহতমস্স ৱিহতত্তা অনাৱৰণঞাণভূতেন অনঞ্ঞসাধাৰণপঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমভাৱেন ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা. ইমস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে মোহতমৱিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৱৰণঞাণং কাৰণূপচাৰেন সকসন্তানে মোহতমৱিধমনন্তি ৱেদিতব্বং. অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সৱাসনপ্পহানমেৱ হি কিলেসানং ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি, পৰসন্তানে পন মোহতমৱিধমনস্স কাৰণভাৱতো ফলূপচাৰেন অনাৱৰণঞাণমেৱ মোহতমৱিধমনন্তি ৱুচ্চতি. অনাৱৰণঞাণন্তি চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ, যেন ধম্মদেসনাপচ্চৱেক্খণানি কৰোতি. তদিদঞ্হি ঞাণদ্ৱযং অত্থতো একমেৱ. অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মাৰম্মণতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তত্থাৱৰণাভাৱতো নিস্সঙ্গচাৰমুপাদায অনাৱৰণঞাণন্তি, ৱিসযপ্পৱত্তিমুখেন পন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিধা কত্ৱা ছড়াসাধাৰণঞাণভেদে ৱুত্তং.
কিং পনেত্থ কাৰণং অৱিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৱেকো পহানসম্পত্তিৱসেন ভগৱতো থোমনায গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিৰৱসেসকিলেসপ্পহানন্তি? ৱুচ্চতে – তপ্পহানৱচনেনেৱ হি তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৱতো নিৰৱসেসকিলেসপ্পহানমেত্থ গয্হতি. ন হি সো সংকিলেসো অত্থি, যো নিৰৱসেসাৱিজ্জাসমুগ্ঘাতনেন ন পহীযতীতি. অথ ৱা সকলকুসলধম্মুপ্পত্তিযা, সংসাৰনিৱত্তিযা চ ৱিজ্জা ৱিয নিৰৱসেসাকুসলধম্মুপ্পত্তিযা, সংসাৰপ্পৱত্তিযা চ অৱিজ্জাযেৱ পধানকাৰণন্তি তব্বিঘাতৱচনেনেৱ সকলসংকিলেসসমুগ্ঘাতৱচনসিদ্ধিতো সোযেৱেকো গয্হতীতি. অথ ৱা সকলসংকিলেসধম্মানং মুদ্ধভূতত্তা অৱিজ্জায তং সমুগ্ঘাতোযেৱেকো গয্হতি. যথাহ –
‘‘অৱিজ্জা মুদ্ধাতি জানাহি, ৱিজ্জা মুদ্ধাধিপাতিনী;
সদ্ধাসতিসমাধীহি, ছন্দৱীৰিযেন সংযুতা’’তি. (সু. নি. ১০৩২; চূড়. নি. ৫১);
সনৰামৰলোকগৰুন্তি এত্থ পন পঠমপকতিযা অৱিভাগেন সত্তোপি নৰোতি ৱুচ্চতি, ইধ পন দুতিযপকতিযা মনুজপুৰিসোযেৱ, ইতৰথা লোকসদ্দস্স অৱত্তব্বতা সিযা. ‘‘যথা হি পঠমপকতিভূতো সত্তো ইতৰায পকতিযা সেট্ঠট্ঠেন পুৰে উচ্চট্ঠানে সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসোতি ৱুচ্চতি, এৱং জেট্ঠভাৱং নেতীতি নৰোতি. পুত্তভাতুভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, পগেৱ ভত্তুভূতো ইতৰাস’’ন্তি (ৱি. অট্ঠ. ৪৩-৪৬) নাৱাৱিমানৱণ্ণনাযং ৱুত্তং. একসেসপ্পকপ্পনেন পুথুৱচনন্তৱিগ্গহেন ৱা নৰা, মৰণং মৰো, সো নত্থি যেসন্তি অমৰা, সহ নৰেহি, অমৰেহি চাতি সনৰামৰো.গৰতি উগ্গচ্ছতি উগ্গতো পাকটো ভৱতীতি গৰু, গৰসদ্দো হি উগ্গমে. অপিচ পাসাণচ্ছত্তং ৱিয ভাৰিযট্ঠেন ‘‘গৰূ’’তি ৱুচ্চতি.
মাতাপিতাচৰিযেসু, দুজ্জৰে অলহুম্হি চ;
মহন্তে চুগ্গতে চেৱ, নিছেকাদিকৰেসু চ;
তথা ৱণ্ণৱিসেসেসু, গৰুসদ্দো পৱত্ততি.
ইধ পন সব্বলোকাচৰিযে তথাগতে. কেচি পন ‘‘গৰু, গুৰূতি চ দ্ৱিধা গহেত্ৱা ভাৰিযৱাচকত্তে গৰুসদ্দো, আচৰিযৱাচকত্তে তু গুৰুসদ্দো’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পাড়িৱিসযে হি সব্বেসম্পি যথাৱুত্তানমত্থানং ৱাচকত্তে গৰুসদ্দোযেৱিচ্ছিতব্বো অকাৰস্স আকাৰভাৱেন ‘‘গাৰৱ’’ন্তি তদ্ধিতন্তপদস্স সৱুদ্ধিকস্স দস্সনতো. সক্কতভাসাৱিসযে পন গুৰুসদ্দোযেৱিচ্ছিতব্বো উকাৰস্স ৱুদ্ধিভাৱেন অঞ্ঞথা তদ্ধিতন্তপদস্স দস্সনতোতি. সনৰামৰো চ সো লোকো চাতি সনৰামৰলোকো, তস্স গৰূতি তথা, তং সনৰামৰলোকগৰুং.‘‘সনৰমৰূলোকগৰু’’ন্তিপি পঠন্তি, তদপি অৰিযাগাথত্তা ৱুত্তিলক্খণতো, অত্থতো চ যুত্তমেৱ. অত্থতো হি দীঘাযুকাপি সমানা যথাপৰিচ্ছেদং মৰণসভাৱত্তা মৰূতি দেৱা ৱুচ্চন্তি. এতেন দেৱমনুস্সানং ৱিয তদৱসিট্ঠসত্তানম্পি যথাৰহং গুণৱিসেসাৱহতায ভগৱতো উপকাৰকতং দস্সেতি. ননু চেত্থ দেৱমনুস্সা পধানভূতা, অথ কস্মা তেসং অপ্পধানতা নিদ্দিসীযতীতি? অত্থতো পধানতায গহেতব্বত্তা. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি সদ্দক্কমানুসাৰেন পধানাপধানভাৱো ন চোদেতব্বো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৱিয নিদ্দিসীযতি যথা তং ‘‘সৰাজিকায পৰিসাযা’’তি, তস্মা সব্বত্থ অত্থতোৱ অধিপ্পাযো গৱেসিতব্বো, ন ব্যঞ্জনমত্তেন. যথাহু পোৰাণা –
‘‘অত্থঞ্হি নাথো সৰণং অৱোচ,
ন ব্যঞ্জনং লোকহিতো মহেসি.
তস্মা অকত্ৱা ৰতিমক্খৰেসু,
অত্থে নিৱেসেয্য মতিং মতিমা’’তি. (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপাৰাজিককণ্ডৱণ্ণনা);
কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰভাজনৱসেন তিৱিধো লোকো, গৰুভাৱস্স পন অধিপ্পেতত্তা গৰুকৰণসমত্থস্সেৱ যুজ্জনতো সত্তলোকৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি লোকো, দস্সনত্থে চ লোকসদ্দমিচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ. অমৰগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা. অপৰো নযো – সমূহত্থো এত্থ লোকসদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি কত্ৱা. সহ নৰেহীতি সনৰা, তেযেৱ অমৰাতি সনৰামৰা, তেসং লোকো তথা, পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. অমৰসদ্দেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা ৱিয ৱিসুদ্ধিদেৱাপি সঙ্গয্হন্তি. তেপি হি পৰমত্থতো মৰণাভাৱতো অমৰা. ইমস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে নৰামৰানমেৱ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫). তথা হি সব্বানত্থপৰিহানপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা, সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তমুপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমমনঞ্ঞসাধাৰণং গাৰৱট্ঠানন্তি. কামঞ্চ ইত্থীনম্পি তথাউপকাৰত্তা ভগৱা গৰুযেৱ, পধানভূতং পন লোকং দস্সেতুং পুৰিসলিঙ্গেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নেৰুত্তিকা পন অৱিসেসনিচ্ছিতট্ঠানে তথা নিদ্দিট্ঠমিচ্ছন্তি যথা ‘‘নৰা নাগা চ গন্ধব্বা, অভিৱাদেত্ৱান পক্কমু’’ন্তি (অপ. ১.১.৪৮). তথা চাহু –
‘‘নপুংসকেন লিঙ্গেন, সদ্দোদাহু পুমেন ৱা;
নিদ্দিস্সতীতি ঞাতব্বমৱিসেসৱিনিচ্ছিতে’’তি.
ৱন্দেতি এত্থ পন –
ৱত্তমানায পঞ্চম্যং, সত্তম্যঞ্চ ৱিভত্তিযং;
এতেসু তীসু ঠানেসু, ৱন্দেসদ্দো পৱত্ততি.
ইধ পন ৱত্তমানাযং অঞ্ঞাসমসম্ভৱতো. তত্থ চ উত্তমপুৰিসৱসেনত্থো গহেতব্বো ‘‘অহং ৱন্দামী’’তি. নমনথুতিযত্থেসু চ ৱন্দসদ্দমিচ্ছন্তি আচৰিযা, তেন চ সুগতপদং, নাথপদং ৱা অজ্ঝাহৰিত্ৱা যোজেতব্বং. সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. গমনঞ্চেত্থ কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ, কাযগমনম্পি ৱিনেয্যজনোপসঙ্কমনং, পকতিগমনঞ্চাতি দুব্বিধং. ভগৱতো হি ৱিনেয্যজনোপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিক-কুটিলাকুলতাদিদোসৰহিত- মৱহসিতৰাজহংস- ৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং পকতিগমনঞ্চ, ৱিমলৱিপুলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসহিতম্পি ঞাণগমনং অভিনীহাৰতো পট্ঠায যাৱ মহাবোধি, তাৱ নিৰৱজ্জতায সোভনমেৱাতি. অথ ৱা ‘‘সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো. যো হি গত্যত্থো, সো বুদ্ধযত্থো. যো চ বুদ্ধযত্থো, সো গত্যত্থোতি. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতমাপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো, অযঞ্চত্থো ‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’তি (মহানি. ৩৮; চূড়নি. ২৭) সুগতোতিআদিনা নিদ্দেসনযেন ৱিভাৱেতব্বো.
অপৰো নযো – সুন্দৰং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৱ ৱা গতো অধিগতোতি সুগতো. ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ ৱাচং ৱিনেয্যানং সম্মা গদতীতি ৱা সুগতো, দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা, তং সুগতং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞকম্মেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বাতি গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসা. তা পন নিৰযাদিভেদেন পঞ্চৱিধা, সকলস্সাপি ভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গাধিগমেন অৱিপাকাৰহভাৱকৰণেন নিৱত্তিতত্তা পঞ্চহিপি তাহি ৱিসংযুত্তো হুত্ৱা মুত্তোতি গতিৱিমুত্তো. উদ্ধমুদ্ধভৱগামিনো হি দেৱা তংতংকম্মৱিপাকদানকালানুৰূপেন ততো ততো ভৱতো মুত্তাপি মুত্তমত্তাৱ, ন পন ৱিসঞ্ঞোগৱসেন মুত্তা, গতিপৰিযাপন্না চ তংতংভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গেন অনিৱত্তিতত্তা, ন তথা ভগৱা. ভগৱা পন যথাৱুত্তপ্পকাৰেন ৱিসংযুত্তো হুত্ৱা মুত্তোতি. তস্মা অনেন ভগৱতো কত্থচিপি গতিযা অপৰিযাপন্নতং দস্সেতি. যতো চ ভগৱা ‘‘দেৱাতিদেৱো’’তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ –
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৱত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং মহাবোধিমূলেযেৱ অগ্গমগ্গেন পহীনত্তা নত্থি ভগৱতো তংতংগতিপৰিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৱ ভগৱা সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসসত্তনিকাযেহি পৰিমুত্তোতি. অথ ৱা কামং সউপাদিসেসাযপি নিব্বানধাতুযা তাহি গতীহি ৱিমুত্তো, এসা পন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এত্থেৱন্তোগধাতি ইমিনা পদেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাৱ থোমেতীতি দট্ঠব্বং.
এত্থ পন অত্তহিতসম্পত্তিপৰহিতপটিপত্তিৱসেন দ্ৱীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা কতা হোতি. তেসু অনাৱৰণঞাণাধিগমো, সহ ৱাসনায কিলেসানমচ্চন্তপ্পহানং, অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তি চ অত্তহিতসম্পত্তি নাম, লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স পন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনাপযোগতো দেৱদত্তাদীসুপি ৱিৰুদ্ধসত্তেসু নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা, ৱিনীতব্বসত্তানং ঞাণপৰিপাককালাগমনঞ্চ আসযতো পৰহিতপটিপত্তি নাম. সা পন আসযপযোগতো দুৱিধা, পৰহিতপটিপত্তি তিৱিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি ইমায গাথায যথাৰহং পকাসিতা হোতি. ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি হি এতেন আসযতো পৰহিতপটিপত্তি, সম্মা গদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পৰহিতপটিপত্তি. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং গতিৱিমুত্ত’’ন্তি এতেহি, চতুসচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৱসিট্ঠট্ঠেন পন তেন, ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তি চ এতেন সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তি, পৰহিতপটিপত্তি চ পকাসিতা হোতি.
অথ ৱা হেতুফলসত্তূপকাৰৱসেন তীহাকাৰেহি থোমনা কতা. তত্থ হেতু নাম মহাকৰুণাসমাযোগো, বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণঞ্চ, তদুভযম্পি পঠমপদেন যথাৰুততো, সামত্থিযতো চ পকাসিতং. ফলং পন ঞাণপ্পহানআনুভাৱৰূপকাযসম্পদাৱসেন চতুব্বিধং. তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা, সৱাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তমনুপ্পাদধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে আধিপচ্চং আনুভাৱসম্পদা, সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতা অত্তভাৱসম্পত্তি ৰূপকাযসম্পদা. তাসু ঞাণপ্পহানসম্পদা দুতিযপদেন, সচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা, আনুভাৱসম্পদা ততিযপদেন, ৰূপকাযসম্পদা সোভনকাযগমনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা ৱিনা তদভাৱতো. যথাৱুত্তা দুৱিধাপি পৰহিতপটিপত্তি সত্তূপকাৰসম্পদা, সা পন সম্মা গদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.
অপিচ ইমায গাথায সম্মাসম্বোধি তম্মূল – তপ্পটিপত্তিযাদযো অনেকে বুদ্ধগুণা আচৰিযেন পকাসিতা হোন্তি. এসা হি আচৰিযানং পকতি, যদিদং যেন কেনচি পকাৰেন অত্থন্তৰৱিঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি হি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিমধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. সম্মা গমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসাদিঅন্তদ্ৱযৰহিতায কৰুণাপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো, ইতৰেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানপ্পভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণঞ্হেত্থ পধানং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু চ পধানেন পযোজনেন পৰহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতৰেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন চ অত্তহিতপটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং পকাসেতি. তেন চ অনুত্তৰং দক্খিণেয্যভাৱং, উত্তমঞ্চ ৱন্দনীযভাৱং, অত্তনো চ ৱন্দনায খেত্তঙ্গতভাৱং ৱিভাৱেতি.
অপিচ কৰুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদিনা ৱিপঞ্চীযতীতি. কৰুণাগ্গহণেন চ নিৰুপক্কিলেসমুপগমনং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন অপগমনং. তথা কৰুণাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞায অনতিধাৱনং. সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সভাৱং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিপৰামসনং হোতি. তথা কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুসচ্চঞাণং, চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৱেসাৰজ্জঞাণং, কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধাৰণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধগুণা, সোড়স ঞাণচৰিযা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তাৰীস ঞাণৱত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি. তথা কৰুণাগ্গহণেন চৰণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগ্গহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তিং. কৰুণাগ্গহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগ্গহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগ্গহণেন পুব্বকাৰীভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন কতঞ্ঞুতা. কৰুণাগ্গহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগ্গহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগ্গহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগ্গহণেন পৰসন্তাৰণং, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তসন্তাৰণং. তথা কৰুণাগ্গহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তন্নিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাগ্গহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি, পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং, অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো.
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনাপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতি ভগৱতা অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপি চ মে ভন্তে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি সম্পসাদনীযসুত্তে ৱুত্তং.
এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱতো থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কৰোন্তো ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সহ পদসম্বন্ধেন সঙ্খেপত্থো – যথাৱুত্তৱিৱিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি যং অৰিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং, সহ পুব্বভাগপটিপত্তিধম্মেন ৱা অৰিযমগ্গভূতং ধম্মং ভাৱেত্ৱা চেৱ যং ফলনিব্বানসঙ্খাতং ধম্মং, পৰিযত্তিধম্মপটিপত্তিধম্মেহি ৱা সহ ফলনিব্বানভূতং ধম্মং সচ্ছিকত্ৱা চ সম্মাসম্বোধিসঙ্খাতং বুদ্ধভাৱমুপগতো, ৱীতমলমনুত্তৰং তং ধম্মম্পি ৱন্দেতি.
তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা অগ্গমগ্গঞাণাধিগমেন সৱাসনায সম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমনতো, অপৰিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা ৱিকসিতভাৱতো চ বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱাগহণতো কম্মৱচনিচ্ছাযাভাৱেন অৱগমনত্থৱসেন কত্তুনিদ্দেসোৱ লব্ভতি, তস্মা বুদ্ধৱাতি বুদ্ধোতিপি ৱত্তব্বো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৱ ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা কম্মৱিসেসানপেক্খা কত্তৰি এৱ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা, অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধস্তনিৰৱসেসকিলেসোমহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো, যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৭; পটি. ম. ১৬১).
অপিসদ্দো সম্ভাৱনে, তেন এৱং গুণৱিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৱা ঈদিসং ধম্মং ভাৱেত্ৱা, সচ্ছিকত্ৱা চ বুদ্ধভাৱমুপগতো, কা নাম কথা অঞ্ঞেসং সাৱকাদিভাৱমুপগমনেতি ধম্মে সম্ভাৱনং দীপেতি. বুদ্ধভাৱন্তি সম্মাসম্বোধিং. যেন হি নিমিত্তভূতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অগ্গমগ্গঞাণেন, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানেন চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ভগৱতি ‘‘বুদ্ধো’’তি নামং, তদাৰম্মণঞ্চ ঞাণং পৱত্ততি, তমেৱিধ ‘‘ভাৱো’’তি ৱুচ্চতি. ভৱন্তি বুদ্ধিসদ্দা এতেনাতি হি ভাৱো. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘যেন যেন নিমিত্তেন, বুদ্ধি সদ্দো চ ৱত্ততে;
তংতংনিমিত্তকং ভাৱপচ্চযেহি উদীৰিত’’ন্তি.
ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা, ৱড্ঢেত্ৱা ৱা. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. চেৱ-সদ্দো চ-সদ্দো চ তদুভযত্থ সমুচ্চযে. তেন হি সদ্দদ্ৱযেন ন কেৱলং ভগৱা ধম্মস্স ভাৱনামত্তেন বুদ্ধভাৱমুপগতো, নাপি সচ্ছিকিৰিযামত্তেন, অথ খো তদুভযেনেৱাতি সমুচ্চিনোতি. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৱ’’ন্তি পদেন সম্বন্ধো. ৱীতমলন্তি এত্থ ৱিৰহৱসেন এতি পৱত্ততীতি ৱীতো, মলতো ৱীতো, ৱীতং ৱা মলং যস্সাতি ৱীতমলো, তং ৱীতমলং. ‘‘গতমল’’ন্তিপি পাঠো দিস্সতি, এৱং সতি সউপসগ্গো ৱিয অনুপসগ্গোপি গতসদ্দো ৱিৰহত্থৱাচকো ৱেদিতব্বো ধাতূনমনেকত্থত্তা. গচ্ছতি অপগচ্ছতীতি হি গতো, ধম্মো. গতং ৱা মলং, পুৰিমনযেন সমাসো. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৱিৰহিতং. যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো, সংসাৰতো চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো, নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো. তপ্পকাসনত্তা, সচ্ছিকিৰিযাসম্মসনপৰিযাযস্স চ লব্ভমানত্তা পৰিযত্তিধম্মোপি ইধ সঙ্গহিতো. তথা হি ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱা’’তি চ ৱুত্তত্তা ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযাযোগ্যতায বুদ্ধকৰধম্মভূতাহি পাৰমিতাহি সহ পুব্বভাগঅধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. তাপি হি ৱিগতপটিপক্খতায ৱীতমলা, অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰা চ. কথং পন তা ভাৱেত্ৱা, সচ্ছিকত্ৱা চ ভগৱা বুদ্ধভাৱমুপগতোতি? ৱুচ্চতে – সত্তানঞ্হি সংসাৰৱট্টদুক্খনিস্সৰণায [নিস্সৰণত্থায (পণ্ণাস টী.) নিস্সৰণে (কত্থচি)] কতমহাভিনীহাৰো মহাকৰুণাধিৱাসনপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৱিসেসপৰিযোদাতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসং ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযাহি কম্মাদীসু অধিগতৱসীভাৱো অচ্ছৰিযাচিন্তেয্যমহানুভাৱো অধিসীলাধিচিত্তানং পৰমুক্কংসপাৰমিপ্পত্তো ভগৱা পচ্চযাকাৰে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং পেসেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিসঙ্খাতং বুদ্ধভাৱমুপগতোতি.
ইমায পন গাথায ৱিজ্জাৱিমুত্তিসম্পদাদীহি অনেকেহি গুণেহি যথাৰহং সদ্ধম্মং থোমেতি. কথং? এত্থ হি ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন ৱিজ্জাসম্পদায থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন ৱিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৱা পঠমেন খযঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৱেন. পঠমেন ৱা ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰূপমতায. পঠমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা বুদ্ধভাৱং উপগতো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পঠমেন অকালিকতায, দুতিযেন এহিপস্সিকতায. পঠমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, দুতিযেন পচ্চত্তংৱেদিতব্বতায. পঠমেন ৱা সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খেহি সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধেহি, দুতিযেন সহ অসঙ্খতধাতুযা অসেক্খেহি ধম্মং থোমেতি.
‘‘ৱীতমল’’ন্তি ইমিনা পন সংকিলেসাভাৱদীপনেন ৱিসুদ্ধতায ধম্মং থোমেতি, ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন পৰিপুণ্ণতায. পঠমেন ৱা পহানসম্পদায, দুতিযেন সভাৱসম্পদায. পঠমেন ৱা ভাৱনাফলযোগ্যতায. ভাৱনাগুণেন হি সো সংকিলেসমলসমুগ্ঘাতকো, তস্মানেন ভাৱনাকিৰিযায ফলমাহ. দুতিযেন সচ্ছিকিৰিযাফলযোগ্যতায. তদুত্তৰিকৰণীযাভাৱতো হি অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰভাৱো সচ্ছিকিৰিযানিব্বত্তিতো, তস্মানেন সচ্ছিকিৰিযাফলমাহাতি.
এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বসদ্ধম্মগুণেহি সদ্ধম্মস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কৰোন্তো ‘‘সুগতস্স ওৰসান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বজ্ঝিতব্বো. উৰসি ভৱা, জাতা, সংৱুদ্ধা ৱা ওৰসা, অত্তজো খেত্তজো অন্তেৱাসিকো দিন্নকোতি চতুব্বিধেসু পুত্তেসু অত্তজা, তংসৰিক্খতায পন অৰিযপুগ্গলা ‘‘ওৰসা’’তি ৱুচ্চন্তি. যথা হি মনুস্সানং ওৰসপুত্তা অত্তজাততায পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ৱিসেসভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি সদ্ধম্মসৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায ভগৱতো সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স ধম্মৰতনস্স চ দাযজ্জস্স ৱিসেসভাগিনোতি. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা, ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা ভগৱতো উৰে ৱাযামজনিতাভিজাততায সদিসকপ্পনমন্তৰেন নিপ্পৰিযাযেনেৱ ‘‘ওৰসা’’তি ৱত্তব্বতমৰহন্তি. তথা হি তে ভগৱতা আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিআদিওলোকনেন, ৱজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৱা ৱজ্জতো নিৱাৰেত্ৱা অনৱজ্জে পতিট্ঠাপেন্তেন সীলাদিধম্মসৰীৰপোসনেন সংৱড্ঢাপিতা. যথাহ ভগৱা ইতিৱুত্তকে ‘‘অহমস্মি ভিক্খৱে ব্ৰাহ্মণো…পে… তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওৰসা মুখতো জাতা’’তিআদি (ইতিৱু. ১০০). ননু সাৱকদেসিতাপি দেসনা অৰিযভাৱাৱহাতি? সচ্চং, সা পন তম্মূলিকত্তা, লক্খণাদিৱিসেসাভাৱতো চ ‘‘ভগৱতো ধম্মদেসনা’’ ইচ্চেৱ সঙ্খ্যং গতা, তস্মা ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱোযেৱ তেসং ৱত্তব্বোতি, এতেন চতুব্বিধেসু পুত্তেসু অৰিযসঙ্ঘস্স অত্তজপুত্তভাৱং দস্সেতি. অত্তনো কুলং পুনেন্তি সোধেন্তি, মাতাপিতূনং ৱা হদযং পূৰেন্তীতি পুত্তা, অত্তজাদযো. অৰিযা পন ধম্মতন্তিৱিসোধনেন, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা চিত্তাৰাধনেন চ তপ্পটিভাগতায ভগৱতো পুত্তা নাম, তেসং. তস্স ‘‘সমূহ’’ন্তি পদেন সম্বন্ধো.
সংকিলেসনিমিত্তং হুত্ৱা গুণং মাৰেতি ৱিবাধতীতি মাৰো, দেৱপুত্তমাৰো. সিনাতি পৰে বন্ধতি এতাযাতি সেনা, মাৰস্স সেনা তথা, মাৰঞ্চ মাৰসেনঞ্চ মথেন্তি ৱিলোথেন্তীতি মাৰসেনমথনা, তেসং. ‘‘মাৰমাৰসেনমথনান’’ন্তি হি ৱত্তব্বেপি একদেসসৰূপেকসেসৱসেন এৱং ৱুত্তং. মাৰসদ্দসন্নিধানেন ৱা সেনাসদ্দেন মাৰসেনা গহেতব্বা, গাথাবন্ধৱসেন চেত্থ ৰস্সো. ‘‘মাৰসেনমদ্দনান’’ন্তিপি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৱ অৰিযাজাতিকত্তা ইমিস্সা গাথায. ননু চ অৰিযসাৱকানং মগ্গাধিগমসমযে ভগৱতো ৱিয তদন্তৰাযকৰণত্থং দেৱপুত্তমাৰো ৱা মাৰসেনা ৱা ন অপসাদেতি, অথ কস্মা এৱং ৱুত্তন্তি? অপসাদেতব্বভাৱকাৰণস্স ৱিমথিতত্তা. তেসঞ্হি অপসাদেতব্বতায কাৰণে সংকিলেসে ৱিমথিতে তেপি ৱিমথিতা নাম হোন্তীতি. অথ ৱা খন্ধাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিয দেৱপুত্তমাৰস্সাপি গুণমাৰণে সহাযভাৱূপগমনতো কিলেসবলকাযো ইধ ‘‘মাৰসেনা’’তি ৱুচ্চতি যথাহ ভগৱা –
‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অৰতি ৱুচ্চতি;
ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৱুচ্চতি.
পঞ্চমং থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীৰূ পৱুচ্চতি;
সত্তমী ৱিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.
লাভো সিলোকো সক্কাৰো,
মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;
যো চত্তানং সমুক্কংসে,
পৰে চ অৱজানতি.
এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহাৰিনী;
ন নং অসূৰো জিনাতি, জেত্ৱা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূড়নি. ৪৭);
সা চ তেহি অৰিযসাৱকেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৱা কিলেসৱাহিনী সতিধম্মৱিচযৱীৰিযসমথাদিগুণপহৰণীহি ওধিসো মথিতা, ৱিদ্ধংসিতা, ৱিহতা চ, তস্মা ‘‘মাৰসেনমথনা’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱিলোথনঞ্চেত্থ ৱিদ্ধংসনং, ৱিহননং ৱা. অপিচ খন্ধাভিসঙ্খাৰমচ্চুদেৱপুত্তমাৰানং তেসং সহাযভাৱূপগমনতায সেনাসঙ্খাতস্স কিলেসমাৰস্স চ মথনতো ‘‘মাৰসেনমথনা’’তিপি অত্থো গহেতব্বো. এৱঞ্চ সতি পঞ্চমাৰনিম্মথনভাৱেন অত্থো পৰিপুণ্ণো হোতি. অৰিযসাৱকাপি হি সমুদযপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন খন্ধমাৰং, সহাযৱেকল্লকৰণেন সব্বথা, অপ্পৱত্তিকৰণেন চ অভিসঙ্খাৰমাৰং, বলৱিধমনৱিসযাতিক্কমনৱসেন মচ্চুমাৰং, দেৱপুত্তমাৰঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন সব্বসো অপ্পৱত্তিকৰণেন কিলেসমাৰং মথেন্তীতি, ইমিনা পন তেসং ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণং, তীসু পুত্তেসু চ অনুজাততং দস্সেতি. মাৰসেনমথনতায হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা, অনুজাতা চাতি.
অট্ঠন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদো, তেনসতিপি তেসং তংতংভেদেন অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যাভেদে অৰিযভাৱকৰমগ্গফলধম্মভেদেন ইমং গণনপৰিচ্ছেদং নাতিৱত্তন্তি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱানতিৱত্তনতোতি দস্সেতি. পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৱা পদলীড়াদিনা কাৰণেন অট্ঠানে পযুত্তো, সো ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এত্থ যোজেতব্বো, তেন ন কেৱলং বুদ্ধধম্মেযেৱ, অথ খো অৰিযসঙ্ঘম্পীতি সম্পিণ্ডেতি. যদিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি নত্থি অৱযৱং উপাদায সমুদাযস্স ৱত্তব্বত্তা, অৱিঞ্ঞাযমানসমুদাযং পন ৱিঞ্ঞাযমানসমুদাযেন ৱিসেসিতুমৰহতীতি আহ ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি, এতেন ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এত্থ ন যেন কেনচি সণ্ঠানাদিনা, কাযসামগ্গিযা ৱা সমুদাযভাৱো, অপি তু মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱেনেৱাতি ৱিসেসেতি. অৱযৱমেৱ সম্পিণ্ডেত্ৱা ঊহিতব্বো ৱিতক্কেতব্বো, সংঊহনিতব্বো ৱা সঙ্ঘটিতব্বোতি সমূহো, সোযেৱ সমোহো ৱচনসিলিট্ঠতাদিনা. দ্ৱিধাপি হি পাঠো যুজ্জতি. আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন সৰণন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো, সমগ্গং ৱা কম্মং সমুদাযৱসেন সমুপগতোতি সঙ্ঘো, অৰিযানং সঙ্ঘো, অৰিযো চ সো সঙ্ঘো চ যথাৱুত্তনযেনাতি ৱা অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা ৱন্দে’’তি ৱুত্তং. অৱস্সঞ্চাযমত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো ৱিনযট্ঠকথাদীসুপি (পাৰা. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) তথা ৱুত্তত্তা. কেচি পন পুৰিমগাথাসুপি তং পদমানেত্ৱা যোজেন্তি, তদযুত্তমেৱ ৰতনত্তযস্স অসাধাৰণগুণপ্পকাসনট্ঠানত্তা, যথাৱুত্তকাৰণস্স চ সব্বেসম্পি সংৱণ্ণনাকাৰানমধিপ্পেতত্তাতি.
ইমায পন গাথায অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদা পহানসম্পদাদযো অনেকে গুণা দস্সিতা হোন্তি. কথং? ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি হি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদং দস্সেতি সম্মাসম্বুদ্ধপভৱতাদীপনতো. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱদীপনতো. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন সভাৱসম্পদং সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো. অথ ৱা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি অৰিযসঙ্ঘস্স ৱিসুদ্ধনিস্সযভাৱদীপনং. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপটিপন্নভাৱদীপনং. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসব্ভাৱং দস্সেতি. লোকুত্তৰসৰণগমনেন হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা জাতা. ‘‘মাৰসেনমথনান’ন্তি এতেন অভিনীহাৰসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগসম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহাৰা হি সম্মাপটিপন্না মাৰং, মাৰসেনং ৱা অভিৱিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ৱিদ্ধস্তৱিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং দস্সিতত্তা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং দস্সেতি অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱস্স দস্সিতত্তা. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণস্স আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তিআদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বেপি অৰিযসঙ্ঘগুণা দস্সিতা হোন্তীতি.
এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তং নিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতপযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. তেন গাথাত্তযেন যথাৱুত্তনযং নিদস্সেতি. মেতি অত্তানং কৰণৱচনেন কত্তুভাৱেন নিদ্দিসতি. তস্স ‘‘যং পুঞ্ঞং মযা লদ্ধ’’ন্তি পাঠসেসেন সম্বন্ধো, সম্পদাননিদ্দেসো ৱা এসো, ‘‘অত্থী’’তি পাঠসেসো, সামিনিদ্দেসো ৱা ‘‘যং মম পুঞ্ঞং ৱন্দনাময’’ন্তি. পসীদীযতে পসন্না, তাদিসা মতি পঞ্ঞা, চিত্তং ৱা যস্সাতি পসন্নমতি, অঞ্ঞপদলিঙ্গপ্পধানত্তা ইমস্স সমাসপদস্স ‘‘পসন্নমতিনো’’তি ৱুত্তং. ৰতিং নযতি, জনেতি, ৱহতীতি ৱা ৰতনং, সত্তৱিধং, দসৱিধং ৱা ৰতনং, তমিৱ ইমানীতি নেৰুত্তিকা. সদিসকপ্পনমঞ্ঞত্ৰ পন যথাৱুত্তৱচনত্থেনেৱ বুদ্ধাদীনং ৰতনভাৱো যুজ্জতি. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) যথাভূতগুণে আৱজ্জন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহ…পে… উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন মহানাম অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাসু –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; উদান. অট্ঠ. ৪৭; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সু. নি. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ১.২২৬);
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা সাতিসযতো বুদ্ধাদীসুযেৱ লব্ভন্তীতি. ৱিত্থাৰো ৰতনসুত্তৱণ্ণনাযং (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬) গহেতব্বো. অযমত্থো পন নিব্বচনত্থৱসেন ন ৱুত্তো, অথ কেনাতি চে? লোকে ৰতনসম্মতস্স ৱত্থুনো গৰুকাতব্বতাদিঅত্থৱসেনাতি সদ্দৱিদূ. সাধূনঞ্চ ৰমনতো, সংসাৰণ্ণৱা চ তৰণতো, সুগতিনিব্বানঞ্চ নযনতো ৰতনং তুল্যত্থসমাসৱসেন, অলমতিপপঞ্চেন. একসেসপকপ্পনেন, পুথুৱচননিব্বচনেন ৱা ৰতনানি. তিণ্ণং সমূহো, তীণি ৱা সমাহটানি, তযো ৱা অৱযৱা অস্সাতি তযং, ৰতনানমেৱ তযং, নাঞ্ঞেসন্তি ৰতনত্তযং. অৱযৱৱিনিমুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৱতো তীণি এৱ ৰতনানি তথা ৱুচ্চন্তি, ন সমুদাযমত্তং, সমুদাযাপেক্খায পন একৱচনং কতং. ৱন্দীযতে ৱন্দনা, সাৱ ৱন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০; নেত্তি. ৩৩). ৱন্দনা চেত্থ কাযৱাচাচিত্তেহি তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৱা. অপিচ তস্সা চেতনায সহজাতাদোপকাৰেকো সদ্ধাপঞ্ঞাসতিৱীৰিযাদিসম্পযুত্তধম্মো ৱন্দনা, তায পকতন্তি ৱন্দনামযং যথা ‘‘সোৱণ্ণমযং ৰূপিযময’’ন্তি, অত্থতো পন যথাৱুত্তচেতনাৱ. ৰতনত্তযে, ৰতনত্তযস্স ৱা ৱন্দনামযং ৰতনত্তযৱন্দনামযং. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং নিৰুত্তিনযেন, অত্তনো কাৰকং, সন্তানং ৱা পুনাতি ৱিসোধেতীতি পুঞ্ঞং, সকম্মকত্তা ধাতুস্স কাৰিতৱসেন অত্থৱিৱৰণং লব্ভতি, সদ্দনিপ্ফত্তি পন সুদ্ধৱসেনেৱাতি সদ্দৱিদূ.
তংতংসম্পত্তিযা ৱিবন্ধনৱসেন সত্তসন্তানস্স অন্তৰে ৱেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তৰাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো. পণামপযোজনে ৱুত্তৱিধিনা সুট্ঠু ৱিহতো ৱিদ্ধস্তো অন্তৰাযো অস্সাতি সুৱিহতন্তৰাযো. ৱিহননঞ্চেত্থ তদুপ্পাদকহেতুপৰিহৰণৱসেন তেসং অন্তৰাযানমনুপ্পত্তিকৰণন্তি দট্ঠব্বং. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা, তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং-সদ্দেন উদ্দিট্ঠস্স ৱন্দনামযপুঞ্ঞস্স. আনুভাৱেনাতি বলেন.
‘‘তেজো উস্সাহমন্তা চ, পভূ সত্তীতি পঞ্চিমে;
‘আনুভাৱো’তি ৱুচ্চন্তি, ‘পভাৱো’তি চ তে ৱদে’’তি. –
ৱুত্তেসু হি অত্থেসু ইধ সত্তিযং ৱত্ততি. অনু পুনপ্পুনং তংসমঙ্গিং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি হি অনুভাৱো, সোযেৱ আনুভাৱোতি উদানট্ঠকথাযং, অত্থতো পন যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স পুৰিমকম্মস্স বলানুপ্পদানৱসসঙ্খাতা ৱন্দনামযপুঞ্ঞস্স সত্তিযেৱ, সা চ সুৱিহতন্তৰাযতায কৰণং, হেতু ৱা সম্ভৱতি.
এত্থ পন ‘‘পসন্নমতিনো’’তি এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিং দস্সেতি. ‘‘ৰতনত্তযৱন্দনাময’’ন্তি এতেন ৰতনত্তযস্স খেত্তভাৱসম্পত্তিং, ততো চ তস্স পুঞ্ঞস্স অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযাতি দ্ৱীহি অঙ্গেহি অত্থসংৱণ্ণনায উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থতং দীপেতি. চতুৰঙ্গসম্পত্তিযা দানচেতনা ৱিয হি দ্ৱযঙ্গসম্পত্তিযা পণামচেতনাপি অন্তৰাযৱিহননেন দিট্ঠধম্মিকাতি.
এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰকৰণে পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তদপি সংৱণ্ণেতব্বধম্মভাৱেন দস্সেত্ৱা গুণাভিত্থৱনৱিসেসেন অভিত্থৱেতুং ‘‘দীঘস্সা’’তিআদিমাহ. অযঞ্হি আচৰিযস্স পকতি, যদিদং তংতংসংৱণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৱণ্ণেতব্বধম্মস্স ৱিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি তেসু তেসু পপঞ্চসূদনীসাৰত্থপকাসনীমনোৰথপূৰণীঅট্ঠসালিনীআদীসু যথাক্কমং ‘‘পৰৱাদমথনস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৱানং ৱিচিত্তপটিভানজননস্স,
তস্স গম্ভীৰঞাণেহি, ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো;
নানানযৱিচিত্তস্স, অভিধম্মস্স আদিতো’’তি. আদিনা –
থোমনা কতা. তত্থ দীঘস্সাতি দীঘনামকস্স. দীঘসুত্তঙ্কিতস্সাতি দীঘেহি অভিআযতৱচনপ্পবন্ধৱন্তেহি সুত্তেহি লক্খিতস্স, অনেন ‘‘দীঘো’’তি অযং ইমস্স আগমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানিযেৱ আগমো, কথং সো তেহি অঙ্কীযতীতি? সচ্চমেতং পৰমত্থতো, পঞ্ঞত্তিতো পন সুত্তানি উপাদায আগমভাৱস্স পঞ্ঞত্তত্তা অৱযৱেহি সুত্তেহি অৱযৱীভূতো আগমো অঙ্কীযতি. যথেৱ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱোহাৰো, এৱং সুত্তসমুদাযে আগমৱোহাৰোতি. পটিচ্চসমুপ্পাদাদিনিপুণত্থভাৱতো নিপুণস্স. আগচ্ছন্তি অত্তত্থপৰত্থাদযো এত্থ, এতেন, এতস্মাতি ৱা আগমো, উত্তমট্ঠেন, পত্থনীযট্ঠেন চ সো ৱৰোতি আগমৱৰো. অপিচ আগমসম্মতেহি বাহিৰকপৱেদিতেহি ভাৰতপুৰাণকথানৰসীহপুৰাণকথাদীহি ৱৰোতিপি আগমৱৰো, তস্স. বুদ্ধানমনুবুদ্ধা বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৱেধং অনুগম্ম পটিৱিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৱকাদযো অৰিযা, তেহি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন, গুণসংৱণ্ণনাৱসেন চ সংৱণ্ণিতোতি তথা. অথ ৱা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ, তেহি সংৱণ্ণিতো যথাৱুত্তনযেনাতি তথা, তস্স. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ হি তিণ্ণম্পি পিটকানং অত্থসংৱণ্ণনাক্কমো ভাসিতো, ততো পৰং সঙ্গাযনাদিৱসেন সাৱকেহীতি আচৰিযা ৱদন্তি. ৱুত্তঞ্চ মজ্ঝিমাগমট্ঠকথায উপালিসুত্তৱণ্ণনাযং ‘‘ৱেয্যাকৰণস্সাতি ৱিত্থাৰেত্ৱা অত্থদীপকস্স. ভগৱতা হি অব্যাকতং তন্তিপদং নাম নত্থি, সব্বেসংযেৱ অত্থো কথিতো’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৭৬). সদ্ধাৱহগুণস্সাতি বুদ্ধাদীসু পসাদাৱহগুণস্স. ননু চ সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং তেপিটকং সদ্ধাৱহগুণমেৱ, অথ কস্মা অযমঞ্ঞসাধাৰণগুণেন থোমিতোতি? সাতিসযতো ইমস্স তগ্গুণসম্পন্নত্তা. অযঞ্হি আগমো ব্ৰহ্মজালাদীসু সীলদিট্ঠাদীনং অনৱসেসনিদ্দেসাদিৱসেন, মহাপদানাদীসু (দী. নি. ২.৩) পুৰিমবুদ্ধানম্পি গুণনিদ্দেসাদিৱসেন, পাথিকসুত্তাদীসু (দী. নি. ৩.১.৪) তিত্থিযে মদ্দিত্ৱা অপ্পটিৱত্তিযসীহনাদনদনাদিৱসেন, অনুত্তৰিযসুত্তাদীসু ৱিসেসতো বুদ্ধগুণৱিভাৱনেন ৰতনত্তযে সাতিসযং সদ্ধং আৱহতীতি.
এৱং সংৱণ্ণেতব্বধম্মস্স অভিত্থৱনম্পি কত্ৱা ইদানি সংৱণ্ণনায সম্পতি ৱক্খমানায আগমনৱিসুদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তিআদিমাহ. ইমায হি গাথায সঙ্গীতিত্তযমাৰুড়্হদীঘাগমট্ঠকথাতোৱ সীহড়ভাসামত্তং ৱিনা অযং ৱক্খমানসংৱণ্ণনা আগতা, নাঞ্ঞতো, তদেৱ কাৰণং কত্ৱা ৱত্তব্বা, নাঞ্ঞন্তি অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনৱিসুদ্ধিং দস্সেতি. অপৰো নযো – পৰমনিপুণগম্ভীৰং বুদ্ধৱিসযমাগমৱৰং অত্তনো বলেনেৱ ৱণ্ণযিস্সামীতি অঞ্ঞেহি ৱত্তুম্পি অসক্কুণেয্যত্তা সংৱণ্ণনানিস্সযং দস্সেতুমাহ ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তিআদি. ইমায হি পুব্বাচৰিযানুভাৱং নিস্সাযেৱ তস্স অত্থং ৱণ্ণযিস্সামীতি অত্তনো সংৱণ্ণনানিস্সযং দস্সেতি. তত্থ ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তি পাঠত্থো, সভাৱত্থো, ঞেয্যত্থো, পাঠানুৰূপত্থো, তদনুৰূপত্থো, সাৱসেসত্থো, নিৱৰসেসত্থো, নীতত্থো, নেয্যত্থোতিআদিনা অনেকপ্পকাৰস্স অত্থস্স পকাসনত্থায, পকাসনায ৱা. গাথাবন্ধসম্পত্তিযা দ্ৱিভাৱো. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সাযেৱ অট্ঠকথা ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮), অযঞ্চ সসঞ্ঞোগৱিধি অৰিযাজাতিভাৱতো. অক্খৰচিন্তকাপি হি ‘‘তথানংট্ঠ যুগ’’ন্তি লক্খণং ৱত্ৱা ইদমেৱুদাহৰন্তি.
যায’ত্থমভিৱণ্ণেন্তি, ব্যঞ্জনত্থপদানুগং;
নিদানৱত্থুসম্বন্ধং, এসা অট্ঠকথা মতা.
আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছড়ভিঞ্ঞতায পৰমেন চিত্তৱসীভাৱেন সমন্নাগতত্তা, ঝানাদীসু পঞ্চৱসিতা সব্ভাৱতো চ ৱসিনো, থেৰা মহাকস্সপাদযো, তেসং সতেহি পঞ্চহি.যা সঙ্গীতাতি যা অট্ঠকথা অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযমেতস্স অত্থো, অযমেতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপীতি ন কেৱলং পঠমসঙ্গীতিযমেৱ, অথ খো পচ্ছা দুতিযততিযসঙ্গীতীসুপি. ন চ পঞ্চহি ৱসিসতেহি আদিতো সঙ্গীতাযেৱ, অপি তু যসত্থেৰাদীহি অনুসঙ্গীতা চাতি সহ সমুচ্চযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সমুচ্চযদ্ৱযঞ্হি পচ্চেকং কিৰিযাকালং সমুচ্চিনোতি.
অথ পোৰাণট্ঠকথায ৱিজ্জমানায কিমেতায অধুনা পুন কতায সংৱণ্ণনাযাতি পুনৰুত্তিযা, নিৰত্থকতায চ দোসং সমনুস্সৰিত্ৱা তং পৰিহৰন্তো ‘‘সীহড়দীপ’’ন্তিআদিমাহ. তং পৰিহৰণেনেৱ হি ইমিস্সা সংৱণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেতি. তত্থ সীহং লাতি গণ্হাতীতি সীহড়ো ল-কাৰস্স ড়-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘গৰুড়ো’’তি. তস্মিং ৱংসে আদিপুৰিসো সীহকুমাৰো, তব্বংসজাতা পন তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযা, সব্বেপি চ জনা তদ্ধিতৱসেন, সদিসৱোহাৰেন ৱা সীহড়া, তেসং নিৱাসদীপোপি তদ্ধিতৱসেন, ঠানীনামেন ৱা ‘‘সীহড়ো’’তি ৱেদিতব্বো. জলমজ্ঝে দিপ্পতি, দ্ৱিধা ৱা আপো এত্থ সন্দতীতি দিপো, সোযেৱ দীপো, ভেদাপেক্খায তেসং দীপোতি তথা. পনসদ্দো অৰুচিসংসূচনে, তেন কামঞ্চ সা সঙ্গীতিত্তযমাৰুড়্হা, তথাপি পুন এৱংভূতাতি অৰুচিযভাৱং সংসূচেতি. তদত্থসম্বন্ধতায পন পুৰিমগাথায ‘‘কামঞ্চ সঙ্গীতা অনুসঙ্গীতা চা’’তি সানুগ্গহত্থযোজনা সম্ভৱতি. অঞ্ঞত্থাপি হি তথা দিস্সতীতি. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি সঙ্গীতিকালতো পচ্ছা, এৱং সতি আভতপদেন সম্বন্ধো. অথাতি ৱা মহামহিন্দত্থেৰেনাভতকালতো পচ্ছা, এৱং সতি ঠপিতপদেন সম্বন্ধো. সা হি ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থসংৱণ্ণনানুৰূপেনেৱ ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হাযেৱ, ততো পচ্ছা চ মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপমাভতা, পচ্ছা পন তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰপৰিহৰণত্থং সীহড়ভাসায ঠপিতাতি. আচৰিযধম্মপালত্থেৰো পন পচ্ছিমসম্বন্ধমেৱ দুদ্দসত্তা পকাসেতি. তথা ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি ইদম্পি ‘‘ঠপিতা’’তি চ ‘‘অপনেত্ৱা আৰোপেন্তো’’তি চ এতেহি পদেহি সম্বজ্ঝিতব্বং. একপদম্পি হি আৱুত্তিযাদিনযেহি অনেকত্থসম্বন্ধমুপগচ্ছতি. পুৰিমসম্বন্ধেন চেত্থ সীহড়দীপৱাসীনমত্থায নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰপৰিহৰণেন সীহড়ভাসায ঠপিতাতি তম্বপণ্ণিযত্থেৰেহি ঠপনপযোজনং দস্সেতি. পচ্ছিমসম্বন্ধেন পন ইমায সংৱণ্ণনায জম্বুদীপৱাসীনং, অঞ্ঞদীপৱাসীনঞ্চ অত্থায সীহড়ভাসাপনযনস্স, তন্তিনযানুচ্ছৱিকভাসাৰোপনস্স চ পযোজনন্তি. মহাইস্সৰিযত্তা মহিন্দোতি ৰাজকুমাৰকালে নামং, পচ্ছা পন গুণমহন্ততায মহামহিন্দোতি ৱুচ্চতি. সীহড়ভাসা নাম অনেকক্খৰেহি একত্থস্সাপি ৱোহৰণতো পৰেসং ৱোহৰিতুং অতিদুক্কৰা কঞ্চুকসদিসা সীহড়ানং সমুদাচিণ্ণা ভাসা.
এৱং হোতু পোৰাণট্ঠকথায, অধুনা কৰিযমানা পন অট্ঠকথা কথং কৰীযতীতি অনুযোগে সতি ইমিস্সা অট্ঠকথায কৰণপ্পকাৰং দস্সেতুমাহ ‘‘অপনেত্ৱানা’’তিআদি. তত্থ ততো মূলট্ঠকথাতো সীহড়ভাসং অপনেত্ৱা পোত্থকে অনাৰোপিতভাৱেন নিৰঙ্কৰিত্ৱাতি সম্বন্ধো, এতেন অযং ৱক্খমানা অট্ঠকথা সঙ্গীতিত্তযমাৰোপিতায মূলট্ঠকথায সীহড়ভাসাপনযনমত্তমঞ্ঞত্ৰ অত্থতো সংসন্দতি চেৱ সমেতি চ যথা ‘‘গঙ্গোদকেন যমুনোদক’’ন্তি দস্সেতি. ‘‘মনোৰম’’ মিচ্চাদীনি ‘‘ভাস’’ন্তি এতস্স সভাৱনিৰুত্তিভাৱদীপকানি ৱিসেসনানি. সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন হি পণ্ডিতানং মনং ৰমযতীতি মনোৰমা. তনোতি অত্থমেতায, তনীযতি ৱা অত্থৱসেন ৱিৱৰীযতি, ৱট্টতো ৱা সত্তে তাৰেতি, নানাত্থৱিসযং ৱা কঙ্খং তৰন্তি এতাযাতি তন্তি, পাড়ি. তস্সা নযসঙ্খাতায গতিযা ছৱিং ছাযং অনুগতাতি তন্তিনযানুচ্ছৱিকা. অসভাৱনিৰুত্তিভাসন্তৰসংকিণ্ণদোসৱিৰহিততায ৱিগতদোসা, তাদিসং সভাৱনিৰুত্তিভূতং –
‘‘সা মাগধী মূলভাসা, নৰা যাযা’দিকপ্পিকা;
ব্ৰহ্মানো চস্সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসৰে’’তি. –
ৱুত্তং পাড়িগতিভাসং পোত্থকে লিখনৱসেন আৰোপেন্তোতি অত্থো, ইমিনা সদ্দদোসাভাৱমাহ.
সমযং অৱিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তমৱিৰোধেন্তো, ইমিনা পন অত্থদোসাভাৱমাহ. অৱিৰুদ্ধত্তা এৱ হি তে থেৰৱাদাপি ইধ পকাসযিস্সন্তি. কেসং পন সমযন্তি আহ ‘‘থেৰান’’ন্তিআদি, এতেন ৰাহুলাচৰিযাদীনং জেতৱনৱাসীঅভযগিৰিৱাসীনিকাযানং সমযং নিৱত্তেতি. থিৰেহি সীলসুতঝানৱিমুত্তিসঙ্খাতেহি গুণেহি সমন্নাগতাতি থেৰা. যথাহ ‘‘চত্তাৰোমে ভিক্খৱে থেৰকৰণা ধম্মা. কতমে চত্তাৰো? ইধ ভিক্খৱে ভিক্খু সীলৱা হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.২২). অপিচ সচ্চধম্মাদীহি থিৰকৰণেহি সমন্নাগতত্তা থেৰা. যথাহ ধম্মৰাজা ধম্মপদে –
‘‘যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চ, অহিংসা সংযমো দমো;
স ৱে ৱন্তমলো ধীৰো, ‘থেৰো’ইতি পৱুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ২৬০);
তেসং. মহাকস্সপত্থেৰাদীহি আগতা আচৰিযপৰম্পৰা থেৰৱংসো, তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো তং পকাৰেন দীপেন্তি, তস্মিং ৱা পদীপসদিসাতি থেৰৱংসপদিপা. ৱিৱিধেন আকাৰেন নিচ্ছীযতীতি ৱিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদনীকথা, সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. অথ ৱা ৱিনিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো, যথাৱুত্তৱিসযং ঞাণং, সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. মহামেঘৱনে ঠিতো ৱিহাৰো মহাৱিহাৰো, যো সত্থু মহাবোধিনা ৱিৰোচতি, তস্মিং ৱসনসীলা মহাৱিহাৰৱাসিনো, তাদিসানং সমযং অৱিলোমেন্তোতি অত্থো, এতেন মহাকস্সপাদিথেৰপৰম্পৰাগতো, ততোযেৱ অৱিপৰিতো সণ্হসুখুমো ৱিনিচ্ছযোতি মহাৱিহাৰৱাসীনং সমযস্স পমাণভূততং পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন দস্সেতি.
হিত্ৱা পুনপ্পুনভতমত্থন্তি একত্থ ৱুতম্পি পুন অঞ্ঞত্থ আভতমত্থং পুনৰুত্তিভাৱতো, গন্থগৰুকভাৱতো চ চজিত্ৱা তস্স আগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি অত্থো.
এৱং কৰণপ্পকাৰম্পি দস্সেত্ৱা ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি ৱুত্তপ্পযোজনতো অঞ্ঞম্পি সংৱণ্ণনায পযোজনং দস্সেতুং ‘‘সুজনস্স চা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ন কেৱলং জম্বুদীপৱাসীনমেৱ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চাতি সমুচ্চিনোতি. তেনেৱ চ তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনম্পি অত্থাযাতি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকৰতায তেসম্পি বহূপকাৰত্তা. চিৰট্ঠিতত্থঞ্চাতি এত্থাপি চ-সদ্দো ন কেৱলং তদুভযত্থমেৱ, অপি তু তিৱিধস্সাপি সাসনধম্মস্স, পৰিযত্তিধম্মস্স ৱা পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণং চিৰকালং ঠিতত্থঞ্চাতি সমুচ্চযত্থমেৱ দস্সেতি. পৰিযত্তিধম্মস্স হি ঠিতিযা পটিপত্তিধম্মপটিৱেধধম্মানম্পি ঠিতি হোতি তস্সেৱ তেসং মূলভাৱতো. পৰিযত্তিধম্মো পন সুনিক্খিত্তেন পদব্যঞ্জনেন, তদত্থেন চ চিৰং সম্মা পতিট্ঠাতি, সংৱণ্ণনায চ পদব্যঞ্জনং অৱিপৰীতং সুনিক্খিত্তং, তদত্থোপি অৱিপৰীতো সুনিক্খিত্তো হোতি, তস্মা সংৱণ্ণনায অৱিপৰীতস্স পদব্যঞ্জনস্স, তদত্থস্স চ সুনিক্খিত্তস্স উপাযভাৱমুপাদায ৱুত্তং ‘‘চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘দ্ৱেমে ভিক্খৱে ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং, অত্থো চ সুনীতো, ইমে খো…পে… সংৱত্তন্তী’’তিআদি (অ. নি. ২.২১).
এৱং পযোজনম্পি দস্সেত্ৱা ৱক্খমানায সংৱণ্ণনায মহত্তপৰিচ্চাগেন গন্থগৰুকভাৱং পৰিহৰিতুমাহ ‘‘সীলকথা’’তিআদি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ন তং ৱিচৰযিস্সামী’’তি. অপৰো নযো – যদট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৱেন ৱিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং কৰোন্তো তত্থ ৱিচাৰিতধম্মে উদ্দেসৱসেন দস্সেতুমাহ ‘‘সীলকথা’’তিআদি. তত্থ সীলকথাতি চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিৱসেন সীলৱিত্থাৰকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেৰস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানীতি ভাৱনাসঙ্খাতস্স যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানত্তা কম্মট্ঠাননামানি ধম্মজাতানি. তানি পন পাড়িযমাগতানি অট্ঠতিং সেৱ ন গহেতব্বানি, অথ খো অট্ঠকথাযমাগতানিপি দ্ৱেতি ঞাপেতুং ‘‘সব্বানিপী’’তি ৱুত্তং. চৰি যাৱিধানসহিতোতি ৰাগচৰিতাদীনং সভাৱাদিৱিধানেন সহ পৱত্তো, ইদং পন ‘‘ঝানসমাপত্তিৱিত্থাৰো’’তি ইমস্স ৱিসেসনং. এত্থ চ ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি ঝানং, অৰূপাৱচৰজ্ঝানানি সমাপত্তি. তদুভযম্পি ৱা পটিলদ্ধমত্তং ঝানং, সমাপজ্জনৱসীভাৱপ্পত্তং সমাপত্তি. অপিচ তদপি উভযং ঝানমেৱ, ফলসমাপত্তিনিৰোধসমাপত্তিযো পন সমাপত্তি, তাসং ৱিত্থাৰোতি অত্থো.
লোকিযলোকুত্তৰভেদানং ছন্নম্পি অভিঞ্ঞানং গহণত্থং ‘‘সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো’’তি ৱুত্তং. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ৭৫১) আগতনযেন একৱিধাদিনা ভেদেন পঞ্ঞায সঙ্কলযিত্ৱা সম্পিণ্ডেত্ৱা, গণেত্ৱা ৱা ৱিনিচ্ছযনং পঞ্ঞাসঙ্কলনৱিনিচ্ছযো. অৰিযানীতি বুদ্ধাদীহি অৰিযেহি পটিৱিজ্ঝিতব্বত্তা, অৰিযভাৱসাধকত্তা ৱা অৰিযানি উত্তৰপদলোপেন. অৱিতথভাৱেন ৱা অৰণীযত্তা, অৱগন্তব্বত্তা অৰিযানি, ‘‘সচ্চানী’’তিমস্স ৱিসেসনং.
হেতাদিপচ্চযধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৱেন পচ্চযুপ্পন্নধম্মানমুপকাৰকতা পচ্চযাকাৰো, তস্স দেসনা তথা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰৰহিততায সুট্ঠু পৰিসুদ্ধা, ঘনৱিনিব্ভোগস্স চ সুদুক্কৰতায নিপুণা, একত্তাদিনযসহিতা চ তত্থ ৱিচাৰিতাতি আহ ‘‘সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পদত্তযম্পি হেতং পচ্চযাকাৰদেসনায ৱিসেসনং. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৱিস্সজ্জিত্ৱাৱ ৱিচাৰিতত্তা অৱিমুত্তো তন্তিমগ্গো যস্সাতি অৱিমুত্ততন্তি মগ্গা. মগ্গোতি চেত্থ পাড়িসঙ্খাতো উপাযো তংতদত্থানং অৱবোধস্স, সচ্চপটিৱেধস্স ৱা উপাযভাৱতো. পবন্ধো ৱা দীঘভাৱেন পকতিমগ্গসদিসত্তা, ইদং পন ‘‘ৱিপস্সনা, ভাৱনা’’তি পদদ্ৱযস্স ৱিসেসনং.
ইতি পন সব্বন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে যথাউদ্দিট্ঠউদ্দেসস্স পৰিনিট্ঠিতত্তা, এত্তকং সব্বন্তি অত্থো. পনাতি ৱচনালঙ্কাৰমত্তং ৱিসুং অত্থাভাৱতো. পদত্থসংকিণ্ণস্স, ৱত্তব্বস্স চ অৱুত্তস্স অৱসেসস্স অভাৱতো সুৱিঞ্ঞেয্যভাৱেন সুপৰিসুদ্ধং, ‘‘সব্ব’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো, ভাৱনপুংসকং ৱা এতং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ইমিনা সম্বজ্ঝনতো. ভিয্যোতি অতিৰেকং, অতিৱিত্থাৰন্তি অত্থো, এতেন পদত্থমত্তমেৱ ৱিচাৰযিস্সামীতি দস্সেতি. এতং সব্বং ইধ অট্ঠকথায ন ৱিচাৰযিস্সামি পুনৰুত্তিভাৱতো, গন্থগৰুকভাৱতো চাতি অধিপ্পাযো. ৱিচৰযিস্সামীতি চ গাথাভাৱতো ন ৱুদ্ধিভাৱোতি দট্ঠব্বং.
এৱম্পি এস ৱিসুদ্ধিমগ্গো আগমানমত্থং ন পকাসেয্য, অথ সব্বোপেসো ইধ ৱিচাৰিতব্বোযেৱাতি চোদনায তথা অৱিচাৰণস্স একন্তকাৰণং নিদ্ধাৰেত্ৱা তং পৰিহৰন্তো ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ মজ্ঝেতি খুদ্দকতো অঞ্ঞেসং চতুন্নম্পি আগমানং অব্ভন্তৰে. হি-সদ্দো কাৰণে, তেন যথাৱুত্তং কাৰণং জোতেতি. তত্থাতি তেসু চতূসু আগমেসু. যথাভাসিতন্তি ভগৱতা যং যং দেসিতং, দেসিতানুৰূপং ৱা. অপি চ সংৱণ্ণকেহি সংৱণ্ণনাৱসেন যং যং ভাসিতং, ভাসিতানুৰূপন্তিপি অত্থো. ইচ্চেৱাতি এত্থ ইতি-সদ্দেন যথাৱুত্তং কাৰণং নিদস্সেতি, ইমিনাৱ কাৰণেন, ইদমেৱ ৱা কাৰণং মনসি সন্নিধাযাতি অত্থো. কতোতি এত্থাপি ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো এসা’’তি পদং কম্মভাৱেন সম্বজ্ঝতি আৱুত্তিযাদিনযেনাতি দট্ঠব্বং. তম্পীতি তং ৱিসুদ্ধিমগ্গম্পি ঞাণেন গহেত্ৱান. এতাযাতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা নাম এতায অট্ঠকথায. এত্থ চ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৱা’’তি এতেন মজ্ঝত্তভাৱদীপনেন ৱিসেসতো চতুন্নম্পি আগমানং সাধাৰণট্ঠকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদযো ৱিয অসাধাৰণট্ঠকথাতি দস্সেতি. অৱিসেসতো পন ৱিনযাভিধম্মানম্পি যথাৰহং সাধাৰণট্ঠকথা হোতিযেৱ, তেহি সম্মিস্সতায চ তদৱসেসস্স খুদ্দকাগমস্স ৱিসেসতো সাধাৰণা সমানাপি তং ঠপেত্ৱা চতুন্নমেৱ আগমানং সাধাৰণাত্ৱেৱ ৱুত্তাতি.
ইতি সোড়সগাথাৱণ্ণনা.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৱণ্ণনা
এৱং যথাৱুত্তেন ৱিৱিধেন নযেন পণামাদিকং পকৰণাৰম্ভৱিধানং কত্ৱা ইদানি ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনৱসেনেৱ সুৱিভাৱিতং, সুৱিঞ্ঞাপিতঞ্চ হোতীতি পঠমং তাৱ ৱগ্গসুত্তৱসেন ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ দীঘাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘দীঘস্স আগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং ৱচনে. ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো দীঘাগমো নাম ৱগ্গসুত্তৱসেন এৱং ৱেদিতব্বো, এৱং ৱিভাগোতি ৱা অত্থো. অথ ৱা তত্থাতি ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি যং ৱুত্তং, এতস্মিং ৱচনে. যো দীঘাগমো ৱুত্তো, সো দীঘাগমো নাম ৱগ্গসুত্তৱসেন. এৱং ৱিভজিতব্বো, এদিসোতি ৱা অত্থো. ‘‘দীঘস্সা’’তিআদিনা হি ৱুত্তং দূৰৱচনং তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি ৱিয ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং আসন্নৱচনম্পি তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি অত্তনো বুদ্ধিযং পৰম্মুখং ৱিয পৰিৱত্তমানং হুত্ৱা পৱত্তনতো. এদিসেসু হি ঠানেসু অত্তনো বুদ্ধিযং সম্মুখং ৱা পৰম্মুখং ৱা পৰিৱত্তমানং যথা তথা ৱা পটিনিদ্দিসিতুং ৱট্টতি সদ্দমত্তপটিনিদ্দেসেন অত্থস্সাৱিৰোধনতো. ৱগ্গসুত্তাদীনং নিব্বচনং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. তযো ৱগ্গা যস্সাতি তিৱগ্গো. চতুত্তিংস সুত্তানি এত্থ সঙ্গয্হন্তি, তেসং ৱা সঙ্গহো গণনা এত্থাতি চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো.
অত্তনো সংৱণ্ণনায পঠমসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৱ পৱত্তভাৱং দস্সেতুং ‘‘তস্স…পে… নিদানমাদী’’তি ৱুত্তং. আদিভাৱো হেত্থ সঙ্গীতিক্কমেনেৱ ৱেদিতব্বো. কস্মা পন চতূসু আগমেসু দীঘাগমো পঠমং সঙ্গীতো, তত্থ চ সীলক্খন্ধৱগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো, তস্মিঞ্চ ব্ৰহ্মজালসুত্তং, তত্থাপি নিদানন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচিপি ন পৱত্ততি সব্বত্থেৱ ৱচনক্কমমত্তং পটিচ্চ অনুযুঞ্জিতব্বতো. অপিচ সদ্ধাৱহগুণত্তা দীঘাগমোৱ পঠমং সঙ্গীতো. সদ্ধা হি কুসলধম্মানং বীজং. যথাহ ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৱুট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.১৯৭; সু. নি. ৭৭). সদ্ধাৱহগুণতা চস্স হেট্ঠা দস্সিতাযেৱ. কিঞ্চ ভিয্যো – কতিপযসুত্তসঙ্গহতায চেৱ অপ্পপৰিমাণতায চ উগ্গহণধাৰণাদিসুখতো পঠমং সঙ্গীতো. তথা হেস চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো, চতুসট্ঠিভাণৱাৰপৰিমাণো চ. সীলকথাবাহুল্লতো পন সীলক্খন্ধৱগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো. সীলঞ্হি সাসনস্স আদি সীলপতিট্ঠানত্তা সব্বগুণানং. তেনেৱাহ ‘‘তস্মা তিহ ত্ৱং ভিক্খু আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.৪৬৯). সীলক্খন্ধকথাবাহুল্লতো হি সো ‘‘সীলক্খন্ধৱগ্গো’’তি ৱুত্তো. দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথাভাৱতো পন সুত্তন্তপিটকস্স নিৰৱসেসদিট্ঠিৱিভজনং ব্ৰহ্মজালসুত্তং পঠমং নিক্খিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তেপিটকে হি বুদ্ধৱচনে ব্ৰহ্মজালসদিসং দিট্ঠিগতানি নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৱা ৱিভত্তসুত্তং নত্থি. নিদানং পন পঠমসঙ্গীতিযং মহাকস্সপত্থেৰেন পুট্ঠেন আযস্মতা আনন্দেন দেসকালাদিনিদস্সনত্থং পঠমং নিক্খিত্তন্তি. তেনাহ ‘‘ব্ৰহ্মজালস্সাপী’’তিআদি. তত্থ চ ‘‘আযস্মতা’’তিআদিনা দেসকং নিযমেতি, পঠমসঙ্গীতিকালেতি পন কালন্তি, অযমত্থো উপৰি আৱি ভৱিস্সতি.